![](\"http:\/\/images.google.com.tr\/url?source=imgres&ct=img&q=http:\/\/mymill.files.wordpress.com\/2009\/06\/georg_wilhelm_friedrich_hegel_291805.jpg&usg=AFQjCNG86ZDJaB8X2rJF0MKh_XlKxKfuBA\")
<\/p>\n<\/p>\n
1. \u00d6ks\u00fcz S\u00fcre\u00e7ler<\/p>\n
\u00d6nce d\u00fc\u015f\u00fcncenin \u00e7a\u011fda\u015f tarihinden bir g\u00f6r\u00fcn\u00fcm: Yirminci y\u00fczy\u0131l\u0131n g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015fte mutsuz tarihi i\u00e7inde dola\u015fmaya b\u0131rak\u0131lan baz\u0131 “\u00f6ks\u00fcz s\u00fcre\u00e7lerden” bahsedilebilir. \u00dcstelik bu s\u00fcre\u00e7ler belli oranda Marksist etkiler de ta\u015f\u0131maktad\u0131rlar. Rus bi\u00e7imcili\u011finin, reel-Marksizmin, Alman s\u00fcrg\u00fcn d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrlerinin ba\u015flar\u0131na gelenler \u00fczerine yap\u0131lan vurgu, bir t\u00fcr marjinalle\u015fmeyi zorunlu olarak i\u00e7eriyorsa da, Jameson’\u0131n kitab\u0131ndan kaynaklanan \u00f6zel ve g\u00fc\u00e7l\u00fc bir cesaret var: Diyalektik d\u00fc\u015f\u00fcnceyi diriltmek. Bir ele\u015ftiriye hemen giri\u015fmek gerekiyor:Marksizm ve Bi\u00e7im ba\u015fl\u0131kl\u0131 yap\u0131t\u0131n bir y\u00f6ntembilimi varsa, o da “diyalekti\u011fin bi\u00e7imsel uygulanmas\u0131” ad\u0131na \u00f6ks\u00fcz s\u00fcre\u00e7leri, mutsuz ve karamsar Adorno’yu, Umut \u0130lkesi’nin Bloch’unu,<\/p>\n
Bunalt\u0131’n\u0131n Sartre’\u0131n\u0131, marjinalle\u015ftikleri noktalarda, art\u0131k varl\u0131\u011f\u0131na al\u0131\u015ft\u0131r\u0131lmaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131z periferide, merkezka\u00e7 g\u00fc\u00e7leri i\u00e7inde yakalamak yerine, Hegelci bir sistematiklik d\u00fc\u015f\u00fcncesine uygun olarak, “mer-kezlerinden yakalama” istemine dayan\u0131yor.<\/p>\n
Buna kar\u015f\u0131n, Amerikan k\u00fclt\u00fcr d\u00fcnyas\u0131na a\u00e7\u0131lmay\u0131 “akademik neo-pozitivizmin” (pozitivizmden \u00e7ok uzak oldu\u011funu sand\u0131\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrleri, akade-mik bir jargon i\u00e7inde durmaks\u0131z\u0131n yeniden dillendiren ak\u0131m, \u00f6zellikle Foucault, Deleuze, Derrida gibi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrlerin ya\u015fam\u0131n\u0131 ve eserini ament\u00fc haline getirir) d\u00fcnyas\u0131na bir meydan okuyu\u015fla tamamlamay\u0131 uman \u00f6zg\u00fcn bir d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr olarak Postmodernizm’in yazar\u0131 olduk\u00e7a uzun bir dola\u015fmay\u0131 gerekli bulmu\u015f g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor.
S\u00fcre\u00e7lerin en \u00f6ks\u00fcz\u00fcnden ba\u015fl\u0131yoruz b\u00f6ylece: \u0130lk form\u00fcl\u00fc, k\u00f6t\u00fcmserli\u011fi dillere destan, elitizmi defalarca ele\u015ftirilmi\u015f Adorno sunacakt\u0131r… “Bilgi de, nesnesi gibi, belirli (?) \u00e7eli\u015fkiye zincirle ba\u011fl\u0131 olarak kal\u0131r…” Jameson’\u0131n bu “izlenimci” tasar\u0131ma g\u00f6sterdi\u011fi sayg\u0131 \u00f6vg\u00fcye de\u011fer g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor. Ayr\u0131ca Adorno’ya g\u00f6sterdi\u011fi sab\u0131r da… Belki de y\u00fczy\u0131l\u0131m\u0131z\u0131n \u00e7al\u0131\u015fma masas\u0131 en da\u011f\u0131n\u0131k d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrlerinden biriyle “diyalektik” bir uzla\u015fmaya kalk\u0131\u015fmak ger\u00e7ekten zorunlu bir macerad\u0131r. B\u00f6l\u00fck p\u00f6r\u00e7\u00fck Adornoesk izlenimlerin ger\u00e7ekten diyalektik, ama her durumda “imk\u00e2ns\u0131z” bir b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011fe hizmet edebileceklerini d\u00fc\u015f\u00fcnmekte Jameson’a dek ge\u00e7 kal\u0131nm\u0131\u015f g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor. “Par\u00e7alanma”nm d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr\u00fc de\u011fil miydi Adorno? Ayr\u0131cal\u0131kl\u0131 kavram\u0131 “k\u00fclt\u00fcr sanayii” ile, “olumsuz”, yani “par\u00e7al\u0131” bir diyalekti\u011fi harekete ge\u00e7irmeyi ama\u00e7lad\u0131\u011f\u0131 herhalde do\u011frudur. Belki de Simmel’den farkl\u0131 olarak, izlenimlerden yola \u00e7\u0131kan bir sosyoloji yerine, diyalektik arkaplandan hareket ederek ya\u015fam\u0131n izlenimlerine varmay\u0131 ama\u00e7lad\u0131\u011f\u0131 da do\u011frudur. Bir “\u00e7\u00f6km\u00fc\u015f g\u00fc\u00e7ler bah\u00e7esi”yle kar\u015f\u0131la\u015f\u0131r\u0131z orada: “Dinlemenin \u00e7\u00f6k\u00fc\u015f\u00fc” bir “\u00e7\u0131k\u0131\u015f noktas\u0131”, bir tart\u0131\u015fma \u00f6rnek\u00e7esi olu\u015fturur. Adorno’nun Stravinski kar\u015f\u0131s\u0131nda, bir kutup olarak destekler g\u00f6r\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fc Sch\u00f6enberg de “bi\u00e7imin” elinden kurtulamayacakt\u0131r. Adorno’nun “bilgisi”, Jameson’\u0131n g\u00f6zlemine hak verelim, bir taraftan nesnesiyle birbirine kar\u0131\u015fmay\u0131 hem \u00fcslup hem de y\u00f6ntem olarak se\u00e7mi\u015f bir arzuya ba\u011flan\u0131yor. Ama Adorno, galiba Jameson’\u0131n \u00f6demeye pek niyetli olmad\u0131\u011f\u0131 bir bedel \u00f6demi\u015fti: Hi\u00e7 de “diyalektik” karakterli olmayan bir \u00e7eli\u015fkiler \u00f6r\u00fcn-t\u00fcs\u00fcn\u00fc ziyaret etti\u011fi yerlerin izleniminden kendi “bilgisi”nin, dolay\u0131s\u0131yla par\u00e7a-b\u00f6l\u00fck eserinin i\u00e7ine \u00e7ekmek. Mutsuzlu\u011fu incelemek mutsuzluk verecektir. Ac\u0131lar\u0131n tema\u015fas\u0131, izlenimlere d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fck\u00e7e ac\u0131 verecektir. B\u00f6ylece, Adorno’nun kurgulad\u0131\u011f\u0131 Bat\u0131 M\u00fczi\u011fi Tarih\u00e7esi, dinlemenin \u00e7\u00f6k\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn, bir bozulma s\u00fcrecinin izlenimci bir tarihine d\u00f6n\u00fc\u015fecektir: Bir teratoloji, bir bozuk bi\u00e7imler bilimi. Sch\u00f6enberg’e bile trajik bir \u00f6m\u00fcr bi\u00e7ilecektir: Bat\u0131 m\u00fczi\u011fi, dinleme faaliyetinin kurumsalla\u015fmas\u0131 i\u00e7inde bir “do\u011fall\u0131k d\u0131\u015f\u0131”na g\u00f6nderdi\u011finden, Sch\u00f6enberg’in kulland\u0131\u011f\u0131 m\u00fcziksel gere\u00e7, \u015fu on iki nota eninde sonunda bir sisteme, bir “bi\u00e7ime” d\u00f6n\u00fc\u015fecektir. Zaman\u0131n kodlanamaz y\u00f6n\u00fcn\u00fc kullanmay\u0131 ama\u00e7layan Proust roman\u0131, izlenimlere boyun e\u011fen bir m\u00fcdahaleyle, aynen Sch\u00f6enberg’de eserin olu\u015fturaca\u011f\u0131 ayr\u0131cal\u0131kl\u0131 birimin devreden \u00e7\u0131kar\u0131lmas\u0131 (\u00f6zg\u00fcrle\u015fme miydi bu?) y\u00fcz\u00fcnden zaman\u0131n\u0131 yitirecek, galiba hep “mek\u00e2n\u0131n” pe\u015fine d\u00fc\u015fecektir: \u0130rrtum… Stravinski’nin \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fc (“bi\u00e7imleri katmanla\u015ft\u0131rarak”, yarat\u0131m\u0131 bi\u00e7imlerin eline ta ba\u015ftan terk ederek \u00f6zg\u00fcrle\u015fmeyi uman) ne kadar sahteyse diyalekti\u011fin gerektirdi\u011fi \u00f6teki kutupta, Sch\u00f6enberg’de eserin biricikli\u011fi yitip gidecek, daha do\u011frusu eserin birinde ba\u015flayan s\u00fcre\u00e7, ba\u015fka bir eserde devam edecektir. Adorno’yla tek tek eserlerin kaybolu\u015funun yitik ufkunday\u0131z.<\/p>\n
