![](\"images\/stories\/karl_marx.jpg\")
[G\u0130R\u0130\u015e]<\/p>\n[G\u0130R\u0130\u015e]<\/p>\n
Yurtta\u015flar,
Esas konuya girmezden \u00f6nce, giri\u015f niteli\u011finde birka\u00e7 g\u00f4zlemde bulunmama izin veriniz.
\u015eu anda, b\u00fct\u00fcn K\u0131ta \u00fczerinde, ger\u00e7ek bir grev salg\u0131n\u0131 h\u00fck\u00fcm s\u00fcr\u00fcyor ve her yanda, b\u00fcy\u00fck hayk\u0131r\u0131\u015flarla, \u00fccretlerin art\u0131r\u0131lmas\u0131 isteniyor. Bu sorun kongremizde ele al\u0131nacakt\u0131r.[23] Uluslararas\u0131 Birli\u011fin ba\u015f\u0131nda olarak sizlerin, bu \u00e7ok \u00f6nemli sorun konusunda bir g\u00f6r\u00fc\u015fe sahip olman\u0131z gerekir. Ben kendi hesab\u0131ma, sabr\u0131n\u0131z\u0131 \u00e7etin bir s\u0131navdan ge\u00e7irmek pahas\u0131na da olsa, konuyu derinlemesine i\u015flemeyi \u00f6dev say\u0131yorum.
Yutta\u015f Weston’la ilgili olarak, giri\u015f niteli\u011finde bir ba\u015fka \u015feye daha de\u011finmeliyim. Kendisi, i\u015f\u00e7iler aras\u0131nda hi\u00e7 de tutulmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 bildi\u011fi, ama onlar\u0131n yarar\u0131na sayd\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015fleri (sayfa 37) yaln\u0131zca \u00f6nermekle kalmad\u0131, a\u00e7\u0131k\u00e7a savundu da. B\u00f6ylesi manevi cesaret \u00f6rneklerine hepimiz ancak b\u00fcy\u00fck bir sayg\u0131 duymal\u0131y\u0131z. Konu\u015fmam\u0131n cilas\u0131z \u00fcslubuna kar\u015f\u0131n, sonunda, sav\u0131nda bana temel fikir gibi g\u00f6r\u00fcnen noktada, kendisiyle g\u00f6r\u00fc\u015f birli\u011fi i\u00e7inde oldu\u011fumu, ama bu fikri, \u015fu andaki bi\u00e7imiyle, teorik bak\u0131mdan yanl\u0131\u015f, pratik bak\u0131mdan ise tehlikeli buldu\u011fumu g\u00f6rece\u011fini umar\u0131m.
Ve \u015fimdi konuma geliyorum.<\/p>\n
I. [\u00dcRET\u0130M VE \u00dcCRET]<\/p>\n
Yurtta\u015f Weston’\u0131n sav\u0131, esas olarak, iki varsay\u0131ma dayan\u0131yor: 1\u00b0 ulusal \u00fcretimin miktar\u0131 de\u011fi\u015fmeyen bir \u015feydir, ya da matematik\u00e7ilerin dedikleri gibi, sabitger\u00e7ek \u00fccret miktar\u0131, yani sat\u0131n alabilece\u011fi meta miktar\u0131yla \u00f6l\u00e7\u00fclen \u00fccret, de\u011fi\u015fmeyen bir miktar, sabit bir b\u00fcy\u00fckl\u00fckt\u00fcr.
Oysa, birinci iddia a\u00e7\u0131k\u00e7a yanl\u0131\u015ft\u0131r. G\u00f6receksiniz ki, \u00fcretimin de\u011feri ve niceli\u011fi y\u0131ldan y\u0131la b\u00fcy\u00fcr, ulusal eme\u011fin \u00fcretici g\u00fc\u00e7leri \u00e7o\u011fal\u0131r, ve bu b\u00fcy\u00fcyen \u00fcretimin dola\u015f\u0131m\u0131 i\u00e7in gerekli para tutar\u0131 da s\u00fcrekli olarak de\u011fi\u015fir. Y\u0131l sonu i\u00e7in, ve birbirleriyle k\u0131yaslanan ba\u015fka ba\u015fka y\u0131llar i\u00e7in ge\u00e7erli olan, y\u0131l\u0131n her ortalama g\u00fcn\u00fc i\u00e7in de ge\u00e7erlidir. Ulusal \u00fcretimin niceli\u011fi ya da b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fc s\u00fcrekli olarak de\u011fi\u015fir. Bu, sabit bir b\u00fcy\u00fckl\u00fck de\u011fildir, de\u011fi\u015fken bir b\u00fcy\u00fckl\u00fckt\u00fcr, ve n\u00fcfustaki de\u011fi\u015fmeler bir yana b\u0131rak\u0131l\u0131rsa, sermaye birikiminin ve eme\u011fin \u00fcretici g\u00fcc\u00fcn\u00fcn durmadan de\u011fi\u015fmesi nedeniyle ba\u015fka t\u00fcrl\u00fc de olamaz. \u015euras\u0131 kesinlikle do\u011frudur ki, e\u011fer \u00fccretlerin genel oran\u0131nda ani bir y\u00fckselme olsayd\u0131, sonraki etkileri ne olursa olsun, bu y\u00fckselme, kendili\u011finden, \u00fcretimin miktar\u0131n\u0131 hemen\u00f6nce sabit olmay\u0131p, de\u011fi\u015fken idiyse, \u00fccretlerin y\u00fckselmesinden sonra da sabit de\u011fil, de\u011fi\u015fken olmaya devam edecektir.
Ama varsayal\u0131m ki, ulusal \u00fcretimin miktar\u0131 de\u011fi\u015fken de\u011fil, de\u011fi\u015fmez olsun. O zaman bile, dostumuz Weston’\u0131n, mant\u0131ki bir t\u00fcmdengelim olarak bakt\u0131\u011f\u0131 \u015fey, dayan\u0131ks\u0131z basit bir iddia olarak kal\u0131rd\u0131. Elimde belirli bir say\u0131, diyelim (sayfa 38) ki 8 say\u0131s\u0131 varsa, bu say\u0131n\u0131n mutlak s\u0131n\u0131rlar\u0131, bu say\u0131y\u0131 olu\u015fturan par\u00e7alar\u0131n kendi g\u00f6reli s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 de\u011fi\u015ftirmelerine engel de\u011fildir. K\u00e2rlar 6, \u00fccretler de 2 ise, \u00fccretler 6’ya y\u00fckselebilir, k\u00e2rlar da 2’ye d\u00fc\u015febilir, gene de toplam miktar 8 olarak kal\u0131r. B\u00f6ylece, \u00fcretim miktar\u0131n\u0131n sabit olmas\u0131, hi\u00e7 bir bi\u00e7imde, \u00fccret miktar\u0131n\u0131n da sabit oldu\u011funu tan\u0131tlamaz. \u015eu halde, dostumuz Weston, bu sabitli\u011fi nas\u0131l tan\u0131tl\u0131yor? Sadece iddia ederek.
Ama onun iddias\u0131n\u0131 do\u011fru kabul etseydik bile, bu, ik\u0131 ayr\u0131 y\u00f6nde i\u015fleyecekti, oysa Weston onu yaln\u0131zca tek bir y\u00f6nde i\u015fletiyor. E\u011fer \u00fccret miktar\u0131 de\u011fi\u015fmeyen bir b\u00fcy\u00fckl\u00fckse, bu b\u00fcy\u00fckl\u00fck ne art\u0131r\u0131labilir, ne de azalt\u0131labilir. Bu durumda i\u015f\u00e7ilerin ge\u00e7ici bir \u00fccret art\u0131\u015f\u0131 koparmalar\u0131 aptall\u0131ksa, bu durumda, kapitalistlerin de ge\u00e7ici bir \u00fccret d\u00fc\u015f\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc kabul ettirmeye kalk\u0131\u015fmalar\u0131 da daha az aptalca de\u011fildir. Weston dostumuz baz\u0131 durumlarda i\u015f\u00e7ilerin \u00fccret art\u0131\u015flar\u0131 koparabildiklerini yads\u0131m\u0131yor, ama \u00fccret miktar\u0131 do\u011fal olarak sabit oldu\u011fundan, buna bir kar\u015f\u0131-tepki olacakt\u0131r. \u00d6te yandan, o, kapitalistlerin, \u00fccretleri d\u00fc\u015f\u00fcrebildiklerini ve fiilen bu yolda durmadan \u00e7aba harcad\u0131klar\u0131n\u0131 da biliyor. \u00dccretlerin de\u011fi\u015fmezli\u011fi ilkesi gere\u011fince, birinci durumda oldu\u011fu kadar bu ikinci durumda da, zorunlu olarak; bir kar\u015f\u0131-tepki olmas\u0131 gerekirdi. \u015eu halde i\u015f\u00e7iler, \u00fccretleri d\u00fc\u015f\u00fcrme giri\u015fimine ya da bunun uygulamas\u0131na kar\u015f\u0131 tepki g\u00f6stermekte hakl\u0131 olurlard\u0131. \u015eu halde, \u00fccret art\u0131\u015flar\u0131 elde etmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlarken hakl\u0131d\u0131rlar, \u00e7\u00fcnk\u00fc \u00fccretlerin indirilmesine kar\u015f\u0131 her tepki, onlar\u0131n art\u0131r\u0131lmas\u0131 i\u00e7in bir etkidir. Bu bak\u0131mdan, yurtta\u015f Weston’\u0131n \u00fccretlerin de\u011fi\u015fmezli\u011fi ilkesine g\u00f6re de, i\u015f\u00e7iler, baz\u0131 durumlarda, \u00fccretlerin art\u0131r\u0131lmas\u0131 i\u00e7in birle\u015fmeli ve m\u00fccadele etmelidirler.
E\u011fer bu varg\u0131y\u0131 reddederse, bu varg\u0131n\u0131n dayand\u0131\u011f\u0131 varsay\u0131mdan da vazge\u00e7mesi gerekir. O, \u00fccretlerin miktar\u0131 de\u011fi\u015fmez bir b\u00fcy\u00fckl\u00fckt\u00fcr diyece\u011fine, \u00fccretler, her ne kadar y\u00fckselemezler ve y\u00fckselmemeleri gerekirse de, sermaye, \u00fccretleri indirmek istedi\u011fi zaman, d\u00fc\u015febilirler ve d\u00fc\u015fmelidirler, demeliydi. E\u011fer kapitalist, sizden, et yerine patatesle, bu\u011fday yerine yulaf ile beslenmenizi isterse, sizin onun iradesine bir ekonomi politik yasas\u0131 gibi katlanman\u0131z ve ona boyune\u011fmeniz gerekir. E\u011fer bir \u00fclkede, \u00f6rne\u011fin, Birle\u015fik (sayfa 39) Devletler’de, \u00fccret oranlar\u0131 \u0130ngiltere’de oldu\u011fundan daha y\u00fcksekse, \u00fccret oranlar\u0131ndaki bu farkl\u0131l\u0131\u011f\u0131, yaln\u0131z ekonomik olgular\u0131n de\u011fil, b\u00fct\u00fcn \u00f6teki olgular\u0131n da incelenmesini \u00e7ok basitle\u015ftirecek bir y\u00f6ntem ile, Amerikan kapitalistleri ile \u0130ngiliz kapitalistlerinin iradeleri aras\u0131ndaki farkl\u0131l\u0131kla a\u00e7\u0131klamal\u0131s\u0131n\u0131z.
Ama o zaman da, Amerikan kapitalistlerinin iradesi, \u0130ngiliz kapitalistlerininkinden ni\u00e7in farkl\u0131d\u0131r? diye sorabilirdik. Ve bu soruyu yan\u0131tlamak i\u00e7in, irade alan\u0131n\u0131n \u00f6tesine gitmemiz gerekir. Bir papaz, bana, Tanr\u0131n\u0131n Fransa’daki iradesinin \u0130ngiltere’dekinden farkl\u0131 oldu\u011funu s\u00f6yleyebilir. E\u011fer onu bu irade ikili\u011fini a\u00e7\u0131klamas\u0131 i\u00e7in s\u0131k\u0131\u015ft\u0131racak olursam, belki de, \u00e7ekinmeden, Fransa’da ba\u015fka, \u0130ngiltere’de ba\u015fka bir iradesi olmas\u0131n\u0131n Tanr\u0131n\u0131n kendi iradesi oldu\u011fu yan\u0131t\u0131n\u0131 yerecektir. Ama, dostumuz Weston, elbette ki, her t\u00fcrl\u00fc uslamlamay\u0131 b\u00f6ylesine tamam\u0131yla yads\u0131may\u0131 savunacak en son kimsedir.
