{"id":1387,"date":"2010-03-15T01:00:00","date_gmt":"2010-03-14T22:00:00","guid":{"rendered":"http:\/\/localhost\/wordpress\/2010\/03\/15\/freudda-toplumkulturdin-felsefesi-ali-babaoglu\/"},"modified":"2010-03-15T01:00:00","modified_gmt":"2010-03-14T22:00:00","slug":"freudda-toplumkulturdin-felsefesi-ali-babaoglu","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/03\/15\/freudda-toplumkulturdin-felsefesi-ali-babaoglu\/","title":{"rendered":"Freud’da Toplum,K\u00fclt\u00fcr,Din Felsefesi | Ali Babao\u011flu"},"content":{"rendered":"

<\/strong>Ba\u015flang\u0131c\u0131ndan itibaren psikanalitik kuram din, sosyoloji, uygarl\u0131k tarihi ve g\u00fczel sanatlar alanlar\u0131na da yay\u0131l\u0131p yans\u0131maya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. Bu yans\u0131malar belki psikanalizin y\u00fczy\u0131l\u0131m\u0131z e\u011filim ve d\u00fc\u015f\u00fcnceleri \u00fczerine yapt\u0131\u011f\u0131 en \u00f6nemli etkidir. As\u0131l amac\u0131 olan psikiyatri ve t\u0131p alan\u0131ndaki etkisinin g\u00f6rece zay\u0131flad\u0131\u011f\u0131 s\u0131rada doru\u011fa \u00e7\u0131km\u0131\u015f g\u00f6r\u00fcnen bir etki. Bug\u00fcn \u00f6zellikle uygulamal\u0131 sosyoloji denilebilecek olan politika, ekonomi ve e\u011fitim konular\u0131nda psikanalizin bulgular\u0131 olmaks\u0131z\u0131n hi\u00e7bir giri\u015fim de\u011ferli say\u0131lm\u0131yor. Hele uluslararas\u0131 sava\u015f ve bar\u0131\u015f stratejileri \u00fczerinde \u00e7\u0131karsama ya da uygulamaya y\u00f6nelik b\u00fct\u00fcn ara\u015ft\u0131rma ve planlamalar kesinlikle psikanalizin egemen g\u00f6lgesi alt\u0131nda y\u00fcr\u00fcyebiliyor. Bu y\u00f6neli\u015fin temellerinde Freud’un \u00e7a\u011f\u0131nda \u00e7ok ele\u015ftirilmi\u015f, yanda\u015flar kadar kar\u015f\u0131tlar da kazanm\u0131\u015f olan yaz\u0131lar\u0131 yatmaktad\u0131r.<\/p>\n

Freud her ne kadar k\u00fc\u00e7\u00fck g\u00f6ren s\u00f6ylemlerde bulunmu\u015fsa da felsefeyle hep yak\u0131ndan ilgilenmi\u015f; yaz\u0131lar\u0131nda felsefeyi hem s\u0131k\u00e7a kullanm\u0131\u015f, hem de do\u011frudan do\u011fruya felsefe yapm\u0131\u015ft\u0131r. Ger\u00e7ekten de \u00e7a\u011f\u0131nda psikolojinin ve biyolojinin genel olarak felsefe temeli olmaks\u0131z\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmesi pek s\u00f6z konusu olamazd\u0131. \u00d6zellikle de tam yeni ara\u015ft\u0131rma ve bulu\u015flar\u0131n yap\u0131lmakta oldu\u011fu antropoloji ve sosyoloji alan\u0131n\u0131n psikanaliz kuram\u0131n\u0131 etkilememesi ve ondan etkilenmemesi beklenemezdi.<\/p>\n

Daha 1907’de saplant\u0131l\u0131-zorlant\u0131l\u0131 nevrozun belirtilerinin dinsel t\u00f6ren ve uygulamalara benzerli\u011finden girerek dinin evrensel bir nevroz, saplant\u0131l\u0131-zorlant\u0131l\u0131 nevrozun da bireysel bir din oldu\u011funu ileri s\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fc (Freud, 1907). 1912’deyse, belki en \u00fcnl\u00fc yap\u0131t\u0131 olan Totem ve Tabu ile Freud, yaln\u0131zca dinin de\u011fil ayn\u0131 zamanda uygarl\u0131\u011f\u0131n da k\u00f6kenlerini incelemeye ba\u015flam\u0131\u015f ve bireysel Oidipus karma\u015fas\u0131yla insanl\u0131\u011f\u0131n tarih \u00f6ncesi aras\u0131nda ko\u015futluklar ortaya \u00e7\u0131karm\u0131\u015ft\u0131r. Tylor, Lang, Frazer gibi etnolog ve sosyal-ant-ropologlar\u0131n ara\u015ft\u0131rma sonu\u00e7lar\u0131na dayanarak ilkel tabularda ve nevrotik fobilerde ayn\u0131 irrasyonel \u00f6zelli\u011fi; b\u00fcy\u00fc i\u015flemlerinde ve nevrotik fantezilerde ayn\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnce t\u00fcmg\u00fc\u00e7l\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc g\u00f6rm\u00fc\u015ft\u00fcr. Buradan giderek nevrotik belirtilerle ilkellerdeki toplumsal ve k\u00fclt\u00fcrel g\u00f6r\u00fcnt\u00fclerin ve uygarl\u0131\u011f\u0131n k\u00f6kenlerinin ortak temellerine ili\u015fkin bir kuram geli\u015fmeye ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. Bu ortak temeli olu\u015fturan d\u00fczenek ilk atan\u0131n \u00f6ld\u00fcr\u00fclmesi \u00f6yk\u00fcs\u00fcnde, Oidipus karma\u015fas\u0131n\u0131n bir yans\u0131mas\u0131nda g\u00f6r\u00fclmekteydi. Freud’a g\u00f6re her k\u00fc\u00e7\u00fck o\u011flan \u00e7ocuk babas\u0131n\u0131 \u00f6ld\u00fcrmek ve annesiyle evlenmek gizli dile\u011fini yenmek zorundayd\u0131. Bu sorunu ba\u015far\u0131yla atlatabilirse baban\u0131n tasar\u0131m\u0131n\u0131 kendi i\u00e7ine al\u0131r, b\u00f6ylece \u00fcstbeni kurulmu\u015f olur ve sonunda normal bir olgunluk ve eri\u015fkinli\u011fe ula\u015fabilirdi. E\u011fer bunda ba\u015far\u0131s\u0131z olursa nevroz ka\u00e7\u0131n\u0131lmazd\u0131. Bu olgu dizgisi her insan\u0131n kaderinde vard\u0131. Ama bu bireysel kader insanl\u0131\u011f\u0131n tarih \u00f6ncesinde ger\u00e7ekle\u015fmi\u015f bir olay\u0131n yans\u0131mas\u0131ndan ibaretti. Binlerce y\u0131l \u00f6nce insanlar s\u00fcr\u00fcler halinde zalim bir atan\u0131n sultas\u0131 alt\u0131nda ya\u015famaktayd\u0131. Bu ata, s\u00fcr\u00fcn\u00fcn b\u00fct\u00fcn kad\u0131nlar\u0131n\u0131 kendi elinde tutup, yeti\u015fkin o\u011fullar\u0131n\u0131 s\u00fcr\u00fc d\u0131\u015f\u0131na at\u0131yordu. Bu d\u0131\u015fa at\u0131lan o\u011fullar ayr\u0131 bir toplulukta, e\u015fcinsel duygular ve davran\u0131\u015flarla ya\u015famak zorundayd\u0131lar. Bir rastlant\u0131yla, ya da ama\u00e7l\u0131 olarak o\u011fullar bir f\u0131rsat bulup babalar\u0131n\u0131 \u00f6ld\u00fcrd\u00fcler ve yediler. B\u00f6ylece \u00f6fkeleri doymu\u015f fakat ayn\u0131 zamanda totemcilik de ba\u015flam\u0131\u015f oldu. Atay\u0131 temsil eden totem hayvan\u0131n\u0131, atan\u0131n kendisiymi\u015f gibi say\u0131yor, fakat belli zamanlarda onu \u00f6ld\u00fcrerek yiyorlard\u0131. Babalar\u0131n\u0131 \u00f6ld\u00fcrd\u00fcklerinde onun kad\u0131nlar\u0131n\u0131 almaya cesaret edememi\u015flerdi. Bunun nedeni bir yandan babaya ge\u00e7 bir itaat, ama \u00f6te yandan as\u0131l bu kad\u0131nlar\u0131n payla\u015f\u0131lmas\u0131 amac\u0131yla erkeklerin birbiriyle bo\u011fu\u015fmaya girebilecekleri korkusuydu. Bunlar baba katli ve ensest yasa\u011f\u0131yd\u0131. Bu, insan uygarl\u0131\u011f\u0131n\u0131n, ahlak ve dinin ba\u015flang\u0131c\u0131, ayn\u0131 zamanda da Oidipus karma\u015fas\u0131n\u0131n \u00f6nc\u00fcl\u00fcyd\u00fc.<\/p>\n

