![](\"http:\/\/2.bp.blogspot.com\/_TqhuQm89u80\/RzlAEXXp1WI\/AAAAAAAAAQU\/J-_Pb6Zhi6Q\/s320\/postmodern_1.jpg\")
<\/h2>\n<\/h2>\nAmerikal\u0131 \u00fcnl\u00fc m\u00fcteahhitlerden biri 1988 y\u0131l\u0131nda mimar Moshe Safdie\u2019ye \u015funlar\u0131 s\u00f6yledi: \u201cBize \u00f6yle geliyor ki, postmodernizm art\u0131k sona ermek \u00fczere\u201d ve ekledi: \u201c\u00d6n\u00fcm\u00fczdeki be\u015f y\u0131l i\u00e7erisinde y\u00fcklenece\u011fimiz projelerde yeni mimarlar\u0131 g\u00f6revlendirmeyi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyoruz.\u201d 1990\u2019a geldi\u011fimizde ise New York Times\u2019\u0131n sanat ekinde \u015fu ba\u015fl\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fcyoruz: \u201cHer \u015fey gibi postmodernizm de \u00f6lmek \u00fczere.\u201d Her ne kadar postmodern \u201chareket\u201din (postmodernizm i\u00e7in \u201chareket\u201d terimi kullan\u0131labilir mi, pek de emin de\u011filim) \u201c\u00f6l\u00fcm\u201d ilan\u0131n\u0131 vermek i\u00e7in biraz erken olsa da, postmodernizmin eski g\u00fcc\u00fcnden \u00e7ok \u015fey yitirmi\u015f oldu\u011fu da kesinkes ortada. Postmodernizmin, 21. y\u00fczy\u0131l\u0131n cesur yeni d\u00fcnyas\u0131n\u0131n bir m\u00fcjdecisi de\u011fil de, 1980\u2019li y\u0131llar\u0131n (Reagan-Thatcher d\u00f6neminin kredilerle beslenen, ars\u0131z giri\u015fimcili\u011finin) bir yan \u00fcr\u00fcn\u00fc oldu\u011funu \u015fimdi daha iyi anl\u0131yoruz. Postmodernizmden \u00e7\u0131kar\u0131 olan \u00e7ok say\u0131da insan\u0131n, hi\u00e7bir kar\u015f\u0131 koyma g\u00f6stermeksizin postmodernizmden vazge\u00e7meleri de ku\u015fkusuz beklenemez; muhalifleri, postmodernizmin, hi\u00e7bir iz b\u0131rakmadan yok olup gitmesini isteseler de, postmodern ba\u015fl\u0131\u011f\u0131 alt\u0131nda \u00f6ylesine \u00e7ok \u015fey yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r ki, t\u00fcm bunlar\u0131 bir \u00e7\u0131rp\u0131da silip atmak m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir.<\/p>\n
E\u011fer postmodernizmin d\u00f6nem d\u00f6nem giri\u015fti\u011fi aray\u0131\u015flardan bir ders \u00e7\u0131karacak ve bu derslerden giderek de eylem bi\u00e7imleri geli\u015ftireceksek, postmodernizmin y\u00f6neldi\u011fi aray\u0131\u015flar\u0131n son derece \u00f6nemli oldu\u011funu kavramam\u0131z gerekir.<\/p>\n
Bu konuda sa\u011flam bir de\u011ferlendirme yapabilmek olduk\u00e7a g\u00fc\u00e7t\u00fcr; zira herkesin kabul etti\u011fi gibi, postmodernizmin ne oldu\u011funu tan\u0131mlamak hi\u00e7 de kolay de\u011fildir. Postmodernizm neydi? Bir \u00fcsl\u00fbp mu? Yoksa, hayal g\u00fc\u00e7lerimizi sadece belli \u00fclkelerde, belli bir s\u00fcre ile etkisi alt\u0131na alan tarihsel bir hareket miydi? Kan\u0131m en uygun cevab\u0131n her ikisi de oldu\u011fu yolunda: Geli\u015fmi\u015f kapitalist \u00fclkelerde 1960 ortalar\u0131 ile 1970 ortalar\u0131 aras\u0131nda bir tarihte ortaya \u00e7\u0131kan ve 1990\u2019larda da zay\u0131flamaya ba\u015flayan ve belli \u00fcsl\u00fbp \u00f6gelerinin h\u00e2kim oldu\u011fu bir d\u00f6nem. \u00dcstelik postmodernizmin kurdu\u011fu bu h\u00e2kimiyetin, \u00e7ok say\u0131da habercisi ve tarihsel \u00f6nc\u00fcl\u00fc de vard\u0131. \u00d6yleyse bu \u00fcsl\u00fbbun temel elemanlar\u0131 neydi? Burada verilecek cevaplar, hangi \u00e7al\u0131\u015fma alan\u0131 ya da disiplini ele ald\u0131\u011f\u0131n\u0131za ba\u011fl\u0131 olarak farkl\u0131l\u0131klar g\u00f6sterecektir: Disiplinler aras\u0131nda fikir al\u0131\u015fveri\u015fi, kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 etkile\u015fim olsa bile, \u00f6rne\u011fin m\u00fczik, dans, mimari, ilahiyat, felsefe, sosyoloji, co\u011frafya, antropoloji gibi disiplinlerin hepsi, postmodernizmin ne oldu\u011funu kendi de\u011fi\u015fkenleri ile tan\u0131mlad\u0131lar.<\/p>\n