Kapitalistin iradesi, elbette ki, m\u00fcmk\u00fcn olan\u0131n en fazlas\u0131n\u0131 almak yolundad\u0131r. Bizim yapaca\u011f\u0131m\u0131z \u015fey, onun iradesi \u00fczerinde derin incelemeler yapmak de\u011fil, onun g\u00fcc\u00fcn\u00fc, bu g\u00fcc\u00fcn, s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 ve bu s\u0131n\u0131rlar\u0131n niteli\u011fini incelemektir.<\/p>\n
II. [\u00dcRET\u0130M, \u00dcCRET, K\u00c2R]<\/p>\n
Yurtta\u015f Weston’\u0131n bize verdi\u011fi konferans bir ceviz kabu\u011funa s\u0131\u011fd\u0131r\u0131labilir.
Onun b\u00fct\u00fcn uslamlamas\u0131 \u015fu sonuca var\u0131yor: E\u011fer i\u015f\u00e7i s\u0131n\u0131f\u0131, kapitalist s\u0131n\u0131f\u0131n\u0131, parasal \u00fccret olarak kendisine 4 \u015filin yerine 5 \u015filin vermeye zorlayacak olursa, buna kar\u015f\u0131l\u0131k kapitalist de onlara meta cinsinden 5 \u015filinlik de\u011fer yerine 4 \u015filinlik de\u011fer verecektir. \u0130\u015f\u00e7i s\u0131n\u0131f\u0131 \u00fccret art\u0131\u015f\u0131ndan \u00f6nce 4 \u015filin ile sat\u0131n ald\u0131\u011f\u0131 \u015feye \u015fimdi 5 \u015filin \u00f6demek zorunda kalacakt\u0131r. Ama bu neden b\u00f6yledir? Neden kapitalist 5 \u015filin kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda ancak 4 \u015filinlik bir de\u011fer verir? \u00c7\u00fcnk\u00fc \u00fccretlerin miktar\u0131 sabittir. Ama \u00fccret neden 4 \u015filinli meta olarak belirlenmi\u015ftir de, 3, ya da 2, ya da herhangi bir ba\u015fka miktar olarak belirlenmemi\u015ftir? E\u011fer \u00fccret miktar\u0131n\u0131n s\u0131n\u0131r\u0131, kapitalistlerin iradesinden oldu\u011fu kadar i\u015f\u00e7ilerin iradesinden de ba\u011f\u0131ms\u0131z bir iktisat yasas\u0131 ile saptan\u0131yorsa, (sayfa 40) yurtta\u015f Weston, her \u015feyden \u00f6nce, bu yasay\u0131 ortaya koymal\u0131 ve tan\u0131tlamal\u0131yd\u0131. Ayr\u0131ca, belirli her anda fiilen \u00f6denen \u00fccret miktar\u0131n\u0131n, daima, gerekli \u00fccret miktar\u0131na tam\u0131tam\u0131na tekab\u00fcl etti\u011fini ve ondan hi\u00e7 bir zaman sapmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 tan\u0131tlamal\u0131yd\u0131. \u00d6te yandan, \u00fccret miktar\u0131n\u0131n veri olan bu s\u0131n\u0131r\u0131, sadece kapitalistin iradesine ya da onun a\u00e7g\u00f6zl\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn s\u0131n\u0131rlar\u0131na ba\u011fl\u0131 ise, bu keyfi bir s\u0131n\u0131rd\u0131r. Bu s\u0131n\u0131rda zorunlu olan bir \u015fey yoktur. Bu, kapitalistlerin iradesi ile de\u011fi\u015ftirilebilir ve, dolay\u0131s\u0131yla, onlar\u0131n iradesine kar\u015f\u0131 da de\u011fi\u015ftirilebilir.
Yurtta\u015f Weston, teorisini \u00f6rneklendirmek i\u00e7in \u015funu anlat\u0131yor: e\u011fer bir \u00e7orba tas\u0131nda belirli say\u0131da ki\u015filerin i\u00e7ece\u011fi belirli miktarda \u00e7orba varsa, ka\u015f\u0131klar\u0131n b\u00fcy\u00fcmesi \u00e7orban\u0131n miktar\u0131nda bir art\u0131\u015f getirmez. Bu \u00f6rne\u011fini biraz budalaca buldu\u011fumu belirtmeme izin versin. Bu, bana, biraz, Menenuis Agrippa’n\u0131n ba\u015fvurdu\u011fu benzetmeyi an\u0131msatt\u0131. Romal\u0131 plebler, patrisyenlere kar\u015f\u0131 m\u00fccadeleye giri\u015ftiklerinde, patrisyen Agrippa, onlara, siyasal g\u00f6vdenin plebyen kol ve bacaklar\u0131n\u0131, patrisyen karn\u0131n besledi\u011fini anlatt\u0131. Ama, Agrippa, bir adam\u0131n karn\u0131n\u0131 doldurmakla ba\u015fka bir adam\u0131n organlar\u0131n\u0131n beslendi\u011fini tan\u0131tlamay\u0131 hi\u00e7 de ba\u015faramad\u0131. Yurtta\u015f Weston ise, i\u015f\u00e7ilerin i\u00e7inden yedikleri \u00e7orba tas\u0131n\u0131n, ulusal eme\u011fin b\u00fct\u00fcn \u00fcr\u00fcn\u00fc ile dolu oldu\u011funu, ve onlar\u0131 bu \u00e7orbadan daha fazla almaktan al\u0131koyan \u015feyin ne \u00e7orba tas\u0131n\u0131n k\u00fc\u00e7\u00fckl\u00fc\u011f\u00fc ne de i\u00e7indeki \u00e7orban\u0131n son derece az olu\u015fu oldu\u011funu, ama sadece, kendi ka\u015f\u0131klar\u0131n\u0131n k\u00fc\u00e7\u00fckl\u00fc\u011f\u00fc oldu\u011funu unuttu.
Kapitalist hangi hile sayesinde 5 \u015filin kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda 4 \u015filinlik de\u011fer verebilecek durumdad\u0131r? Satt\u0131\u011f\u0131 metalar\u0131n fiyat\u0131n\u0131n y\u00fckselmesi sayesinde. Peki \u00f6yleyse, fiyatlar\u0131n y\u00fckselmesi, ya da daha genel bir ifadeyle, metalar\u0131n fiyatlar\u0131n\u0131n de\u011fi\u015fmesi, metalar\u0131n fiyatlar\u0131, yaln\u0131zca kapitalistlerin iradesine mi ba\u011fl\u0131d\u0131r? Yoksa, tersine, bu iradenin i\u015fin i\u00e7ine kar\u0131\u015fmas\u0131 i\u00e7in belirli baz\u0131 ko\u015fullar gerekli de\u011fil) midir? Yok de\u011filse, o zaman pazar fiyatlar\u0131n\u0131n y\u00fckselmesi ve al\u00e7almas\u0131, yani boyuna de\u011fi\u015fmesi, \u00e7\u00f6z\u00fclmez bir bilmece haline gelir.
Mademki, ne eme\u011fin \u00fcretici g\u00fc\u00e7lerinde, ne sermayenin ve kullan\u0131lan eme\u011fin niceli\u011finde, ne de \u00fcr\u00fcnlerin de\u011ferinin ifadesi olan paran\u0131n de\u011ferinde kesin olarak hi\u00e7 bir de\u011fi\u015fme (sayfa 41) meydana gelmedi\u011fini, yaln\u0131zca \u00fccret oranlar\u0131nda de\u011fi\u015fme oldu\u011funu varsay\u0131yoruz, \u00f6yleyse, \u00fccretlerdeki bu y\u00fckselme, meta fiyatlar\u0131n\u0131 nas\u0131l etkileyebildi? Sadece bu metalara ili\u015fkin arz ve talep aras\u0131ndaki ili\u015fki \u00fczerinde etki yaparak.
\u0130\u015f\u00e7i s\u0131n\u0131f\u0131, bir b\u00fct\u00fcn olarak d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcnde, gelirinin t\u00fcm\u00fcn\u00fc ge\u00e7im ara\u00e7lar\u0131na harcar ve harcamak zorundad\u0131r. \u00dccret oran\u0131ndaki genel bir y\u00fckseli\u015f ge\u00e7im ara\u00e7lar\u0131 talebinde bir artmaya, ve dolay\u0131s\u0131yla da ge\u00e7im ara\u00e7lar\u0131n\u0131n pazardaki fiyatlar\u0131nda bir y\u00fckselmeye yola\u00e7ar. Bunlar\u0131 \u00fcreten kapitalistler, \u00fccretlerdeki art\u0131\u015f\u0131n zarar\u0131n\u0131, metalar\u0131n\u0131n pazar fiyatlar\u0131n\u0131n art\u0131\u015f\u0131yla kapatacaklard\u0131r. Peki ama, ge\u00e7im ara\u00e7lar\u0131 \u00fcretmeyen kapitalistlere ne olur? Ve onlar\u0131n say\u0131lar\u0131n\u0131n \u00f6yle pek az oldu\u011funu sanmamal\u0131s\u0131n\u0131z. E\u011fer ulusal \u00fcr\u00fcn\u00fcn \u00fc\u00e7te-ikisinin n\u00fcfusun be\u015fte-biri taraf\u0131ndan t\u00fcketildi\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrseniz \u2014bir Avam Kamaras\u0131 \u00fcyesi, bu yak\u0131nlarda, bunun n\u00fcfusun yedide-biri oldu\u011funu s\u00f6yledi\u2014, ulusal \u00fcr\u00fcn\u00fcn ne kadar b\u00fcy\u00fck bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fcn l\u00fcks nesneler olarak \u00fcretilmesi ya da l\u00fcks nesneler kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 de\u011fi\u015filmesi gerekti\u011fini, ve ge\u00e7im ara\u00e7lar\u0131n\u0131n ne kadar b\u00fcy\u00fck bir miktar\u0131n\u0131n u\u015faklar, atlar, kediler, vb. i\u00e7in \u00e7ar\u00e7ur \u2014deneyimlerimizden biliyoruz ki, bu \u00e7ar\u00e7ur, ge\u00e7im ara\u00e7lar\u0131n\u0131n fiyatlar\u0131n\u0131n artmas\u0131yla her zaman epey k\u0131s\u0131l\u0131r\u2014 edilmesi gerekti\u011fini anlars\u0131n\u0131z.
Peki, ge\u00e7im ara\u00e7lar\u0131 \u00fcretmeyen kapitalistlerin durumu ne olacak? \u00dccretlerdeki genel y\u00fckselme sonucu d\u00fc\u015fen k\u00e2r oranlar\u0131n\u0131, kendi metalar\u0131n\u0131n fiyatlar\u0131n\u0131n y\u00fckselmesiyle kapatamazlar, \u00e7\u00fcnk\u00fc bu metalara kar\u015f\u0131 talep artmam\u0131\u015ft\u0131r. Gelirleri azalacak ve bu azalm\u0131\u015f gelirle, fiyatlar\u0131 artm\u0131\u015f olan ge\u00e7im ara\u00e7lar\u0131n\u0131n ayn\u0131 miktar\u0131 i\u00e7in daha fazla para \u00f6demek zorunda kalacaklard\u0131r. Ama i\u015f bununla bitmiyor. Kazan\u00e7lar\u0131 azald\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in l\u00fcks nesnelere daha az para harcamak zorunda kalacaklar, ve b\u00f6ylelikle, kendi metalar\u0131na kar\u015f\u0131 olan talepte de bir azalma olacakt\u0131r. Talepteki bu azalma sonucu, kendi metalar\u0131n\u0131n fiyatlar\u0131 da d\u00fc\u015fecektir. \u015eu halde, sanayiin bu dallar\u0131nda k\u00e2r oran\u0131 d\u00fc\u015fecektir, ama yaln\u0131zca \u00fccret oran\u0131ndaki genel art\u0131\u015f\u0131n basit oran\u0131nda de\u011fil, \u00fccretlerdeki genel art\u0131\u015f\u0131n, ge\u00e7im ara\u00e7lar\u0131n\u0131n fiyatlar\u0131ndaki art\u0131\u015f\u0131n ve l\u00fcks nesnelerin fiyatlar\u0131ndaki d\u00fc\u015f\u00fc\u015f\u00fcn bile\u015fik oran\u0131nda.