\u0130nsanl\u0131\u011f\u0131n ilkel d\u00f6nemlerde, erkek bir tiran\u0131n y\u00f6netimi alt\u0131nda, s\u00fcr\u00fcler halinde ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcncesi, Darwin’in bir varsay\u0131m\u0131yd\u0131. J. J. Atkinson (1903), Darwin’in bu d\u00fc\u015f\u00fcncesini al\u0131p i\u015fleyerek geni\u015fletmi\u015fti. Ona g\u00f6re; baban\u0131n, rakibi olan o\u011fullar\u0131n\u0131 s\u00fcr\u00fc d\u0131\u015f\u0131na s\u00fcrmesi sonucunda birbirinin yak\u0131n\u0131nda ya\u015fayan iki k\u00fcme olu\u015fmaktayd\u0131. Birinde ba\u015f erkek, elde edilmi\u015f olan kad\u0131nlar, kendi k\u0131zlar\u0131 ve her iki cinsten \u00e7ocuklar bulunmaktayd\u0131. \u00d6b\u00fcr\u00fcnde de olas\u0131l\u0131kla bir poliandri durumunda ya\u015famakta olan s\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f o\u011fullar bulunuyordu. Bu s\u00fcrg\u00fcn erkeklerden bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc kendilerini babadan daha g\u00fc\u00e7l\u00fc hissettikleri zaman ona sald\u0131r\u0131p \u00f6ld\u00fcrd\u00fcler ve yediler. Aralar\u0131ndaki en g\u00fc\u00e7l\u00fc gen\u00e7 erkek baban\u0131n yerine ge\u00e7ti. Bu sava\u015f durmadan yinelenebilirdi ama Atkinson’a g\u00f6re g\u00fcnlerden bir g\u00fcn baban\u0131n kad\u0131nlar\u0131ndan biri onu, g\u00fcn\u00fc gelince yerini almak \u00fczere o\u011fullar\u0131ndan birini saklamaya ikna edebildi. Tek ko\u015ful o\u011fulun baban\u0131n kad\u0131nlar\u0131na dokunmamas\u0131 olacakt\u0131. Ensest yasa\u011f\u0131n\u0131n ba\u015flang\u0131c\u0131 bu olayd\u0131. Freud ayr\u0131ca semitik k\u00fclt\u00fcrlerin k\u00f6kenine ili\u015fkin William Robertson Smith’in (1970) kuram\u0131ndan da etkilenmi\u015fti. Buna g\u00f6re insanlar k\u00fc\u00e7\u00fck klanlar halinde totem inanc\u0131 ve kurallar\u0131yla ya\u015famaktayken o totemi belli zamanlarda \u00f6ld\u00fcr\u00fcp ortak ziyafetlerde yemekteydiler. Asl\u0131nda o s\u0131ralarda hen\u00fcz yeni olan etnolojik ve antropolojik ara\u015ft\u0131rmalar son derecede b\u00fcy\u00fck ilgi \u00e7ekiyordu ve bu t\u00fcrden varsay\u0131mlar her yandan p\u0131trak gibi f\u0131\u015fk\u0131r\u0131yordu. Bu y\u00fczden Freud’un bunlar\u0131n herhangi birinden, ya da bir\u00e7o\u011fundan etkilenmi\u015f olmas\u0131 da olas\u0131d\u0131r.<\/p>\n

Buna ek olarak o \u00e7a\u011fa denk gelen \u00f6nemli bir olay tam da bu eskiye ili\u015fkin varsay\u0131mlar\u0131n \u00e7a\u011fda\u015f bir versiyonu gibiydi. Bu da Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu’ndaki 1908 devrimiydi. Bilindi\u011fi gibi Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu o g\u00fcne kadar y\u00fczy\u0131l\u0131n en korkun\u00e7 despotu olan bir sultan\u0131n, II. Abd\u00fclhamid’in sultas\u0131 alt\u0131nda bulunuyordu. Avusturya-Macaristan’a kom\u015fu bu dev ve \u00e7a\u011fd\u0131\u015f\u0131 imparatorluk, b\u00fct\u00fcn Avrupa’da oldu\u011fu gibi onunla \u00e7at\u0131\u015fmal\u0131 bir dostluk i\u00e7inde ya\u015famaya \u00e7al\u0131\u015fan Avusturya-Macaristan \u0130mparatorlu\u011fu ayd\u0131nlar\u0131n\u0131n da m\u00fcthi\u015f ilgisini \u00e7ekiyordu. Benzeri bir patriyark taraf\u0131ndan y\u00f6netilmekte olan Rusya’n\u0131n ve iyi baba fig\u00fcr\u00fc sunan B\u00fcy\u00fck Frederik’le Bismark’\u0131n egemenli\u011findeki Almanya’n\u0131n tehditleri aras\u0131nda Avusturya-Macaristan y\u0131llarca tonton bir imparatorun ve onun halk taraf\u0131ndan ilgi ve sevgi g\u00f6ren ailesinin egemenli\u011fi alt\u0131nda ikili duygular i\u00e7indeydi. Bu arada Balkanlar’daki b\u00fct\u00fcn yahudiler, Osmanl\u0131 sultan\u0131na kar\u015f\u0131 daha da karma\u015f\u0131k duygular ta\u015f\u0131yorlard\u0131. Avusturya-Macaristan yahudileri ve Rus yahudileri hi\u00e7bir zaman normal vatanda\u015fl\u0131k s\u0131fat\u0131n\u0131 bile kazanamazken Safarim denilen Osmanl\u0131 yahudileri b\u00fct\u00fcn Balkan \u00fclkeleri ve bu arada Avusturya-Macaristan topraklar\u0131nda da Osmanl\u0131 sultan\u0131n\u0131n ki\u015fisel himayesi alt\u0131nda, neredeyse diplomatik say\u0131labilecek bir dokunulmazl\u0131k ve dolay\u0131s\u0131yla da b\u00fcy\u00fck bir refah i\u00e7inde ya\u015famaktayd\u0131lar. Kendisi de bir Gali\u00e7ya yahudi ailesinden gelen Freud i\u00e7in de sultan, herkese kar\u015f\u0131 zalim olan, ama kendilerinin bir b\u00f6l\u00fcm karde\u015flerini \u00f6b\u00fcr zalimlere kar\u015f\u0131 koruyan bir baba fig\u00fcr\u00fc olu\u015fturmaktayd\u0131. Bu despot b\u00fct\u00fcn tebaas\u0131 \u00fczerinde ya\u015fam ve \u00f6l\u00fcm yetkisini tek ba\u015f\u0131na elinde tutmakta, bir k\u0131s\u0131m az\u0131nl\u0131klarla birlikte kendi \u00f6z o\u011fullar\u0131n\u0131 da ac\u0131madan \u00f6ld\u00fcrmekte (o s\u0131rada Bulgar, Ermeni ve Yunanl\u0131lar’\u0131n az\u0131nl\u0131k-ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k hareketlerine kar\u015f\u0131 olan tenkiller Avrupa’ya korkun\u00e7 katliam haberleri olarak gitmekteydi; ayr\u0131ca zindanlarda bo\u011fulan T\u00fcrk ayd\u0131nlar\u0131n\u0131n haberlerini de Avrupa b\u00fcy\u00fck bir duygusal payla\u015f\u0131mla almaktayd\u0131), hareminde de binleri bulan kad\u0131nlar\u0131 kendi keyfi i\u00e7in tutmaktayd\u0131. 1908’de “o\u011fullar zalim babaya kar\u015f\u0131 bir olup ayakland\u0131lar”. Gen\u00e7 T\u00fcrkler sultan\u0131 tahttan indirerek ulusal bir toplum d\u00fczeni kurdular. Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu’nda sanatlar\u0131n ve d\u00fc\u015f\u00fcncenin bir anda ye\u015ferip geli\u015fti\u011fi g\u00f6zlendi. B\u00f6ylece tam da etnologlar\u0131n ilkel atan\u0131n katline ili\u015fkin s\u00f6yledikleri ilgiyi \u00e7ekmekteyken, bu efsane Avusturya ayd\u0131nlar\u0131n\u0131n g\u00f6zlerinin \u00f6n\u00fcnde yineleniyordu. Bu durum, benzeri kuramsal d\u00fc\u015f\u00fcncelere kar\u015f\u0131 ku\u015fkusuz ki daha az ele\u015ftirel bak\u0131lmas\u0131na, bu mitin daha kolay kabul edilmesine yol a\u00e7m\u0131\u015f olabilir (Ellenberger, 1970).<\/p>\n

Freud’a g\u00f6re totem inan\u00e7lar\u0131ndan sonra geli\u015fmi\u015f olan dinler i\u00e7in de ayn\u0131 k\u00f6ken, insanl\u0131\u011fa bir daha hi\u00e7 huzur vermeyen ayn\u0131 olay ge\u00e7erliydi. \u0130nsan toplumu “birlikte i\u015flenmi\u015f su\u00e7un su\u00e7 ortakl\u0131\u011f\u0131 \u00fczerinde, din su\u00e7luluk duygusu ve pi\u015fmanl\u0131k \u00fczerinde, ahlak da k\u0131smen b\u00f6yle bir toplumun gereklilikleri, k\u0131smen de su\u00e7luluk duygusundan ileri gelen t\u00f6vbe duygusu \u00fczerinde durmaktad\u0131r”. Totem ve Tabu’nun sonunda Freud ilkel s\u00fcr\u00fc ile bug\u00fcnk\u00fc insanl\u0131k aras\u0131nda yeniden k\u00f6pr\u00fcler kurmaya \u00e7al\u0131\u015fmakta, bunu, “bir kimsenin ruhsal ya\u015fam\u0131ndaki ayn\u0131 ruhsal s\u00fcre\u00e7leri ya\u015famakta olan” kitle ruhunda aramaktad\u0131r. Ruhsal s\u00fcre\u00e7ler bir sonraki ku\u015faklarda da, belki do\u011frudan a\u00e7\u0131klamalar ve do\u011frudan geleneklerle s\u00fcrmektedir. Ama bir neden de psi\u015fik yatk\u0131nl\u0131\u011f\u0131n kal\u0131t\u0131mla ge\u00e7i\u015fidir. Her insan, kendi bilin\u00e7d\u0131\u015f\u0131nda di\u011fer insanlar\u0131n tepkilerini yorumlamak, yani ba\u015fkalar\u0131n\u0131n kendisinin duygu kabarmalar\u0131ndan alm\u0131\u015f olduklar\u0131 izlenimleri geri \u00e7evirebilmek i\u00e7in belli bir ayg\u0131ta sahiptir. B\u00fct\u00fcn \u00e2detlerin, t\u00f6renlerin ve usullerin bilin\u00e7d\u0131\u015f\u0131 anla\u015f\u0131labilmesi, bunlar\u0131n k\u00f6keni b\u00fcy\u00fck atayla olan ili\u015fkilerde yatsa bile, yeni ku\u015faklar\u0131n da ayn\u0131 duygu miras\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131malar\u0131n\u0131 sa\u011flamaktad\u0131r. En sonunda da Freud, ilkellerin acaba psi\u015fik ger\u00e7e\u011fi, yani fanteziyi, ger\u00e7e\u011fin yerine koymu\u015f olup olamayacaklar\u0131n\u0131, yani ger\u00e7ekte s\u00fcr\u00fcn\u00fcn atas\u0131n\u0131 hi\u00e7 \u00f6ld\u00fcrmemi\u015f olmalar\u0131n\u0131n m\u00fcmk\u00fcn olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 da sormaktad\u0131r. Burada nevrotik ki\u015finin ili\u015fkilerini tart\u0131\u015f\u0131r. \u00c7ocuktan ba\u015flayarak nevrotik insan\u0131n d\u00fc\u015fmanca ve canice d\u00fcrt\u00fcleri kendi g\u00fc\u00e7s\u00fczl\u00fc\u011f\u00fcnden dolay\u0131 hi\u00e7 uygulayamayaca\u011f\u0131, bunu ancak fantezilerinde ya\u015fataca\u011f\u0131, ama belki de ilkel insan\u0131n bu fiili ger\u00e7ekten de i\u015flemi\u015f olabilece\u011fi sonucuna var\u0131r.<\/p>\n