Ama Jameson, bu bedeli \u00f6dememekte diretecek gibi g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor: \u00d6ks\u00fcz s\u00fcre\u00e7lerin n\u00fcfusu ye-terince b\u00fcy\u00fckt\u00fcr ve sonraki u\u011fraklar, Benjamin, Bloch ve (ilgin\u00e7) Schiller olacakt\u0131r. Art\u0131k “zaman\u0131n temellendirilmesi” gerekmektedir. Yine “izlenimci” bir tasar\u0131m, “diyalekti\u011fin de-\u011fi\u015fkelerini” kovalamaya \u00e7a\u011fr\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r: Benjamin’in eseri her \u015feyden \u00f6nce, zamana do\u011fru a\u00e7\u0131lan bir “uygulama” diye sunulmaktad\u0131r: Baudelaire’e, “D\u00fcnya Ba\u015fkenti Paris’e”, ba\u015fka bir deyi\u015fle “modern zamanlar\u0131n ba\u015flang\u0131\u00e7 anlar\u0131na do\u011fru uzan\u0131r Benjamin. Sanki “yak\u0131n bir tarihe”, bel-le\u011fin hen\u00fcz \u00f6rselenmemi\u015f, hatta “kopmam\u0131\u015f” oldu\u011fu bir d\u00f6neme uzanmak, ola\u011fan Marksist tarihyaz\u0131m\u0131nm g\u00fc\u00e7 yetiremeyece\u011fi bir nostaljiyi gerektirmektedir. Bu bellek ac\u0131 verir, \u00e7\u00fcnk\u00fc bir projeyle i\u015fe ba\u015flanm\u0131\u015f oldu\u011fumuzu ve bu projenin zorunlu ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 her an hat\u0131rlat\u0131r. Benjamin’in de masas\u0131 da\u011f\u0131n\u0131kt\u0131r. Buna kar\u015f\u0131n kavramlar\u0131 tak\u0131madalar halinde \u00f6rg\u00fctlenirler ve okuyucuda ki\u015fisellik izlenimleri \u00fcretmeye adayd\u0131rlar. Faust\u00e7u d\u00fcnya, b\u00fct\u00fcn modernist \u00f6v\u00fcn-genli\u011fi i\u00e7inde, Faust’un asl\u0131nda hi\u00e7bir “an”a, “dur bekle” diyemedi\u011fini unutmamal\u0131d\u0131r. Nere-deyse “\u00fctopik zaman”a ge\u00e7ece\u011fiz. Form\u00fcl burada “ge\u00e7mi\u015fin an\u0131msanmas\u0131” olarak zamand\u0131r ve Horkheimer’in bir form\u00fcl\u00fcn\u00fc tekrarlar: Sorun, ge\u00e7mi\u015fe hi\u00e7bir \u015fekilde m\u00fcdahale edemedi\u011fimiz ger\u00e7e\u011fidir. Gelece\u011fe y\u00f6nelimin “modern” tarz\u0131, \u00f6zlem ve burjuva ferahl\u0131\u011f\u0131, tarihsel maddecili\u011fi derinden yaralam\u0131\u015ft\u0131r: Elbette muhafazak\u00e2rl\u0131\u011f\u0131n bir paradoksuyla kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya kal\u0131r\u0131z burada: Muhafazak\u00e2rl\u0131k, \u00f6nce Weimar, ard\u0131ndan Nazi k\u00fclt\u00fcr\u00fcnde oldu\u011fu gibi “haf\u0131zas\u0131z”d\u0131r. Ge\u00e7mi\u015fe y\u00f6nelmekten \u00e7ok “gelece\u011fe” y\u00f6nelir ve gelecek ku\u015faklara kendi ya\u015fam bi\u00e7imini, baba-o\u011ful, ana-k\u0131z \u00f6zde\u015fli\u011fini dayat\u0131r. Ba\u015fkalar\u0131n\u0131n hik\u00e2yesini anlatabilmekte \u00f6zel bir yeteneksizlik t\u00fcr\u00fcd\u00fcr bu. Nedense Benjamin’in temel kavram\u0131 olan Jetztzeit, “o anda, birden oluvermi\u015f olma” hali, onu “merkezden”, diyalekti\u011fin i\u00e7inden yakalamaya \u00e7al\u0131\u015fan Jameson’\u0131n dikkatinden ka\u00e7m\u0131\u015f g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor.\u00c7\u00fcnk\u00fc kullanmay\u0131 \u00f6nerdi\u011fi eksen Hegelci bir se\u00e7mecilik t\u00fcr\u00fcd\u00fcr ve Benjamin’e burada atfetti\u011fi rol Adorno’dan “zaman\u0131n k\u00f6t\u00fcl\u00fc\u011f\u00fc”nden Bloch’a, “gelece\u011fe y\u00f6neli\u015f” e ge\u00e7i\u015ftir. Peki acaba bir taraftan Adorno, \u00f6te taraftanBenjamin ile Bloch aras\u0131nda b\u00f6yle bir diyalog ge\u00e7mi\u015f midir? Benjamin’de “\u00e2n\u0131n ebedili\u011fi”, kaydedilmi\u015fli\u011fi olan \u015fey, “me-kanik yemden \u00fcretimi” bile bir sanat modeli haline getirmiyor muydu? \u0130\u015fte ayr\u0131cal\u0131kl\u0131 “modern” sanatlar olarak sinema ve foto\u011fraf. Makine egemenli\u011fi “yine de” b\u00fcy\u00fcleyici haleyi si-lemeyecektir. Benjamin’in bu g\u00fcveni son anlar\u0131na dek korudu\u011fu anla\u015f\u0131l\u0131yor. Art\u0131k Jameson’\u0131n form\u00fcl\u00fcn\u00fcn \u00f6tesine ge\u00e7erek, onun “bi\u00e7im” e atfetti\u011fi birincilli\u011fi (ona g\u00f6re diyalektik bir bi-\u00e7imler d\u00fczenleni\u015fidir) yap\u0131salla\u015ft\u0131rabiliriz. Eserinin ilerleyen sayfalar\u0131nda Jameson’\u0131n Sartre’a affetti\u011fi bir bak\u0131\u015f tarz\u0131 daha Benjamin’de haz\u0131r bulunmaktad\u0131r: Modernli\u011fin her yerden yans\u0131-yan bir \u00f6zelli\u011fi onu “bo\u015f yap\u0131lar\u0131n egemenli\u011fi” olarak g\u00f6r\u00fcnt\u00fcler. \u00d6nce olan, \u00f6znelli\u011fin “ge\u00e7mi\u015f” olarak bellekten \u00e7ekip \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131, her zaman zaten orada haz\u0131r bulunand\u0131r: Simmel’in de g\u00f6sterdi\u011fi gibi, \u00fcsluptan bile bir yap\u0131ym\u0131\u015f gibi s\u00f6z edebiliriz. \u0130\u015fte bu yap\u0131n\u0131n bir “teolojisi” olacakt\u0131r. Bir “edebi bi\u00e7im”i olacakt\u0131r, m\u00fczikal bir formu olacakt\u0131r. Bu bak\u0131mdan Benjamin kadar Hegelcilikten uzak bir “bi\u00e7imcilik” yoktur ve eserinin “diyalektik bir uygulama”, hele hele “yorumsama” ba\u015fl\u0131\u011f\u0131 alt\u0131nda ele al\u0131nmas\u0131 haks\u0131zl\u0131k olacakt\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc onun izlenimcili\u011fi bi\u00e7imin sundu\u011fu formlar\u0131n yaln\u0131zca birer yan \u00fcr\u00fcn olduklar\u0131n\u0131, asla i\u00e7lerinin doldurulmas\u0131 gerekmedi\u011fim ona hep hat\u0131rlatmaktad\u0131r. Sanki Benjamin s\u00fcreci, \u00f6ks\u00fczl\u00fc\u011f\u00fc arzulamaktad\u0131r ve merkeze \u00e7ekilme arzusundan o \u00f6l\u00e7\u00fcde uzakt\u0131r. Oysa Jameson bunu kapat\u0131lacak bir a\u00e7\u0131k olarak g\u00f6rmekte, bo\u015flu\u011fu bir \u00f6n-Romanti\u011fin (Schiller), bir “ger\u00e7ek\u00fcst\u00fcc\u00fc”n\u00fcn (Breton) ve Faust\u00e7u imgenin yetersiz at\u0131l\u0131mlar\u0131yla doldurmaya \u00e7al\u0131\u015fmaktad\u0131r. Bunu kitab\u0131n son b\u00f6l\u00fcm\u00fcnden ilk b\u00f6l\u00fcmlerine do\u011fru ba\u015flatt\u0131\u011f\u0131 Hegelci sald\u0131r\u0131lardan anlayabiliyoruz. Kitap ba\u015ftan ve sondan iki defada ba\u015flat\u0131lmakta, ba\u015fl\u0131kland\u0131r\u0131lm\u0131\u015f iki b\u00f6l\u00fcme ayr\u0131lmaktad\u0131r: Birincisine, s\u00fcrg\u00fcn d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr-lerinin \u00f6ks\u00fcz s\u00fcre\u00e7lerinin g\u00fczel bir hik\u00e2yesi dersek, ikincisi, ba\u015fl\u0131ktaki Marksizm s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcne hakk\u0131n\u0131 verecek tek giri\u015fim olarak g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc bir yeni-Hegelcilik t\u00fcr\u00fcn\u00fc dam\u0131tmaktad\u0131r: Luk\u00e2cs, Sartre ve tarihsel insanbi\u00e7imcilik…<\/p>\n