The Condition of Postmodernity (Postmodernizmin Durumu, 1989, Basil Blackwell, Oxford) ba\u015fl\u0131kl\u0131 kitab\u0131mda belirtti\u011fim ortak y\u00f6nler ise \u015f\u00f6yle s\u0131ralanabilir: Genel ge\u00e7erlilik iddias\u0131 ta\u015f\u0131yan \u00f6nermelerin (teoriler, \u00fcst-anlat\u0131lar [meta-narratives], evrensel \u00fcsluplar) reddedilmesi; (dil oyunlar\u0131nda, ilgi kaynaklar\u0131nda ya da bilimadam\u0131 topluluklar\u0131nda) \u00e7o\u011fulculu\u011fun ve par\u00e7alanman\u0131n kabul edilmesi; farkl\u0131l\u0131\u011f\u0131n (ya da ba\u015fkal\u0131\u011f\u0131n) ve \u00e7e\u015fitlili\u011fin vurgulanmas\u0131; ve son olarak da, her \u015feyin ge\u00e7ici oldu\u011funun ruhsuzca ve alayc\u0131 bir \u015fekilde kabul edilmesi. Asl\u0131nda postmodernizm, \u00f6znenin \u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fc de\u011fil de, g\u00fcndelik ya\u015fam\u0131n de\u011fi\u015fen tarihsel co\u011frafyas\u0131na, bilgi \u00fcretimi, k\u00fclt\u00fcrel \u00fcretim ve politikaya kar\u015f\u0131 \u00f6znenin ald\u0131\u011f\u0131 belli bir tavr\u0131 (positionality) yans\u0131t\u0131r. Farkl\u0131 \u00e7al\u0131\u015fma alanlar\u0131 ve disiplinler aras\u0131nda, ortaya \u00e7\u0131kan sonu\u00e7lar a\u00e7\u0131s\u0131ndan farklar bulunmas\u0131na ra\u011fmen, postmodernizmin \u00e7e\u015fitli ak\u0131mlar\u0131n\u0131 birbirine ba\u011flayan da esas olarak bu tav\u0131rd\u0131r. Postmodernizmin bilin\u00e7alt\u0131m\u0131za ne \u00f6l\u00e7\u00fcde i\u015fledi\u011fini ve etkilerinin ne kadar s\u00fcrece\u011fini s\u00f6ylemek kolay de\u011fildir. \u00d6ncelikle, son yirmi y\u0131lda olagelenlerin \u00e7o\u011funun postmodern, hatta anti-modern bile olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yleyebiliriz. Burada Charles Jencks\u2019in postmodern ve ge\u00e7 modern aras\u0131nda yapt\u0131\u011f\u0131 ayr\u0131m olduk\u00e7a \u00f6\u011freticidir.<\/p>\n
Esas olarak postmodernizm, gelenekle yak\u0131n ge\u00e7mi\u015fin eklektik bir kar\u0131\u015f\u0131m\u0131d\u0131r. Postmodernizm, hem modernizmin devam\u0131d\u0131r, hem de modernizmi a\u015fmaktad\u0131r. Postmodernizm kapsam\u0131nda yap\u0131lm\u0131\u015f en iyi \u00e7al\u0131\u015fmalar, \u00e7o\u011funlukla \u00e7ifte kodlu ve alayc\u0131 bir \u00f6zellik ta\u015f\u0131r; birbiriyle \u00e7eli\u015fen ve s\u00fcreksizlik g\u00f6steren \u00e7ok say\u0131da gelenekten yararlan\u0131r; \u00e7o\u011fulculu\u011fu sa\u011flayan da en ba\u015fta bu \u00e7e\u015fitliliktir.<\/p>\n
\u00d6te yandan ge\u00e7 modernizm ise: <\/p>\n
Toplumsal ideoloji olarak ele al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda, hem pragmatik, hem de teknokratiktir ve kuru (ya da kli\u015fele\u015fmi\u015f) bir dili yeniden canland\u0131rmak amac\u0131yla 1960\u2019lardan bu yana, modernizmin stilistik d\u00fc\u015f\u00fcnce ve de\u011ferlerini u\u00e7 noktalara g\u00f6t\u00fcrmektedir.<\/p>\n
Ki\u015filer \u00e7o\u011funlukla ilgilerini birle\u015ftirerek her t\u00fcrde melez (hybrid) \u00fcr\u00fcnler ortaya \u00e7\u0131kard\u0131klar\u0131ndan, Jencks\u2019in de kabul etti\u011fi gibi, bir \u00fcsl\u00fbbu di\u011ferinden ay\u0131rdetmek her zaman kolay olmayabilir. Postmodernizmin \u201cen kat\u0131\u015f\u0131ks\u0131z\u201d (\u201ckat\u0131\u015f\u0131ks\u0131z\u201d terimi burada uygun mu, bilemiyorum) \u00f6rnekleri say\u0131ca \u00f6ylesine azd\u0131r ki, bu \u00fcr\u00fcnleri, bir\u00e7oklar\u0131n\u0131n 1980\u2019lerin moda sanat ve d\u00fc\u015f\u00fcnce ak\u0131mlar\u0131ndan yola \u00e7\u0131karak yazd\u0131klar\u0131 tarih yoluyla olu\u015fturmaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131klar\u0131 yerle\u015fik bir d\u00fc\u015f\u00fcnce tarz\u0131n\u0131n \u00fcr\u00fcnleri olarak de\u011fil de, birka\u00e7 avangard marjinalin \u00fcr\u00fcnleri olarak g\u00f6rmek her zaman m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr.<\/p>\n