Sanayiin \u00e7e\u015fitli dallar\u0131na yat\u0131r\u0131lm\u0131\u015f olan sermayelerin k\u00e2r oranlar\u0131 aras\u0131ndaki bu fark nas\u0131l bir sonu\u00e7 do\u011furacakt\u0131r? (sayfa 42) Herhangi bir nedenle, \u00fcretimin \u00e7e\u015fitli alanlar\u0131nda ortalama k\u00e2r oran\u0131nda beklenmedik bir \u015fekilde ortaya \u00e7\u0131k\u0131veren de\u011fi\u015fikliklerde her kez ne oluyorsa, gene ayn\u0131 \u015fey olacakt\u0131r. Sermaye ve emek daha az k\u00e2rl\u0131 dallardan daha \u00e7ok k\u00e2rl\u0131 dallara aktar\u0131lacak ve bu aktarma s\u00fcreci, sanayiin her dal\u0131nda, arz\u0131, artm\u0131\u015f olan talep oran\u0131nda art\u0131ncaya, ve \u00f6teki sanayi dallar\u0131nda, arz\u0131, d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f olan talep oran\u0131nda d\u00fc\u015f\u00fcnceye kadar s\u00fcrecektir. Bu de\u011fi\u015fiklik bir kez ger\u00e7ekle\u015fti mi, genel k\u00e2r oran\u0131, sanayiin \u00e7e\u015fitli dallar\u0131nda yeniden e\u015fitlenecektir. Ba\u015flang\u0131\u00e7ta, b\u00fct\u00fcn bu yer de\u011fi\u015ftirme, yaln\u0131zca \u00e7e\u015fitli metalar\u0131n arz ve talepleri aras\u0131ndaki ili\u015fkilerdeki bir de\u011fi\u015fiklikten ileri geldi\u011finden, neden ortadan kalk\u0131nca sonu\u00e7 da ortadan kalkacak ve fiyatlar eski d\u00fczeylerine ve dengelerine d\u00f6neceklerdir. \u00dccretlerin artmas\u0131 sonucu k\u00e2r oran\u0131ndaki d\u00fc\u015f\u00fc\u015f, sanayiin birka\u00e7 dal\u0131 ile s\u0131n\u0131rl\u0131 kalaca\u011f\u0131 yerde, genelle\u015fmi\u015ftir. Varsay\u0131m\u0131m\u0131za uygun olarak, eme\u011fin \u00fcretici g\u00fc\u00e7lerinde ve \u00fcretimin toplam miktar\u0131nda hi\u00e7 bir de\u011fi\u015fiklik meydana gelmemi\u015f ama \u00fcretimin bu belli niceli\u011fi bi\u00e7im de\u011fi\u015ftirmi\u015ftir. \u00dcr\u00fcnlerin daha b\u00fcy\u00fck bir k\u0131sm\u0131 ge\u00e7im ara\u00e7lar\u0131 bi\u00e7iminde, daha k\u00fc\u00e7\u00fck bir k\u0131s\u0131m l\u00fcks nesneler bi\u00e7iminde varolmu\u015f, ya da ayn\u0131 \u015fey demek olan, daha k\u00fc\u00e7\u00fck bir k\u0131sm\u0131 yabanc\u0131 \u00fclkelerden gelen l\u00fcks nesneler kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda de\u011fi\u015filmi\u015f ve ilk bi\u00e7imleriyle t\u00fcketilmi\u015f, ya da gene ayn\u0131 \u015fey demek olan, yerli \u00fcr\u00fcnlerin daha b\u00fcy\u00fck bir k\u0131sm\u0131 l\u00fcks nesneler yerine, d\u0131\u015fardan gelen ge\u00e7im ara\u00e7lar\u0131 kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda de\u011fi\u015filmi\u015ftir. Dolay\u0131s\u0131yla \u00fccret oranlar\u0131ndaki genel y\u00fckselme, pazar fiyatlar\u0131nda bir anl\u0131k ge\u00e7ici d\u00fczensizlikten sonra, meta fiyatlar\u0131nda s\u00fcrekli herhangi bir de\u011fi\u015fiklik yapmaks\u0131z\u0131n, ancak k\u00e2r oranlar\u0131nda genel bir d\u00fc\u015f\u00fc\u015fe yola\u00e7acakt\u0131r.
Bu kan\u0131tlamada, b\u00fct\u00fcn \u00fccret art\u0131\u015f\u0131n\u0131n ge\u00e7im ara\u00e7lar\u0131na harcand\u0131\u011f\u0131n\u0131 varsayd\u0131\u011f\u0131m \u015feklinde bir itirazda bulunulacak olursa, yurtta\u015f Weston’\u0131n g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcne en uygun varsay\u0131mda bulundu\u011fumu s\u00f6yleyece\u011fim. E\u011fer \u00fccretlerdeki art\u0131\u015f daha \u00f6nce i\u015f\u00e7ilerin t\u00fcketimlerinde yer almayan nesnelere harcansayd\u0131, sat\u0131nalma g\u00fc\u00e7lerindeki ger\u00e7ek art\u0131\u015f\u0131 tan\u0131tlamak gerekli olmazd\u0131. Ama i\u015f\u00e7ilerin sat\u0131nalma g\u00fc\u00e7lerindeki bu art\u0131\u015f, yaln\u0131zca onlar\u0131n \u00fccretlerinin y\u00fckselmesinin sonucu oldu\u011fundan, bu art\u0131\u015f\u0131n kapitalistlerin sat\u0131nalma g\u00fc\u00e7lerindeki azalmaya tam\u0131tam\u0131na tekab\u00fcl etmesi gerekir. Dolay\u0131s\u0131yla, (sayfa 43) metalara olan toplam talep artmayacak, bu talebi olu\u015fturan \u00f6\u011feler de\u011fi\u015fecektir. Bir yandaki talep art\u0131\u015f\u0131, \u00f6te yandaki talep azal\u0131\u015f\u0131yla dengelenecektir. B\u00f6ylece, toplam talep de\u011fi\u015fmez kald\u0131\u011f\u0131ndan, metalar\u0131n pazar fiyatlar\u0131nda hi\u00e7 bir de\u011fi\u015fiklik meydana gelemeyecektir.
Buna g\u00f6re, kendinizi bir ikilemle, kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya buluyorsunuz: \u00fccret art\u0131\u015f\u0131 ya b\u00fct\u00fcn t\u00fcketim nesnelerine e\u015fit bir bi\u00e7imde harcanacakt\u0131r \u2014ki, bu durumda, i\u015f\u00e7i s\u0131n\u0131f\u0131 talebindeki art\u0131\u015f, kapitalist s\u0131n\u0131f\u0131n talebindeki azalmayla dengelenmek zorundad\u0131r\u2014, ya da \u00fccret art\u0131\u015f\u0131, yaln\u0131zca pazar fiyatlar\u0131 ge\u00e7ici olarak y\u00fckselen birka\u00e7 nesneye harcanacakt\u0131r. O zaman k\u00e2r oranlar\u0131n\u0131n, bunun sonucu olarak, baz\u0131 sanayi dallar\u0131nda d\u00fc\u015fmesi, \u00f6tekilerinde ise y\u00fckselmesi \u2014arz, bir sanayi dal\u0131ndaki artan talebe, ve \u00f6teki sanayi dallar\u0131nda ise azalan talebe e\u015fit hale gelinceye kadar\u2014 sermaye ve emek da\u011f\u0131l\u0131m\u0131nda bir de\u011fi\u015fikli\u011fe neden olacakt\u0131r. Varsay\u0131mlardan birinde, meta fiyatlar\u0131nda de\u011fi\u015fiklik olmayacakt\u0131r. \u00d6teki varsay\u0131mda ise, metalar\u0131n de\u011fi\u015fim-de\u011ferleri, pazar fiyatlar\u0131ndaki birka\u00e7 dalgalanmadan sonra, eski d\u00fczeylerine d\u00f6neceklerdir. Her iki varsay\u0131mda da, \u00fccret oran\u0131ndaki genel y\u00fckselme, eninde sonunda, k\u00e2r oranlar\u0131nda genel bir d\u00fc\u015fmeden ba\u015fka bir sonu\u00e7 vermeyecektir.
Yurtta\u015f Weston, hayal g\u00fcc\u00fcn\u00fcz\u00fc harekete ge\u00e7irmek \u00fczere, sizden, \u0130ngiliz tar\u0131m i\u015f\u00e7ilerinin \u00fccretlerinde 9 \u015filinden 18 \u015filine \u00e7\u0131kan genel bir y\u00fckselmenin do\u011furaca\u011f\u0131. g\u00fc\u00e7l\u00fckleri. d\u00fc\u015f\u00fcnmenizi istedi. Ge\u00e7im ara\u00e7lar\u0131na olan talepteki muazzam art\u0131\u015f\u0131 ve bunun onlar\u0131n fiyat\u0131nda yarataca\u011f\u0131 korkun\u00e7 y\u00fckselmeyi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn bir! diye hayk\u0131rd\u0131. Oysa hepiniz biliyorsunuz ki, her ne kadar Birle\u015fik Devletler’de tar\u0131m \u00fcr\u00fcnlerinin fiyatlar\u0131 Birle\u015fik Krall\u0131k’ta oldu\u011fundan daha d\u00fc\u015f\u00fck ise de, her ne kadar Birle\u015fik Devletler’de sermaye ile emek aras\u0131ndaki ili\u015fkiler b\u00fct\u00fcn\u00fcyle \u0130ngiltere’dekinin ayn\u0131 ise de, ve her ne kadar Birle\u015fik Devletler’de, y\u0131ll\u0131k \u00fcretim miktar\u0131, \u0130ngiltere’ninkinden \u00e7ok a\u015fa\u011f\u0131 ise de, Amerikan tar\u0131m i\u015f\u00e7ilerinin ortalama \u00fccretleri, \u0130ngiliz tar\u0131m i\u015f\u00e7ilerininkinin iki kat\u0131ndan daha fazlad\u0131r. \u00d6yleyse dostumuz bu tehlike \u00e7an\u0131n\u0131 neden \u00e7al\u0131yor? Dikkatimizi, \u00f6n\u00fcm\u00fczde duran ger\u00e7ek sorundan ba\u015fka taraflara \u00e7ekmek i\u00e7in. 9 \u015filinden 18 \u015filine ani bir \u00fccret art\u0131\u015f\u0131, y\u00fczde-y\u00fczl\u00fck ani bir art\u0131\u015f meydana getirecektir. (sayfa 44) Oysa bizim tart\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u015fey, \u0130ngiltere’de genel \u00fccret oran\u0131n\u0131n birdenbire y\u00fczde-y\u00fcz oran\u0131nda y\u00fckselebilip y\u00fckselemeyece\u011fi de\u011fildir. Her \u00f6zel durumda o andaki ko\u015fullara ba\u011fl\u0131 olmak ve uymak zorunda olan bu y\u00fckselmenin b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fc bizi hi\u00e7 ilgilendirmiyor. Ara\u015ft\u0131rmak zorunda oldu\u011fumuz tek \u015fey, y\u00fczde-bir ile s\u0131n\u0131rl\u0131 kalsa bile, \u00fccret oran\u0131ndaki genel bir art\u0131\u015f\u0131n etkisinin ne olaca\u011f\u0131d\u0131r.
Dostumuz Weston’\u0131n uydurdu\u011fu y\u00fczde-y\u00fczl\u00fck y\u00fckseli\u015fi bir yana b\u0131rak\u0131p, dikkatinizi, \u0130ngiltere’de 1849’dan 1859’a kadar yer alan ger\u00e7ek \u00fccret art\u0131\u015f\u0131na \u00e7ekmek istiyorum.