\u0130\u015fte Freud, o anda, bir “k\u00f6r nokta” i\u015flevini g\u00f6rmeye \u00e7a\u011fr\u0131lmaktad\u0131r: Bi\u00e7imin \u00f6ncelli\u011fini bize anlatacak olan odur. Bilin\u00e7d\u0131\u015f\u0131 bi\u00e7imseldir ve biz hen\u00fcz Lacan’da de\u011filiz, Marcuse’nin bilin\u00e7-d\u0131\u015f\u0131n\u0131 aklama \u00e7abas\u0131yla ba\u015f ba\u015fay\u0131z. Marcuse, ger\u00e7ek anlam\u0131yla ger\u00e7ek akt\u00f6rlerin (\u00f6zellikle ‘tarihsel’ akt\u00f6rlerin) ortadan kalk\u0131\u015f\u0131n\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr\u00fcd\u00fcr. Tolerans son derece soysuzla\u015fanad\u0131r ve akt\u00f6rl\u00fc\u011f\u00fc kald\u0131r\u0131r ortadan. Y\u00fczeyselle\u015fme geneldir ve bilin\u00e7, galiba bilin\u00e7d\u0131\u015f\u0131 g\u00fc\u00e7lere atfedilen karanl\u0131ktan \u00e7ok daha zifiri bir geceye g\u00f6m\u00fclm\u00fc\u015f bulunabilir. Aynen Benjamin gibi, burjuva rahatl\u0131\u011f\u0131n\u0131n muhafazak\u00e2rl\u0131kla i\u00e7 i\u00e7e ge\u00e7i\u015fi s\u00f6z konusudur. Jameson’\u0131n Marcuse ve Reich gibilerini, onlara y\u00f6nelti len “do\u011falc\u0131l\u0131k” su\u00e7lamalar\u0131ndan korumaya \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 hakl\u0131d\u0131r. Ama onlar\u0131n ger\u00e7ekten “do\u011falc\u0131” olduklar\u0131n\u0131 teyit etmek \u015fart\u0131yla. Benjamin’in makine ile do\u011fay\u0131 pek de birbirinden ay\u0131rd\u0131\u011f\u0131na delalet eden hi\u00e7bir i\u015faret olmad\u0131\u011f\u0131 gibi, Marcuse’den kaynakland\u0131\u011f\u0131 kabul edilen bir modern t\u00fcketim toplumu ve arzular rejimi ele\u015ftirisinin kaybedilmi\u015f bir do\u011fadan geldi\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcncesinin hakl\u0131l\u0131\u011f\u0131 da su g\u00f6t\u00fcr\u00fcr.<\/p>\n
\u0130nsan do\u011fas\u0131n\u0131 t\u00fcm\u00fcyle do\u011fad\u0131\u015f\u0131n\u0131n \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131yla darbetmeyi ama\u00e7layan “ger\u00e7ek\u00fcst\u00fcc\u00fc” Breton da, Jameson’\u0131n kurmay\u0131 umdu\u011fu i\u015flevsel b\u00fct\u00fcnl\u00fck (diyalektik) i\u00e7in yetersiz kalmakta-d\u0131r: \u00d6ncelikle, Breton’un “Sa\u011f kanat” diye yads\u0131d\u0131\u011f\u0131 “ger\u00e7ek\u00fcst\u00fcc\u00fcler” vard\u0131r i\u015fin i\u00e7inde. Breton’dan \u00e7ok onlar\u0131n (Artaud ya da Breton ile a\u00e7\u0131k polemik i\u00e7indeki Bataille nerededir bu-rada?) katk\u0131s\u0131yla, sanat\u0131n “akt\u00f6rl\u00fck” kuram\u0131n\u0131 e\u015fleyen bir “kurtarma esteti\u011fi” devreye girer: E\u011fer Benjamin ile Bloch taraf\u0131ndan temelleri at\u0131lm\u0131\u015f bir “akt\u00f6rl\u00fck kuram\u0131”, bize, sanat\u00e7\u0131n\u0131n farkl\u0131 zamanlar\u0131n ve mek\u00e2nlar\u0131n ac\u0131lar\u0131n\u0131, tasas\u0131n\u0131, kayg\u0131s\u0131n\u0131 ya da mutlulu\u011funu kendi bedeni (tuali, kalem-k\u00e2\u011f\u0131d\u0131, ekran\u0131, merce\u011fi, mermeri) \u00fczerine \u00e7ekti\u011fi ve Deleuze’\u00fcn deyi\u015fiyle “gururla parlatt\u0131\u011f\u0131” yar\u0131-Stoac\u0131 bir ekonomik d\u00fczeni anlat\u0131yorsa, ger\u00e7ek\u00fcst\u00fcc\u00fcl\u00fck sanata son derece elveri\u015fsiz toplumsall\u0131k katmanlar\u0131n\u0131n (mekanik yeniden \u00fcretim a\u00e7\u0131s\u0131ndan Benjamin, dinlemenin \u00e7\u00f6k\u00fc\u015f\u00fc, k\u00fclt\u00fcr sanayii a\u00e7\u0131s\u0131ndan Adorno vs) elinden nesneleri kurtarma harek\u00e2t\u0131n\u0131 y\u00fcklemektedir. Ba\u015fka bir deyi\u015fle, “b\u00fcy\u00fck sanat” diye yads\u0131nan \u015feyin her zaman yapageldi\u011fi (s\u00f6zgelimi Merleau-Ponty’nin Cezanne sunumunu hat\u0131rlay\u0131n) i\u015fi an\u0131ms\u0131yoruz: Buna g\u00f6re sa-nat\u0131n e\u011fer bir i\u015flevi olacaksa, nesneleri ve hakik\u00e2tlarini i\u00e7inde d\u00fczenlenmi\u015f olduklar\u0131, boyun e\u011fmek zorunda b\u0131rak\u0131ld\u0131klar\u0131 d\u00fczenin elinden \u00e7ekip almaktan ba\u015fka bir \u015fey olamaz bu. Rek-lam\u0131n ve kitle ileti\u015fim ara\u00e7lar\u0131n\u0131n, uluslararas\u0131 kapitalizmin ald\u0131\u011f\u0131 yeni bi\u00e7imcileri ayakta tutan \u015fu ak\u0131\u015fkan fig\u00fcrlerin elinden nesneler, sanki teker teker, estetik d\u00fczeyde y\u00fcr\u00fct\u00fclecek bir m\u00fccadeleyle al\u0131nmal\u0131d\u0131rlar. Benjamin’in \u00e7izdi\u011fi Baudelaire portresi, bu i\u015flevi y\u00fcr\u00fcrl\u00fc\u011fe koymak \u00fczere sanki daha o zamandan i\u015f ba\u015f\u0131ndayd\u0131. E\u011fer akt\u00f6rl\u00fck kuram\u0131 uyar\u0131nca sanat bir t\u00fcr “ac\u0131lar\u0131”, “sorunlar\u0131”, Nietzsche’nin s\u00f6yledi\u011fi gibi bir “maskeler” oyunu i\u00e7inde kendi \u00fczerinde, etinde ve bedeninde yans\u0131tmak faaliyeti ise, bir “kurtarma harek\u00e2t\u0131” olarak sanat, “nesnelli\u011fini” kaybetmi\u015f bir d\u00fcnyada bi\u00e7imler taraf\u0131ndan d\u00fczenlenmi\u015f ve simgesel de\u011ferlere kavu\u015fturulmu\u015f nesnelerin g\u00f6vdesini kurtaracakt\u0131r. Ger\u00e7ek\u00fcst\u00fcc\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcn bu ikinci i\u015flevin k\u0131smi bir g\u00f6r\u00fcn\u00fcm\u00fcn\u00fc ve aktivizmini olu\u015fturdu\u011fu do\u011frudur. Ancak bu onun Jameson taraf\u0131ndan da itiraf edilen yetersizli\u011fini de g\u00f6stermektedir: \u00dctopyay\u0131 i\u00e7ten kavrayabilme g\u00fcc\u00fcnden yoksundur. Bu itirafla birlikte modernli\u011fin t\u00fcm tarihini kateden \u00fctopik s\u00fcre\u00e7ten bahseder Jameson. Tarihsel bak\u0131mdan iki uca ihtiya\u00e7 vard\u0131r: Modernli\u011fin ba\u015flang\u0131c\u0131na yerle\u015ftirebildi\u011fimiz Schiller ve belki de sonuna, “daha \u00f6teye” a\u00e7\u0131laca\u011f\u0131 noktaya yerle\u015ftirebilece\u011fimiz Ernst Bloch. Dolay\u0131m elbette Freud’a ihtiya\u00e7 duyacakt\u0131r \u00e7\u00fcnk\u00fc her \u015fey, \u00fctopyan\u0131n “belli bir anlam\u0131n\u0131n” bast\u0131r\u0131lm\u0131\u015f oldu\u011fu rahatl\u0131kla an\u0131msat\u0131labilir. Spuren’de, \u0130zler’de bile Bloch izlenimci dostlar\u0131ndan apayr\u0131 izlenim mekanizmalar\u0131n\u0131 ayakland\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r: Bir \u00f6yk\u00fcc\u00fcd\u00fcr o ve izlenimler oralardan, Benjamin’in Leskov i\u00e7in (hani \u015fu “hik\u00e2ye anlat\u0131c\u0131s\u0131”) yapt\u0131\u011f\u0131ndan \u00e7ok farkl\u0131 yollardan t\u00fcremektedirler. Haf\u0131za \u00e7ok uzak k\u0131talardan, \u0130ncil tarihinden Torah’tan hatta Binbir Gece Masallar\u0131’ndan ithal edilebilecektir. Ama izlenim hep bir “gelecek at\u0131l\u0131m\u0131”d\u0131r art\u0131k. Bloch’un eserine bolca serpi\u015ftirdi\u011fi \u00f6yk\u00fcc\u00fckler genellikle \u015f\u00f6yle bir program\u0131 takip ederler: Talihsizlikler \u00fcst \u00fcste gelmi\u015f ve \u00f6yle bir karma\u015f\u0131k y\u0131\u011f\u0131n olu\u015fturmu\u015flard\u0131r ki, insana “art\u0131k bu devam edemez”, “bu kadar\u0131 da olmaz” demekten ba\u015fka bir \u00e7are kalmam\u0131\u015ft\u0131r. Ama ayn\u0131 \u015fey, art\u0131k sallant\u0131da olan bir burjuva ferahl\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in de