![](\"images\/stories\/ulus_baker.jpg\")
<\/p>\n<\/p>\n
Ak\u0131ll\u0131 olun!<\/p>\n
Kant, akl\u0131 ak\u0131ldan ba\u015fka yarg\u0131layacak bir otoriteye inanmaz. Bu a\u00e7\u0131dan kendinden \u00f6nceki felsefeyi belli bir noktadan sonra dogmatik bulmaya ba\u015flar.
Hume i\u00e7in \u201cBeni dogmatik uykumdan uyand\u0131rd\u0131,\u201d der. Onunla hesapla\u015f\u0131rken, akl\u0131n bitti\u011fi yerde do\u011faya ba\u015fvurmaz. Deleuze’\u00fcn dedi\u011fi gibi: “Kant’\u0131n b\u00fct\u00fcn felsefesi yarg\u0131lama \u00fczerine.” Her tarafa mahkemeler kuruyor.<\/p>\n
Devlet filozofu de\u011fil<\/p>\n
Kant’\u0131n ba\u015fvurdu\u011fu ayr\u0131cal\u0131kl\u0131 bir kurum varsa, bu Hegel’in yapt\u0131\u011f\u0131 gibi devlet de\u011fil, \u00fcniversite ya da antik felsefenin otoriteleri de de\u011fil, kendi kendini yarg\u0131layacak olan ak\u0131l.<\/p>\n
Akl\u0131n kategorileri<\/strong><\/p>\n Kant i\u00e7in kartezyen anlamda bir cogito var. Descartes ortaya \u00e7\u0131k\u0131p, ben d\u00fc\u015f\u00fcnen bir \u015feyim dedi\u011fi andan itibaren, d\u00fc\u015f\u00fcnce insan faaliyeti olarak alg\u0131lanmaya ba\u015fl\u0131yor. Platon’da oldu\u011fu gibi idealar\u0131n bizdeki yans\u0131mas\u0131 de\u011fil. Biz onlar\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyoruz, biz d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz i\u00e7in onlar var. \u201cD\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum\u201d \u00e7\u0131\u011fl\u0131\u011f\u0131 bizi insan haline getiriyor; dolay\u0131s\u0131yla “engellenebilir ve hataya da d\u00fc\u015febiliriz” g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc var bu d\u00fc\u015f\u00fcncenin ard\u0131nda. Bilme ve arzulama yetisi<\/p>\n \u00d6znedeki, nesneye dair tasar\u0131m, nesneyle uygunluk ili\u015fkisi i\u00e7indeyse, bilme yetimiz doyar. Yani d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz \u015fey nesneye tekab\u00fcl edecek. Bu tekab\u00fcl, aposteriori (deneyimle elde edilen bilgi) olabilir. \u00d6rne\u011fin, g\u00fcl\u00fcn k\u0131rm\u0131z\u0131 olmas\u0131. Ya da apriori olabilir. (deneye uygulana-bilir ama ondan ba\u011f\u0131ms\u0131z olan bilgi.) \u00d6rne\u011fin, bir do\u011frunun iki nokta aras\u0131ndaki en k\u0131sa mesafe olmas\u0131. \u0130yilik tepeden inmez<\/strong><\/p>\n Kant’a kadar ahlak \u00f6\u011fretileri genellikle: \u201c\u0130yi nedir\u201d diye sorarlard\u0131. Yani \u00f6nce iyi olan idean\u0131n varl\u0131\u011f\u0131 kabul edilir, ard\u0131ndan ona uygun kurallar ve yasalar bu iyiden t\u00fcretilerek form\u00fcle edi-lirdi. Herkes buna uymaya davet edilir, oradan da buyruklar olu\u015furdu. Bunu k\u00e2h anadan baba-dan, k\u00e2h toplumsal ko\u015fullardan, geleneklerden, ya da Descartes’a g\u00f6re herkese e\u015fit olarak da-\u011f\u0131t\u0131lm\u0131\u015f sa\u011fduyudan \u00f6\u011frenirdik. U\u00e7uruma temel atmak<\/strong><\/p>\n Kant’\u0131n felsefesi, t\u00fcm\u00fcyle bo\u015flukta kurulmu\u015f, temelleri dipsiz bir u\u00e7uruma at\u0131lm\u0131\u015f dev bir bina tasar\u0131m\u0131 gibi. B\u00fct\u00fcn metafizik sorular\u0131n