1848’de y\u00fcr\u00fcrl\u00fc\u011fe giren On-saat, ya da daha do\u011frusu Onbu\u00e7uk-saat Yasas\u0131n\u01315 hepiniz bilirsiniz. Bu, tan\u0131k oldu\u011fumuz en b\u00fcy\u00fck iktisadi de\u011fi\u015fikliklerden biri olmu\u015ftur. Bu, birka\u00e7 yerel sanayi dal\u0131na de\u011fil, \u0130ngiltere’nin d\u00fcnya pazarlar\u0131ndaki \u00fcst\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc sa\u011flayan ba\u015fl\u0131ca sanayi dallar\u0131na kabul ettirilen ani bir \u00fccret art\u0131\u015f\u0131 olmu\u015ftur. Bu, \u00f6zellikle elveri\u015fsiz ko\u015fullarda bir \u00fccret y\u00fckselmesi olmu\u015ftur. Doktor Ure, Profes\u00f6r Senior ve burjuvazinin b\u00fct\u00fcn \u00f6teki resmi iktisat s\u00f6zc\u00fcleri, bunun \u0130ngiliz sanayii i\u00e7in \u00f6l\u00fcm \u00e7an\u0131 demek oldu\u011funu \u2014ve s\u00f6ylemek zorunday\u0131m ki, dostumuz Weston’dan \u00e7ok daha sa\u011flam bir bi\u00e7imde\u2014 tan\u0131tlad\u0131lar. Basit bir \u00fccret art\u0131\u015f\u0131n\u0131n de\u011fil, ama kullan\u0131lan emek miktar\u0131nda bir azalman\u0131n do\u011furdu\u011fu ve bu azalmaya dayanan bir \u00fccret art\u0131\u015f\u0131n\u0131n s\u00f6zkonusu oldu\u011funu tan\u0131tlad\u0131lar. Kapitalistlerin elinden al\u0131nmak istenen onikinci saatin, tam da kapitalistlerin k\u00e2rlar\u0131n\u0131 onunla sa\u011flad\u0131klar\u0131 saat oldu\u011funu iddia ettiler. Sermaye birikiminin azalaca\u011f\u0131, fiyatlar\u0131n artaca\u011f\u0131, pazarlar\u0131n kaybedilece\u011fi, \u00fcretimin d\u00fc\u015fece\u011fi, ve bunun ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz sonucu olarak, \u00fccretlerin azalaca\u011f\u0131 ve sonunda da y\u0131k\u0131m\u0131n gelece\u011fi tehdidini savurdular. Asl\u0131nda, Robespierre’in Azami Yasalar\u0131n\u0131n[24] bunun yan\u0131nda \u00e7ocuk oyunca\u011f\u0131 oldu\u011funu s\u00f6yl\u00fcyorlard\u0131 ve bir bak\u0131ma haklar\u0131 da vard\u0131. Peki, sonu\u00e7 ne oldu? \u0130\u015fg\u00fcn\u00fcn\u00fcn azalmas\u0131na kar\u015f\u0131n, fabrika i\u015f\u00e7ilerinin parasal \u00fccretlerinde bir y\u00fckselme, fabrikalarda \u00e7al\u0131\u015fan i\u015f\u00e7ilerin say\u0131lar\u0131nda \u00f6nemli bir art\u0131\u015f, \u00fcr\u00fcnlerinin fiyatlar\u0131nda kesintisiz bir d\u00fc\u015f\u00fc\u015f, emeklerinin \u00fcretici g\u00fcc\u00fcnde \u015fa\u015f\u0131lacak bir geli\u015fme, \u00fcrettikleri metalar\u0131n pazarlar\u0131nda duyulmad\u0131k s\u00fcrekli bir geni\u015fleme. Manchester’de, 1860 y\u0131l\u0131nda, Bilimleri \u0130lerletme Derne\u011finde, Bay Newman’\u0131n kendisinin, Doktor Ure’\u0131n, (sayfa 45) Senior’un ve iktisat biliminin b\u00fct\u00fcn \u00f6teki resmi s\u00f6zc\u00fclerinin yan\u0131lm\u0131\u015f olduklar\u0131n\u0131 ve oysa halk\u0131n i\u00e7g\u00fcd\u00fcs\u00fcn\u00fcn do\u011frulu\u011funun a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131n\u0131 kabul etti\u011fini bizzat duydum. Bay W. Newman’dan[25] s\u00f6zediyorum \u2014Profes\u00f6r Francis Newman’dan de\u011fil\u2014, \u00e7\u00fcnk\u00fc W. Newman, Bay Thomas Tooke’\u0131n History of Prices adl\u0131 yap\u0131t\u0131n\u0131n, fiyatlar\u0131n tarihini 1793’ten 1856’ya kadar ad\u0131m ad\u0131m izleyen bu g\u00f6rkemli yap\u0131t\u0131n \u00e7al\u0131\u015fma orta\u011f\u0131 ve yay\u0131mc\u0131s\u0131 olarak ekonomi biliminde b\u00fcy\u00fck bir yer tutmaktad\u0131r. Dostumuz Weston’\u0131n sabit \u00fccret miktar\u0131, sabit \u00fcretim miktar\u0131, eme\u011fin sabit \u00fcretici g\u00fc\u00e7 d\u00fczeyi, kapitalistlerin sabit ve kal\u0131c\u0131 iradesi yolundaki sabit fikirleri ve b\u00fct\u00fcn \u00f6teki sabitlikleri ve kesinlikleri do\u011fru olsayd\u0131, Profes\u00f6r Senior’un u\u011fursuz onsezileri do\u011fru \u00e7\u0131kar, i\u015fg\u00fcn\u00fcnde genel bir k\u0131saltmay\u0131, i\u015f\u00e7i s\u0131n\u0131f\u0131n\u0131n kurtulu\u015fu yolundaki bu ilk haz\u0131rl\u0131k ad\u0131m\u0131n\u0131 daha 1815’te ilan etmi\u015f olan[26] ve genel \u00f6nyarg\u0131lar kar\u015f\u0131s\u0131nda bunu New Lanark’taki dokuma fabrikas\u0131nda kendi ba\u015f\u0131na fiilen ba\u015flatan Robert Owen haks\u0131z \u00e7\u0131km\u0131\u015f olurdu.
\u0130ngiltere’de, On-saat Yasas\u0131n\u0131n kabul edildi\u011fi ve bunun sonucu olarak \u00fccretlerde bir art\u0131\u015f meydana geldi\u011fi d\u00f6nemde, burada s\u0131ralanamayacak olan nedenlerden \u00f6t\u00fcr\u00fc, tar\u0131m i\u015f\u00e7ilerinin \u00fccretlerinde genel bir y\u00fckselme oldu.
Her ne. kadar \u015fimdi s\u00f6yleyeceklerim i\u00e7in \u00e7ok gerekli de\u011filse de, yanl\u0131\u015f anlamaman\u0131z i\u00e7in, burada, giri\u015f niteli\u011finde birka\u00e7 uyar\u0131da bulunmak istiyorum.
Haftal\u0131k \u00fccreti 2 \u015filin olan bir adam\u0131n \u00fccreti 4 \u015filine \u00e7\u0131kart\u0131lsayd\u0131, \u00fccret oran\u0131 y\u00fczde-y\u00fcz y\u00fckselmi\u015f olurdu. Haftada 4 \u015filinlik bu fiili \u00fccret miktar\u0131 h\u00e2l\u00e2 \u00e7ok d\u00fc\u015f\u00fck, ge\u00e7indirmeyen bir \u00fccret olarak kal\u0131yor olsa bile, \u00fccret oran\u0131ndaki y\u00fckselme olarak ifade edildi\u011finde \u00e7ok \u015faheser bir \u015fey olarak g\u00f6r\u00fcnecektir. Demek ki, \u00fccret oran\u0131ndaki etkileyici y\u00fczdelere aldanmamal\u0131s\u0131n\u0131z. Her zaman, ilk miktar neydi? diye sorman\u0131z gerekir.
Ayr\u0131ca \u015fu da a\u00e7\u0131kt\u0131r ki, e\u011fer 10 i\u015f\u00e7inin herbiri haftada 2’\u015fer \u015filin, 5 i\u015f\u00e7inin herbiri 5’er \u015filin ve bir ba\u015fka 5 i\u015f\u00e7inin herbiri de 11’er \u015filin al\u0131yorlarsa, bu 20 ki\u015finin hepsi birden haftada 100 \u015filin ya da 5 sterlin[1*] alacaklard\u0131r. Haftal\u0131k \u00fccretlerin toplam tutar\u0131 diyelim %20 artsa, 5 sterlin 6 sterline (sayfa 46) \u00e7\u0131kar. Ortalama olarak al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda, genel \u00fccret oran\u0131n\u0131n %20 artt\u0131\u011f\u0131 s\u00f6ylenebilir, oysa, asl\u0131nda, on ki\u015finin \u00fccretleri ayn\u0131 kalm\u0131\u015f, be\u015f ki\u015fininki yaln\u0131zca 5 \u015filinden 6 \u015filine \u00e7\u0131km\u0131\u015f, \u00f6teki be\u015f ki\u015fininki ise 55 \u015filinden 70 \u015filine \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. \u0130\u015f\u00e7ilerin yar\u0131s\u0131n\u0131n durumunda hi\u00e7 bir d\u00fczelme olmam\u0131\u015f, d\u00f6rtte-birinin durumlar\u0131nda g\u00f6zle g\u00f6r\u00fclmeyecek bir iyile\u015fme olmu\u015f ve ancak d\u00f6rtte-biri bu art\u0131\u015ftan ger\u00e7ek bir kazan\u00e7 sa\u011flam\u0131\u015flard\u0131r. Bununla birlikte, ortalama olarak hesapland\u0131\u011f\u0131nda, bu yirmi ki\u015finin \u00fccretleri %20 artm\u0131\u015f olacak, ve onlar\u0131 \u00e7al\u0131\u015ft\u0131ran toplam sermaye ve bunlar\u0131n \u00fcrettikleri metalar\u0131n fiyatlar\u0131 s\u00f6zkonusu oldu\u011fu kadar\u0131yla, durum, bunlar\u0131n hepsi bu ortalama \u00fccret art\u0131\u015f\u0131ndan sanki e\u015fit bir pay alm\u0131\u015flar gibi g\u00f6r\u00fcnecektir. Tar\u0131m i\u015f\u00e7ilerinin durumunda ise, \u0130ngiltere’nin ve \u0130sko\u00e7ya’n\u0131n \u00e7e\u015fitli kontluklar\u0131ndaki standart \u00fccretler \u00e7ok de\u011fi\u015fik oldu\u011fundan, art\u0131\u015f bunlar\u0131 \u00e7ok e\u015fitsiz bir bi\u00e7imde etkilemektedir.
Son olarak, \u00fccretlerde art\u0131\u015f olan d\u00f6nemlerde, Rus Sava\u015f\u0131n\u0131n[27] yola\u00e7t\u0131\u011f\u0131 yeni vergiler gibi, tar\u0131m i\u015f\u00e7ilerinin konutlar\u0131n\u0131n \u00f6nemli bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fcn y\u0131k\u0131lmas\u0131[28] vb. gibi, bu art\u0131\u015f\u0131 g\u00f6t\u00fcr\u00fcc\u00fc etkiler de g\u00f6r\u00fclebilmi\u015ftir.
B\u00fct\u00fcn bu ihtiyat kay\u0131tlar\u0131n\u0131 koyduktan sonra, \u015fimdi, 1849’dan 1859’a kadar, B\u00fcy\u00fck Britanya’da, tar\u0131m i\u015f\u00e7ilerinin ortalama \u00fccret oranlar\u0131nda yakla\u015f\u0131k%40’l\u0131k bir y\u00fckselme oldu\u011funu s\u00f6yl\u00fcyorum. Bu iddiama dayanak olarak geni\u015f ayr\u0131nt\u0131lar verebilirdim, ama buradaki amac\u0131m bak\u0131m\u0131ndan m\u00fcteveffa Bay John C. Morton’\u0131n, 1860 y\u0131l\u0131nda, The Forces Used in Agriculture konusunda, Londra Sanat Derne\u011fine[29] sundu\u011fu \u00e7ok \u00f6zenli ele\u015ftirel bildiriye ba\u015fvurman\u0131z\u0131 sal\u0131k vermenin yeterli olaca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. Bay Morton, bu \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131nda, oniki \u0130sko\u00e7 ve otuzbe\u015f \u0130ngiliz kontlu\u011funda ya\u015fayan y\u00fcz kadar \u00e7ift\u00e7iden toplanm\u0131\u015f faturalardan ve \u00f6teki belgelerden derledi\u011fi verileri sunuyor.