Freud’un toplum psikolojisi \u00fczerine yaz\u0131lar\u0131 1921’de yay\u0131mlanan Kitle Psikolojisi ve Ben Analizi ile devam etti. Burada Freud, \u00f6zerk bir toplum g\u00fcd\u00fcs\u00fcn\u00fc reddeden bir sosyoloji tasla\u011f\u0131 \u00f6neriyor ve toplumsall\u0131k g\u00fcd\u00fcs\u00fc yerine libido kuram\u0131n\u0131 \u00f6ne s\u00fcr\u00fcyordu. S\u00f6z konusu \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131nda Le Bon, MacDougall ve Trotter’in kuramlar\u0131n\u0131 tart\u0131\u015fmaktayd\u0131. Ona g\u00f6re Le Bon’un kitle kuram\u0131 \u00f6nderin g\u00fcc\u00fcn\u00fcn gizini a\u00e7\u0131klayam\u0131yordu. Kendisi libidonun bireyi \u00f6ndere ba\u011flad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve onu b\u00fct\u00fcn bireyselli\u011fini b\u0131rakmaya y\u00f6nlendirdi\u011fini ileri s\u00fcr\u00fcyordu. Ge\u00e7ici, \u00f6rg\u00fcts\u00fcz kitlelerin yan\u0131 s\u0131ra dayan\u0131kl\u0131 ve yapay olan kitleler de vard\u0131. Bunlar\u0131n \u00f6rnekleri kilise ve orduydu. Burada bireyin \u00f6ndere olan ba\u011f\u0131 bir sevgi ba\u011f\u0131yd\u0131 ve \u00f6nderin de kendisini sevdi\u011fi aldan\u0131\u015f\u0131yla bu ba\u011f g\u00fc\u00e7lenmekteydi. Bireyler kendilerini \u00f6nderle \u00f6zde\u015fle\u015ftiriyorlar ve b\u00f6ylelikle ortak kimlikleriyle birbirlerine ba\u011flan\u0131yorlard\u0131. Libidonun bu belirtileri daha temelde olan bir \u015feyi \u00f6rtmekteydi. Bu \u00f6rt\u00fclmekte olan da sald\u0131rgan d\u00fcrt\u00fclerdi. Grup \u00e7\u00f6kt\u00fc\u011f\u00fcnde sald\u0131rganl\u0131k \u015fiddet bo\u015fal\u0131mlar\u0131 \u015feklinde ortaya \u00e7\u0131kmaktayd\u0131. Ya da g\u00fcvenin yitimi panik bi\u00e7imini alan bir kayg\u0131ya yol a\u00e7\u0131yordu. Bireyleri ger\u00e7ekten birbirine ba\u011flayan, temeldeki imrenme ve sald\u0131rganl\u0131k duygular\u0131yd\u0131. Pop\u00fcler bir \u015fark\u0131c\u0131 bir gen\u00e7 k\u0131z s\u00fcr\u00fcs\u00fcn\u00fc kendine \u00e7ekti\u011finde, bu k\u0131zlar\u0131 birbirlerinin sa\u00e7\u0131n\u0131 ba\u015f\u0131n\u0131 yolmaktan al\u0131koyan tek \u015fey, onlar\u0131n o gen\u00e7 adama kar\u015f\u0131 ortakla\u015fa duyduklar\u0131 hayranl\u0131kt\u0131. “Sosyal duygular b\u00f6ylece \u00f6nceden d\u00fc\u015fmanca olan duygunun, \u00f6zde\u015fle\u015fme niteli\u011finde olumlu bir yap\u0131\u015fmas\u0131na dayanmaktad\u0131r… b\u00fct\u00fcn bireyler hem e\u015fit olmak, hem de bir ki\u015fi taraf\u0131ndan y\u00f6netilmek istemektedirler.” Freud’un bu sonucu, Hobbes’un toplumun k\u00f6kenine ili\u015fkin kuram\u0131ndan pek de farkl\u0131 de\u011fildi. Thomas Hobbes’un 1651’de kaleme alm\u0131\u015f oldu\u011fu Leviathan, Freud’un ayn\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnce s\u00fcrecinde daha ileride de izlenebilecektir.<\/p>\n

Kitle Psikolojisi ve Ben Analizi’ni esinlendirmi\u015f olan en \u00f6nemli d\u0131\u015f etkinin ise I. D\u00fcnya Sava\u015f\u0131’n\u0131n sonunda 1918’de y\u00fczlerce y\u0131ll\u0131k \u015fa\u015fmaz, y\u0131k\u0131lmaz devletlerin, kesin egemen monar\u015filerin y\u0131k\u0131l\u0131\u015f\u0131 oldu\u011fu ku\u015fkusuzdur. Freud o bir zamanlar\u0131n muhte\u015fem K.u.K. monar\u015fisinin(*) payitaht\u0131 olan, o g\u00fczelim Viyana’da imparatorlu\u011fun y\u0131k\u0131l\u0131\u015f\u0131n\u0131 b\u00fct\u00fcn ayr\u0131nt\u0131lar\u0131yla ya\u015fam\u0131\u015ft\u0131. Y\u0131k\u0131l\u0131\u015f\u0131n ard\u0131ndan gelen panik ve karga\u015fan\u0131n en yak\u0131n ve anlayan tan\u0131\u011f\u0131yd\u0131. Habsburg’lar\u0131n veda etmesiyle birlikte koca imparatorluk unufak oluvermi\u015f, Macaristan, \u00c7ekoslovakya, S\u0131rbistan, H\u0131rvatistan ve Slovenya, Yukar\u0131 Tiroller ve Gali\u00e7ya Avusturya’dan kopmu\u015f, ba\u015fkente korkun\u00e7 bir \u015fa\u015fk\u0131nl\u0131k ve korku \u00e7\u00f6km\u00fc\u015f, sokak \u00e7arp\u0131\u015fmalar\u0131, ayaklanmalar birbirini izlemi\u015fti. \u00d6b\u00fcr b\u00fcy\u00fck imparatorluklar daha da beter durumdayd\u0131. Almanya hen\u00fcz durulmam\u0131\u015ft\u0131 ve bulundu\u011fu t\u00fcnelin ucunda da hen\u00fcz hi\u00e7bir \u0131\u015f\u0131k g\u00f6r\u00fcnm\u00fcyordu. Rusya b\u00fcy\u00fck bir devrimle Romanoff’lar\u0131 ba\u015f\u0131ndan atm\u0131\u015f, ama ard\u0131ndan son derecede kanl\u0131 bir i\u00e7 sava\u015fa d\u00fc\u015fm\u00fc\u015ft\u00fc. Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu da y\u0131k\u0131l\u0131p gitmi\u015f ve imparatorlu\u011fun temel unsuru olan T\u00fcrkler bir kurtulu\u015f sava\u015f\u0131 s\u00fcrd\u00fcr\u00fcyordu. Ama o imparatorluktan kopmu\u015f olan topraklarda durum feciydi.<\/p>\n