cevab\u0131n\u0131 verece\u011fim iddias\u0131 b\u00f6yle bir temel zaten. \u201cHabemus enim ideam veram\u201d<\/strong><\/p>\n Kant’\u0131n en \u00e7ok ele\u015ftirdi\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr kendisinden \u00f6nceki Alman filozofu Leibniz. Leibniz’e dek fikirler kendi i\u00e7lerinde kapsay\u0131c\u0131 ve yeterlidir. Yani analitik olarak i\u015fler, sonsuzca analiz edi-lebilir. Fikirler, fikirler arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla birbirlerine ba\u011flanarak, kendi d\u0131\u015flar\u0131na \u00e7\u0131kma ihtiyac\u0131 his-setmeden, d\u00fcnyay\u0131 a\u00e7\u0131klayabilirler. A’n\u0131n A’ya e\u015fit olmas\u0131 Kant i\u00e7in \u00f6nemli de\u011fildir<\/strong><\/p>\n Leibniz, fikirler zincirlemesi i\u00e7inde d\u00fcnyay\u0131 kurup, analiz edebilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyordu.\u00a0\u00a0 Kant i\u00e7in, A=A \u00f6nemli de\u011fildir. Leibniz i\u00e7in \u00f6nemlidir, bu \u00f6zde\u015flik hi\u00e7bir \u015fey vermezse kesinli\u011fi verir. Kurumlar ele\u015ftirisi<\/strong><\/p>\n Foucault’da Kant\u00e7\u0131 bir taraf vard\u0131r diye bir varsay\u0131m ortaya atsak; \u00e7\u00fcnk\u00fc o da bir t\u00fcr kurumlar ele\u015ftirisi yapmak istiyordu. Ama onunki kurumlara i\u00e7kin olan bir ele\u015ftiriydi. Mesele, kurum-lar\u0131n kendisinin ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131 ele\u015ftirinin ke\u015ffiydi.\u00a0\u00a0 \u00a0 \u015eematik hayaller<\/strong><\/p>\n Kant\u00e7\u0131l\u0131kta kurumlar\u0131n yetilere tekab\u00fcl etmesi gerekiyor. \u0130lk yetiler zihnin yetileri, ikinci bir grup yeti var ki, bunlar ilk yetileri organize eden ve yarg\u0131layan bir ba\u015fka d\u00fcnya olu\u015fturuyorlar. A\u015fk\u0131n \u00f6zneye dair. Yani hayal etme g\u00fcc\u00fc, anlama yetisini organize edecek. Hayal etme g\u00fcc\u00fcn\u00fcn \u00fcretti\u011fi \u015fey bir imaj de\u011fil, \u015femad\u0131r. Tanr\u0131 ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fck<\/strong><\/p>\n Kant’ta bir bilme meselesi de\u011fildir Tanr\u0131. Varl\u0131\u011f\u0131 ya da yoklu\u011fu problem de\u011fildir. Ama ihtiya\u00e7 duyulan, arzulanmas\u0131 gerekendir. Marx da o y\u00fczden “Utanga\u00e7 tanr\u0131tan\u0131maz,” diyor Kant i\u00e7in. ( Hayvan Dergisi , Cilt:6, Say\u0131: 42, Sayfa: 64\u201366)<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Ak\u0131ll\u0131 olun! Kant, akl\u0131 ak\u0131ldan ba\u015fka yarg\u0131layacak bir otoriteye inanmaz. Bu a\u00e7\u0131dan kendinden \u00f6nceki felsefeyi belli bir noktadan sonra dogmatik bulmaya ba\u015flar. Hume i\u00e7in \u201cBeni dogmatik uykumdan uyand\u0131rd\u0131,\u201d der. Onunla hesapla\u015f\u0131rken, akl\u0131n bitti\u011fi yerde do\u011faya ba\u015fvurmaz. Deleuze’\u00fcn dedi\u011fi gibi: “Kant’\u0131n b\u00fct\u00fcn felsefesi yarg\u0131lama \u00fczerine.” Her tarafa mahkemeler kuruyor. Devlet filozofu de\u011fil Kant’\u0131n ba\u015fvurdu\u011fu ayr\u0131cal\u0131kl\u0131 bir […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[42],"tags":[],"class_list":["post-391","post","type-post","status-publish","format-standard","category-immanuel-kant"],"yoast_head":"\n