ge\u00e7erli de\u011fil midir? Bu kadar da talihli olunamaz… Ve talih, elbet bir g\u00fcn, ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz \u015fekilde, \u00fcstelik kendi birikiminin dinami\u011fiyle ters d\u00f6necektir. Jameson’\u0131n Bloch’u ve Umut \u0130lkesi’ni devreye soku\u015fu (unutulmamal\u0131 ki ama\u00e7 diyalekti\u011fin bir “gelecek tasarrufu”na ihtiya\u00e7 duyurmas\u0131d\u0131r) bu noktada iyice anla\u015f\u0131lmazlas\u0131n Bu \u00f6yk\u00fcc\u00fckler pek az Hegelci unsur ta\u015f\u0131rlar. E\u011fer onlar\u0131 “diyalektik uygulamalar” diye kabul edersek diyalekti\u011fin “par\u00e7a-b\u00fct\u00fcn” meselesi i\u00e7in b\u00fct\u00fcn s\u00f6ylediklerinden vazge\u00e7mek zorunda kal\u0131r\u0131z. Hegelci diyalektik ise Protestand\u0131r: Jameson’\u0131n da s\u00f6yledi\u011fi gibi, “talih d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fc” zaten Protestan burjuva zihniyetinde ta ba\u015ftan i\u00e7erilmi\u015ftir… Rahat de\u011fildir burjuva ve Stravinski’nin m\u00fczik konusunda benimsedi\u011fi gibi kendine “kurallar” koymaktad\u0131r hep: Giysiler, \u00f6rfler, kat\u0131 kurallar, bile, terim mazur g\u00f6r\u00fcl\u00fcrse, pek\u00e2l\u00e2 “tarzland\u0131r\u0131lm\u0131\u015flard\u0131r”. Bloch ise bizi sanki”i\u00e7erilmemi\u015f”, “katlan\u0131lamaz” bir zamansall\u0131\u011fa ta\u015f\u0131maktad\u0131r: Ebediyete s\u0131\u00e7ramaya bir ad\u0131m kald\u0131! Burjuva rahat de\u011fildir, \u00e7\u00fcnk\u00fc umudu deneyimleme bi\u00e7imi \u00e7aresizce biriktirmenin yap\u0131s\u0131 \u00fczerinde cereyan eder. Ve elbette talih, bir g\u00fcn tersine d\u00f6necektir. \u0130\u015fte Umut \u0130lkesi budur: Tarih de talihin hareketini kovalayan s\u00fcre\u00e7tir ve ters d\u00f6ner… \u0130lkel birikim “de\u011fersizle\u015fmeden” kapitalizme gecikmedi\u011fi gibi, kapitalizmin varabilece\u011fi son noktaya eri\u015fmeden bu ters d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcn ger\u00e7ekle\u015femeyece\u011fi yolundaki Marksist \u00f6\u011freti kesintiye u\u011frat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. \u0130sterseniz Lenin’le arkada\u015flar\u0131n “Kapital’a kar\u015f\u0131-devrim”de bir Bloch \u00f6yk\u00fcs\u00fc kahramanlar\u0131 olarak okuyabilirsiniz. Jameson yer yer, Marksizmin “kehanet” d\u00fc\u015f\u00fcncesinden ve “inan\u00e7lardan” bahsedilerek su\u00e7lanmas\u0131n\u0131n pek de gocunulacak bir \u015fey olmamas\u0131 gerekti\u011fini s\u00f6yler. Ger\u00e7ekten de Tanr\u0131 \u00f6lm\u00fc\u015ft\u00fcr ama inan\u00e7lar ayaktad\u0131rlar. Sanki modern d\u00fcnyan\u0131n insan\u0131 “inanca inanmakta”, onu bir “bi\u00e7im” olarak saklamaktad\u0131r. Her \u015fey gibi \u00fctopya da bir “\u00f6ks\u00fcz s\u00fcre\u00e7” olarak kalmay\u0131 s\u00fcrd\u00fcr\u00fcr.<\/p>\n
2. Tarih ve Talih<\/p>\n
Tarih ile talihi \u00f6rt\u00fc\u015ft\u00fcrebildi\u011fimiz noktaya kadar gelince, \u00f6ks\u00fcz s\u00fcre\u00e7lerle ili\u015fkimizi k\u0131smen bitirmi\u015f oluyoruz. Art\u0131k Hegel an\u0131d\u0131r ve b\u00fct\u00fcn modernli\u011fimizi form\u00fcle etmi\u015f olan bu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr\u00fc bir kez daha dolay\u0131mlamal\u0131y\u0131z. Yap\u0131lacak i\u015f art\u0131k basit g\u00f6r\u00fcnmektedir, ama yaln\u0131zca g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015fte. Bilindi\u011fi gibi, son birka\u00e7 ony\u0131l i\u00e7inde, Jameson’\u0131n Marksizme yeniden a\u015f\u0131lamay\u0131 umdu\u011fu Hegelcilik kadar tart\u0131\u015fma konusu edilmi\u015f bir konu yoktur: Sartre’\u0131n ve Lukacs’\u0131n “insanbi-\u00e7imcilikleri” k\u00f6t\u00fc ve kat\u0131 yanlar\u0131ndan ar\u0131nd\u0131r\u0131larak bir ara\u00e7 olarak, daha do\u011frusu, diyalektik anlar olarak kullan\u0131lacaklard\u0131r. \u015eimdiye kadar ele alman d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrler pek “b\u00f6l\u00fcnmez” k\u0131l\u0131klarda \u00e7\u0131k\u0131yorlard\u0131 kar\u015f\u0131m\u0131za. Oysa diyalekti\u011fin ihtiya\u00e7 duyaca\u011f\u0131 “b\u00f6l\u00fcnmeler” bir Lukacs’a uygula-nabilecektir: Tarih ve S\u0131n\u0131f Bilinci’nin, Roman Kuram\u0131’n\u0131n “gen\u00e7” Lukacs’\u0131 ile ge\u00e7 d\u00f6nemin, “ger\u00e7ek\u00e7i” Lukacs’\u0131… Ama Jameson, ayr\u0131m\u0131 belli bir tarzda ortadan kald\u0131rmay\u0131 \u00f6nerir. Se\u00e7ti\u011fi, son d\u00f6nem eserinin \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda gen\u00e7lik d\u00f6nemi eserlerini yorumlamaktad\u0131r. Bunun Althusser’in Marx’a uygulad\u0131\u011f\u0131ndan olduk\u00e7a farkl\u0131 oldu\u011funu hat\u0131rlatmaya gerek yok. Althusser ile takip\u00e7i-leri, do\u011frudan do\u011fruya ya\u015fl\u0131 Marx’m eseri \u00fczerinde yo\u011funla\u015fmay\u0131 se\u00e7tiler. \u015eu “epistomolojik kopu\u015f”un terk edildi\u011fi d\u00f6nemlerde bile bu tav\u0131r s\u00fcrd\u00fcr\u00fclmektedir. \u00c7o\u011fu ki\u015fi i\u00e7in Lukacs esas “\u00f6ks\u00fcz”, esas “haks\u0131zl\u0131\u011fa u\u011frayan”d\u0131r. Ya\u015fam\u0131n\u0131n ve eserinin \u00f6l\u00fcm\u00fcne kadarki ve \u00f6l\u00fc m\u00fcnden sonraki maceras\u0131 bu g\u00f6r\u00fc\u015fe belli bir hakl\u0131l\u0131k kazand\u0131r\u0131yor. Jameson, onun \u00e7ok \u00f6zel bir ba\u015far\u0131-s\u0131zl\u0131\u011f\u0131ndan zengin bir ders \u00e7\u0131kar\u0131lmas\u0131n\u0131 \u00f6\u011f\u00fctler hakl\u0131 olarak Son demlerinde tekrar gen\u00e7li\u011fin-deki konumuna geri d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fc… Sanki talih ile tarih, Bloch’ta \u00f6rt\u00fc\u015ft\u00fckleri noktadan sonra birbir-lerinden ayr\u0131lmaktad\u0131rlar yeniden. Ger\u00e7eklikle ili\u015fki Roman Kuram\u0131’nda, ge\u00e7 d\u00f6nem Lukacs’\u0131nda oldu\u011fundan daha b\u00fcy\u00fck bir sorun, neredeyse bir kayg\u0131d\u0131r. Ama bunun nedeni, pek emin olunmayan, kaypak bir “ger\u00e7eklik” ile rahat\u00e7a k\u0131r\u0131lgan,bir ba\u011f\u0131n hissedilmesidir. Ge\u00e7 d\u00f6nem Lukacs’\u0131 ise ger\u00e7ekli\u011fi ontolojikle\u015ftirmeye, yans\u0131tma ve mimesis kuramlar\u0131n\u0131 te-mellendirmeye kalk\u0131\u015facak kadar emin hissediyor gibidir kendini. Erken d\u00f6nem Lukacs’\u0131nda ger\u00e7ekli\u011fin kaypakl\u0131\u011f\u0131, romantik karakterin ne kadar derinli\u011fine inilirse inilsin, geriye hen\u00fcz temsil edilmemi\u015f bir \u015feylerin kal\u0131\u015f\u0131ndan kaynaklan\u0131yor gibidir. Ge\u00e7 d\u00f6nem Lukacs’\u0131nda ise ayn\u0131 kaypakl\u0131k estetik temsilin \u00f6zel ama o kadar da evrensel karakterinden gelmektedir. Ama Jameson’\u0131n alt\u0131n\u0131 \u00e7izdi\u011fi gibi, her iki Lukacs da sanat\u0131n ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131n\u0131 “bi\u00e7im” ile “i\u00e7erik” aras\u0131nda cereyan eden \u00e7at\u0131\u015fmalara ba\u011fl\u0131yor de\u011fil midir? \u0130\u00e7eri\u011fin i\u00e7ine akan toplumsal bir hammadde vard\u0131r elbette: Ayinsel malzemeler ve a\u011flayan kad\u0131n \u00e7\u0131\u011fl\u0131klar\u0131… Ancak, “bi\u00e7im”e kavu\u015fturulmaks\u0131z\u0131n bunlardan \u00f6zerk sanat yap\u0131t\u0131na g\u00f6t\u00fcrebilecek hi\u00e7bir s\u00fcreklilik, hi\u00e7bir Kral Yolu g\u00f6sterilemez. Orada bir yerde gizlenen, Jameson’\u0131 da yan\u0131ltm\u0131\u015f oldu\u011funu s\u00f6yleyebilece-\u011fimiz bir ihmali hemen i\u015faretlemeliyiz: Tart\u0131\u015fma, hammaddenin de kendi bi\u00e7imine sahip ol-du\u011funu, en ilkel toplumda bile ayinselli\u011fin ciddi ve karma\u015f\u0131k bi\u00e7imler ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131n\u0131, a\u011flaman\u0131n ve hayk\u0131rman\u0131n kendisinin s\u0131k\u0131 s\u0131k\u0131ya kodlanm\u0131\u015f ve d\u00fczenlenmi\u015f oldu\u011funu \u00f6nemsiz bir \u00f6nger\u00e7eklik olarak kabul etmektedir. Peki bu noktada daha da \u00f6teye ge\u00e7erek, Messiaen’in “sa-nat\u00e7\u0131 ku\u015flar\u0131”ndan ve Orman Sesleri’nden, beyaz-u\u011fultudan bahsedemez miyiz? Estetik i\u015flevin insanda ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131n\u0131n “tarihsel” bir s\u00fcreci takip etti\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcncesi hakl\u0131 olsa bile sanat\u0131n “insanbi \u00e7imlili\u011fi” tek bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131 olarak kabul edilmek zorunda de\u011fildir. Aksine, Gilles Deleuze’\u00fcn i\u015faret etti\u011fi gibi, bu “tarihsellik”, sanat\u0131 ve estetik davran\u0131\u015f\u0131 farkl\u0131 ya\u015famsal \u00e7\u0131karlara (ayinsel, dinsel, mitolojik) ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131ktan kurtaran s\u00fcrecin bir “gecikme” k\u0131l\u0131\u011f\u0131nda kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131ndan kaynaklan\u0131yor olamaz m\u0131? Biraz a\u015f\u0131r\u0131 bir \u00f6zdeyi\u015fle, belki de “insan sanat konusunda do\u011faya g\u00f6re epeyce ge\u00e7 kalm\u0131\u015ft\u0131r…”<\/p>\n
S\u0131rada, elbette Jameson’\u0131n malzemesinde ayr\u0131cal\u0131kl\u0131 bir yer tuttu\u011fu anla\u015f\u0131lan Sartre vard\u0131r. Ama diyalektik uygulama a\u00e7\u0131s\u0131ndan Frans\u0131z d\u00fc\u015f\u00fcnce d\u00fcnyas\u0131na ger\u00e7ekle\u015ftirilecek bu ziyaret zorluklar\u0131 artt\u0131rmaktan ba\u015fka bir i\u015fe yaramayacakt\u0131r. Belki Varl\u0131k ve Hi\u00e7lik’in, ya da Ele\u015ftiri’nin Sartre’\u0131 ile, ge\u00e7 d\u00f6nemin aktivist Sartre’\u0131 aras\u0131nda yap\u0131lacak bir “b\u00f6lme” bir fantezi olacakt\u0131r ama, Adorno ile, Bloch ile i\u015fe ba\u015flayan Jameson’\u0131n Sartre’da daha derinden i\u015fleyen bir b\u00f6-l\u00fcnmenin i\u00e7erildi\u011fine dikkat \u00e7ekecek konumda olmas\u0131 gerekirdi: Sartre’da pek \u00e7ok “\u00f6ks\u00fcz s\u00fcre\u00e7” ifade bulmaktad\u0131r ve t\u0131pk\u0131 Freud’un kendi malzemesine uygulad\u0131\u011f\u0131 \u015fiddete benzer bir \u015fiddetle bast\u0131r\u0131lmaktad\u0131r. Bir taraftan g\u00fc\u00e7l\u00fc bir bi\u00e7imde tarihe “inan\u0131r”. Aynen Freud’un, belki Antik Yunanl\u0131lar\u0131n pek inanmad\u0131\u011f\u0131 bir Oedipus efsanesine inanmas\u0131 gibi. \u00d6te taraftan felsefe-sinin i\u00e7ine serpi\u015ftirilmi\u015f olan bir dizi “bek\u00e2r” kavramla kar\u015f\u0131la\u015f\u0131r\u0131z: Dizisellik ve pratico-inerte tarihin donma (Levi-Strauss’a g\u00f6re “ayarlanma”) noktalar\u0131n\u0131 g\u00f6sterirler. Kurumsalla\u015fm\u0131\u015f bir “hep orda olma” hali yok mudur? Ancak bu so\u011fuk kavramlar\u0131n verimlili\u011fi yeterince de\u011ferlendirilmemi\u015f gibidir. Ayn\u0131 durum Jameson’\u0131n eserine de yans\u0131r: G\u00f6steren ile g\u00f6sterilenin ayr\u0131m\u0131 diziseldir ve birincisi, ikincisine tarihsel bir fon olu\u015fturmaktad\u0131r. Bir dille te\u00e7hiz edilmi\u015f do\u011far\u0131z ama onun bize g\u00f6sterdiklerinin bir anlam\u0131 yoktur hen\u00fcz. Derken Les Mots’nun Sartre’\u0131n\u0131n a\u011fz\u0131ndan sert bir protesto y\u00fckselir: “Masa” dedi\u011fimde, \u00f6n\u00fcmdeki, \u015fu bildi\u011fimiz, \u00f6rt\u00fcs\u00fc lekelenmi\u015f, \u00fczerinde devrilmi\u015f \u015farap \u015fi\u015feleri meyva art\u0131klar\u0131 duran masay\u0131, onun ta kendisini istiyorum. Simgelerin ve dilin “ba\u015ftan verilmi\u015fli\u011fi” ger\u00e7ekle bu kavu\u015fman\u0131n \u00f6n\u00fcne dikilen bir engel de\u011fil midir? Sartre b\u00f6ylece bulu\u015funun hakk\u0131n\u0131 vermez: Levi-Strauss’un zarafetle form\u00fcle etti\u011fi gibi, “ta ba\u015ftan beri anlamland\u0131r\u0131yordu d\u00fcnya, neyi anlamland\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131 biz hen\u00fcz bilmeden…” Bu bulu\u015fa hakk\u0131n\u0131 verecek, fenomenolojiyi alabildi\u011fine “yass\u0131ltan” ba\u015fka bir yol yok mudur? Biraz tart\u0131\u015fma hemen bir ba\u015fka bulu\u015fa yol a\u00e7acakt\u0131r: Camus’ye s\u00f6yletilebilece\u011fi gibi, simgelerin ve anlamlar\u0131n ta ba\u015ftan verilmi\u015f olmas\u0131 anlams\u0131zl\u0131\u011f\u0131n ta kendisidir. Spinoza’c\u0131 bir deyi\u015fle, “zorunlu yamlsama”d\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc, yukar\u0131da Les Mots’dan dev\u015firdi\u011fimiz s\u00f6z dizilerinin \u00e7a\u011f\u0131rd\u0131\u011f\u0131 masan\u0131n d\u00fcnyas\u0131, anlam a\u00e7\u0131s\u0131ndan Cezanne’\u0131n \u00fczerlerinde meyvelerini betimledi\u011fi beyaz \u00f6rt\u00fcl\u00fc y\u0131k\u0131k d\u00f6k\u00fck k\u00f6y odas\u0131 masalar\u0131ndan alabil-di\u011fine uzakt\u0131r. Neden dili kullan\u0131r\u0131z? \u00c7ocuklar\u0131m\u0131za ev \u00f6devlerini yapt\u0131klar\u0131 masay\u0131 temiz ve tertipli tutmalar\u0131n\u0131 “\u00f6\u011fretmek” i\u00e7in… S\u00f6zc\u00fckler k\u0131r\u0131lmakta, farkl\u0131 betimlemeler i\u00e7inde, farkl\u0131 rejimlerle d\u00fczenlenebilmektedirler \u00f6yleyse. Jameson’\u0131n Marksist bir yaz\u0131n kuram\u0131nda neden Bakhtinvari bir diyalojizmden bahsetmeden ge\u00e7ti\u011fi anla\u015f\u0131l\u0131yor. Bu sonuncusunda roman hi\u00e7 de g\u00fcndelik dilden uzakla\u015fm\u0131\u015f, y\u00fckselmi\u015f (Luk\u00e2cs’\u0131n isteyece\u011fi gibi) bir \u00f6zel dil de\u011fildir. Her s\u00f6zc\u00fck, her t\u00fcmce, her anlam paketi, farkl\u0131, roman\u0131n olu\u015fturdu\u011fu somut mek\u00e2nda kar\u015f\u0131la\u015fm\u0131\u015f diller aras\u0131nda da\u011f\u0131l\u0131p durmaktad\u0131r. Dil bir s\u0131la hasreti olmaktan \u00e7ok, yabanc\u0131 mek\u00e2nlarda, hen\u00fcz tan\u0131nmam\u0131\u015f s\u00fcre\u00e7lerde bir gezintidir. Yap\u0131salc\u0131 modellerin \u00fcrk\u00fct\u00fcc\u00fc karma\u015f\u0131kl\u0131\u011f\u0131na ra\u011fmen dilden korkmaya pek gerek yoktur.<\/p>\n