Daha \u00f6nce de, 1871’de Prusya-Fransa sava\u015f\u0131 ve Paris kom\u00fcn\u00fc sonras\u0131nda Bat\u0131 Avrupa’da benzeri bir karamsarl\u0131\u011f\u0131n ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131, isyanlar ve b\u00f6lgesel sava\u015flar\u0131n birbirini izledi\u011fine ili\u015fkin olarak da \u00e7e\u015fitli g\u00f6r\u00fc\u015fler ileri s\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fc. Filozof Hyppolite Taine Frans\u0131z devriminin tarihini yazm\u0131\u015f ve ayaklanmalarla toplu katliamlar\u0131n sosyal ve psikolojik nedenleri \u00fczerinde durmu\u015ftu. Taine’ in d\u00fc\u015f\u00fcnceleri ve bulgular\u0131n\u0131 Fransa’da Gabriel Tarde “Les Lois de l’imitation” ve “Les crimes des foules” adl\u0131 yaz\u0131lar\u0131nda, \u0130talya’ da da Scipio Sighele yaz\u0131lar\u0131nda i\u015fleyip geli\u015ftirmi\u015flerdi. Tarde, taklit ad\u0131n\u0131 verdi\u011fi bir intrapsi\u015fik olgu d\u00fc\u015f\u00fcnmekteydi. Taklit bilin\u00e7li ya da bilin\u00e7siz olabilirdi. Bireylerde oldu\u011fu kadar gruplarda da ortaya \u00e7\u0131kabiliyordu. Ona g\u00f6re baba, o\u011flu i\u00e7in ilk tanr\u0131, ilk rahip ve ilk modeldi. O\u011fulun babay\u0131 taklidi toplum bi\u00e7imleni\u015finin k\u00f6klerinde yatan ilk olguydu. Bu s\u00fcre\u00e7 bask\u0131 ya da zora de\u011fil prestije dayanmaktayd\u0131. Prestij de Tarde’a g\u00f6re hipnotizme benzeyen bir durumdu. Zek\u00e2ya ya da istem g\u00fcc\u00fcne de\u011fil, irdelenemez bir fiziksel \u00e7ekime ba\u011fl\u0131yd\u0131. Ve bu \u00e7ekimin “olas\u0131l\u0131kla cinsellikle g\u00f6r\u00fcnmez bir ba\u011flant\u0131s\u0131 olabilirdi”. Tarde sevgi ya da \u00f6fkeyle bir araya gelen kalabal\u0131klardan s\u00f6z ediyordu. Sighele de hi\u00e7bir kitlesel olgunun kalabal\u0131klar\u0131n tarihsel ve sosyal i\u00e7eri\u011fi ve \u00f6zg\u00fcn kompozisyonu hesaba kat\u0131lmaks\u0131z\u0131n anla\u015f\u0131lamayaca\u011f\u0131n\u0131 belirtiyordu. Tarde, Taine ve Sighele’nin bu g\u00f6r\u00fc\u015flerini Le Bon alm\u0131\u015f, a\u015f\u0131r\u0131 basitle\u015ftirmi\u015f ve Psychologie de foules (Kalabal\u0131klar\u0131n Psikolojisi) adl\u0131 yap\u0131t\u0131nda sunmu\u015ftu. Ona g\u00f6re kalabal\u0131\u011fa kat\u0131lan bir kimse kendi bireyselli\u011fini b\u0131rakmakta ve kalabal\u0131ktan bir par\u00e7a “kalabal\u0131k ruhu” \u00f6d\u00fcn\u00e7 almaktayd\u0131. Bu durum ancak insanl\u0131\u011f\u0131n ilkel bir zihinsel konumuna hipnozda oldu\u011fu gibi gerilemi\u015f olmakla a\u00e7\u0131klanabilirdi. Le Bon bu kavram\u0131n\u0131 tarihteki \u00e7e\u015fitli olay ve \u00f6yk\u00fclere uygulamaktayd\u0131. Bu kitap \u00e7a\u011f\u0131nda \u00e7ok b\u00fcy\u00fck bir ba\u015far\u0131 kazand\u0131. \u00c7o\u011fu i\u00e7in bu basitle\u015ftirilmi\u015f kurams\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnceler tart\u0131\u015f\u0131lmaz bilimsel ger\u00e7ekler olarak kabul edilivermi\u015fti. (\u015eimdi bile \u00f6zellikle sa\u011f kanatta buna ili\u015fkin, bu kitaptan yans\u0131yan d\u00fc\u015f\u00fcnceler bilimsel veriler gibi kullan\u0131lmaktad\u0131r.) \u0130\u015fte Freud’un yakla\u015f\u0131m\u0131 Le Bon’a kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kmaktad\u0131r. Buna kar\u015f\u0131l\u0131k yak\u0131ndan irdelendi\u011finde Freud’un Tarde’a yakla\u015ft\u0131\u011f\u0131 sezilebilir. Tarde’\u0131n taklit (imitation) dedi\u011fine Freud \u00f6zde\u015fle\u015fme (identifikation) demekte ve d\u00fc\u015f\u00fcncelerinin \u00e7o\u011fu da Tarde’\u0131n psikanalitik kavramlarla anlat\u0131lm\u0131\u015f\u0131n\u0131 and\u0131rmaktad\u0131r.<\/p>\n

1920 ve 1923’te art arda yay\u0131mlanm\u0131\u015f olan Jenseits des Lustprinzips (Haz \u0130lkesinin \u00d6tesinde) ve Das Ich und das Es (Ben ve \u0130d) adl\u0131 yap\u0131tlar Freud’da yeni bir d\u00f6neme\u00e7 olu\u015fturmaktad\u0131r. Burada \u00f6nceki bilin\u00e7, bilin\u00e7d\u0131\u015f\u0131, bilin\u00e7alt\u0131 gibi topik ayr\u0131mlar b\u0131rak\u0131l\u0131yor, haz-ho\u015fnutsuzluk gibi z\u0131tl\u0131klar\u0131n \u00f6nemleri azal\u0131yor, libido kuram\u0131, Oidipus karma\u015fas\u0131 bile biraz kenara \u00e7ekiliyordu. Art\u0131k yeni bir yap\u0131sal model, \u0130d, Ben ve \u00dcstben’den olu\u015fan katmanlar modeli \u00f6ne ge\u00e7iyordu. Freud’un bu son modeli o tarihten \u00f6l\u00fcm\u00fcne kadar b\u00fct\u00fcn klinik olgu \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131nda \u00f6n planda kalm\u0131\u015ft\u0131r. Psikanalizin bundan sonraki geli\u015fiminde de, b\u00fct\u00fcn \u00e7at\u0131\u015fma ve savunmalar\u0131n mek\u00e2n\u0131 olan Ben birinci \u00f6nemdeki yerini s\u00fcrd\u00fcrecektir. \u0130d ve \u00dcstben, t\u0131pk\u0131 d\u0131\u015f stres ve travmalar, d\u00fcrt\u00fcler ve g\u00fcd\u00fcler gibi \u00e7ok \u00f6nemli fakt\u00f6rlerdi. Fakat Ben b\u00fct\u00fcn bu etkile\u015fimlerin olup bitti\u011fi sahne ve at\u00f6lyedir. Freud’un son g\u00fcnlerinden ba\u015flayarak, psikanaliz okuluna Ben-analizi ve daha sonra da Kendilik kavram\u0131 h\u00e2kim olacakt\u0131r.<\/p>\n

\u0130\u015fte bu \u00f6nemli d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcmle birlikte Freud’un toplum ve uygarl\u0131\u011fa bak\u0131\u015f\u0131nda da \u00e7ok \u00f6nemli kilometre ta\u015flar\u0131 ortaya \u00e7\u0131kar. Bunlardan en \u00f6nemli iki tanesi 1927’de yaz\u0131lm\u0131\u015f olan Die Zukunft einer Illusion (Bir Yan\u0131lsaman\u0131n Gelece\u011fi), \u00f6b\u00fcr\u00fc de 1930’da yay\u0131mlanan Das Unbehagen in der Kultur (Uygarl\u0131\u011f\u0131n Huzursuzlu\u011fu) adl\u0131 yap\u0131tlard\u0131r.<\/p>\n

Bir Yan\u0131lsaman\u0131n Gelece\u011fi’nde Freud uygarl\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131n, \u00f6zellikle de a\u015f\u0131lmas\u0131 gereken bir “\u00e7ocuksuluk art\u0131\u011f\u0131” (ein St\u00fcck Infantilismus) olan dinsel tasar\u0131mlar\u0131n varl\u0131k ve i\u015flevlerinin gelece\u011fini ele almaktad\u0131r. Bu elbette psikanalizin bir toplum ele\u015ftirisi ve uygarl\u0131k ele\u015ftirisi etkisi yapabilmek amac\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00f6nemlidir. Freud “analizin bilimsel etkisini t\u0131bbi etkisinden daha \u00f6nemli sayd\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve terapide de onun ayd\u0131nlatma ve yanl\u0131\u015fl\u0131klar\u0131n a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131kar\u0131lmas\u0131yla kitle etkisinin, tekil insanlar\u0131n tedavisinden daha etkili oldu\u011funu” s\u0131k s\u0131k belirtmekteydi (Freud\/Pfister, 1963).<\/p>\n

Freud’a g\u00f6re dinsel tasar\u0131m ve alg\u0131lamalar “bir uygarl\u0131\u011f\u0131n servetinin belki de en \u00f6nemli par\u00e7as\u0131d\u0131r”. \u0130nsan uygarl\u0131\u011f\u0131n\u0131 “insanlar\u0131n do\u011fan\u0131n g\u00fc\u00e7lerine egemen olabilmek i\u00e7in ve onun \u00fcr\u00fcnlerine insanlar\u0131n gereksinimlerini doyurabilmek amac\u0131yla el koyabilmek, \u00f6te yandan gereken b\u00fct\u00fcn d\u00fczenekleri insanlar\u0131n birbirleriyle olan ili\u015fkileri ve \u00f6zellikle de ula\u015f\u0131labilen \u00fcr\u00fcnlerin payla\u015f\u0131m\u0131 i\u00e7in d\u00fczenleyebilmek \u00fczere kazanm\u0131\u015f olduklar\u0131 b\u00fct\u00fcn bilgi ve beceriler” olarak tan\u0131mlamaktad\u0131r. B\u00f6yle bir uygarl\u0131k becerisi Freud’a g\u00f6re yaln\u0131zca bir i\u015f becerisi de\u011fil, ayn\u0131 zamanda tekil insanlar\u0131n, di\u011ferlerinin hat\u0131r\u0131 i\u00e7in, kendilerine ac\u0131 gelse de d\u00fcrt\u00fclerden vazge\u00e7meye katlanmalar\u0131n\u0131 gerektirir. B\u00f6ylelikle kendi toplum ve uygarl\u0131k kar\u015f\u0131t\u0131 e\u011filimlerini a\u015facaklard\u0131r. Bu e\u011filimler insanlar\u0131n, kendiliklerinden \u00e7al\u0131\u015fmaktan ve kendi h\u0131rslar\u0131na kar\u015f\u0131 gerek\u00e7elerden ho\u015flanmamalar\u0131ndan ileri gelmektedir. Kendi d\u00fcrt\u00fclerinin egemenli\u011fi i\u00e7in ileri \u00e7\u0131km\u0131\u015f olan \u00f6nderlerin etkisiyle uygarla\u015fan bir davran\u0131\u015fa zorlan\u0131labilece\u011fine ise Freud hi\u00e7 inanmamaktad\u0131r. Bu bak\u0131mdan insan\u0131n e\u011fitilebilirli\u011fi daha \u00f6nemlidir. E\u011fitilebilirli\u011fin s\u0131n\u0131r\u0131 da bir eksiklik, hastal\u0131kl\u0131 bir durum ya da a\u015f\u0131r\u0131 b\u00fcy\u00fck d\u00fcrt\u00fc bas\u0131nc\u0131 olabilir. Bu bak\u0131mdan insan uygarl\u0131\u011f\u0131n\u0131n en \u00f6nemli taraf\u0131 maddi servet ve onun payla\u015f\u0131m\u0131 de\u011fildir. Uygarl\u0131kta \u00f6nemli olan, “kat\u0131lanlar\u0131n moral ortam\u0131” ve “ideal ve sanat yarat\u0131lmas\u0131na olan kat\u0131l\u0131m”d\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc bundan narsisistik t\u00fcrden bir doyum ve ayr\u0131ca yap\u0131lan i\u015ften duyulan gurur \u015feklinde doyum sa\u011flanabilir. Ayr\u0131ca kat\u0131lanlar\u0131n belli bir uygarl\u0131k d\u00fczeyini payla\u015f\u0131yor olmalar\u0131n\u0131n verdi\u011fi bir doyum da vard\u0131r.<\/p>\n