Ben yine de postmodernizm ile ge\u00e7 modernizm aras\u0131ndaki ortak noktan\u0131n, yarat\u0131c\u0131 \u00f6znenin belli bir tavr\u0131n\u0131 payla\u015fmak oldu\u011fu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc savunaca\u011f\u0131m (ikisi aras\u0131ndaki fark, sadece projelerinin birbirinden farkl\u0131 olmas\u0131d\u0131r). D\u00fc\u015f\u00fcnsel ve k\u00fclt\u00fcrel perspektiflerin son yirmi y\u0131ldaki \u00e7alkant\u0131l\u0131 tarihine de bu a\u00e7\u0131dan yakla\u015fmak istiyorum. Burada sorulmas\u0131 gereken temel soru, ister mimaride, felsefede, antropolojide, isterse de edebiyat teorisinde olsun, bu denli farkl\u0131 alanlarda \u00e7al\u0131\u015fan ki\u015filerin, nas\u0131l olup da tek mant\u0131ksal ve mak\u00fbl bu tavr\u0131 ald\u0131klar\u0131d\u0131r. Burada \u00fc\u00e7 d\u00fczeyli bir a\u00e7\u0131klamaya ba\u015fvurabiliriz.<\/p>\n
\u00d6ncelikle, d\u00fcnyay\u0131 yorumlay\u0131p, tasarlamam\u0131za, tasvir etmemize ve yeniden \u00e7izmemize yarayan yeni bir tavr\u0131n kabul edilmesi, eski tav\u0131rlar\u0131n t\u00fckenmi\u015f oldu\u011fu anlam\u0131na gelir ve eskisine kar\u015f\u0131 bir tepki olarak yorumlanabilir. Disiplinlerin ve k\u00fclt\u00fcrel formlar\u0131n i\u00e7e d\u00f6n\u00fck ve dar g\u00f6r\u00fc\u015fl\u00fc tarih\u00e7elerinin t\u00fcm\u00fcnde, ki\u015fisel \u00e7ekememezliklerin ve (kimi kez de ku\u015faklar aras\u0131) rekabetin ayr\u0131nt\u0131l\u0131 \u00f6yk\u00fcs\u00fcne d\u00f6n\u00fc\u015fen bu iddiada, her zaman bir do\u011fruluk pay\u0131 vard\u0131r. Ama yine de t\u00fckenmi\u015flik duygusunun ve yerle\u015fik ortodoksluklara kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kma iste\u011finin bu kadar farkl\u0131 disiplinde ayn\u0131 anda boy g\u00f6sterivermesi ve hepsinin benzer \u015fekiller almas\u0131 da biraz tuhaf de\u011fil mi? Ve bu t\u00fcr \u00f6yk\u00fclere, t\u0131pk\u0131 New York Times\u2019taki ba\u015fl\u0131\u011f\u0131n \u00e7a\u011fr\u0131\u015ft\u0131rd\u0131\u011f\u0131 gibi, ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz olarak postmodernizmin kendisi de bir kez ortodoksluk ve otorite haline geldi\u011finde, ona da kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131k\u0131laca\u011f\u0131 ve onun da t\u00fckeniverece\u011fi anlam\u0131na gelmez mi?<\/p>\n
Bu da bizi, modernizm ya da postmodernizm gibi s\u0131n\u0131rlar \u00f6tesi bir hareketi, d\u00fc\u015f\u00fcnce d\u00fcnyas\u0131ndaki ve yarat\u0131c\u0131 \u00e7abadaki de\u011fi\u015fen ve bazen de d\u00f6nemin gizli ruhu ile (zeitgeist) a\u00e7\u0131klayan ikinci tart\u0131\u015fmaya getirir. K\u00fclt\u00fcr ve d\u00fc\u015f\u00fcnce tarih\u00e7ileri g\u00f6r\u00fcn\u00fcrde birbirinden farkl\u0131 faaliyetler aras\u0131ndaki gizli ba\u011f\u0131nt\u0131lar\u0131 a\u00e7\u0131k bir \u015fekilde ortaya koymu\u015flard\u0131r. Carl Schorke\u2019nin Fin de Siecle Vienna (19. Y\u00fczy\u0131l Sonlar\u0131nda Viyana) adl\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131, belli bir yerde ve belli bir tarihsel d\u00f6nemde bilim, sanat, mimarl\u0131k, psikanaliz ve edebiyat gibi farkl\u0131 \u00e7al\u0131\u015fma alanlar\u0131n\u0131 birbirine ba\u011flayan gizli ba\u011flant\u0131lar\u0131 anlamaya y\u00f6nelik \u00e7ok say\u0131da ara\u015ft\u0131rmaya \u00f6nc\u00fcl\u00fck etmi\u015f t\u00fcrde bir \u00e7al\u0131\u015fmad\u0131r. Charles Jencks\u2019in postmodern mimariye ili\u015fkin sorgulamalar\u0131, postmodern mimarinin, k\u00fclt\u00fcrel ve d\u00fc\u015f\u00fcnsel faaliyetin say\u0131lamayacak kadar \u00e7ok farkl\u0131 alanlar\u0131nda rastlanabilecek temalar\u0131 al\u0131p, kendince nas\u0131l ifade etti\u011fini g\u00f6steren bu t\u00fcrde \u00e7al\u0131\u015fmalard\u0131r.<\/p>\n