Ba\u015fa d\u00f6nersek, Adorno-sonras\u0131 bir m\u00fczi\u011fin varl\u0131\u011f\u0131 da benzeri bir d\u00fczleme \u00e7a\u011fr\u0131labilir: Messiaen’in filtreledi\u011fi do\u011fa sesleri, sokak g\u00fcr\u00fclt\u00fcs\u00fc ve Boulez’in avc\u0131l\u0131\u011f\u0131… Diyalektik ad\u0131na Jameson’\u0131n dikkatle ka\u00e7\u0131nd\u0131\u011f\u0131 \u00f6rneklerdir bunlar. Adorno’ya uyarak “art\u0131k \u015fiir olmayaca\u011f\u0131” s\u00f6z\u00fcne bir de “Sch\u00f6enberg’den sonra art\u0131k m\u00fczik olmayacak” s\u00f6z\u00fcn\u00fc m\u00fc eklemeliydik? Bat\u0131 \u00e7oksesli m\u00fczi\u011finin form\u00fcl\u00fc t\u00fckenmi\u015f olabilir, ama bamba\u015fka bir olanaklar ve olu\u015fumlar \u00e7evrimi i\u00e7inde bir\u00e7ok yerden, sokaklardan, barlardan, varo\u015flardan, ormanlardan, fabrikalardan, deniz ve akarsulardan sesler duyulmaya devam edecektir. Sanat yans\u0131tmadan \u00e7ok, \u00f6nce kom-pozisyon giri\u015fmi\u015f g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor.<\/p>\n
3. Sonu\u00e7: Hegelci Bilim<\/p>\n
Jameson’\u0131n esnek ve oynak dili, Hegelcili\u011fin Marksizm i\u00e7indeki bu restorasyonuna giri\u015fti\u011fi andan itibaren zorunlu bir “teknik” karakter kazan\u0131yor. Bir “bozulma ve \u00e7\u00fcr\u00fcmenin anlat\u0131m\u0131” olarak tarihten (Adorno), “yak\u0131n ge\u00e7mi\u015fin an\u0131msanabilir projelerinin \u00e7uvallamas\u0131” olarak (Benjamin) tarihe, oradan da, “gelecek umudu” (Bloch) olarak tarihe ge\u00e7mi\u015ftik. Tarih ile di-yalekti\u011fin \u00f6zde\u015fle\u015ftirildi\u011fi andan (Sartre) itibaren ise Marksizmin pek\u00e2l\u00e2 muktedir oldu\u011fu bir ba\u015fka “tarihsellik” form\u00fclasyonuna ge\u00e7me ihtiyac\u0131nday\u0131z. Jameson Sartre’dan Hegel’e d\u00f6n\u00fcyor. Bununla, ele ald\u0131\u011f\u0131 konunun, yani sanat ve estetik kuram\u0131 olarak diyalektik sorununun verebilece\u011fi umutlar\u0131n b\u00fcy\u00fck bir k\u0131sm\u0131 yok oluyor: Toplumlar\u0131n bir tarihe sahip olduklar\u0131 totolojisi bile bu umutlar\u0131 ancak k\u0131smen doyurabilecektir. ‘Sartre’\u0131n \u00f6ks\u00fcz s\u00fcre\u00e7lerinden biri, bizi “tarihselli\u011fin” insana \u00f6zg\u00fc bir “gecikme” olarak da kavranabilece\u011fim g\u00f6stermi\u015fti. Diya-lektik a\u00e7\u0131s\u0131ndan eme\u011fin “do\u011faya kar\u015f\u0131” tan\u0131mlanmas\u0131 g\u00fcn\u00fcm\u00fcz insan\u0131na ger\u00e7ek bir tedirginlik vermeye ba\u015flad\u0131. Sorun bir “do\u011falc\u0131l\u0131k” ya da “do\u011faya topyek\u00fbn ta\u015f\u0131nmaya bir \u00e7a\u011fr\u0131” \u00e7\u0131karmak de\u011fildir. Ba\u015fka bir di yalektik programlama, Jameson’\u0131 “modernlik” i\u00e7ine kapanmaktan (Schiller’le ba\u015flay\u0131p kendisiyle bitirmek gibisinden bir sonuca yol a\u00e7\u0131yor bu) azledip, Hegel’e kar\u015f\u0131 Spinoza’dan (Althusser, Deleuze ve Negri gibi), Sartre’a kar\u015f\u0131 Merleau-Ponty’den ge\u00e7en bir \u00e7izgiye yerle\u015ftirebilirdi. Yine de Jameson’\u0131n \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131, bir alt katman halinde, belki de Adorno i\u00e7in s\u00f6yledi\u011fine benzer bir \u015fekilde diyalekti\u011fi bir “b\u00fct\u00fcnle\u015ftirme” y\u00f6ntemi olarak s\u0131-n\u0131rland\u0131rmas\u0131 \u015fart\u0131yla baz\u0131 verimli s\u00fcre\u00e7leri bar\u0131nd\u0131r\u0131yor. Hegel’in en g\u00fc\u00e7l\u00fc afektini olu\u015fturan iki u\u00e7, sava\u015f ile eme\u011fin tarih\u00e7esi, bir “k\u00f6le-efendi” diyalekti\u011fini olu\u015fturmadan \u00f6nce, bir man-zarad\u0131r: Napoleon top\u00e7usunun Jena’y\u0131 d\u00f6vd\u00fc\u011f\u00fc s\u0131rada, \u00fcniversitenin avlusundaki i\u015flikte \u00e7al\u0131\u015fan marangozlar… Bu afekti benli\u011finde ya\u015famak i\u00e7in Hegel’in bir Alman Romantizmi dolay\u0131m\u0131na ihtiya\u00e7 duymam\u0131\u015f oldu\u011funa garanti verebilirim. Jameson da, belki benzeri bir afektif deneyim i\u00e7inde, sanat\u0131n “artizanal” bir \u00fcretim oldu\u011funu, ama bu sayede “tarz”m elinden kurtulabildi\u011fini s\u00f6yleyebiliyor: Halesi h\u00e2l\u00e2 buradan gelmektedir.<\/p>\n
Ama i\u015fi halenin korunmas\u0131yla bitmiyor. Bu son derece geni\u015f malzeme bizi, artizanal \u00fcretimin ve emek diyalekti\u011finin \u00f6tesine ge\u00e7meye zorlayacak \u015fekilde \u00f6rg\u00fctlenebilirdi. Jameson’\u0131n tem-kinli bir hayranl\u0131kla ele ald\u0131\u011f\u0131 \u00f6ks\u00fcz s\u00fcre\u00e7ler (ba\u015fka bir yazarda b\u00f6yle bir ba\u015far\u0131ya rastlamad\u0131-\u011f\u0131m\u0131 s\u00f6ylemeliyim) zaten bu potansiyeli i\u00e7lerinde ta\u015f\u0131yorlar. Sanat\u0131n akt\u00f6rl\u00fck kuram\u0131n\u0131, “kur-tarma harek\u00e2t\u0131n\u0131” ve Messiaen’ci “filtreleme” kuram\u0131m an\u0131msamam\u0131z\u0131n nedeni de budur. Sanat yap\u0131t\u0131n\u0131n kendini yorumlamaya (hermeneutik) a\u00e7mas\u0131 yine de pek garantili bir varsay\u0131m de\u011fildir. Bu y\u00fczden Jameson sanat yap\u0131t\u0131n\u0131n “kendisinden” ve bile\u015fenlerinin \u00e7\u00f6z\u00fcmlenmesin-den uzakla\u015farak modernli\u011fin tarihsel arka plan\u0131n\u0131 olu\u015fturan ve en g\u00fc\u00e7l\u00fc form\u00fclasyonunu ku\u015f-kusuz Hegel’de bulan ba\u015fka tasarruf alanlar\u0131na, tarihe, eti\u011fe ve siyasete ge\u00e7mektedir. Bu alan-larda tarih bir “gecikme” gibi g\u00f6r\u00fcnmeyecektir. Ama Foucault’nun g\u00f6sterebilece\u011fi gibi, hep bir “s\u00fcr\u00fcnceme” s\u00f6z konusu de\u011fil midir oralarda da? Ayn\u0131 “s\u00fcr\u00fcnceme”yi Benjamin ile Horkheimer’\u0131n i\u015faretledikleri bir “ge\u00e7mi\u015fe m\u00fcdahale edememe” halinde daha i\u00e7ten bir ya\u015fant\u0131 halinde g\u00f6remiyor muyuz? Ama tarihe iki t\u00fcrl\u00fc m\u00fcdahale edilebilir yine de: S\u00fcrg\u00fcn ve \u00f6ks\u00fcz Alman d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrlerinin pek iyi tan\u0131d\u0131klar\u0131 “tarihin anlat\u0131 oldu\u011fu” ger\u00e7e\u011fini hat\u0131rlatarak, Nazilerin mitolojik tarih\u00e7ili\u011fini an\u0131msatarak… \u0130kinci ve elbette Marksist bir yaz\u0131n ya da edebiyat kuram\u0131n\u0131n g\u00fcndemine almam\u0131z gereken ilk \u015fey olarak, sanat yap\u0131t\u0131n\u0131n tarih-d\u0131\u015f\u0131 bir boyuta sahip oldu\u011funu hat\u0131rlayarak, ikincisine y\u00f6nelen bir tercih yine bir bulu\u015fa yol a\u00e7acakt\u0131r: Ne akt\u00f6r kuram\u0131 Lacan’\u0131n bahsetti\u011fi gibi bir “gelin seyredin beni” tavr\u0131d\u0131r, ne de “nesneleri kur-tarma” harek\u00e2t\u0131 siyasal veya daha derin, s\u0131n\u0131fsal “hakikatler” d\u00fczlemine \u00e7a\u011fr\u0131lan bir “engage” y\u00f6nelimdir. Bunun nedeni, sanat\u00e7\u0131 ya da edebiyat\u00e7\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan “bi\u00e7imin \u00f6nceli\u011fi” nin da\u011f\u0131l\u0131msal olabilmesidir: Lukacs Kafka’y\u0131 aceleyle “ger\u00e7ekli\u011fin” merkezine yerle\u015ftirirken bir trompe l’oeil ile kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya kald\u0131\u011f\u0131n\u0131 unutur. Kafka’n\u0131n, “ger\u00e7eklik etkilerini” groteks ve alegorik bir mek\u00e2na, s\u00fcr\u00fcncemeli ve itildik\u00e7e yerinden k\u0131m\u0131ldamayan bir zamana yaym\u0131\u015f oldu\u011fu belki do\u011frudur. Kundera’n\u0131n s\u00f6yledi\u011fi gibi neyle su\u00e7land\u0131\u011f\u0131n\u0131 bilmeyen