Uygarl\u0131k ve k\u00fclt\u00fcr \u00fczerine bu d\u00fc\u015f\u00fcncelerin ard\u0131ndan Freud as\u0131l konuyu yani insanlar\u0131n, altedilemeyen do\u011fa ve kader kar\u015f\u0131s\u0131ndaki \u00e7aresizliklerinin anlat\u0131m\u0131 ve ayn\u0131 zamanda ba\u015fa \u00e7\u0131kma y\u00f6ntemi olarak dinsel tasar\u0131mlar\u0131n\u0131 ele al\u0131r. B\u00f6yle bir \u00e7aresizlik Freud’a g\u00f6re s\u00fcrekli bir korkuya ve do\u011fal narsisizmin a\u011f\u0131r bir zedelenmesine yol a\u00e7ar. Bu y\u00fczden teselliye ve g\u00fcvensizli\u011fin giderilmesine gereksinim ortaya \u00e7\u0131kar. “Daha ilk ad\u0131mda bile kazanc\u0131 b\u00fcy\u00fckt\u00fcr. Bu kazan\u00e7 do\u011fan\u0131n insanla\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131d\u0131r. Ki\u015fili\u011fi olmayan g\u00fc\u00e7lere ve kaderlere kar\u0131\u015f\u0131lamaz; bunlar her zaman yabanc\u0131 kal\u0131r. Ama e\u011fer unsurlar\u0131 aras\u0131nda insan ruhundaki gibi tutkular s\u00f6z konusuysa, e\u011fer \u00f6l\u00fcm kendili\u011finden olan bir \u015fey de\u011fil de k\u00f6t\u00fc bir istemin g\u00fcc\u00fcnden ise, do\u011fada her tarafta insan\u0131n kendi toplumundan tan\u0131d\u0131\u011f\u0131 varl\u0131klar dola\u015f\u0131yorsa, o zaman insan derin bir nefes alabilir, kendini t\u00fcm\u00fcyle yabanc\u0131 bir ortamda bile tan\u0131d\u0131k hissedebilir, anlams\u0131z korkusu \u00fczerinde ruhsal olarak \u00e7al\u0131\u015fabilir. Belki h\u00e2l\u00e2 savunmas\u0131zd\u0131r ama art\u0131k \u00e7aresizlik i\u00e7inde fel\u00e7 olmu\u015f de\u011fildir, en az\u0131ndan tepki g\u00f6sterebilir; hatta belki savunmas\u0131z da de\u011fildir. D\u0131\u015far\u0131daki \u015fiddet uygulayan bu insan\u00fcst\u00fc varl\u0131klara kar\u015f\u0131, kendi toplumunda kulland\u0131\u011f\u0131 \u00e7areleri kullanabilir, onlar\u0131 yan\u0131na \u00e7a\u011f\u0131rabilir, yat\u0131\u015ft\u0131rabilir, kand\u0131rabilir, bu t\u00fcr etkilerle onlar\u0131n g\u00fcc\u00fcn\u00fcn bir k\u0131sm\u0131n\u0131 \u00e7alabilir. Do\u011fa bilimlerinin yerine b\u00f6ylece psikolojinin ge\u00e7mesi yaln\u0131zca hemen rahatlama sa\u011flamakla kalmaz, duruma daha fazla egemen olman\u0131n yolunu da a\u00e7ar” (Ges. Werke XIV).<\/p>\n

Bu durumun \u00e7ocuk\/ebeveyn, \u00f6zellikle de \u00e7ocuk\/baba ili\u015fkisinde bilinen bir \u00f6rne\u011fi oldu\u011fundan, her iki durum aras\u0131nda ba\u011flant\u0131lar kurulmas\u0131 da \u00e7ok do\u011fald\u0131r. B\u00f6ylece do\u011fa g\u00fc\u00e7leri de, d\u00fc\u015flerde oldu\u011fu gibi dile\u011fe uygun olarak nitelik de\u011fi\u015ftirir; \u00f6nce baba niteli\u011fi kazan\u0131r ve sonunda tanr\u0131lar haline gelir. Bu yaln\u0131z \u00e7ocukluktan bir \u00f6rnek de\u011fil, filogenetik \u00f6rnek, yani insanl\u0131\u011f\u0131n y\u00fcz binlerce y\u0131ll\u0131k ge\u00e7mi\u015finden gelen bir deneyimdir.<\/p>\n

\u0130nsanl\u0131\u011f\u0131n, do\u011fa g\u00fc\u00e7lerine egemen olduktan sonra da korkular\u0131 s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc i\u00e7in tanr\u0131lara gereksinim de s\u00fcrer. Kaderin ac\u0131mas\u0131zl\u0131\u011f\u0131na, \u00f6l\u00fcm kar\u015f\u0131s\u0131ndaki \u00e7aresizli\u011fe kar\u015f\u0131 teselli bulabilmek, uygarl\u0131\u011fa uyum sonucunda y\u00fcklenilmi\u015f olan ac\u0131lar\u0131 azaltabilmek i\u00e7in tanr\u0131lara gereksinim vard\u0131r. Giderek b\u00fct\u00fcn tanr\u0131lar\u0131n payla\u015ft\u0131\u011f\u0131 temel g\u00fcce sahip olan bir mutlak tanr\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcncesi geli\u015fir. B\u00fct\u00fcn hikmete, b\u00fct\u00fcn iyiliklere ve b\u00fct\u00fcn adalete sahip olan tek bir Tanr\u0131 ortaya \u00e7\u0131kar. \u0130nsan b\u00fct\u00fcn \u00f6b\u00fcr tanr\u0131lar\u0131n ard\u0131na gizlenmi\u015f olan as\u0131l b\u00fcy\u00fck g\u00fcc\u00fc, do\u011fan\u0131n ana \u00e7ekirde\u011fini serbest b\u0131rakabilmi\u015f olmaktan dolay\u0131 da \u00fcstelik gurur duyar. Ger\u00e7ekte bu en ba\u015ftaki Tanr\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcncesine bir geri d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr. Art\u0131k Tanr\u0131 bir tek olunca bunu babayla \u00f6zde\u015fle\u015ftirmek de \u00e7ok daha kolay olur. B\u00f6ylece babayla olan ili\u015fkilerin i\u00e7tenlik ve yo\u011funlu\u011funa da yeniden ula\u015f\u0131lm\u0131\u015f olur.<\/p>\n

O halde dinsel tasar\u0131mlar\u0131n de\u011feri yaln\u0131zca i\u015flevlerinden de\u011fil ayn\u0131 zamanda i\u00e7erdikleri ger\u00e7ekliktendir. Freud i\u015fte bu psikolojik ger\u00e7ekle ilgilenir ve dinsel \u00f6\u011fretilerin, ispatlanamaz olduklar\u0131 i\u00e7in asla inan\u0131lmamalar\u0131 gerekti\u011fi sonucuna var\u0131r. Bunlar deneyimlerin ya da d\u00fc\u015f\u00fcncenin sonu\u00e7lar\u0131 de\u011fil, yaln\u0131zca yan\u0131lsamalard\u0131r; insanl\u0131\u011f\u0131n en eski, en g\u00fc\u00e7l\u00fc, en zorlu dileklerinin doyumudur. G\u00fc\u00e7lerindeki giz, bu dileklerin g\u00fcc\u00fcd\u00fcr. Freud’a g\u00f6re yan\u0131lsaman\u0131n mutlaka yanl\u0131\u015f olmas\u0131, yani ger\u00e7ekle\u015ftirilemez ya da ger\u00e7e\u011fe z\u0131t olmas\u0131 geremez. Bu y\u00f6nden hezeyandan farkl\u0131d\u0131r. B\u00f6ylelikle Freud dinsel inan\u00e7 \u00f6\u011fretilerinin, bireylerin oldu\u011fu kadar insanl\u0131\u011f\u0131n b\u00fct\u00fcn\u00fcn\u00fc de etkiledikleri i\u00e7in, daha kesinlikle ispat edilebilmesini istemektedir. Bu noktadan ba\u015flayarak Freud tam anlam\u0131yla bir ayd\u0131nlanma d\u00f6nemi bilgesi gibi davranmaya ba\u015flamaktad\u0131r. E\u011fitimin din d\u0131\u015f\u0131, hatta din kar\u015f\u0131t\u0131 olmas\u0131 gerekti\u011fini savunmaktad\u0131r. B\u00f6yle bir e\u011fitim hi\u00e7bir inanca yer vermeyecek, yaln\u0131z akla dayanacakt\u0131r. Ona g\u00f6re bu da bir yan\u0131lsama olabilir ama bu denenmelidir. E\u011fer b\u00f6yle bir e\u011fitim i\u015fe yaramazsa o zaman kesin olarak \u015fu yarg\u0131ya var\u0131labilir: “\u0130nsan zek\u00e2dan yana zay\u0131f bir yarat\u0131kt\u0131r ve yaln\u0131zca d\u00fcrt\u00fc dileklerinin egemenli\u011findedir.” \u0130nsano\u011flunun “Evren’in b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fc kar\u015f\u0131s\u0131nda derinden dinsel duyguland\u0131\u011f\u0131” kavram\u0131na da kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kmakta ve onun ancak bir sonraki ad\u0131mda, yani bu duyguya kar\u015f\u0131 imdat aramaya ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 tepkisiyle dinsel oldu\u011funu kabul etmektedir. “Buradan daha ileri gitmeyen, b\u00fcy\u00fck evren kar\u015f\u0131s\u0131nda insana verilen k\u00fc\u00e7\u00fck role teslim olan ki\u015fi, kelimenin tam anlam\u0131yla dinsiz say\u0131lmal\u0131d\u0131r.” \u00d6\u011frenmek ve ara\u015ft\u0131rmak i\u00e7in u\u011fra\u015fmaktan ba\u015fka Freud’un insanlar i\u00e7in \u00f6nerdi\u011fi ve ko\u015ful olarak kabul etti\u011fi bir \u015fey “insan sevgisi” olmal\u0131d\u0131r. Bu insan sevgisinden ne anlad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ise 1926’da Romain Rolland’a yazd\u0131\u011f\u0131 bir \u00f6vg\u00fc yaz\u0131s\u0131nda \u015f\u00f6yle anlatmaktad\u0131r:
“Ben kendim insan sevgisine, duygusall\u0131ktan ya da ideallerden dolay\u0131 de\u011fil, so\u011fukkanl\u0131, ekonomik nedenlerden tutunuyorum, \u00e7\u00fcnk\u00fc bizlerin d\u00fcrt\u00fc donan\u0131m\u0131m\u0131z ve \u00e7evremizin ko\u015fullar\u0131nda insan t\u00fcr\u00fcn\u00fcn ya\u015famda kalabilmesi i\u00e7in en az teknik kadar vazge\u00e7ilemez buluyorum” (Ges. Werke XIV).<\/p>\n