Descartes, bilincin yan\u0131lsamalar\u0131n\u0131 a\u015fmaya \u00e7al\u0131\u015fan bir felsefe kurmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor ama Kant, kartezyen tarz\u0131 yekpare bir yeti olmad\u0131\u011f\u0131 gerek\u00e7esiyle sorguluyor. Ona g\u00f6re, akl\u0131n yetilerinden ayr\u0131 olarak zihnin de yetileri var. Birincisi, bilme. \u0130kincisi, arzulama. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc ise, haz ve ac\u0131 duyma yetimiz.<\/p>\n
Arzulama yetisi, orada da bir sentez var. Bilme yetimizde, bir \u015feyi bilirken ilgimiz, o \u015feye dair tasar\u0131m\u0131m\u0131z\u0131n nesnesiyle uygunluk ili\u015fkisi i\u00e7inde oldu\u011funda, bununla yetiniriz. Ama bir \u015feyi arzulad\u0131\u011f\u0131m\u0131zda o \u015feyin bize g\u00f6r\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fc haliyle, onu bildi\u011fimiz haliyle yetinemeyiz. \u015eeyin kendisini isteriz. Yani \u00e7ok basit asl\u0131nda. Bir \u015feyi arzulad\u0131\u011f\u0131m zaman, onun ne oldu\u011funu bilmek bana yetmez. G\u00fcl\u00fcn k\u0131rm\u0131z\u0131 oldu\u011funu bilmek ba\u015fka bir \u015feydir; g\u00fcl\u00fcn kendisini istemek ba\u015fka.<\/p>\n
Kant bunu tersine \u00e7evirdi. Bize dedi ki; iyi, yasan\u0131n iyi dedi\u011finden ibarettir. Yani yasay\u0131 \u00f6nce-lik olarak al\u0131yor. Deneyden ba\u011f\u0131ms\u0131z bir yasan\u0131n nas\u0131l m\u00fcmk\u00fcn olaca\u011f\u0131, Kant’\u0131n ahlak metafi-zi\u011finde sordu\u011fu bu.
\u0130yi yasa, b\u00fct\u00fcn \u00f6znelere uygulanabilir oland\u0131r. Bir \u00f6zneyi kald\u0131r\u0131p ba\u015fkas\u0131n\u0131 yerine koydu\u011fu-nuzda de\u011fi\u015fmeden kalabilen ve bir de\u011fi\u015fikli\u011fe u\u011frarsa darmada\u011f\u0131n olan bir yasad\u0131r. O buna kategorik uyum diyor.
Yani yasan\u0131n i\u00e7i bo\u015f olmal\u0131. Yasa \u015funu yapmal\u0131s\u0131n derken, \u015funu k\u0131sm\u0131 bo\u015f olmal\u0131. \u00d6rne\u011fin h\u0131rs\u0131zl\u0131\u011f\u0131n bir cezas\u0131 olur ama o cezan\u0131n niteli\u011fi toplumdan topluma de\u011fi\u015fir. Kant i\u00e7in \u00f6nemli olan, h\u0131rs\u0131zl\u0131\u011fa verilen ceza de\u011fil, insan akl\u0131n\u0131n d\u00fcnyan\u0131n her yerinde h\u0131rs\u0131zl\u0131\u011f\u0131 ceza hukukunun konusu yapmas\u0131d\u0131r. Yasadan ba\u011f\u0131ms\u0131z bir iyi yok. \u00d6dev i\u00e7in \u00f6dev diyor bir bak\u0131ma.<\/p>\n
Ne kadar temellendirilse de u\u00e7urumdaki bir \u015fey d\u00fc\u015fer. Ayn\u0131 zamanda u\u00e7urumda olma halinin de sezili\u015fini de vermeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor Kant. O da bunun estetik felsefesinde ortaya \u00e7\u0131k\u0131yor.<\/p>\n
Spinoza’n\u0131n dedi\u011fi gibi: \u201cHabemus enim ideam veram.\u201d \u201cBende do\u011fru bir fikir var ki, d\u00fc\u015f\u00fc-n\u00fcyorum.\u201d Zaten do\u011fru bir fikir olmasa hi\u00e7bir anlam\u0131 kalmaz d\u00fc\u015f\u00fcncenin. Dolay\u0131s\u0131yla do\u011fru bir fikirden, do\u011fru fikirler \u00fcretilebilir.