adam, su\u00e7unun ne oldu\u011funu aray\u0131p duracakt\u0131r. Ama alegorinin geni\u015fletilmesi bizi daha derin d\u00fczenekleri g\u00f6rmekten al\u0131ko-yabilir: “Kafka etkisi” denebilecek bir \u015fey varsa, bu bir yans\u0131tman\u0131n ve ger\u00e7ek-d\u0131\u015f\u0131 ile ger\u00e7e\u011fe-benzerin k\u00e2h bir fon, k\u00e2h anlat\u0131lan\u0131n kendisi olarak kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya getirilmelerinden \u00e7ok, hep “ara-bi\u00e7imler” arayan bir \u00fcretkenliktir. B\u00fcrokratik makine ya da \u015eato, bir \u00e7a\u011f\u0131n genel g\u00f6r\u00fc-n\u00fcm\u00fcn\u00fc yans\u0131tan ara\u00e7lar olmaktan \u00f6nce. farkl\u0131 ya\u015fam formlar\u0131n\u0131 birle\u015ftiren makinelerdir: B\u00fc-rokrasi ile Protestan bir orta s\u0131n\u0131f ailesi aras\u0131nda kurulan paralellik bir “benzetme” de\u011fildir, orada kar\u015f\u0131m\u0131zda olan bir “b\u00fcrokratik aile” vard\u0131r. Her durumda, Flaubert’in \u015fu “Emma Bovary benim!” hayk\u0131r\u0131\u015f\u0131n\u0131n tonlamas\u0131ndan olduk\u00e7a uzaktay\u0131z. Etna yanarda\u011f\u0131na atlama, sokakta d\u00f6v\u00fclen bir atla \u00e7\u0131ld\u0131ran, en sevdi\u011fi oyun \u00f6r\u00fcmcek a\u011flar\u0131na sinekler atmak gibi anekdotlardan \u00e7ok \u015fey umabilecek olan filozofun tersine, yazar anekdot vermekten uzakla\u015fmal\u0131, geni\u015f so luklu uzun yaz\u0131s\u0131n\u0131n sat\u0131r aralar\u0131na kariyerini de i\u00e7eren ya\u015fam\u00f6yk\u00fcs\u00fcn\u00fc yerle\u015ftirmelidir. \u00d6yleyse, yans\u0131tma kuram\u0131n\u0131n uza\u011f\u0131na d\u00fc\u015f\u00fcyoruz yine: Yap\u0131t\u0131 tarihsel ve toplumsal ili\u015fkilerin olu\u015fturdu\u011fu fon \u00fczerine yerle\u015ftirecek olan \u015fey, filozof kariyerinin “\u0131raksak” karakterinden de\u011fil, otobiyografik kariyerin “yak\u0131nsak” karakterinden kaynaklanacakt\u0131r. Aksi halde, Barthes’\u0131n g\u00f6sterdi\u011fi gibi, “bi\u00e7imden \u00f6nce bi\u00e7em” girecektir devreye… E\u011fer “bi\u00e7im” birbirle-rinden \u00e7ok farkl\u0131 ger\u00e7eklikler (“aile d\u00fczeni” ile “kamusal d\u00fczen”) aras\u0131nda paralellikler kuru-yorsa bu bir analoji olarak kalacakt\u0131r. Ama bi\u00e7emin i\u015fe kar\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 andan itibaren galiba simgesel analoji ili\u015fkisi do\u011frudan do\u011fruya ger\u00e7ek bir ili\u015fkiye d\u00f6n\u00fc\u015fecektir: Al\u0131mlama edimi a\u00e7\u0131s\u0131ndan nas\u0131l Cezanne’\u0131n tablolar\u0131na parmaklarla dokunmak gerekiyorsa, b\u00fcrokratik aileyle, ya da \u00c7ehovvari bir “sevgisiz a\u015fkla” kar\u015f\u0131la\u015fmam\u0131z gerekiyor. Bu kar\u015f\u0131la\u015fma, Simmel’in diliyle “\u00fcslubun” biricikli\u011fi sayesindedir.<\/p>\n
Bu noktada akt\u00f6rl\u00fck kuram\u0131n\u0131n \u00f6nemli bir \u00f6zelli\u011fiyle kar\u015f\u0131la\u015f\u0131yoruz: Lacan’\u0131n sand\u0131\u011f\u0131 gibi yaln\u0131zca resim de\u011fil, sanat\u0131n b\u00fct\u00fcn dallar\u0131 “gelin seyredin beni” form\u00fcl\u00fcn\u00fcn yerine “bakmak m\u0131 istiyorsun, al \u015funu seyret \u00f6yleyse!” demektedirler. K\u0131sacas\u0131, sanat al\u0131c\u0131s\u0131 asla rahat b\u0131rak\u0131lacak biri de\u011fildir: Bir tabloya bakmak i\u00e7in, olu\u015fmu\u015f, \u00f6nceden verili bak\u0131\u015f\u0131n\u0131 kap\u0131n\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda b\u0131rakmas\u0131 nas\u0131l gerekliyse, al\u0131mlama hazz\u0131na verilen mama, hi\u00e7bir yerde kolay yenilir yutulur lokmalar halinde olmamal\u0131d\u0131r. Kitsch’i ve “k\u00f6t\u00fc edebiyat”\u0131, pop\u00fcler kitle k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn al\u0131mlad\u0131\u011f\u0131 sanat\u0131 bile elbette reklamc\u0131l\u0131ktan ay\u0131rt eden bir y\u00f6n varsa o da budur.<\/p>\n
Bu sayede akt\u00f6rl\u00fck kuram\u0131n\u0131 bir taraftan “\u00f6yk\u00fcnmecilikten” ay\u0131rt ederken “kurtarma harek\u00e2t\u0131” kuram\u0131na da ba\u011flayacak bir yolu buluyoruz : Sanat yap\u0131t\u0131na ili\u015fkin \u00fcretim ve “artizanal” emek modelleri “\u00f6yk\u00fcnme” modelinden daha uzaklara pek ta\u015f\u0131m\u0131yor bizi. Jameson’\u0131n Hemingway’e ili\u015fkin anlatt\u0131klar\u0131 galiba bir u\u011fra\u011f\u0131m\u0131z daha olabilece\u011fini haber vermektedir: Bu b\u00fcy\u00fck \u00f6zya-\u015fam\u00f6yk\u00fcs\u00fc yazar\u0131 b\u00fct\u00fcn “artizanal” faaliyetini g\u00fcnl\u00fck, kay\u0131ts\u0131z deneyimlerin ve ya\u015fant\u0131lar\u0131n olu\u015fturdu\u011fu fonun imaline y\u00f6neltilmi\u015f g\u00f6r\u00fcnmektedir. Bu fon, \u00fczerinde herhangi bir olay\u0131n ileriye f\u0131rlayaca\u011f\u0131 ve Stravinski etkileri gibi, “\u015fok edece\u011fi” sakin bir y\u00fczey olmaktan \u00e7ok (\u00f6y-k\u00fcc\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcn bildik tavr\u0131 de\u011fil midir bu?) bizzat kendisi olayd\u0131r: Sava\u015f bir fondur. Aynen Virginia Woolf un Londra sokaklar\u0131n\u0131n, otob\u00fcslerinin ve kald\u0131r\u0131mlar\u0131n\u0131n bir fon oldu\u011fu gibi. Sartre’a kat\u0131larak, “maddeyi diyalektize etme” \u00e7abas\u0131n\u0131 unutabiliriz. Ama ondan ayr\u0131larak “diyalektize edilmemi\u015f maddenin”, yani elimizde asl\u0131nda bu fondan ba\u015fka bir ger\u00e7eklik bu-lunmad\u0131\u011f\u0131n\u0131n yarataca\u011f\u0131 bir “olu\u015f” d\u00fc\u015f\u00fcncesini de onaylayabiliriz. Burada art\u0131k “olay” bir “fondur”. Katmanlar ne bir diyalektik yarg\u0131n\u0131n safhalar\u0131, ne de bir hiye rar\u015fik s\u0131ralaman\u0131n ta-bakalar\u0131 olarak g\u00f6r\u00fcn\u00fcrler. Malzeme basbaya\u011f\u0131 maddidir i\u015fte: Par\u00e7a par\u00e7a d\u0131\u015f\u0131nda (partes extra partes) bir ili\u015fki tarz\u0131d\u0131r bu. Ama “olay”m kendisi hi\u00e7 de \u00f6yle de\u011fildir: K\u00e2h erotik, k\u00e2h co\u015fkusal, k\u00e2h umutsuz, k\u00e2h sevin\u00e7li u\u011fraklard\u0131r katetti\u011fi: Par\u00e7a par\u00e7a i\u00e7indedir orada (partes intra partes). Olaylar\u0131 bir araya toplayan bir “bilin\u00e7 durumu” olmad\u0131\u011f\u0131 gibi, u\u011fraklar\u0131 denetleyen tek bir “g\u00f6stergebilimsel d\u00fczenek” de m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir. \u00d6yleyse al\u0131mlay\u0131c\u0131 g\u00f6z\u00fcn, kula\u011f\u0131n, sat\u0131rlar\u0131 takip eden parma\u011f\u0131n organik i\u015flevlerine indirgenemez bir b\u00fct\u00fcnsellik t\u00fcr\u00fc s\u00f6z konusu olmal\u0131d\u0131r: Bu b\u00fct\u00fcnselli\u011fin karakterinin diyalektik olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 Merleau-Ponty’den \u00f6\u011f-renebiliyoruz: Sanat eserini tema\u015fa tek tek duyu organlar\u0131n\u0131n tikel i\u015fleyi\u015flerine ba\u011flanamaz, bedenin b\u00fct\u00fcn\u00fc, \u00f6zsular\u0131n hareketi, \u00f6nceden olu\u015fmu\u015f imge k\u0131r\u0131nt\u0131lar\u0131, kaslar\u0131n ve dokular\u0131n b\u00fct\u00fcn\u00fc harekete ge\u00e7er. Ama fenomenolojide (hele Hegelci t\u00fcr\u00fcnde) kal\u0131rsak bu bize “sanat yap\u0131t\u0131n\u0131n” alg\u0131lan\u0131\u015f\u0131n\u0131 herhangi bir,objenin alg\u0131lan\u0131\u015f\u0131ndan neyin ay\u0131rt edebilece\u011fini asla \u00f6\u011f-retmez. Sanat eseri de bir “beden” oldu\u011fu i\u00e7in diyalektik dolay\u0131ma ba\u015fvurmay\u0131 gerektirmeyen bir birle\u015fimsel b\u00fct\u00fcn olarak \u00e7\u0131kacakt\u0131r kar\u015f\u0131m\u0131za. Do\u011fan\u0131n sanat \u00fcretmeyece\u011fini s\u00f6ylemekle pek anlaml\u0131 bir s\u00f6z etmi\u015f olmay\u0131z. Bu a\u00e7\u0131dan bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda do\u011fa hi\u00e7bir \u015fey \u00fcretmemektedir zaten. \u00dcretken g\u00fcc\u00fcn sonsuzca katmanla\u015fmas\u0131, ak\u0131\u015fkanl\u0131k kazanm\u0131\u015f halidir.<\/p>\n