Bir Yan\u0131lsaman\u0131n Gelece\u011fi yap\u0131t\u0131yla Freud ku\u015fkusuz ki militan-sava\u015f\u00e7\u0131-devrimci kimli\u011fini tak\u0131nm\u0131\u015f bulunuyordu. O g\u00fcne kadar geni\u015f bir ara\u015ft\u0131rmac\u0131 ve kuramc\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr bilimadamlar\u0131 kadrosunun yard\u0131m\u0131yla, say\u0131s\u0131z klinik olgu ve ara\u015ft\u0131rmayla, kuram tasar\u0131m ve taslaklar\u0131yla geli\u015fmi\u015f olan psikanaliz art\u0131k son ad\u0131m\u0131na, toplum psikolojisi yoluyla ayd\u0131nlatma ve uyand\u0131rma i\u015flevine girmi\u015f bulunuyordu. Oysa zaman durmam\u0131\u015f, akm\u0131\u015f ve insanl\u0131\u011f\u0131 \u00e7ok b\u00fcy\u00fck bir y\u0131k\u0131m\u0131n e\u015fi\u011fine kadar getirmi\u015f bulunuyordu. Bir yandan Orta Avrupa’da y\u00fckselmekte olan fa\u015fizm doru\u011funa Alman ve Avusturya topraklar\u0131nda yakla\u015f\u0131rken, \u00f6te yandan Avrupa’n\u0131n aristokrasi ve b\u00fcy\u00fck burjuvasinin koku\u015fmu\u015fluk ve \u00e7\u00f6k\u00fc\u015f\u00fc art\u0131k her yerde elle tutulur, g\u00f6zle g\u00f6r\u00fcl\u00fcr hale gelmi\u015fti. \u0130nsanlar bir sava\u015f\u0131n yeniden olas\u0131la\u015fm\u0131\u015f oldu\u011funun fark\u0131ndayd\u0131lar ve derinden derine bunun i\u00e7e i\u015fleyen pani\u011fini ya\u015famaktayd\u0131lar. Bu s\u0131rada Sigmund Freud, Goethe \u00d6d\u00fcl\u00fc’n\u00fc kazand\u0131. \u00d6d\u00fcl\u00fc kendisine haber veren, Frankfurt Kent Y\u00f6netimi Sekreteri Dr. Paquett’in mektubunda da belirtildi\u011fi gibi \u00f6d\u00fcl “bilimadam\u0131, d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr ve yazar s\u0131fatlar\u0131 kadar devrimci s\u0131fat\u0131na da” verilmi\u015fti. Ayn\u0131 g\u00fcnlerde Das Unbehagen in der Kultur yay\u0131mland\u0131. Metis bu kitapla i\u015fte Sigmund Freud’un doruk yap\u0131tlar\u0131ndan biri olan bu yaz\u0131y\u0131 sunuyor.<\/p>\n

Burada kitab\u0131n ad\u0131 \u00fczerinde k\u0131sa bir a\u00e7\u0131klama gerekebilir. Kitab\u0131n Almanca ad\u0131, d\u00fcz ve basit bir \u00e7eviriyle “K\u00fclt\u00fcr\u00fcn Huzursuzlu\u011fu” \u015feklinde \u00e7evrilebilir. Oysa “kultur” s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn \u00e7e\u015fitli dillerdeki kapsam\u0131 aras\u0131nda kimi farklar bulunmaktad\u0131r. Frans\u0131z dili ve onun etkisiyle bizim dilimizde k\u00fclt\u00fcr, uygarl\u0131\u011f\u0131n, e\u011fitimle kazan\u0131lan rafine \u00fcr\u00fcnlerinden yeterince faydalan\u0131lm\u0131\u015fl\u0131k durumunu anlatmaktad\u0131r. K\u00fclt\u00fcr bu ba\u011flamda m\u00fczik, yaz\u0131n, plastik ve g\u00f6rsel g\u00fczel sanatlar, insan bilimlerine ili\u015fkin bilgiler, iyi tarih, iyi co\u011frafya, yeterince yabanc\u0131 dil bilebilme yetilerini kapsayan bir kavramd\u0131r. \u00d6te yandan “k\u00fclt\u00fcr mantar\u0131” gibi yapayl\u0131k anlatan bir kullan\u0131m\u0131 da bulunmaktad\u0131r. Alman dilindeyse “kultur” \u00e7ok daha geni\u015f bir anlam ve bu arada biraz da \u00f6zel bir anlam i\u00e7ermektedir.<\/p>\n

K\u00f6keni Latin dilindeki “colere” (yeti\u015ftirmek, bakmak) fiilinden t\u00fcremi\u015f olan “cultura” (tar\u0131m ve bak\u0131m) s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcnden gelen “die kultur”, Alman dilinin b\u00fcy\u00fck s\u00f6zl\u00fc\u011f\u00fc Duden’e g\u00f6re: 1. a) insanl\u0131\u011f\u0131n y\u00fcksek geli\u015fmi\u015fli\u011finin bir d\u0131\u015fa vurumu olarak, bir toplulu\u011fun ruhsal, sanatsal, yarat\u0131c\u0131 edimlerinin b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc; b) belirli bir topluluk taraf\u0131ndan, belirli bir b\u00f6lgede, belirli bir \u00e7a\u011f boyunca ba\u015far\u0131lm\u0131\u015f olan \u00f6zg\u00fcn ruhsal, sanatsal, yarat\u0131c\u0131 edimlerin b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc; 2. a) insan\u0131n u\u011fra\u015f\u0131, anlat\u0131m ve edimlerindeki incelmi\u015flik, e\u011fitilmi\u015flik; b) bir kimsenin e\u011fitim g\u00f6rm\u00fc\u015fl\u00fc\u011f\u00fc; 3. a) arazinin ekime uygun duruma getirilmesi; b) (bir \u00fcr\u00fcn\u00fc) yeti\u015ftirmek; 4. ekim; 5. belirli bir besi yerinde inceleme amac\u0131yla yeti\u015ftirilmi\u015f mikroorganizmalar anlamlar\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131maktad\u0131r. Bu anlamlardan 2, 3, 4 ve 5. maddelerde g\u00f6sterilenler dilimizde de aynen kullan\u0131lmaktad\u0131r. Ancak Duden’in 1. maddede g\u00f6sterdi\u011fi ve b\u00f6ylelikle Alman dilinde ilk akla gelen kullan\u0131m bi\u00e7imi, T\u00fcrk\u00e7emizde o kadar ve ayn\u0131 \u00e7a\u011fr\u0131\u015f\u0131mlar\u0131 yapacak bi\u00e7imde kullan\u0131lmamaktad\u0131r. Bunun nedeni Alexander von Humboldt gibi \u00e7ok b\u00fcy\u00fck bir bilim adam\u0131n\u0131n, \u0130bni Haldun’un y\u00fczy\u0131llar \u00f6nce ortaya koymu\u015f oldu\u011fu bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131n\u0131 yeniden canland\u0131rarak modern co\u011frafya, etnoloji ve hatta bir ba\u011flamda sosyolojinin temellerini atm\u0131\u015f olmas\u0131d\u0131r. Tam ayd\u0131nlanma \u00e7a\u011f\u0131n\u0131n temsilcisi olan bu b\u00fcy\u00fck d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr “k\u00fclt\u00fcr” s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc bir \u00f6zg\u00fcn halk\u0131n, insanl\u0131\u011f\u0131n ortak uygarl\u0131\u011f\u0131na yapm\u0131\u015f oldu\u011fu, di\u011fer halklar\u0131nkinden farkl\u0131, \u00f6zg\u00fcn katk\u0131lar\u0131n\u0131n b\u00fct\u00fcn\u00fc olarak ele alm\u0131\u015f ve k\u00fclt\u00fcrler aras\u0131ndaki y\u00fcksek ya da ilkel gibi farkl\u0131l\u0131klar\u0131 t\u00fcm\u00fcyle reddederek ilkel kavram\u0131na da kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131km\u0131\u015f, belirli bir teknoloji a\u00e7\u0131s\u0131ndan daha geri gibi kabul edilegelen halklar\u0131n asl\u0131nda kendi \u00e7evrelerinin gereksinimleri bak\u0131m\u0131ndan tam elveri\u015fli, m\u00fckemmel k\u00fclt\u00fcrlere sahip olduklar\u0131n\u0131 g\u00f6stermi\u015ftir. B\u00f6ylece onun dilinde “kultur” her insan toplumunun, \u00e7evresiyle ba\u015fedebilmek ve kendi ruhsal i\u00e7 d\u00fcnyas\u0131n\u0131 da \u00e7evreyle uyumlula\u015ft\u0131rmak i\u00e7in, teknolojik becerilere katm\u0131\u015f oldu\u011fu b\u00fct\u00fcn y\u00fcksek insani de\u011ferleri anlatmaktad\u0131r. Bu b\u00fcy\u00fck Prusyal\u0131’n\u0131n getirmi\u015f oldu\u011fu kavram, merkezi y\u00f6nlendirmelerden b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde etkilenen Alman diline bu \u015fekilde girmi\u015ftir. B\u00f6ylelikle Almanlar “kulturv\u00f6lker” dedikleri zaman, y\u00fcksek k\u00fclt\u00fcr\u00fc olan ileri Bat\u0131 uygarl\u0131\u011f\u0131 \u00fclkelerini de\u011fil, \u00f6zg\u00fcn bir uygarl\u0131\u011fa sahip olan halklar\u0131 kastederler. \u00d6rne\u011fin Mayalar, Papual\u0131lar ya da Yakutlar birer Kulturvolk’turlar. Gene “Bat\u0131 uygarl\u0131\u011f\u0131”n\u0131 anlatmak i\u00e7in de “Abendl\u00e4ndische Kultur”dan s\u00f6z edilir. “Kulturschock” denildi\u011finde kastedilen, k\u00fclt\u00fcr\u00fc olmayan insanlar\u0131n k\u00fclt\u00fcrle kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131klar\u0131nda ap\u0131\u015f\u0131p kalmalar\u0131 de\u011fil, iki farkl\u0131 k\u00fclt\u00fcre ili\u015fkin t\u00f6re, \u00e2det ve d\u00fcnya g\u00f6r\u00fc\u015flerinin birbiriyle kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131klar\u0131nda ya\u015fanan \u015fa\u015fk\u0131nl\u0131kt\u0131r.<\/p>\n