Dostumuz Weston’\u0131n g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcne g\u00f6re, ve fabrika i\u015f\u00e7ilerinin \u00fccretlerinde ayn\u0131 anda meydana gelen art\u0131\u015f g\u00f6z\u00f6n\u00fcnde tutuldu\u011funda, 1849 ve 1859 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda tar\u0131m \u00fcr\u00fcnleri fiyatlar\u0131nda \u00e7ok b\u00fcy\u00fck bir art\u0131\u015f olmal\u0131yd\u0131. Oysa ne oldu? Rus Sava\u015f\u0131na, 1854’ten 1856’ya kadar birbirini izleyen k\u00f6t\u00fc \u00fcr\u00fcn y\u0131llar\u0131na kar\u015f\u0131n, \u0130ngiltere’nin ba\u015fl\u0131ca tar\u0131m \u00fcr\u00fcn\u00fc bu\u011fday\u0131n ortalama fiyat\u0131, 1838-1848’deki quarter[2*] ba\u015f\u0131na (sayfa 47) yakla\u015f\u0131k 3 sterlinden, 1849-1859’da quarter[30] y\u00fcr\u00fcrl\u00fckten kald\u0131r\u0131lmas\u0131 sonucu, yabanc\u0131 tah\u0131l ithali, 1838-1848 d\u00f6nemine oranla, 1849 ve 1859 aras\u0131nda iki kat\u0131na \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. Peki ama, bu ne demektir? Yurtta\u015f Weston’\u0131n g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcne g\u00f6re, ister i\u00e7ten, ister d\u0131\u015ftan geliyor olsun, talep art\u0131\u015f\u0131n\u0131n sonucu hep ayn\u0131 olaca\u011f\u0131ndan, d\u0131\u015f pazarlar \u00fczerindeki bu ani, b\u00fcy\u00fck ve durmadan artan talebin tar\u0131msal \u00fcr\u00fcn fiyatlar\u0131n\u0131 orada korkun\u00e7 bir d\u00fczeye \u00e7\u0131karmas\u0131 gerekirdi. Oysa ger\u00e7ekte ne oldu? Birka\u00e7 k\u00f6t\u00fc \u00fcr\u00fcn y\u0131l\u0131 bir yana, tah\u0131l fiyatlar\u0131n\u0131n y\u0131k\u0131c\u0131 bir bi\u00e7imde d\u00fc\u015f\u00fc\u015f\u00fc, b\u00fct\u00fcn bu d\u00f6nem boyunca, Fransa’daki s\u00fcrekli yak\u0131nmalara konu oldu. Amerikal\u0131lar, bir\u00e7ok kez, fazla \u00fcr\u00fcnlerini yakmak zorunda kald\u0131lar; ve Rusya Bay Urquart’a inanmak gerekirse, Birle\u015fik Devletler’deki i\u00e7 sava\u015f\u0131 k\u00f6r\u00fcklemi\u015ftir, \u00e7\u00fcnk\u00fc, Rusya’n\u0131n Avrupa pazarlar\u0131na tar\u0131m \u00fcr\u00fcnleri ihracat\u0131 Amerikan rekabetiyle felce u\u011fram\u0131\u015ft\u0131r.
Soyut bi\u00e7imine indirgendi\u011finde, yurtta\u015f Weston’\u0131n savlar\u0131 \u015fu sonuca varacakt\u0131r. B\u00fct\u00fcn talep art\u0131\u015flar\u0131, belli bir \u00fcrettim miktar\u0131 temeli \u00fczerinde yer al\u0131r. Bu bak\u0131mdan, talep art\u0131\u015f\u0131, hi\u00e7 bir zaman talep edilen mallar\u0131n arz\u0131n\u0131 art\u0131ramaz yaln\u0131zca para olarak fiyatlar\u0131n\u0131 y\u00fckseltebilir. Oysa en yal\u0131n bir g\u00f6zlem bile g\u00f6sterir ki, talep art\u0131\u015f\u0131, baz\u0131 durumlarda, metalar\u0131n pazar fiyatlar\u0131nda hi\u00e7 bir de\u011fi\u015fiklik meydana getirmedi\u011fi gibi, baz\u0131 ba\u015fka durumlarda da, pazar fiyatlar\u0131nda arzdaki bir art\u0131\u015f\u0131 izleyen ve sonra fiyatlar\u0131n \u00f6nceki d\u00fczeylerine, pek \u00e7ok halde de ba\u015flang\u0131\u00e7taki d\u00fczeylerinin alt\u0131na d\u00fc\u015fmesine yola\u00e7an ge\u00e7ici bir fiyat y\u00fckselmesine neden olur. Talep art\u0131\u015f\u0131, ister \u00fccret y\u00fckseli\u015finin, ister bamba\u015fka bir nedenin (sayfa 48) i\u015fi olsun, bu, sorunun ko\u015fullar\u0131nda hi\u00e7 bir \u015fey de\u011fi\u015ftirmez. Yurtta\u015f Weston’\u0131n bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131na g\u00f6re, bu genel olguyu a\u00e7\u0131klamak, ola\u011fand\u0131\u015f\u0131 durumlarda meydana gelen \u00fccret art\u0131\u015f\u0131 olgusunu a\u00e7\u0131klamak kadar g\u00fc\u00e7 bir \u015feydi. \u015eu halde onun sav\u0131n\u0131n bizim ele ald\u0131\u011f\u0131m\u0131z konuyla hi\u00e7 bir ba\u011flant\u0131s\u0131 yoktur. Bu yaln\u0131zca, onun, bir talep art\u0131\u015f\u0131n\u0131n sonu\u00e7 olarak pazar fiyatlar\u0131nda bir art\u0131\u015f yarataca\u011f\u0131 yerde, arz art\u0131\u015f\u0131 yaratmas\u0131 yasalar\u0131n\u0131 hesaba katmakta i\u00e7ine d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fc kafa kar\u0131\u015f\u0131kl\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6steriyor.<\/p>\n
III. [\u00dcCRET VE PARA DOLA\u015elMI]
Tart\u0131\u015fmalar\u0131n ikinci g\u00fcn\u00fcnde, dostumuz Weston, eski iddialar\u0131n\u0131 yeni k\u0131l\u0131klara soktu. Dedi ki: “Parasal \u00fccretlerdeki genel y\u00fckseli\u015fin sonucu olarak, ayn\u0131 \u00fccretleri \u00f6demek i\u00e7in daha fazla para gerekecektir. Dola\u015f\u0131mdaki para miktar\u0131 sabit oldu\u011fundan, bu sabit para miktar\u0131yla artm\u0131\u015f olan parasal \u00fccretleri nas\u0131l \u00f6dersiniz?” G\u00fc\u00e7l\u00fck, ba\u015flang\u0131\u00e7ta, i\u015f\u00e7ilerin parasal \u00fccretlerinin y\u00fckselmi\u015f olmas\u0131na kar\u015f\u0131n, kendilerine d\u00fc\u015fen metalar\u0131n niceli\u011finin sabit olu\u015fundan ileri geliyordu; \u015fimdi ise, metalar\u0131n sabit niceli\u011fine kar\u015f\u0131n, parasal \u00fccretlerin artm\u0131\u015f olmas\u0131ndan ileri geliyor. Elbette ki, ilk dogmay\u0131 kald\u0131r\u0131p atarsan\u0131z, bunun do\u011furdu\u011fu g\u00fc\u00e7l\u00fckler de ayn\u0131 bi\u00e7imde ortadan kalkacaklard\u0131r.
Bununla birlikte, bu para dola\u015f\u0131m\u0131 sorununun, burada i\u015fledi\u011fimiz konu ile kesin olarak hi\u00e7 bir ili\u015fi\u011finin olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6sterece\u011fim.
\u00d6deme mekanizmas\u0131, sizin \u00fclkenizde, Avrupa’n\u0131n ba\u015fka herhangi bir \u00fclkesinde oldu\u011fundan \u00e7ok daha yetkindir. Banka sisteminizin geni\u015fli\u011fi ve yo\u011funlu\u011fu sayesinde, ayn\u0131 de\u011ferler toplam\u0131n\u0131n dola\u015f\u0131m\u0131n\u0131 sa\u011flamak i\u00e7in ve e\u015fit ya da daha y\u00fcksek say\u0131da i\u015flemin y\u00fcr\u00fct\u00fclmesi i\u00e7in \u00e7ok daha az bir paraya gerek vard\u0131r. \u00d6rne\u011fin, \u00fccretler s\u00f6zkonusu oldu\u011fu kadar\u0131yla, \u0130ngiliz fabrika i\u015f\u00e7isi, \u00fccretini, bakkala haftal\u0131k olarak \u00f6der, o da bu paray\u0131 her hafta bankaya koyar, banka ise, haftadan haftaya bunu fabrikat\u00f6re geri verir, o da yeniden i\u015f\u00e7ilerin \u00fccretlerini \u00f6der ve bu b\u00f6ylece s\u00fcr\u00fcp gider. Bu yolla, bir i\u015f\u00e7inin y\u0131ll\u0131k \u00fccreti, diyelim ki 52 sterlin, her hafta ayn\u0131 \u00e7emberi d\u00f6n\u00fcp dola\u015fan bir tek sovereign[3*] ile (sayfa 49) \u00f6denebilir. Bu mekanizma \u0130ngiltere’de bile, \u0130sko\u00e7ya’daki kadar kusursuz de\u011fildir, ve her yerde ayn\u0131 yetkinli\u011fe ula\u015fmam\u0131\u015ft\u0131r. Bunun i\u00e7indir ki, \u00f6rne\u011fin, baz\u0131 tar\u0131m b\u00f6lgelerinde, belirgin bir bi\u00e7imde s\u0131nai \u00f6zellik g\u00f6steren b\u00f6lgelere oranla, \u00e7ok daha k\u00fc\u00e7\u00fck bir de\u011ferler miktar\u0131n\u0131n dola\u015f\u0131m\u0131n\u0131 sa\u011flamak i\u00e7in \u00e7ok daha fazla paraya gerek vard\u0131r.
Kanal\u0131n \u00f6teki yakas\u0131nda ise, parasal \u00fccretlerin \u0130ngiltere’deki \u00fccretlerden \u00e7ok daha d\u00fc\u015f\u00fck oldu\u011funu, buna kar\u015f\u0131l\u0131k, Almanya, \u0130talya, \u0130svi\u00e7re ve Fransa’da \u00fccretlerin dola\u015f\u0131m\u0131n\u0131n \u00e7ok daha b\u00fcy\u00fck para miktarlar\u0131 arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6receksiniz. Ayn\u0131 sovereign, bankalar\u0131n eline bu kadar \u00e7abuk ge\u00e7mez ve gene kapitaliste bu kadar \u00e7abuk geri d\u00f6nmez. Onun i\u00e7in, 52 sterlinin y\u0131ll\u0131k dola\u015f\u0131m\u0131 i\u00e7in, 1 sovereign yerine 25 sterlin tutar\u0131ndaki y\u0131ll\u0131k \u00fccretlerin dola\u015f\u0131m\u0131n\u0131 sa\u011flamak i\u00e7in, belki de 3 sovereign gereklidir. K\u0131ta \u00fclkelerini \u0130ngiltere ile kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131racak olursan\u0131z, hemen g\u00f6receksiniz ki, d\u00fc\u015f\u00fck parasal \u00fccretler, dola\u015f\u0131mlar\u0131 i\u00e7in, bazan, y\u00fcksek parasal \u00fccretlerden \u00e7ok daha b\u00fcy\u00fck miktarda paraya gereksinme g\u00f6sterirler, ve bu, ger\u00e7ekte, konumuzun tamamen d\u0131\u015f\u0131nda teknik bir sorundur.