Bu t\u00fcr de\u011ferlendirmeler, hernekadar ayd\u0131nlat\u0131c\u0131 ve son derece ilgin\u00e7 olsa da, bir \u015feylerin h\u00e2l\u00e2 eksik kald\u0131\u011f\u0131 da kesindir. Bu \u00e7al\u0131\u015fmalarda ula\u015f\u0131lan, eksik olan\u0131n im\u00e2 yoluyla g\u00f6sterilmesinden \u00f6teye gitmez: baz\u0131lar\u0131 da insanlar\u0131n bilin\u00e7li bir d\u00fc\u015f\u00fcnme \u00e7abas\u0131na giri\u015fmeksizin ba\u015fka herhangi bir yolu de\u011fil de, belli bir yolu se\u00e7mi\u015f olmalar\u0131n\u0131n alt\u0131nda, ortak bir deneyimin yatmakta oldu\u011funu kavram\u0131\u015flard\u0131r.<\/p>\n
Peki, o halde, d\u00f6nemin ruhundaki bu kaymalar\u0131n kayna\u011f\u0131 nedir? Bunu, Hegelcilerin \u00f6ne s\u00fcrebilecekleri gibi ruhun kat\u0131\u015f\u0131ks\u0131z tezah\u00fcrleri olarak m\u0131 yorumlamal\u0131y\u0131z, yoksa bu kaymalar\u0131, d\u00fc\u015f\u00fcnsel ve yarat\u0131c\u0131 eylemin alan\u0131 olan maddi d\u00fcnyadaki de\u011fi\u015fikliklerle mi a\u00e7\u0131klamal\u0131y\u0131z? E\u011fer ikinci yolu benimseyeceksek, d\u00fcnyay\u0131 en iyi nas\u0131l tasvir edece\u011fiz? Burada elbette ki, \u00e7ok say\u0131da aday ortaya \u00e7\u0131kacakt\u0131r. \u00d6rne\u011fin, 19. ve 20. y\u00fczy\u0131lda de\u011fi\u015fen kentsel ya\u015fam bi\u00e7imleri, modernizm ve postmodernizm tarih\u00e7eleri kapsam\u0131nda yak\u0131ndan incelenmi\u015ftir. \u00d6te yandan, sanat ya da mimari gibi \u00fcstyap\u0131 elemanlar\u0131n\u0131, ekonominin her zaman i\u00e7in \u201cson kertede\u201d belirleyici olan \u015feytans\u0131 g\u00fc\u00e7lerinin bir yans\u0131mas\u0131 olarak g\u00f6ren, kaba Marksizmin me\u015fhur \u201caltyap\u0131-\u00fcstyap\u0131\u201d yorumu da arka planda sinsice s\u0131r\u0131t\u0131r.<\/p>\n
The Condition of Postmodernity ba\u015fl\u0131kl\u0131 kitab\u0131m\u0131n temel tezlerinden biri, postmodernizmin k\u00f6kenlerini belirlemenin ve ya\u015fam\u0131n b\u00f6ylesine farkl\u0131 alanlar\u0131ndan gelen bu kadar \u00e7ok insan\u0131n, niye ayn\u0131 tavr\u0131 benimsediklerini a\u00e7\u0131klaman\u0131n m\u00fcmk\u00fcn oldu\u011fudur. Kitapta sava\u015f sonras\u0131 kapitalizmin 1973-75 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 ilk b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7ekli krizin, bir dizi d\u00fczenlemeyi gerekli k\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve bu d\u00fczenlemelerin de, geli\u015fmi\u015f kapitalist \u00fclkelerde ya\u015famakta olan bizlerin ya\u015fant\u0131lar\u0131n\u0131 k\u00f6kten de\u011fi\u015ftirdi\u011fini \u00f6ne s\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fcm. Sava\u015f sonras\u0131 d\u00fcnya ABD\u2019nin asker\u00ee ve ekonomik hegemonyas\u0131 alt\u0131nda ve So\u011fuk Sava\u015f\u2019\u0131n ortaya \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131 kesin b\u00f6l\u00fcnmelere dayanarak yarat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. Bu sistemin temelinde de, ulus devlete dayanan bir g\u00fc\u00e7 sistemi ile geni\u015f anlamda Fordist (seri \u00fcretim ve kitlesel t\u00fcketim) ve Keynesci (m\u00fcdahaleci devlet ve i\u015fg\u00fcc\u00fc, sermaye ve ulus devlet i\u00e7inde yer alan di\u011fer g\u00fc\u00e7ler aras\u0131nda politik dengeye dayanan bir sistem) olarak adland\u0131r\u0131labilecek bir \u00fcretim sistemi ve politik sistem yatmaktayd\u0131. Evet, belki hepimizin durumu \u00e7ok da parlak de\u011fildi, \u00fcstelik bir s\u00fcr\u00fc de rahats\u0131zl\u0131\u011f\u0131m\u0131z vard\u0131; ama bu, b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde g\u00fcvenli bir d\u00fcnyayd\u0131, \u00e7\u00fcnk\u00fc ortada h\u00e2kim bir g\u00fc\u00e7 vard\u0131 ve oyunun temel kurallar\u0131n\u0131 ve \u00e7eli\u015fkilerin ana hatlar\u0131n\u0131 anlayabilmek kolayd\u0131. Bir sanat\u00e7\u0131 ya da ayd\u0131n\u0131n, siyas\u00ee iktidar ve k\u00fclt\u00fcrel otoritenin kar\u015f\u0131s\u0131nda yer alarak ya da iktidar\u0131 destekleyerek tav\u0131r almas\u0131 m\u00fcmk\u00fcnd\u00fc. Politik iktidara kar\u015f\u0131 olanlar, Berkeley\u2019de konu\u015fma \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc hareketini, ABD\u2019de kentlerinde ayaklanmalar\u0131 ve insan haklar\u0131 hareketini, Woodstock\u2019\u0131 ve Meksiko City, Paris, Prag gibi kentlerde de 68 hareketini ba\u015flatt\u0131lar.<\/p>\n
1970\u2019li y\u0131llar\u0131n ba\u015f\u0131nda gelen ekonomik \u00e7\u00f6k\u00fcnt\u00fc ve onu izleyen 1979-81 krizinin yaratt\u0131\u011f\u0131 bask\u0131lar alt\u0131nda, t\u00fcm istikrar ve belirlilik \u00f6geleri \u00e7ar\u00e7abuk da\u011f\u0131l\u0131verdi. Berlin Duvar\u0131\u2019n\u0131n y\u0131k\u0131lmas\u0131 ve So\u011fuk Sava\u015f\u2019\u0131n sona ermesi, sava\u015f sonras\u0131 d\u00fcnyan\u0131n dayand\u0131\u011f\u0131 temel ilkelerin kesin \u00e7\u00f6k\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn en belirgin elemanlar\u0131yd\u0131. Emek s\u00fcrecindeki yeni par\u00e7alanmalar (de\u011fi\u015fen i\u015f b\u00f6l\u00fcm\u00fc), \u00fcretim mekan\u0131ndaki co\u011frafi kaymalar (\u00fcretimin Japonya\u2019ya ve yeni sanayile\u015fmekte olan \u00fclkelere kaymas\u0131), paran\u0131n de\u011ferindeki h\u0131zl\u0131 de\u011fi\u015fmeler (enflasyonist bask\u0131lar ve d\u00f6viz kurundaki oynamalar) ve artan bir h\u0131zla \u00e7e\u015fitlilik aray\u0131\u015flar\u0131 -hem politik olarak (yeni yeni geli\u015fen feminizm, ekoloji, \u0131rk\u00e7\u0131l\u0131k aleyhtar\u0131 hareketler ve k\u00fclt\u00fcrel ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k hareketleri), hem de t\u00fcketim kal\u0131plar\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan (gitgide daha rekabet\u00e7i hale gelen bir d\u00fcnyada t\u00fcketicilerin tutunabilecekleri daha g\u00fcvenli dallar aray\u0131\u015f\u0131)-, hepimizin \u00fcretim ve maddi refaha eri\u015fme ara\u00e7lar\u0131na ili\u015fkin konumunu derinden etkiledi. Burada, altyap\u0131-\u00fcstyap\u0131 tezini bir kez daha sahneye \u00e7\u0131karmak ve postmodernizmi, derinde yatan bu ekonomik d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcmlerin d\u00fc\u015f\u00fcnce ve yarat\u0131c\u0131 eylem d\u00fcnyas\u0131ndaki yans\u0131mas\u0131 olarak g\u00f6rmek de elbette ki son derece caziptir.<\/p>\n
Ancak ben, daha derin bir yorumun ge\u00e7erli olabilece\u011fine inan\u0131yorum. \u00d6ncelikle \u015fu s\u00f6ylenebilir: k\u00fclt\u00fcrel ve d\u00fc\u015f\u00fcnsel \u00fcretim d\u00fcnyas\u0131 sermaye dolan\u0131m\u0131yla \u00f6ylesine i\u00e7i\u00e7e ge\u00e7mi\u015ftir ki (sanat piyasas\u0131, kitap ticareti ve m\u00fczik sanayi), art\u0131k bu t\u00fcrden faaliyetleri, do\u011frudan k\u00e2r aray\u0131\u015f\u0131n\u0131n\u00a0 bir yans\u0131mas\u0131 olarak g\u00f6rmek hi\u00e7 de anlaml\u0131 de\u011fildir. \u00d6rne\u011fin mimarlar, m\u00fcteahhitlere ba\u011f\u0131ml\u0131d\u0131rlar. Ne de olsa, para m\u00fcteahhitlerin cebindedir ve bunun tersini d\u00fc\u015f\u00fcnmek de sa\u00e7ma olur. E\u011fer Marx\u2019\u0131n dedi\u011fi gibi en k\u00f6t\u00fc mimar\u0131 en iyi ar\u0131dan ay\u0131ran \u015fey, mimar\u0131n kuraca\u011f\u0131 yap\u0131y\u0131 \u00f6nceden kafas\u0131nda tasarlamas\u0131yla, yarat\u0131c\u0131 g\u00fcc\u00fcn, toplumsal bir sistem olarak kapitalizmin spek\u00fclatif geli\u015fiminde temel bir rol oynad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yleyebiliriz. Yarat\u0131c\u0131 kapasitenin al\u0131n\u0131p sat\u0131lmas\u0131, kapitalist ekonomilerdeki temel i\u015flemlerden biridir. \u00dcst yap\u0131-altyap\u0131 modeli burada ge\u00e7erli de\u011fildir.<\/p>\n