Bu ba\u011flamda Almanca “kultur” s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 dilimizde en iyi olarak “uygarl\u0131k” olabilir. “Aztek uygarl\u0131\u011f\u0131”, “Roma uygarl\u0131\u011f\u0131”, “M\u0131s\u0131r uygarl\u0131\u011f\u0131” ba\u011flam\u0131nda bir uygarl\u0131k. Bu y\u00fczden kitab\u0131n ad\u0131 Uygarl\u0131\u011f\u0131n Huzursuzlu\u011fu olmu\u015ftur.<\/p>\n

Freud’un din sosyolojisi ve psikolojisi \u00fczerindeki \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 1933’te yay\u0131mlanan \u00dcber eine Weltanschauung (Bir D\u00fcnya G\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc \u00dczerine) ve son olarak da 1939’da, \u00f6l\u00fcm\u00fcnden az \u00f6nce yay\u0131mlanm\u0131\u015f olan Der Mann Moses und die monotheistische Religion (\u0130nsan Musa ve Tektanr\u0131l\u0131 Din) adl\u0131 yap\u0131tlar\u0131yla s\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fcr.<\/p>\n

Freud’un toplum, uygarl\u0131k ve dini ele\u015ftiren g\u00f6r\u00fc\u015fleri onun psikanalitik uygulamalar\u0131ndan geli\u015fmi\u015ftir. Bu g\u00f6r\u00fc\u015fler psikanalize belki do\u011frudan ba\u011flanamaz ama bunlar da psikanaliz gibi ayd\u0131nlat\u0131c\u0131 \u00f6zellik ta\u015f\u0131maktad\u0131rlar. Freud her zaman toplum, uygarl\u0131k ve dinin ancak bireyden yola \u00e7\u0131k\u0131larak ele al\u0131nabilece\u011fini savunmu\u015ftur. Freud felsefi bir sistem olu\u015fturmaya pek u\u011fra\u015fmam\u0131\u015ft\u0131r; ama bu yap\u0131tlar\u0131yla tekil bilimsel verilerin insanl\u0131\u011f\u0131n toplumsal, k\u00fclt\u00fcrel ve dinsel davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131n a\u00e7\u0131klamas\u0131na kolayca ta\u015f\u0131nabilece\u011fi ve aktar\u0131labilece\u011fine inanc\u0131n\u0131 g\u00f6stermektedir. Asl\u0131nda Sigmund Freud ya\u015fam\u0131 boyunca felsefe yapm\u0131\u015f, yani d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fc\u015f ve d\u00fc\u015f\u00fcnce ve bulgular\u0131n\u0131 ak\u0131lla gerek\u00e7elendirmi\u015ftir. Bilgi kuram\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda Freud her zaman Kant \u00f6ncesi bir ele\u015ftirici ger\u00e7ek\u00e7i olarak ele al\u0131nabilir. \u0130nsan akl\u0131na ancak onu yalanlamak amac\u0131yla yakla\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. B\u00fct\u00fcn bu \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131nda Freud sosyal bilimlere en k\u00fc\u00e7\u00fck bir \u00f6d\u00fcn vermemi\u015ftir. Bu tutumu g\u00f6r\u00fc\u015flerinin bug\u00fcn \u00f6zellikle ele\u015ftirilebilmesine yol a\u00e7maktad\u0131r. Ancak onun bilimsel \u00e7al\u0131\u015fma y\u00f6ntemi olarak kendi \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131nda da sadece psikanaliz y\u00f6ntemini uygulam\u0131\u015f oldu\u011fu unutulmamal\u0131d\u0131r. Konulara psikanaliz y\u00f6nteminin uygulanabilirli\u011fi ise, toplumbilimcilerin b\u00fct\u00fcn kar\u015f\u0131 koymalar\u0131na kar\u015f\u0131n bug\u00fcn ge\u00e7erlili\u011fi kabul edilmi\u015f bir g\u00f6r\u00fc\u015ft\u00fcr. Ve uygulamada da etkisini g\u00f6stermektedir. Bu bak\u0131mdan en az\u0131ndan \u00fczerinde tart\u0131\u015fmak ve Freud’un b\u00fct\u00fcn eserlerindeki temel kavramlar\u0131 daha kapsaml\u0131 olarak kavrayabilmek i\u00e7in bu yap\u0131tlar\u0131n okunup incelenmesi ve \u00fczerlerinde tart\u0131\u015f\u0131lmas\u0131 zorunludur.<\/p>\n

(*) K.u.K.: K\u00f6nig und Kaiser: Kral ve \u0130mparator: Avusturya-Macaristan devlet sistemine g\u00f6re imparatorun unvan\u0131. Habsburg hanedan monar\u015fisi bu s\u0131fatla an\u0131l\u0131r. Metne d\u00f6n<\/p>\n