Bildi\u011fim en iyi hesaplara g\u00f6re, bu \u00fclkenin i\u015f\u00e7i s\u0131n\u0131f\u0131n\u0131n y\u0131ll\u0131k geliri 250 milyon sterlin olarak tahmin edilebilir. Bu muazzam tutar, yakla\u015f\u0131k 3 milyon sterlin arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla dola\u015f\u0131r. \u00dccretlerde %50’lik bir y\u00fckselme oldu\u011funu varsayal\u0131m. O zaman, dola\u015f\u0131mdaki 3 milyon yerine 4\u00bd milyon gerekli olacakt\u0131r. \u0130\u015f\u00e7iler g\u00fcnl\u00fck harcamalar\u0131n\u0131n \u00e7ok b\u00fcy\u00fck bir k\u0131sm\u0131n\u0131 g\u00fcm\u00fc\u015f ve bak\u0131r cinsinden, yani alt\u0131n kar\u015f\u0131s\u0131ndaki g\u00f6reli de\u011ferleri, tahvil edilmez ka\u011f\u0131t para gibi, yasa ile keyfi olarak saptanan sikkeler cinsinden \u00f6dediklerinden, parasal \u00fccretlerdeki %50’lik art\u0131\u015f, en k\u00f6t\u00fc durumda bile, diyelim 1 milyon tutar\u0131nda ek bir sovereign dola\u015f\u0131m\u0131n\u0131 gerektirecektir. \u0130ngiltere Bankas\u0131n\u0131n ya da \u00f6zel bankalar\u0131n mahzenlerinde k\u00fcl\u00e7e ya da madeni para bi\u00e7iminde \u015fu anda hareketsiz duran bir milyon daha dola\u015f\u0131ma girecektir. Ama bu milyonun fazladan para olarak bas\u0131lmas\u0131n\u0131n ve fazladan y\u0131pranmas\u0131n\u0131n do\u011furaca\u011f\u0131 en ufak harcamadan bile ka\u00e7\u0131n\u0131labilirdi ve, e\u011fer bu ek para gereksinmesinin do\u011furaca\u011f\u0131 herhangi bir s\u0131k\u0131nt\u0131 olsayd\u0131, (sayfa 50) ger\u00e7ekten de, ka\u00e7\u0131n\u0131l\u0131rd\u0131. Hepiniz biliyorsunuz ki, bu \u00dclkede, dola\u015f\u0131mda olan para iki b\u00fcy\u00fck gruba ayr\u0131l\u0131r. \u00c7ok \u00e7e\u015fitli banknotlardan olu\u015fan bir grup, toptanc\u0131lar aras\u0131ndaki i\u015flemlerde ve t\u00fcketicilerle toptanc\u0131lar aras\u0131ndaki b\u00fcy\u00fck \u00f6demelerde kullan\u0131l\u0131r, oysa \u00f6teki dola\u015f\u0131m arac\u0131 t\u00fcr\u00fc, yani madeni para sikkeleri perakende ticarette dola\u015f\u0131r. Her ne kadar birbirinden bamba\u015fka iseler de, bu iki dola\u015f\u0131m arac\u0131 t\u00fcr\u00fc, birbirlerine kar\u0131\u015f\u0131rlar. B\u00f6ylece, alt\u0131n sikke, 5 sterlinin alt\u0131nda kalan b\u00fct\u00fcn k\u00fcs\u00fcrat i\u00e7in, b\u00fcy\u00fck \u00f6demelerde bile, b\u00fcy\u00fck \u00e7apta dola\u015f\u0131ma girer. E\u011fer hemen yar\u0131n 4 sterlinlik, ya da 2 sterlinlik ka\u011f\u0131t paralar \u00e7\u0131kart\u0131lacak olsa, dola\u015f\u0131m\u0131n bu kanallar\u0131n\u0131 doldurmakta olan alt\u0131n hemen geri \u00e7ekilir ve parasal \u00fccretlerdeki art\u0131\u015f\u0131n do\u011furdu\u011fu gereksinmenin kendisini hissettirdi\u011fi kanallara y\u00f6nelirdi. B\u00f6ylece, %50’lik \u00fccret art\u0131\u015f\u0131n\u0131n zorunlu k\u0131ld\u0131\u011f\u0131 ek bir milyon, fazladan tek bir sovereign eklenmeksizin elde edilmi\u015f olurdu. Olduk\u00e7a uzun bir s\u00fcre Lancashire’da yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 gibi, ayn\u0131 sonu\u00e7 tek bir banknot ilavesi olmaks\u0131z\u0131n senet dola\u015f\u0131m\u0131n\u0131n art\u0131r\u0131lmas\u0131yla da elde edilebilirdi.
Yurtta\u015f Weston’\u0131n tar\u0131m i\u015f\u00e7ilerinin \u00fccretleri i\u00e7in \u00f6ng\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc gibi, \u00fccret oranlar\u0131nda \u00f6rne\u011fin %100’1\u00fck bir genel art\u0131\u015f ge\u00e7im ara\u00e7lar\u0131n\u0131n fiyatlar\u0131nda b\u00fcy\u00fck bir y\u00fckselmeye neden olsayd\u0131 ve, kendi g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcne g\u00f6re, bu durum kar\u015f\u0131lanamayacak ek bir para gerektirseydi, o zaman, \u00fccretlerde genel bir d\u00fc\u015fmenin de, ayn\u0131 \u00f6l\u00e7ekte, ama ters y\u00f6nde, ayn\u0131 sonucu yaratmas\u0131 gerekirdi. Oysa hepiniz biliyorsunuz ki, pamuklu sanayii i\u00e7in en elveri\u015fli y\u0131llar, 1858 ve 1860 y\u0131llar\u0131 olmu\u015ftur, \u00f6zelikle 1860 y\u0131l\u0131n\u0131n ticaret tarihinde bir benzeri daha yoktur, ve ayn\u0131 d\u00f6nemde \u00f6teki sanayi dallar\u0131 da b\u00fcy\u00fck bir refaha eri\u015fmi\u015flerdir. Pamuklu dokuma i\u015f\u00e7ilerinin ve bu sanayie ba\u011fl\u0131 b\u00fct\u00fcn \u00f6teki i\u015f\u00e7ilerin \u00fccretleri, 1860 y\u0131l\u0131nda, daha \u00f6nce g\u00f6r\u00fclmedik bir d\u00fczeye y\u00fckselmi\u015ftir. Amerikan bunal\u0131m\u0131n\u0131n \u00e7\u0131kagelmesiyle b\u00fct\u00fcn bu \u00fccretler, birdenbire eski tutarlar\u0131n\u0131n yakla\u015f\u0131k d\u00f6rtte-birine indiler. Bu, %300’l\u00fck bir y\u00fckselmenin tersi demektir. \u00dccretler, 5’ten 20’ye \u00e7\u0131kt\u0131klar\u0131nda %300 y\u00fckseldiler diyoruz, 20’den 5’e d\u00fc\u015ft\u00fcklerinde ise %75 azald\u0131lar diyoruz; ama bir durumdaki y\u00fckselme ile \u00f6teki durumdaki d\u00fc\u015fmenin tutar\u0131 ayn\u0131d\u0131r, yani 15 \u015filindir. Demek ki bu, \u00fccret oranlar\u0131nda benzeri olmayan ani bir (sayfa 51) de\u011fi\u015fiklikti ve, ayn\u0131 zamanda, yaln\u0131z pamuklu sanayiinde \u00e7al\u0131\u015fan i\u015f\u00e7ileri de\u011fil, ama bu sanayie dolayl\u0131 bir bi\u00e7imde ba\u011f\u0131ml\u0131 olan i\u015f\u00e7ileri de sayarsak, tar\u0131m i\u015f\u00e7ilerinin say\u0131s\u0131n\u0131n yar\u0131s\u0131ndan fazla i\u015f\u00e7iyi kaps\u0131yordu. Bu durumda bu\u011fday\u0131n fiyat\u0131 d\u00fc\u015ft\u00fc m\u00fc? Hay\u0131r, 1858-1860 aras\u0131ndaki \u00fc\u00e7 y\u0131l boyunca y\u0131ll\u0131k ortalama quarter ba\u015f\u0131na 47 \u015filin 8 peni olan fiyat\u0131, 1861-1863 aras\u0131ndaki \u00fc\u00e7 y\u0131l i\u00e7in y\u0131lda ortalama quarter ba\u015f\u0131na 55 \u015filin 10 peni oldu. \u00d6deme ara\u00e7lar\u0131na gelince, 1860’taki 3.378.102 sterline kar\u015f\u0131l\u0131k 1861’de 8.673.232 sterlin vard\u0131, yani 1861 ‘de 1860’takinden 5.295.130 sterlin daha fazla para bas\u0131ld\u0131. Banknot dola\u015f\u0131m\u0131n\u0131n 1861 y\u0131l\u0131nda 1860’takinden 1.319.000 sterlin daha az oldu\u011fu do\u011frudur. Bunu \u00e7\u0131karal\u0131m. Gene de, 1861 y\u0131l\u0131 i\u00e7in, elveri\u015fli bir y\u0131l olan 1860’a oranla, geriye 3.976.130 sterline varan, yani yuvarlak hesap 4 milyona varan bir \u00f6deme ara\u00e7lar\u0131 fazlal\u0131\u011f\u0131 kal\u0131yor; ama \u0130ngiltere Bankas\u0131n\u0131n alt\u0131n rezervi, ayn\u0131 zamanda, ayn\u0131 oranda olmasa bile, hi\u00e7 de\u011filse hemen hemen e\u015fit oranda d\u00fc\u015fm\u00fc\u015ft\u00fc.
1862 y\u0131l\u0131n\u0131 1842 ile kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131n\u0131z. Dola\u015f\u0131mdaki metalar\u0131n de\u011fer ve miktar\u0131ndaki korkun\u00e7 art\u0131\u015f bir yana b\u0131rak\u0131l\u0131rsa, 1862’de \u0130ngiltere ve Galler’deki demiryollar\u0131 i\u00e7in yaln\u0131zca ola\u011fan hisse senedi, tahvil, vb. i\u015flemlerine \u00f6denen sermaye tutar\u0131 320.000.000 sterlini buluyordu, ki bu tutar, 1842’de, masal gibi gelirdi insana. Ama bununla birlikte, dola\u015f\u0131mdaki \u00f6deme ara\u00e7lar\u0131n\u0131n t\u00fcm toplam\u0131, 1862 ile 1842’de a\u015fa\u011f\u0131-yukar\u0131 ayn\u0131 idi. Yaln\u0131z metalarda de\u011fil, ama b\u00fct\u00fcn para i\u015flemlerindeki muazzam de\u011fer art\u0131\u015f\u0131na kar\u015f\u0131l\u0131k, \u00f6deme ara\u00e7lar\u0131n\u0131n devaml\u0131 azalmas\u0131na do\u011fru genel bir e\u011filim bulundu\u011funu g\u00f6receksiniz. Dostumuz Weston’\u0131n g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcne g\u00f6re, bu, \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fc olmayan bir bilmecedir.