\u00d6yleyse bu postmodernizm de nereden \u00e7\u0131kt\u0131? The Condition of Postmodernity\u2019de ele ald\u0131\u011f\u0131m tez, \u00f6zellikle 1973 \u00e7\u00f6k\u00fc\u015f\u00fcnden sonraki d\u00f6nemde de\u011fi\u015fen zaman-mek\u00e2n deneyimlerine dayanmaktayd\u0131. Buna \u00f6zel bir \u00f6nem veriyorum, \u00e7\u00fcnk\u00fc zaman ve mek\u00e2n\u0131n tan\u0131m\u0131, bireysel ya da toplu kimlik yarat\u0131m\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan temel \u00f6nem ta\u015f\u0131r – kim oldu\u011fumuzu b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde, s\u0131rt\u0131m\u0131z\u0131 g\u00fcvenilir zaman-mek\u00e2n koordinatlar\u0131na dayayarak tan\u0131mlar\u0131z. Ama bu koordinatlar kayd\u0131\u011f\u0131nda ya da g\u00fcvenilir olma \u00f6zelli\u011fini yitirdi\u011finde, kim oldu\u011fumuzu tan\u0131mlamam\u0131z g\u00fc\u00e7le\u015fir. Hangi zamanda ya\u015f\u0131yoruz? Borsa simsar\u0131n\u0131n 24 saatinde mi, \u00e7o\u011fu ulus devletin 100 y\u0131l\u0131 ge\u00e7meyen tarihinde mi, yoksa k\u00fcresel \u0131s\u0131nman\u0131n uzun d\u00f6nemli zaman\u0131nda m\u0131? Hangi mek\u00e2nda ya\u015f\u0131yoruz? K\u00f6yde, bir \u00fclkede, Avrupa\u2019da, Bat\u0131\u2019da, yoksa yerk\u00fcrede mi? \u00c7o\u011funun s\u00f6yledi\u011finin tersine, \u00f6zne \u201c\u00f6lmedi\u201d, ama kesinlikle dayanaklar\u0131n\u0131 yitirdi. Evet, 68 olaylar\u0131 bir\u00e7ok \u015feyden s\u0131k\u0131lm\u0131\u015f oldu\u011fumuzu g\u00f6sterdi, ama eski olan \u015feylerden s\u0131k\u0131ld\u0131\u011f\u0131m\u0131z i\u00e7in de\u011fil, d\u00fcnya olaylar\u0131n\u0131n zaman ve mek\u00e2n\u0131nda kayma meydana geldi\u011fi ve d\u00fcnyaya ili\u015fkin konumumuz de\u011fi\u015fti\u011fi i\u00e7zin, kimli\u011fimizi yeniden kurma aray\u0131\u015f\u0131 i\u00e7indeyiz. Uluslararas\u0131 borsac\u0131l\u0131\u011f\u0131n ve k\u00fcresel ticaretin h\u00e2kim oldu\u011fu bug\u00fcn\u00fcn d\u00fcnyas\u0131, d\u00fcnya \u00fczerinde \u00fcretilen \u00fcr\u00fcnlere ve farkl\u0131 mek\u00e2nlara eri\u015febilirli\u011fimizdeki h\u0131zl\u0131 de\u011fi\u015fim (kitle turizminin yayg\u0131nla\u015fmas\u0131, uzakl\u0131k engelinin kalmamas\u0131, vb.), modadaki ve hayat tarzlar\u0131ndaki de\u011fi\u015fmeler, insanlar\u0131n i\u015fleri, sahip olduklar\u0131 de\u011ferler ve (zaman ve mek\u00e2n i\u00e7inde) ba\u015fkalar\u0131yla olan ili\u015fkileri gibi temel \u00f6nemdeki konularda derin bir belirsizlik ve ki\u015fisel g\u00fcvensizlik yaratt\u0131.<\/p>\n
Ya\u015fad\u0131klar\u0131m\u0131z\u0131n b\u00f6ylesine yo\u011funla\u015fmas\u0131na ben \u201czaman-mek\u00e2n s\u0131k\u0131\u015fmas\u0131\u201d (space-time compression) ad\u0131n\u0131 veriyorum. Bu, kapitalizmin tarihinde ilk kez olan bir \u015fey de de\u011fil \u00fcstelik (19. y\u00fczy\u0131l ortalar\u0131nda demiryollar\u0131n\u0131n, telgraf\u0131n ve g\u00fcnl\u00fck bas\u0131n\u0131n geli\u015fi benzer bir sonuca yol a\u00e7t\u0131; t\u0131pk\u0131 1. D\u00fcnya Sava\u015f\u0131 \u00f6ncesinin zor y\u0131llar\u0131nda radyonun geli\u015fimi, demiryolu a\u011f\u0131n\u0131n tamamlanmas\u0131, b\u00fcy\u00fck kartellerin ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131 ve ticaret imparatorluklar\u0131n\u0131n par\u00e7alanmas\u0131 d\u00f6neminde oldu\u011fu gibi). Sonu\u00e7 ise \u00e7ok basit: kendimize tan\u0131mlad\u0131\u011f\u0131m\u0131z kimli\u011fin elimizden kay\u0131vermesi. Konumumuz, ister istemez de\u011fi\u015fti, \u00e7\u00fcnk\u00fc toplumsal ya\u015fam\u0131n zaman-mek\u00e2n koordinatlar\u0131, sa\u011flam bir zemine oturmak bir yana, t\u0131pk\u0131 da\u011f\u0131l\u0131veren kum tanecikleri gibi.<\/p>\n