Kaynaklar<\/p>\n

Atkinson, J. J. (1903), Primal Law, Londra, Longmans.
Ellenberger, H. F. (1970), The Discovery of the Unconscious, New York, Basic.
Freud, S. (1907), “Zwangshandlungen und Religions\u00fcbungen”, Ges. Werke VII, S. Fischer, Frankfurt\/M., 1961.
(1912-13), Totem und Tabu, Ges.Werke, IX.
(1920), “Jenseits des Lustprinzips”, Ges. Werke XIII.
(1921), “Massenpsychologie und Ich-Analyse”, Ges. Werke XIII.
(1923), “Das Ich und das Es”, Ges. Werke XIII.
(1927), “Die Zukunft einer Illusion”, Ges. Werke XIV.
(1933), “\u00dcber eine Weltanschauung”, Ges. Werke XV.
(1939), “Der Mann Moses und die monotheistische Religion”, Ges. Werke XVI.
Freud, S. ve Pfister, O. (1963), Briefe (1909-1939), yay. haz. E. Freud – H. Meng, S. Fischer, Frankfurt\/M.
Smith, W. R. (1970), Lectures on the Religion of the Semites, al\u0131nt\u0131layan Henri F. Ellenberger, The Discovery of the Unconscious, New York, Basic.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Ba\u015flang\u0131c\u0131ndan itibaren psikanalitik kuram din, sosyoloji, uygarl\u0131k tarihi ve g\u00fczel sanatlar alanlar\u0131na da yay\u0131l\u0131p yans\u0131maya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. Bu yans\u0131malar belki psikanalizin y\u00fczy\u0131l\u0131m\u0131z e\u011filim ve d\u00fc\u015f\u00fcnceleri \u00fczerine yapt\u0131\u011f\u0131 en \u00f6nemli etkidir. As\u0131l amac\u0131 olan psikiyatri ve t\u0131p alan\u0131ndaki etkisinin g\u00f6rece zay\u0131flad\u0131\u011f\u0131 s\u0131rada doru\u011fa \u00e7\u0131km\u0131\u015f g\u00f6r\u00fcnen bir etki. Bug\u00fcn \u00f6zellikle uygulamal\u0131 sosyoloji denilebilecek olan politika, ekonomi ve e\u011fitim […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[52],"tags":[],"class_list":{"0":"post-1387","1":"post","2":"type-post","3":"status-publish","4":"format-standard","6":"category-psikoloji"},"yoast_head":"\nFreud'da Toplum,K\u00fclt\u00fcr,Din Felsefesi | Ali Babao\u011flu - narteks.net<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/03\/15\/freudda-toplumkulturdin-felsefesi-ali-babaoglu\/\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"tr_TR\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"Freud'da Toplum,K\u00fclt\u00fcr,Din Felsefesi | Ali Babao\u011flu\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"Ba\u015flang\u0131c\u0131ndan itibaren psikanalitik kuram din, sosyoloji, uygarl\u0131k tarihi ve g\u00fczel sanatlar alanlar\u0131na da yay\u0131l\u0131p yans\u0131maya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. Bu yans\u0131malar belki psikanalizin y\u00fczy\u0131l\u0131m\u0131z e\u011filim ve d\u00fc\u015f\u00fcnceleri \u00fczerine yapt\u0131\u011f\u0131 en \u00f6nemli etkidir. As\u0131l amac\u0131 olan psikiyatri ve t\u0131p alan\u0131ndaki etkisinin g\u00f6rece zay\u0131flad\u0131\u011f\u0131 s\u0131rada doru\u011fa \u00e7\u0131km\u0131\u015f g\u00f6r\u00fcnen bir etki. Bug\u00fcn \u00f6zellikle uygulamal\u0131 sosyoloji denilebilecek olan politika, ekonomi ve e\u011fitim […]\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/03\/15\/freudda-toplumkulturdin-felsefesi-ali-babaoglu\/\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"narteks.net\" \/>\n<meta property=\"article:published_time\" content=\"2010-03-14T22:00:00+00:00\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"https:\/\/narteks.net\/wp-content\/uploads\/narteks.png\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:width\" content=\"300\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:height\" content=\"90\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:type\" content=\"image\/png\" \/>\n<meta name=\"author\" content=\"Tar\u0131k\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:creator\" content=\"@narteks\" \/>\n<meta name=\"twitter:site\" content=\"@narteks\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Yazan:\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"Tar\u0131k\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:label2\" content=\"Tahmini okuma s\u00fcresi\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data2\" content=\"29 dakika\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\/\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"Article\",\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/03\/15\/freudda-toplumkulturdin-felsefesi-ali-babaoglu\/#article\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/03\/15\/freudda-toplumkulturdin-felsefesi-ali-babaoglu\/\"},\"author\":{\"name\":\"Tar\u0131k\",\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/#\/schema\/person\/61f37d9834294b72d31d274e7ed79bca\"},\"headline\":\"Freud’da Toplum,K\u00fclt\u00fcr,Din Felsefesi | Ali Babao\u011flu\",\"datePublished\":\"2010-03-14T22:00:00+00:00\",\"mainEntityOfPage\":{\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/03\/15\/freudda-toplumkulturdin-felsefesi-ali-babaoglu\/\"},\"wordCount\":5815,\"commentCount\":0,\"publisher\":{\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/#organization\"},\"articleSection\":[\"Psikoloji\"],\"inLanguage\":\"tr\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"CommentAction\",\"name\":\"Comment\",\"target\":[\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/03\/15\/freudda-toplumkulturdin-felsefesi-ali-babaoglu\/#respond\"]}]},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/03\/15\/freudda-toplumkulturdin-felsefesi-ali-babaoglu\/\",\"url\":\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/03\/15\/freudda-toplumkulturdin-felsefesi-ali-babaoglu\/\",\"name\":\"Freud'da Toplum,K\u00fclt\u00fcr,Din Felsefesi | Ali Babao\u011flu - narteks.net\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/#website\"},\"datePublished\":\"2010-03-14T22:00:00+00:00\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/03\/15\/freudda-toplumkulturdin-felsefesi-ali-babaoglu\/#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"tr\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/03\/15\/freudda-toplumkulturdin-felsefesi-ali-babaoglu\/\"]}]},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/03\/15\/freudda-toplumkulturdin-felsefesi-ali-babaoglu\/#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Anasayfa\",\"item\":\"https:\/\/narteks.net\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"Freud’da Toplum,K\u00fclt\u00fcr,Din Felsefesi | Ali Babao\u011flu\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/#website\",\"url\":\"https:\/\/narteks.net\/\",\"name\":\"narteks.net\",\"description\":\"K\u00fclt\u00fcr Sanat Edebiyat Felsefe\",\"publisher\":{\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/#organization\"},\"alternateName\":\"K\u00fclt\u00fcr Sanat Edebiyat Felsefe\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\/\/narteks.net\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"tr\"},{\"@type\":\"Organization\",\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/#organization\",\"name\":\"narteks.net\",\"url\":\"https:\/\/narteks.net\/\",\"logo\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"tr\",\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/#\/schema\/logo\/image\/\",\"url\":\"https:\/\/narteks.net\/wp-content\/uploads\/narteks.png\",\"contentUrl\":\"https:\/\/narteks.net\/wp-content\/uploads\/narteks.png\",\"width\":300,\"height\":90,\"caption\":\"narteks.net\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/#\/schema\/logo\/image\/\"},\"sameAs\":[\"https:\/\/x.com\/narteks\",\"https:\/\/instagram.com\/narteksnet\"]},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/#\/schema\/person\/61f37d9834294b72d31d274e7ed79bca\",\"name\":\"Tar\u0131k\",\"image\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"tr\",\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/#\/schema\/person\/image\/\",\"url\":\"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/50865afb55632c4ae467e0af0930f6510aa2297d8014be502a55b14f3b7550cf?s=96&d=mm&r=g\",\"contentUrl\":\"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/50865afb55632c4ae467e0af0930f6510aa2297d8014be502a55b14f3b7550cf?s=96&d=mm&r=g\",\"caption\":\"Tar\u0131k\"},\"sameAs\":[\"http:\/\/narteks.net\"],\"url\":\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/author\/narbak\/\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO Premium plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Freud'da Toplum,K\u00fclt\u00fcr,Din Felsefesi | Ali Babao\u011flu - narteks.net","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/03\/15\/freudda-toplumkulturdin-felsefesi-ali-babaoglu\/","og_locale":"tr_TR","og_type":"article","og_title":"Freud'da Toplum,K\u00fclt\u00fcr,Din Felsefesi | Ali Babao\u011flu","og_description":"Ba\u015flang\u0131c\u0131ndan itibaren psikanalitik kuram din, sosyoloji, uygarl\u0131k tarihi ve g\u00fczel sanatlar alanlar\u0131na da yay\u0131l\u0131p yans\u0131maya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. Bu yans\u0131malar belki psikanalizin y\u00fczy\u0131l\u0131m\u0131z e\u011filim ve d\u00fc\u015f\u00fcnceleri \u00fczerine yapt\u0131\u011f\u0131 en \u00f6nemli etkidir. As\u0131l amac\u0131 olan psikiyatri ve t\u0131p alan\u0131ndaki etkisinin g\u00f6rece zay\u0131flad\u0131\u011f\u0131 s\u0131rada doru\u011fa \u00e7\u0131km\u0131\u015f g\u00f6r\u00fcnen bir etki. Bug\u00fcn \u00f6zellikle uygulamal\u0131 sosyoloji denilebilecek olan politika, ekonomi ve e\u011fitim […]","og_url":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/03\/15\/freudda-toplumkulturdin-felsefesi-ali-babaoglu\/","og_site_name":"narteks.net","article_published_time":"2010-03-14T22:00:00+00:00","og_image":[{"width":300,"height":90,"url":"https:\/\/narteks.net\/wp-content\/uploads\/narteks.png","type":"image\/png"}],"author":"Tar\u0131k","twitter_card":"summary_large_image","twitter_creator":"@narteks","twitter_site":"@narteks","twitter_misc":{"Yazan:":"Tar\u0131k","Tahmini okuma s\u00fcresi":"29 dakika"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"Article","@id":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/03\/15\/freudda-toplumkulturdin-felsefesi-ali-babaoglu\/#article","isPartOf":{"@id":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/03\/15\/freudda-toplumkulturdin-felsefesi-ali-babaoglu\/"},"author":{"name":"Tar\u0131k","@id":"https:\/\/narteks.net\/#\/schema\/person\/61f37d9834294b72d31d274e7ed79bca"},"headline":"Freud’da Toplum,K\u00fclt\u00fcr,Din Felsefesi | Ali Babao\u011flu","datePublished":"2010-03-14T22:00:00+00:00","mainEntityOfPage":{"@id":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/03\/15\/freudda-toplumkulturdin-felsefesi-ali-babaoglu\/"},"wordCount":5815,"commentCount":0,"publisher":{"@id":"https:\/\/narteks.net\/#organization"},"articleSection":["Psikoloji"],"inLanguage":"tr","potentialAction":[{"@type":"CommentAction","name":"Comment","target":["https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/03\/15\/freudda-toplumkulturdin-felsefesi-ali-babaoglu\/#respond"]}]},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/03\/15\/freudda-toplumkulturdin-felsefesi-ali-babaoglu\/","url":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/03\/15\/freudda-toplumkulturdin-felsefesi-ali-babaoglu\/","name":"Freud'da Toplum,K\u00fclt\u00fcr,Din Felsefesi | Ali Babao\u011flu - narteks.net","isPartOf":{"@id":"https:\/\/narteks.net\/#website"},"datePublished":"2010-03-14T22:00:00+00:00","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/03\/15\/freudda-toplumkulturdin-felsefesi-ali-babaoglu\/#breadcrumb"},"inLanguage":"tr","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/03\/15\/freudda-toplumkulturdin-felsefesi-ali-babaoglu\/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/03\/15\/freudda-toplumkulturdin-felsefesi-ali-babaoglu\/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Anasayfa","item":"https:\/\/narteks.net\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Freud’da Toplum,K\u00fclt\u00fcr,Din Felsefesi | Ali Babao\u011flu"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/narteks.net\/#website","url":"https:\/\/narteks.net\/","name":"narteks.net","description":"K\u00fclt\u00fcr Sanat Edebiyat Felsefe","publisher":{"@id":"https:\/\/narteks.net\/#organization"},"alternateName":"K\u00fclt\u00fcr Sanat Edebiyat Felsefe","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/narteks.net\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"tr"},{"@type":"Organization","@id":"https:\/\/narteks.net\/#organization","name":"narteks.net","url":"https:\/\/narteks.net\/","logo":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"tr","@id":"https:\/\/narteks.net\/#\/schema\/logo\/image\/","url":"https:\/\/narteks.net\/wp-content\/uploads\/narteks.png","contentUrl":"https:\/\/narteks.net\/wp-content\/uploads\/narteks.png","width":300,"height":90,"caption":"narteks.net"},"image":{"@id":"https:\/\/narteks.net\/#\/schema\/logo\/image\/"},"sameAs":["https:\/\/x.com\/narteks","https:\/\/instagram.com\/narteksnet"]},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/narteks.net\/#\/schema\/person\/61f37d9834294b72d31d274e7ed79bca","name":"Tar\u0131k","image":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"tr","@id":"https:\/\/narteks.net\/#\/schema\/person\/image\/","url":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/50865afb55632c4ae467e0af0930f6510aa2297d8014be502a55b14f3b7550cf?s=96&d=mm&r=g","contentUrl":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/50865afb55632c4ae467e0af0930f6510aa2297d8014be502a55b14f3b7550cf?s=96&d=mm&r=g","caption":"Tar\u0131k"},"sameAs":["http:\/\/narteks.net"],"url":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/author\/narbak\/"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1387","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=1387"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1387\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=1387"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=1387"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=1387"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}