Sorunun biraz daha derinine inseydi, \u00fccretler bir yana b\u0131rak\u0131l\u0131rsa, hatta \u00fccretlerin sabit kald\u0131klar\u0131n\u0131 kabul ederek, dola\u015f\u0131ma sokulacak metalar\u0131n de\u011fer ve miktar\u0131n\u0131n ve, genel olarak, hesap kapatacak para. i\u015flemleri tutar\u0131n\u0131n her g\u00fcn de\u011fi\u015fti\u011fini; dola\u015f\u0131ma s\u00fcr\u00fclen ka\u011f\u0131t paralar tutar\u0131n\u0131n her g\u00fcn de\u011fi\u015fti\u011fini; herhangi bir para kullan\u0131lmaks\u0131z\u0131n, senetler, \u00e7ekler, a\u00e7\u0131k hesaplar, kliring bankalar\u0131 arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla ger\u00e7ekle\u015ftirilen \u00f6demeler tutar\u0131n\u0131n her g\u00fcn de\u011fi\u015fti\u011fini; madeni paraya gereksinme duyuldu\u011fu \u00f6l\u00e7\u00fcde, dola\u015f\u0131mdaki para sikkeleri ile banka mahzenlerindeki sikke ve alt\u0131n rezervleri aras\u0131ndaki (sayfa 52) oran\u0131n her g\u00fcn de\u011fi\u015fti\u011fini; ulusal dola\u015f\u0131mda kullan\u0131lan para olarak bas\u0131lmam\u0131\u015f k\u00fcl\u00e7e alt\u0131n tutar\u0131 ile uluslararas\u0131 dola\u015f\u0131m i\u00e7in d\u0131\u015far\u0131 g\u00f6nderilen alt\u0131n tutar\u0131n\u0131n her g\u00fcn de\u011fi\u015fti\u011fini g\u00f6r\u00fcrd\u00fc. Ve \u00f6deme ara\u00e7lar\u0131n\u0131n sabitli\u011fi gibi bir dogman\u0131n, her g\u00fcnk\u00fc olgularla ba\u011fda\u015fmayan korkun\u00e7 bir yan\u0131lg\u0131 oldu\u011funu g\u00f6r\u00fcrd\u00fc. Para dola\u015f\u0131m\u0131na ili\u015fkin yasalar konusundaki yanl\u0131\u015f anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131 \u00fccretlerin y\u00fckseltilmesine kar\u015f\u0131 bir kan\u0131t olarak kullanaca\u011f\u0131 yerde, \u00f6deme ara\u00e7lar\u0131n\u0131n kendilerini durmadan de\u011fi\u015fen ko\u015fullara uyarlamalar\u0131n\u0131 sa\u011flayan yasalar\u0131 ara\u015ft\u0131r\u0131rd\u0131.<\/p>\n
IV. [ARZ VE TALEP]
Dostumuz Weston, repetito est mater studiorum, yani yineleme incelemenin anas\u0131d\u0131r bi\u00e7imindeki Latin atas\u00f6z\u00fcn\u00fc kabul ediyor; bunun i\u00e7indir ki, ilk dogmas\u0131n\u0131, yani \u00fccretlerin y\u00fckseltilmesi nedeniyle dola\u015f\u0131m ara\u00e7lar\u0131n\u0131n k\u0131s\u0131tlanmas\u0131n\u0131n sermayede bir azalmaya yola\u00e7aca\u011f\u0131 vb. dogmas\u0131n\u0131 yeni bir bi\u00e7im i\u00e7ersinde yineledi. Onun para dola\u015f\u0131m\u0131na olan tutkunlu\u011funu daha \u00f6nce ele alm\u0131\u015f oldu\u011fumdan, para dola\u015f\u0131m\u0131ndaki hayali olas\u0131l\u0131klardan ileri geldi\u011fini sand\u0131\u011f\u0131 hayali sonu\u00e7lar \u00fczerinde durmay\u0131 tamamen yersiz buluyorum. Bu bak\u0131mdan, o kadar de\u011fi\u015fik bi\u00e7imler alt\u0131nda tekrar tekrar ortaya \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131, ama gene de hep ayn\u0131 kalan dogmas\u0131n\u0131, derhal en yal\u0131n teorik bi\u00e7imine indirgeyece\u011fim.
Bir tek g\u00f6zlem, onun ele ald\u0131\u011f\u0131 konuyu nas\u0131l da ele\u015ftiri zihniyetinden yoksun olarak i\u015fledi\u011fini b\u00fct\u00fcn a\u00e7\u0131kl\u0131\u011f\u0131yla g\u00f6sterir. O, \u00fccretlerin artmas\u0131na ya da bundan do\u011fan y\u00fcksek \u00fccretlere kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131k\u0131yor. \u00d6yleyse ona soruyorum: Y\u00fcksek \u00fccret nedir, d\u00fc\u015f\u00fck \u00fccret nedir? Neden, \u00f6rne\u011fin haftada 5 \u015filin d\u00fc\u015f\u00fck bir \u00fccret, haftada 20 \u015filin ise y\u00fcksek bir \u00fccret say\u0131l\u0131r? E\u011fer 5, 20’ye k\u0131yasla d\u00fc\u015f\u00fckse, 20, 200’e k\u0131yasla daha da d\u00fc\u015f\u00fckt\u00fcr. E\u011fer bir kimse termometre \u00fczerine bir konferans veriyorsa ve i\u015fe d\u00fc\u015f\u00fck dereceler ve y\u00fcksek dereceler \u00fczerine nutuk atmakla ba\u015fl\u0131yorsa, hi\u00e7 bir \u015fey \u00f6\u011fretmeyecektir. Her \u015feyden \u00f6nce, bana, suyun donma derecesinin ve kaynama derecesinin nas\u0131l belirlendi\u011fini a\u00e7\u0131klamas\u0131, ve bu standart noktalar\u0131n nas\u0131l termometre t\u00fcccarlar\u0131n\u0131n ya da yap\u0131mc\u0131lar\u0131n\u0131n kaprisleri ile de\u011fil de, do\u011fa yasalar\u0131yla saptand\u0131\u011f\u0131n\u0131 (sayfa 53) tan\u0131tlamas\u0131 gerekir. Oysa, \u00fccretler ve k\u00e2rlara ili\u015fkin olarak, yurtta\u015f Weston, bu standart noktalar\u0131 ekonomik yasalardan \u00e7\u0131karmay\u0131 ihmal etmekle kalmam\u0131\u015f, bunlar\u0131 aramak zorunlulu\u011funu bile duymam\u0131\u015ft\u0131r. Halk dilindeki d\u00fc\u015f\u00fck ve y\u00fcksek terimlerini, sabit bir anlama sahiplermi\u015f gibi benimsemekle yetinmi\u015ftir, oysa \u00fccretlerin ancak onlar\u0131n b\u00fcy\u00fckl\u00fcklerini \u00f6l\u00e7meye yarayan bir standarda g\u00f6re y\u00fcksek ya da d\u00fc\u015f\u00fck olduklar\u0131n\u0131n s\u00f6ylenebilece\u011fi a\u00e7\u0131kt\u0131r.
Neden belirli bir nicelikteki emek kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda belirli bir miktar para \u00f6dendi\u011fini bana s\u00f6yleyemeyecektir. E\u011fer bana, “Bu, arz ve talep yasas\u0131nca d\u00fczenlenmi\u015ftir” diye yan\u0131t verecek olursa, ona, her \u015feyden \u00f6nce, bizzat arz ve talebin hangi yasaya g\u00f6re d\u00fczenlendi\u011fini sormam gerekir. Ve b\u00f6yle bir kar\u015f\u0131l\u0131k, onu hemen tart\u0131\u015fma d\u0131\u015f\u0131 b\u0131rak\u0131rd\u0131. Emek arz\u0131 ile talebi aras\u0131ndaki ili\u015fkiler s\u00fcrekli olarak de\u011fi\u015fir, ve bu de\u011fi\u015fikliklerle birlikte eme\u011fin pazardaki fiyatlar\u0131 da de\u011fi\u015fir. E\u011fer talep arz\u0131 a\u015farsa, \u00fccretler y\u00fckselir; e\u011fer arz talebi a\u015farsa, \u00fccretler d\u00fc\u015fer; baz\u0131 durumlarda, arz ve talebin ger\u00e7ek durumunu, \u00f6rne\u011fin grevle ya da ba\u015fka bir y\u00f4ntemle s\u0131namak zorunlu olsa bile, bu b\u00f6yledir. E\u011fer arz\u0131 ve talebi \u00fccretleri ayarlayan bir yasa olarak kabul ederseniz, \u00fccretlerin y\u00fckselmesine kar\u015f\u0131 at\u0131p tutmak \u00e7ocuk\u00e7a oldu\u011fu kadar bo\u015funa da olurdu, \u00e7\u00fcnk\u00fc, ba\u015fvurdu\u011funuz bu y\u00fcce yasaya g\u00f6re, \u00fccretlerin d\u00f6nemsel olarak y\u00fckselmesi, d\u00f6nemsel olarak d\u00fc\u015fmesi kadar zorunlu ve me\u015frudur. Ama e\u011fer arz ve talebi \u00fccretleri d\u00fczenleyen bir yasa saymazsan\u0131z, o zaman size bir kez daha “Neden belirli bir nicelikteki emek kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda belirli bir miktar para \u00f6denir?” sorusunu sorar\u0131m.
Ama sorunu daha geni\u015f bir bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131ndan inceleyelim. E\u011fer eme\u011fin ya da ba\u015fka herhangi bir meta\u0131n de\u011ferinin, son tahlilde, arz ve talep taraf\u0131ndan belirlendi\u011fini varsayd\u0131n\u0131z, tam bir yan\u0131lg\u0131 i\u00e7inde olurdunuz. Arz ve talep, pazar fiyatlar\u0131ndaki ge\u00e7ici dalgalanmalardan ba\u015fka bir \u015feyi d\u00fczenlemez. Arz ve talep, bir meta\u0131n pazar fiyat\u0131n\u0131n neden kendi de\u011ferinin \u00fcst\u00fcne \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131n\u0131 ya da alt\u0131na d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc a\u00e7\u0131klar, hi\u00e7 b\u0131r zaman bu de\u011ferin kendisini de\u011fil. Varsayal\u0131m ki, arz ve talep birbirlerini dengeliyorlar, ya da iktisat\u00e7\u0131lar\u0131n dedikleri gibi, \u00f6de\u015fiyorlar. Bu kar\u015f\u0131t g\u00fc\u00e7ler e\u015fitlendikleri anda birbirlerini felce u\u011frat\u0131rlar ve \u015fu ya da bu y\u00f6nde etkin (sayfa 54) olmaktan \u00e7\u0131karlar. Arz ve talep e\u015fitlendi\u011fi, dolay\u0131s\u0131yla etkin olmaktan \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 anda, bir meta\u0131n pazar fiyat\u0131 kendi ger\u00e7ek de\u011feri ile, yani pazar fiyat\u0131n\u0131n onun etraf\u0131nda dalgaland\u0131\u011f\u0131 standart fiyat\u0131 ile \u00e7ak\u0131\u015f\u0131r. Bu de\u011ferin mahiyetini ara\u015ft\u0131r\u0131rken, arz ve talebin pazar fiyatlar\u0131 \u00fczerindeki ge\u00e7ici etkileri ile bir al\u0131p veremedi\u011fimiz olamaz. Bu, \u00fccretler i\u00e7in oldu\u011fu kadar, \u00f6teki b\u00fct\u00fcn metalar\u0131n fiyatlar\u0131 i\u00e7in de ge\u00e7erlidir.<\/p>\n
V. [\u00dcCRET VE F\u0130YAT]
Dostumuzun b\u00fct\u00fcn savlar\u0131, teorik olarak, olabildi\u011fince yal\u0131nla\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, bir tek dogmaya indirgenir: “Metalar\u0131n fiyatlar\u0131, \u00fccretlerle belirlenir ya dad\u00fczenlenir.”