Bence, postmodernizm bu zaman-mek\u00e2n s\u0131k\u0131\u015fmas\u0131 \u00e7evresinde ve i\u00e7inde kurulan geni\u015f kapsaml\u0131 bir \u00f6nermeler dizisiydi. Hem postmodernizmin sunduklar\u0131n\u0131n, hem de postmodernizme y\u00f6nelik ele\u015ftirilerin bu denli \u00e7e\u015fitlilik g\u00f6stermesini, ancak zaman-mek\u00e2n ufuklar\u0131 de\u011fi\u015fen bir d\u00fcnyada kimlik aray\u0131\u015f\u0131 ile a\u00e7\u0131klayabiliriz. Postmodernizmin elbette ki, hem \u00f6zg\u00fcrle\u015ftirici, hem de yeni \u015feyleri m\u00fcjdeleyici taraflar\u0131 vard\u0131. Eski \u015feylerden s\u0131k\u0131lanlar, yeni a\u00e7\u0131l\u0131mlar yarat\u0131ld\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in kendilerini yeni bir imajla yeniden yaratabilme f\u0131rsat\u0131n\u0131 elde ettiler. Ekonomide devrimci t\u00fcrde giri\u015fimcilikten, sanattaki benzer yeniliklere dek uzanan yeni yarat\u0131c\u0131 \u00e7abalar\u0131n ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131, bu \u00e7abalar i\u00e7inde yer alanlar a\u00e7\u0131s\u0131ndan kesinlikle heyecan vericiydi. Ve zaman ve mek\u00e2n eksenleri k\u00f6kten de\u011fi\u015fmekte olan bir d\u00fcnyada toplumun, mek\u00e2n\u0131n, politikan\u0131n ve ekolojinin ne oldu\u011funa dair ciddi aray\u0131\u015flar da insan \u00e7abas\u0131n\u0131n olumlu yan\u0131n\u0131 kan\u0131tlad\u0131.<\/p>\n
Ancak yine de postmodernizmin olumsuz yanlar\u0131 \u00e7ok g\u00fc\u00e7l\u00fcyd\u00fc: Dar anlamda giri\u015fimcilikle ve parasal de\u011ferlerle bu kadar s\u0131k\u0131f\u0131k\u0131 olmas\u0131; k\u00fclt\u00fcrel \u00fcretim, borsan\u0131n bir \u015fubesinden ba\u015fka bir \u015fey de\u011filmi\u015fcesine, ge\u00e7ici olan \u015feylere bu denli s\u0131k\u0131 s\u0131k\u0131ya ba\u011flanmas\u0131; sanki ger\u00e7ek tarih ve co\u011frafya, \u00e7o\u011fu kez en a\u011f\u0131r \u015fartlar alt\u0131nda ya\u015fanan ve yitirilen hayatlar\u0131n m\u00fccadelesi de\u011fil de, s\u00fcpermarket raflar\u0131ndaki metaforlarm\u0131\u015f\u00e7as\u0131na, tarih ve co\u011frafyay\u0131 birka\u00e7 fikir ve g\u00f6r\u00fcnt\u00fc u\u011fruna talan etmesi. En k\u00f6t\u00fc anlamda postmodernizm, yitirilen zaman-mek\u00e2n anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n yerine sahte ve taklit\u00e7i bir zaman-mek\u00e2n anlay\u0131\u015f\u0131 koymaya \u00e7abalad\u0131; k\u00fclt\u00fcr miras\u0131yla alay etti; yitik ge\u00e7mi\u015ften dem vurup, nostalji pezevenkli\u011fi yapt\u0131; a\u015f\u0131r\u0131 dar kapsaml\u0131 bir yerellik politikas\u0131na sapland\u0131 kald\u0131; ve en ufak bir kar\u015f\u0131 koyma belirtisi g\u00f6stermeksizin ruhunu en y\u00fcksek fiyat\u0131 verene utanmadan satt\u0131. Her \u015feyin \u00f6tesinde de, -Jencks\u2019in en temel hatas\u0131 da budur- eklektizmi, k\u00fclt\u00fcrel, politik ve toplumsal farkl\u0131l\u0131klar\u0131n uzla\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 \u00e7abalar\u0131yla kar\u0131\u015ft\u0131rd\u0131.<\/p>\n
\u00d6yleyse b\u00fct\u00fcn bunlar niye y\u0131k\u0131l\u0131yor ve nereye gidiyoruz? Yoksa, bu yeni zaman ve mek\u00e2n kavray\u0131\u015f\u0131na, kimli\u011fimizi tan\u0131mlayan yeni koordinatlara al\u0131\u015fmaya ve tart\u0131\u015fabilece\u011fimiz, yarat\u0131c\u0131 faaliyetlere giri\u015febilece\u011fimiz daha g\u00fcvenli bir konum tan\u0131mlaman\u0131n m\u00fcmk\u00fcn oldu\u011funa inanmaya m\u0131 ba\u015fl\u0131yoruz? Acaba, \u00e7evremizi kas\u0131p kavuran bu ekonomik, politik ve k\u00fclt\u00fcrel de\u011fi\u015fim f\u0131rt\u0131nas\u0131nda h\u00e2l\u00e2 eski, bildik sorunlar\u0131n varl\u0131\u011f\u0131na m\u0131 tan\u0131k oluyoruz? Ekonomik ve politik g\u00fcc\u00fcn (ister m\u00e2li sistemde, isterse uluslararas\u0131 medyada olsun) a\u015f\u0131r\u0131 yo\u011funla\u015fmas\u0131; yerk\u00fcrenin birbirine d\u00fc\u015fman ticaret imparatorluklar\u0131na ayr\u0131lmas\u0131 (Kuzey Amerika, Avrupa, Japonya); ve t\u00fcm bunlar\u0131n yan\u0131 s\u0131ra d\u00fcnyan\u0131n her k\u00f6\u015fesinde h\u00fck\u00fcm s\u00fcren yoksulluk ve \u00e7evre sorunlar\u0131.<\/p>\n