Kant kendinden \u00f6nceki felsefenin bu fikir zincirlemesine \u00f6nemli bir \u015ferh d\u00fc\u015fer.<\/p>\n
Bat\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcncesi i\u00e7inde, \u2018do\u011fru’dan \u00e7ok, \u2018kesinlik’ sevilir. Freud’a kadar bu b\u00f6yle gider. \u2018\u0130\u00e7inde bulundu\u011fumuz durum k\u00f6t\u00fcd\u00fcr’ gibi bir kesinlik, \u2018bu durumu \u015f\u00f6yle d\u00fczeltiriz’ demekten daha \u00e7ok ra\u011fbet g\u00f6rm\u00fc\u015ft\u00fcr.
Kant bize diyor ki, fikirler kendi ba\u015flar\u0131na, kendi i\u00e7lerinde hi\u00e7bir \u015fey de\u011fildirler. E\u011fer zamansal ve mekansal belirlenimlere sahip k\u0131l\u0131nmazlarsa. Yani kendi d\u0131\u015flar\u0131na \u00e7\u0131k\u0131p, mekansal ve zamansal koordinatlar kazanmazlarsa bir \u015fey ifade etmezler. Esas vurgulanmas\u0131 gereken bu.
\u00d6rne\u011fin, Ayd\u0131nlanma d\u00f6neminin \u00e7ok geni\u015f bir fikriyat\u0131 var. Ama Ayd\u0131nlanma kendi kurumla-r\u0131nda mekansal ve zamansal kategorilere kavu\u015fmad\u0131k\u00e7a bir hi\u00e7tir. Fikir diye bir \u015fey yok ortada. Yani Rousseau’nun \u0130tiraflar’\u0131 yazmas\u0131 o kadar da m\u00fchim de\u011fil, m\u00fchim olan o d\u00fc\u015f\u00fcncelerin kurumla\u015fmas\u0131 Kant’a g\u00f6re. Mekan ile zaman d\u00fc\u015f\u00fcncenin ko\u015fullar\u0131d\u0131r. Kategorileri de\u011fil.<\/p>\n
Kant’ta hi\u00e7bir zaman hi\u00e7bir kurum ele\u015ftiri d\u0131\u015f\u0131 tutulamaz. Kendi tapt\u0131\u011f\u0131 hukuk da dahil.
Osmanl\u0131’dan g\u00fcn\u00fcm\u00fcze bir s\u00fcr\u00fc kurumu Bat\u0131dan ithal etti\u011fimiz do\u011fru. Ama bunlara i\u00e7kin olan ele\u015ftiriyi, bunlar\u0131 s\u0131n\u0131rland\u0131racak ele\u015ftirel formasyonu ithal etmedik\u00e7e kurumlar canavarla\u015f\u0131r. Kurum kendi ele\u015ftirisini i\u00e7inde ta\u015f\u0131r. Bunu yapmas\u0131n\u0131n nedeni Foucault’nun dedi\u011fi gibi s\u00fcrekli reform ihtiyac\u0131. Kurumlar\u0131 zaten bizzat bu reform isten\u00e7leri \u015fekillendiriyor.
Kant’\u0131n dedi\u011fi de bunun temelini olu\u015fturan durum. Kurumlarla ele\u015ftiri ayn\u0131 andad\u0131r. Yani re-form istenci ba\u011flam\u0131nda Foucaultcu ele\u015ftiri, kurumdan \u00f6nce gelmez. Kant’a g\u00f6re felsefenin i\u015fi, bu kurumlar\u0131n ele\u015ftirisi. Ama felsefenin bu kurumlara i\u00e7kinli\u011fi bilinmesi gereken bir \u015fey. Yani y\u0131k\u0131c\u0131 bir ele\u015ftiri de\u011fil bu. Kant’taki ele\u015ftiri kurumu sa\u011flamla\u015ft\u0131rmaya y\u00f6nelik, bu a\u00e7\u0131dan Foucault’daki y\u0131k\u0131c\u0131l\u0131k yok.