Sanat\u0131n ona ekleyebilece\u011fi tek \u015fey, bu y\u00fczden yeni bir \u015fey yaratmaktan \u00e7ok do\u011fadan bir \u015fey-leri \u00e7ekip almakt\u0131r. Bergson gibi, “daha az”m asl\u0131nda “\u00e7ok daha fazla” olabilece\u011fini s\u00f6yl\u00fcyoruz burada. \u0130neklerin Barok m\u00fczikten nas\u0131l etkilendikleri hep anlat\u0131l\u0131r. Ama hemen ard\u0131ndan s\u00f6z konusu durumun sanatla hi\u00e7bir ili\u015fkisi olmad\u0131\u011f\u0131 teminat\u0131 da eklenir. Ama bununla Barok eserin do\u011fas\u0131na ili\u015fkin hi\u00e7bir \u015fey \u00f6\u011frenenleyiz. Ne de m\u00fczik dinlemenin, s\u00fct verimini artt\u0131rman\u0131n \u00f6tesinde ine\u011fe (daha do\u011frusu bize) bir katk\u0131s\u0131 olup olmad\u0131\u011f\u0131 konusundaki cahilli\u011fimizi giderebiliriz. Elbette sanat al\u0131m\u0131nda “anl\u0131ksal” bir s\u00fcre\u00e7 devrededir. Ama “i\u015ftahlar” ve “arzu” da ha belirgin bir g\u00fc\u00e7le i\u015f ba\u015f\u0131nda g\u00f6r\u00fcn\u00fcyorlar. \u0130nsan bedeni sanat eseriyle kendine \u00f6zg\u00fc bir birle\u015fim olu\u015fturmad\u0131k\u00e7a, maddenin ve sanatsal malzeme olarak “orada durmaya devam ede-nin” nas\u0131l olup da hazlara hitap edebildi\u011fi muammas\u0131 esteti\u011fin ilk konular\u0131 aras\u0131nda kalmaya Kant’tan beri devam etmektedir. Ama toplumsal s\u00fcre\u00e7lere tekab\u00fcliyet sorunsal\u0131 da en az o kadar \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131d\u0131r. Jameson biraz daha merakl\u0131 olabilseydi, belki de sanatsal yarat\u0131m ediminin her t\u00fcrl\u00fc yarat\u0131m edimiyle payla\u015ft\u0131\u011f\u0131 bir yak\u0131nsamay\u0131 fark edebilecekti: Sanat\u0131n ayinsel i\u015flev-lerden ayr\u0131larak ba\u011f\u0131ms\u0131zla\u015fmas\u0131 t\u00fcr\u00fcnden “modernli\u011fe \u00f6zg\u00fc” bir s\u00fcrecin ard\u0131nda gizli bir bar\u0131\u015f\u0131kl\u0131k ya da yeniden birle\u015fme olmas\u0131n?! Bu bak\u0131mdan Nietzsche’ye uyarak “Prusya askeri b\u00fcrokrasisinden” ya da “Cizvit cemaatinden” sanat yap\u0131t\u0131 olarak bahsetmemizin yolu a\u00e7\u0131lacak-t\u0131r. Ya da el zanaatlar\u0131 aras\u0131nda “yankesicili\u011fin” yarat\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131ndan nas\u0131l bahsedebilece\u011fiz? Ortaya \u00e7\u0131kan ayr\u0131l\u0131\u011f\u0131 “de\u011fer yarg\u0131lar\u0131na” ve “zevklerle renkler sohbetine” ba\u015fvurarak ortadan kald\u0131ramayaca\u011f\u0131m\u0131z a\u00e7\u0131kt\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc de\u011fer yarg\u0131lar\u0131 “t\u00fcrde\u015f” bir d\u00fczlemi kesip ay\u0131r\u0131rlar: “Y\u00fcksek sanat”, “pop\u00fcler kitle sanat\u0131”, “k\u00f6t\u00fc edebiyat”, “b\u00fcy\u00fck yap\u0131t”… vesaire. Ahlaki bir d\u00fc\u015fk\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc (fahi\u015felik bir\u00e7ok toplumda olduk\u00e7a ciddi bir sanatt\u0131r) sanatsal d\u00fc\u015fk\u00fcnl\u00fckten ay\u0131rt edecek moment de\u011fer yarg\u0131lar\u0131ndan de\u011fil, “yarg\u0131 g\u00fcc\u00fcm\u00fcz\u00fc” zorlayan ve \u00e7o\u011fu noktada i\u015flevsiz kal-mas\u0131na yol a\u00e7an toplumsal m\u00fccadelelerden geliyor gibidir. Jameson’\u0131n uzak durdu\u011fu Ni-etzsche, \u00fcr\u00fcn\u00fc ile sanat\u00e7\u0131 aras\u0131ndaki “e\u015fitsizli\u011fi” g\u00fc\u00e7l\u00fc bir yarat\u0131m nedeni olarak d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fcyor muydu? Ama bu e\u015fitsizlik, her \u015feyden \u00f6nce, sanat yap\u0131t\u0131n\u0131n toplumsal karakterini d\u0131\u015favurmaktad\u0131r. Sanat\u00e7\u0131n\u0131n paradoksu, art\u0131k “\u00fcretti\u011fi mamay\u0131 kimsenin istememesi” olacakt\u0131r. Diyalektik terimlerle s\u00f6ylersek, y\u00fcksek yaratma edimi, d\u00fc\u015fk\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc zorunlu olarak i\u00e7inde ta\u015f\u0131maktad\u0131r. \u00d6yleyse, nihilizmin sanata en yabanc\u0131 \u015fey oldu\u011fu s\u00f6z\u00fc pek do\u011fru de\u011fildir.<\/p>\n
Son form\u00fcllerimiz, elbette Jameson’\u0131n eserinin genel y\u00f6nelimine kar\u015f\u0131 olacaklar: Jameson, ke\u015ffetti\u011fi \u00f6ks\u00fcz s\u00fcre\u00e7leri Hegel’i Marksizme geri getirme \u00e7abas\u0131 u\u011fruna birer birer geri al-maktad\u0131r. Akt\u00f6rl\u00fck kuram\u0131n\u0131 ve kurtarma harek\u00e2t\u0131 \u00f6\u011fretisini onun eserine ili\u015fkin bir ele\u015ftiri yaz\u0131s\u0131nda kullanmam\u0131z\u0131n nedeni i\u015fte bu yaz\u0131m s\u00fcrecine ili\u015fkindir: Hegel, sanat \u00e7a\u011f\u0131n\u0131n sona erdi\u011fini, estetik \u00e7a\u011fma girece\u011fimizi m\u00fcjdelemi\u015fti. Yoksa Jameson’\u0131n a\u00e7\u0131mlamas\u0131 “modernli\u011fin son demlerinde” ayn\u0131 soruna do\u011fru bir d\u00f6n\u00fc\u015fe mi isteklidir? Bu sorular\u0131n cevab\u0131n\u0131 anla\u015f\u0131lan “ba\u015fka eserlerine” g\u00f6ndermektedir Jameson. Ancak her durumda, Marksizmin art\u0131k \u00f6ks\u00fcz hammadde y\u0131\u011f\u0131nlar\u0131na kar\u015f\u0131 daha dikkatli olaca\u011f\u0131 bir d\u00f6neme girdi\u011fimiz belli oluyor.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
1. \u00d6ks\u00fcz S\u00fcre\u00e7ler \u00d6nce d\u00fc\u015f\u00fcncenin \u00e7a\u011fda\u015f tarihinden bir g\u00f6r\u00fcn\u00fcm: Yirminci y\u00fczy\u0131l\u0131n g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015fte mutsuz tarihi i\u00e7inde dola\u015fmaya b\u0131rak\u0131lan baz\u0131 “\u00f6ks\u00fcz s\u00fcre\u00e7lerden” bahsedilebilir. \u00dcstelik bu s\u00fcre\u00e7ler belli oranda Marksist etkiler de ta\u015f\u0131maktad\u0131rlar. Rus bi\u00e7imcili\u011finin, reel-Marksizmin, Alman s\u00fcrg\u00fcn d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrlerinin ba\u015flar\u0131na gelenler \u00fczerine yap\u0131lan vurgu, bir t\u00fcr marjinalle\u015fmeyi zorunlu olarak i\u00e7eriyorsa da, Jameson’\u0131n kitab\u0131ndan kaynaklanan \u00f6zel ve g\u00fc\u00e7l\u00fc bir […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[178],"tags":[],"class_list":{"0":"post-2861","1":"post","2":"type-post","3":"status-publish","4":"format-standard","6":"category-marksizm"},"yoast_head":"\n