Postmodernizmin esas olarak bizlere \u00f6\u011fretti\u011fi, farkl\u0131l\u0131\u011f\u0131n ve \u00e7e\u015fitlili\u011fin \u00f6nemli oldu\u011fu ve d\u00fcnyay\u0131 betimledi\u011fimiz dil ve s\u00f6ylem \u00fczerinde b\u00fcy\u00fck bir dikkatle durup kafa yormam\u0131z gerekti\u011fidir. T\u00fcm bunlara ra\u011fmen postmodernizm, farkl\u0131l\u0131klar\u0131 \u00fcretken bir \u015fekilde nas\u0131l birbiriyle uzla\u015ft\u0131rabilece\u011fimizi belirtmedi\u011fi gibi, her birimiz kar\u015f\u0131m\u0131zdakinin dilini par\u00e7alar\u0131na b\u00f6ld\u00fckten sonra, nas\u0131l birbirimizle ileti\u015fim kurabilece\u011fimiz konusunda hi\u00e7bir ipucu da vermedi. Bu a\u00e7\u0131dan bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda da, \u201cpost\u201d (sonra) \u00f6neki, neyin \u201c\u00f6ncesinde\u201d (pre) oldu\u011fumuz gibi bir soruyla u\u011fra\u015fmam\u0131z\u0131 gereksiz k\u0131ld\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in yerindedir. Bu a\u00e7\u0131dan, realizme geri d\u00f6n\u00fclmesi, metafor alan\u0131ndan uzakla\u015f\u0131lmas\u0131, reel politika ve ekonomi ile yeniden ilgilenilmesi, ho\u015f kar\u015f\u0131lanmas\u0131 gerekli \u015feylerdir. \u015eimdiden durup da geriye bakt\u0131\u011f\u0131mda, postmodernizmin hem \u00e7ok \u015fey \u00f6\u011fretti\u011fini, hem de geride, ard\u0131ndan yas tutaca\u011f\u0131m\u0131z \u00e7ok \u015fey b\u0131rakt\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yleyebilirim. Daha \u00f6zenli bir gelecek kurmaya \u00e7abalarken, bu dersler \u00fczerinde b\u00fcy\u00fck bir dikkatle durmam\u0131z gerekti\u011fine inan\u0131yorum. <\/p>\n
David Harvey, Oxford \u00dcniversitesi\u2019nde co\u011frafya profes\u00f6r\u00fc. Belli ba\u015fl\u0131 kitaplar\u0131 Explanation in Geography (1968), Social Justice and the City (1973), The Limits to Capital (1982), The Urbanization of Capital (1985), The Urbanization of Consciousness (1985), The Condition of Postmodernity (1989) ve The Urban Experience (1989).<\/em><\/p>\n David Harvey\u2019in T\u00fcrk\u00e7e\u2019de yay\u0131mlanan ilk \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 olan bu yaz\u0131, \u201cLooking Backwards on Postmodernism\u201d ad\u0131yla Architectural Design dergisinin ??\/1991 tarihli \u201cPostmodernism on Trial\u201d (Postmodernizm Yarg\u0131lan\u0131yor) konulu \u00f6zel say\u0131s\u0131nda yay\u0131nlanm\u0131\u015ft\u0131r. Bu yaz\u0131y\u0131 Birikim dergisine ileterek yay\u0131mlanmas\u0131na izin veren David Harvey\u2019e te\u015fekk\u00fcr ederiz (O.I.)<\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Amerikal\u0131 \u00fcnl\u00fc m\u00fcteahhitlerden biri 1988 y\u0131l\u0131nda mimar Moshe Safdie\u2019ye \u015funlar\u0131 s\u00f6yledi: \u201cBize \u00f6yle geliyor ki, postmodernizm art\u0131k sona ermek \u00fczere\u201d ve ekledi: \u201c\u00d6n\u00fcm\u00fczdeki be\u015f y\u0131l i\u00e7erisinde y\u00fcklenece\u011fimiz projelerde yeni mimarlar\u0131 g\u00f6revlendirmeyi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyoruz.\u201d 1990\u2019a geldi\u011fimizde ise New York Times\u2019\u0131n sanat ekinde \u015fu ba\u015fl\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fcyoruz: \u201cHer \u015fey gibi postmodernizm de \u00f6lmek \u00fczere.\u201d Her ne kadar postmodern \u201chareket\u201din […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[43],"tags":[],"class_list":{"0":"post-394","1":"post","2":"type-post","3":"status-publish","4":"format-standard","6":"category-postmodernizm"},"yoast_head":"\n