Kant’la hesapla\u015fanlar
Yak\u0131n d\u00f6nemde Kant’la hesapla\u015fanlar Habermas ve Jean-Luc Nancy. \u015eu an\u00a0\u00a0 Kant’\u0131n d\u00f6ne-minde tahayy\u00fcl edebilece\u011fimiz kurumlardan \u00e7ok farkl\u0131 kurumlar devreye girmeye ba\u015flad\u0131. Kant i\u00e7in apa\u00e7\u0131k olan kurumlar art\u0131k \u00f6yle de\u011fil. Burada Kant kar\u015f\u0131t\u0131 bir nokta bulmak yerine, bu kurumlar\u0131n i\u00e7inde Kant\u00e7\u0131 ele\u015ftiriyi yeniden sokma gayreti var.<\/p>\n
\u00d6rne\u011fin bir daire resmi, imajd\u0131r. Hayal etme g\u00fcc\u00fc dairenin tarifini \u00fcretir. Daire \u00fczerinde \u00fc\u00e7 nokta al\u0131n ve onlar\u0131 birbirine ba\u011flay\u0131n; b\u00f6ylece e\u015fkenar bir \u00fc\u00e7gen ortaya \u00e7\u0131kar, i\u015fte bu bir \u015fe-mad\u0131r \u00e7\u00fcnk\u00fc \u00fc\u00e7genin tarifini yap\u0131yorum. Kant i\u00e7in her \u015feyin \u015femas\u0131 var. Bir \u015feyi hayal etmek demek, onun \u015femas\u0131n\u0131 \u00fcretmek demek.<\/p>\n
Kant’a g\u00f6re Tanr\u0131, ancak akl\u0131n var etti\u011fi, onun arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclebilen bir \u015fey. Ak\u0131l bunu arzulama yetisinde temel al\u0131r. Ayn\u0131 \u015fekilde \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc de. \u00d6zg\u00fcr de\u011filsen, ahlak yoktur. Ya da ahlakl\u0131 olma halinin \u00fcst formu mutlak de\u011filse, ahlakl\u0131 olunmaz. Ya da anadan babadan g\u00f6r\u00fc-lenle, tepeden inen yasalarla ahlakl\u0131 olmak m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir.
Kant’ta do\u011fadaki her \u015feyin bir \u015femas\u0131 vard\u0131r, ama \u00f6zg\u00fcrl\u00fck ya da Tanr\u0131 do\u011fada g\u00f6r\u00fclemedi\u011fi-ne g\u00f6re \u015femala\u015ft\u0131r\u0131lamaz. Bu kavramlar i\u00e7i bo\u015f olarak gelir ve sonra doldurulur.
Ak\u0131l her \u015feyi yarg\u0131layamaz. Ak\u0131l bilme g\u00fcc\u00fcnde otoriteyi kavramlar\u0131n d\u00fcnyas\u0131na terk etmek zorundad\u0131r.
“Ak\u0131l bilme \u00f6ncesinde, yarg\u0131y\u0131 kavrama g\u00fcc\u00fcn\u00fcn kategorilerine b\u0131rakmazsa bo\u015flu\u011fa d\u00fc\u015fer,” diyor. \u00d6rne\u011fin Tanr\u0131 bir idedir, Tanr\u0131y\u0131 hayal edilebilir bir \u015fey gibi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcp \u015femas\u0131n\u0131 \u00e7\u0131karmaya \u00e7al\u0131\u015fmak, g\u00fcnahkarl\u0131\u011fa girer. Tanr\u0131 hayal edilebilir bir \u015fey de\u011fil, ayn\u0131 \u015fekilde \u00f6zg\u00fcrl\u00fck de. Bunlar kavrama g\u00fcc\u00fcn\u00fcn konusu de\u011fildir Kant’a g\u00f6re. Yani zaman da bir bilinebilirlik nesnesi de\u011fildir, zaman bilinebilir her \u015feyin\u00a0\u00a0 ko\u015fuludur, arzulanabilir her \u015feyin ko\u015fuludur. Bunu anlayabiliyorsan, Kant’\u0131 anlam\u0131\u015fs\u0131n demektir. <\/p>\n