Bu eskimi\u015f ve \u00e7\u00fcr\u00fct\u00fclm\u00fc\u015f yan\u0131lg\u0131ya kar\u015f\u0131 pratik g\u00f6zlemin tan\u0131kl\u0131\u011f\u0131na ba\u015fvurabilirdim. Emeklerine g\u00f6reli olarak y\u00fcksek fiyat bi\u00e7ilen \u0130ngiliz fabrika i\u015f\u00e7ilerinin, madencilerin, tersane i\u015f\u00e7ilerinin vb., \u00fcr\u00fcnlerinin ucuzlu\u011fu ile b\u00fct\u00fcn \u00f6teki uluslar\u0131 altettiklerini; oysa \u00f6rne\u011fin g\u00f6reli olarak d\u00fc\u015f\u00fck fiyat bi\u00e7ilen \u0130ngiliz tar\u0131m i\u015f\u00e7isinin \u00fcretti\u011fi \u00fcr\u00fcn\u00fcn\u00fcn pahal\u0131l\u0131\u011f\u0131 y\u00fcz\u00fcnden, b\u00fct\u00fcn \u00f6teki uluslarca altedildi\u011fini s\u00f6yleyebilirdim. Ayn\u0131 \u00fclkedeki mal \u00e7e\u015fitlerini ve de\u011fi\u015fik \u00fclkelerin metalar\u0131n\u0131 birer birer kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rarak, ger\u00e7ek olmaktan \u00e7ok g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015fteki baz\u0131 istisnalar bir yana, ortalama olarak, y\u00fcksek fiyat bi\u00e7ilen eme\u011fin d\u00fc\u015f\u00fck fiyatl\u0131 metalar\u0131 \u00fcretti\u011fini, d\u00fc\u015f\u00fck fiyat bi\u00e7ilen eme\u011fin ise y\u00fcksek fiyatl\u0131 metalar\u0131 \u00fcretti\u011fini g\u00f6sterebilirdim. Elbette ki bu, bir durumda eme\u011fin y\u00fcksek fiyat\u0131n\u0131n, \u00f6teki durumda eme\u011fin d\u00fc\u015f\u00fck fiyat\u0131n\u0131n, bu birbirine taban tabana kar\u015f\u0131t sonu\u00e7lar\u0131n, kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 nedenleri olduklar\u0131n\u0131 tan\u0131tlamazd\u0131; oysa bu, metalar fiyatlar\u0131n\u0131n, eme\u011fin fiyatlar\u0131 taraf\u0131ndan belirlenmedi\u011fini kesenkes tan\u0131tlar. Ama bu ampirik y\u00f6ntemi kullanmam\u0131za hi\u00e7 gerek yok.
Yurtta\u015f Weston’\u0131n “metalar fiyatlar\u0131n\u0131n \u00fccretler taraf\u0131ndan belirlendi\u011fi ya da d\u00fczenlendi\u011fi” dogmas\u0131n\u0131 \u00f6ne s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc belki de yads\u0131nabilir. Ger\u00e7ekten de bunu hi\u00e7 bir zaman b\u00f6yle form\u00fcle etmemi\u015ftir. Tersine, k\u00e2r ile rant\u0131n metalar\u0131n fiyatlar\u0131n\u0131 olu\u015fturan \u00f6\u011feler aras\u0131nda bulunduklar\u0131n\u0131, \u00e7\u00fcnk\u00fc, yaln\u0131zca i\u015f\u00e7inin \u00fccretinin de\u011fil, kapitalistin k\u00e2r\u0131n\u0131n ve toprak sahibinin rant\u0131n\u0131n da metalar\u0131n fiyatlar\u0131 ile \u00f6dendi\u011fini s\u00f6ylemi\u015ftir. Peki ama, onun fikrince, fiyat nas\u0131l olu\u015fur? \u00d6nce (sayfa 55) \u00fccretler ile. Sonra, fiyata kapitalist hesab\u0131na bir y\u00fczdelik ve toprak sahibi hesab\u0131na da bir ba\u015fka y\u00fczdelik eklenir. Bir meta\u0131n \u00fcretiminde kullan\u0131lan i\u015f\u00e7ilerin \u00fccretleri 10 olsun. E\u011fer k\u00e2r oran\u0131 %100 ise, kapitalist \u00f6denmi\u015f \u00fccretlere 10 eklerdi, e\u011fer rant oran\u0131 da \u00fccretlerin %l00’\u00fc ise, bir 10 daha eklenirdi. O zaman meta\u0131n toplam fiyat\u0131 30 olacakt\u0131r. Ama, bu cinsten bir fiyat belirlemesi, fiyatlar\u0131n \u00fccretlerle, belirlenmesinden ba\u015fka bir \u015fey olmazd\u0131. Yukardaki \u00f6rnekte, \u00fccretler 20’ye y\u00fckseldi\u011finde, meta\u0131n fiyat\u0131 60’a y\u00fckselecektir, vb.. \u00dccretlerin, fiyatlar\u0131 d\u00fczenledi\u011fi dogmas\u0131n\u0131 savunan b\u00fct\u00fcn modas\u0131 ge\u00e7mi\u015f ekonomi politik yazarlar\u0131, k\u00e2r\u0131 ve rant\u0131, \u00fccretlere yap\u0131lan basit y\u00fczde ilaveleri olarak ele alarak bu dogmay\u0131 tan\u0131tlamaya \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015flard\u0131r. Besbelli ki, bunlardan hi\u00e7 biri, bu y\u00fczdelerin s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 herhangi bir ekonomik yasaya ba\u011flayamam\u0131\u015flard\u0131r. Tersine, k\u00e2r\u0131n gelenekle, al\u0131\u015fkanl\u0131kla, kapitalistin iradesi ile, ya da gene ayn\u0131 derecede keyfi ve a\u00e7\u0131klanamaz herhangi ba\u015fka bir y\u00f6ntemle d\u00fczenlendi\u011fine inand\u0131klar\u0131 anla\u015f\u0131l\u0131yor. K\u00e2rlar\u0131n kapitalistler aras\u0131nda rekabetle belirlendi\u011fini iddia etmelerinin hi\u00e7 bir anlam\u0131 yoktur. Bu rekabet, elbette ki, sanayiin \u00e7e\u015fitli dallar\u0131ndaki de\u011fi\u015fik k\u00e2r oranlar\u0131n\u0131 e\u015fitler ya da ortalama bir d\u00fczeye indirger, ama bu, hi\u00e7 bir zaman, bu d\u00fczeyin kendisini, yani genel k\u00e2r oran\u0131n\u0131 belirleyemez.
Metalar\u0131n fiyatlar\u0131n\u0131n \u00fccretler taraf\u0131ndan belirlendi\u011fini s\u00f6yledi\u011fimizde bundan ne anl\u0131yoruz? \u00dccret, eme\u011fin fiyat\u0131na verilen bir addan ba\u015fka bir \u015fey olmad\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re, bu, meta fiyatlar\u0131n\u0131n emek fiyat\u0131 ile belirlendi\u011fi anlam\u0131na gelir. “Fiyat”, de\u011fi\u015fim-de\u011feri oldu\u011fundan \u2014de\u011ferden s\u00f6zetti\u011fim zaman daima de\u011fi\u015fim-de\u011ferini kastediyorum\u2014, yani para olarak ifade edilen de\u011fi\u015fim-de\u011feri oldu\u011fundan, bu \u00f6nerme \u015funu demeye gelir: “metalar\u0131n de\u011feri, eme\u011fin de\u011feri ile belirlenir” ya da “eme\u011fin de\u011feri, de\u011ferlerin genel \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fcd\u00fcr”.
Peki \u00f6yleyse “eme\u011fin de\u011feri”nin kendisi nas\u0131l belirlenir? \u0130\u015fte burda bir \u00f6l\u00fc noktaya ula\u015f\u0131yoruz. Elbette ki, mant\u0131kl\u0131 olarak d\u00fc\u015f\u00fcnmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131rsak bir \u00f6l\u00fc noktaya ula\u015f\u0131yoruz. Oysa bu dogman\u0131n savunucular\u0131, mant\u0131ki kayg\u0131larla kendilerini s\u0131k\u0131nt\u0131ya sokmuyorlar. \u00d6rne\u011fin, dostumuz Weston’a bak\u0131n. \u0130lk\u00f6nce, bize, \u00fccretlerin meta fiyatlar\u0131n\u0131 d\u00fczenlediklerini, ve dolay\u0131s\u0131yla \u00fccretler y\u00fckseldi\u011fi zaman fiyatlar\u0131n da (sayfa 56) y\u00fckselmek zorunda olduklar\u0131n\u0131 s\u00f6yledi. Sonra bir yar\u0131m d\u00f6n\u00fc\u015f yaparak \u00fccret art\u0131\u015flar\u0131n\u0131n bir i\u015fe yaramayaca\u011f\u0131n\u0131, \u00e7\u00fcnk\u00fc meta fiyatlar\u0131n\u0131n da y\u00fckselmi\u015f olduklar\u0131n\u0131 ve \u00fccretlerin asl\u0131nda, kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda harcand\u0131klar\u0131 metalar\u0131n fiyatlar\u0131 ile \u00f6l\u00e7\u00fcld\u00fcklerini g\u00f6stermeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131. B\u00f6ylece, i\u015fe, emek de\u011ferinin meta\u0131n de\u011ferini belirledi\u011fini s\u00f6ylemekle ba\u015flan\u0131yor, ve meta\u0131n de\u011ferinin eme\u011fin de\u011ferini belirledi\u011fi iddia edilerek bitiriliyor. B\u00f6ylece, k\u0131s\u0131r bir d\u00f6ng\u00fc i\u00e7inde, hi\u00e7 bir sonuca ula\u015famadan, bir o yana, bir bu yana d\u00f6n\u00fcp duruluyor.
K\u0131sacas\u0131, e\u011fer herhangi bir meta\u0131n, \u00f6rne\u011fin eme\u011fin, bu\u011fday\u0131n ya da ba\u015fka bir meta\u0131n de\u011ferini, de\u011ferin genel \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fc ve d\u00fczenleyicisi yaparsak, g\u00fc\u00e7l\u00fc\u011f\u00fcn yerini de\u011fi\u015ftirmekten ba\u015fka bir \u015fey yapmad\u0131\u011f\u0131m\u0131z a\u00e7\u0131kt\u0131r, \u00e7\u00fcnk\u00fc, bir de\u011feri ba\u015fka bir de\u011ferle belirlemi\u015f oluruz ki, bu son de\u011ferin kendisinin de belirlenmesine gerek vard\u0131r.
En soyut bi\u00e7imiyle ifade edildi\u011finde, “\u00fccretler metalar\u0131n fiyatlar\u0131n\u0131 belirler” dogmas\u0131 \u015funa var\u0131r: “de\u011fer de\u011ferle belirlenir”, ve asl\u0131nda bu safsata da, de\u011fer hakk\u0131nda hi\u00e7 bir \u015fey bilmedi\u011fimiz anlam\u0131na gelir. E\u011fer bu \u00f6nc\u00fcl\u00fc kabul edersek, ekonomi politi\u011fin b\u00fct\u00fcn genel yasalar\u0131 salt bo\u015f laflar halini al\u0131r. Onun i\u00e7in, Ricardo’nun en b\u00fcy\u00fck erdemi, 1817’de yay\u0131nlanan The Principles of Political Economy’de, herkesin kabul etti\u011fi ve yinelene yinelene usan\u00e7 veren “‘\u00fccretler fiyatlar\u0131 belirler”‘ safsatas\u0131n\u0131 tepeden t\u0131rna\u011fa y\u0131kmak oldu; o safsata ki, Adam Smith ve onun Frans\u0131z \u00f6ncelleri, ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n\u0131n ger\u00e7ekten bilimsel olan b\u00f6l\u00fcmlerinde onu bo\u015flam\u0131\u015flar, ama yap\u0131tlar\u0131n\u0131n daha y\u00fczeysel ve halka hitabeden b\u00f6l\u00fcmlerinde yeniden ele almaktan da geri durmam\u0131\u015flard\u0131r.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
[G\u0130R\u0130\u015e] Yurtta\u015flar, Esas konuya girmezden \u00f6nce, giri\u015f niteli\u011finde birka\u00e7 g\u00f4zlemde bulunmama izin veriniz. \u015eu anda, b\u00fct\u00fcn K\u0131ta \u00fczerinde, ger\u00e7ek bir grev salg\u0131n\u0131 h\u00fck\u00fcm s\u00fcr\u00fcyor ve her yanda, b\u00fcy\u00fck hayk\u0131r\u0131\u015flarla, \u00fccretlerin art\u0131r\u0131lmas\u0131 isteniyor. Bu sorun kongremizde ele al\u0131nacakt\u0131r.[23] Uluslararas\u0131 Birli\u011fin ba\u015f\u0131nda olarak sizlerin, bu \u00e7ok \u00f6nemli sorun konusunda bir g\u00f6r\u00fc\u015fe sahip olman\u0131z gerekir. Ben kendi hesab\u0131ma, […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[33],"tags":[],"class_list":{"0":"post-275","1":"post","2":"type-post","3":"status-publish","4":"format-standard","6":"category-karl-marx-friedrich-engels-arsivi"},"yoast_head":"\n