![](\"http:\/\/i.radikal.com.tr\/644x385\/2008\/06\/21\/fft5_mf22194.Jpeg\")
<\/p>\n<\/p>\n
Hikmet K\u0131v\u0131lc\u0131ml\u0131n\u0131n an\u0131s\u0131na\u2026<\/em><\/p>\n Ama erdem konusunda kararlar ve varsay\u0131mlar birbirlerinden ne kadar ba\u011f\u0131ms\u0131z olursa o \u00f6l\u00e7\u00fcde harcamalar\u0131n (ara\u00e7lar\u0131n,-DG) yerini tutarlar. \u00c7\u00fcnk\u00fc us varsay\u0131mlarda ya da ilkelerde \u00e7okluktan ka\u00e7\u0131n\u0131lmas\u0131n\u0131 buyurur.<\/em>G.W. Leibniz<\/em><\/p>\n Marksizm (yahut Tarih\u00e7i Maddecilik) denilen sosyal doktrin (mezhep: gidilecek yol) ve ak\u00eede (kanaatlar ve kavray\u0131\u015flar b\u00fct\u00fcn\u00fc) iki \u015fey yapar: 1) Evreni [do\u011fa ve toplumu,-DG] izah eder, 2) Evreni de\u011fi\u015ftirir\u2026 Marx\u2019\u0131n ve Marksizmin \u00f6ld\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc ilan eden retorik, neredeyse onun tarihi kadar eskidir. Durum ve ko\u015fullara g\u00f6re ini\u015f \u00e7\u0131k\u0131\u015f e\u011frileri \u00e7izerek bir nevi onun tarihini beraber yazmaktad\u0131r. Sadece bir iddiadan ibaret olan bu retori\u011fin itibar\u0131 ne kadar \u00e7abuk y\u00fckseliyorsa d\u00fc\u015f\u00fc\u015f\u00fc de o kadar h\u0131zl\u0131 oluyor. Sovyet merkezli sosyalist sistemin \u00e7\u00f6z\u00fclmeye ba\u015flamas\u0131yla, 1990\u2019l\u0131 y\u0131llarda y\u00fckselen retorikte bilimsel olmaktan \u00e7ok, propaganda ama\u00e7l\u0131, gerek\u00e7elendirilmemi\u015f bo\u015f bir iddiadan ibaretti. Marx\u2019\u0131n ve Marksizmin \u00f6ld\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc ilan eden bu son retorik dalgan\u0131n \u00f6mr\u00fc de bas\u0131n ve medyan\u0131n b\u00fct\u00fcn \u00e7abas\u0131na kar\u015f\u0131n k\u0131sa oldu. Marx\u2019\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcnceleri, 150 y\u0131l\u0131 a\u015fk\u0131n bir s\u00fcredir insanl\u0131\u011f\u0131n ya\u015fam\u0131n\u0131 o kadar derinden etkiledi ve de\u011fi\u015ftirdi ki, o art\u0131k insanl\u0131\u011f\u0131n k\u00fclt\u00fcrel tarihinin ve ya\u015fam\u0131n\u0131n, ideolojik ve s\u0131n\u0131f kavgalar\u0131n\u0131n ve entelekt\u00fcel d\u00fcnyas\u0131n\u0131n ayr\u0131lmaz bir par\u00e7as\u0131 haline geldi. K\u0131sacas\u0131, belki \u201cbir\u00e7oklar\u0131 bunun bazen bilincinde olmasa da, o (art\u0131k,- DG) \u00e7a\u011fda\u015f insanl\u0131\u011f\u0131n ortak de\u011feri haline gelmi\u015ftir.\u201d (Avineri, 1983: 14) Bu durum, sistematik bir kuram olarak Marx\u2019\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcncelerinin toplumsal ya\u015famla derinden ba\u011flant\u0131l\u0131, di\u011fer bir deyimle ontolojik olarak ili\u015fkili olmas\u0131yla ilgilidir. Bu nedenle, Marx\u2019\u0131n \u201c\u00f6ld\u00fc\u201d deyip rafa kald\u0131r\u0131lmas\u0131, d\u00fc\u015f\u00fcncelerinin g\u00f6z ard\u0131 edilmesi veya sadece tarihsel a\u00e7\u0131dan ilgin\u00e7 olan bir kurama indirgenmesi, hangi a\u00e7\u0131dan bak\u0131l\u0131rsa bak\u0131ls\u0131n, m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir.<\/p>\n BBC\u2019nin 1999 y\u0131l\u0131nda yapt\u0131\u011f\u0131 bir ara\u015ft\u0131rmada, insanl\u0131k tarihinin ortaya \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131 en b\u00fcy\u00fck d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr kimdir?, sorusuna verilen cevaplara g\u00f6re, Karl Marx birinci, Albert Einstein ikinci s\u0131rada geliyordu. \u0130saac Newton ve Charles Darwin \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc ve d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc s\u0131rada yer alm\u0131\u015ft\u0131. The Economist, bu haberi de konu etti\u011fi \u201cMarx after Communism\u201d (Kom\u00fcnizmden sonra Marx) ba\u015fl\u0131kl\u0131 imzas\u0131z bir yaz\u0131da kulland\u0131\u011f\u0131 g\u00f6rsel materyalin alt\u0131na \u015fu notu d\u00fc\u015f\u00fcyordu: \u201c[b]ir sistem olarak kom\u00fcnizm \u00f6ld\u00fc veya \u00f6l\u00fcyor. Bir d\u00fc\u015f\u00fcnceler sistemi olarak gelece\u011fi emin g\u00f6z\u00fck\u00fcyor.\u201d (Dec. 2002\/Jan. 2003: 17) Marksizmin \u00f6lmedi\u011fini ve \u00f6ld\u00fcr\u00fclemeyece\u011fini anlatt\u0131ktan ve bu retori\u011fin art\u0131k tutmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 de\u011fi\u015fik a\u00e7\u0131lardan g\u00f6sterdikten sonra The Economist, retorikte bir de\u011fi\u015fiklik \u00f6neriyor. \u00dcst\u00fc kapal\u0131 olarak \u00f6nerilen \u015fu: art\u0131k Marksizm \u00f6ld\u00fc t\u00fcr\u00fc basit retorik denemelerden vazge\u00e7ilmelidir.\u00a0 Bundan b\u00f6yle bu retorik yerine \u00e7abalar, Marksizmi bir dini \u00f6\u011fretiye indirgeme \u00fczerinde yo\u011funla\u015fmal\u0131d\u0131r. S\u00f6z konusu derginin iddias\u0131na g\u00f6re, Marksizm bir bilim de\u011fildir, bir dindir ve bir din olarak ya\u015fayacakt\u0131r. Marksizm, bir peygamberi ve kutsal kitab\u0131 olan ve m\u00fcritlerine cennet vaat eden bir inan\u00e7 sistemidir: \u201cMarx, iddia etti\u011fi gibi bir bilimci de\u011fildi. O, bir inan\u00e7 kurdu. Onun ilham etti\u011fi iktisadi ve siyasal sistemler \u00f6ld\u00fc veya \u00f6l\u00fcyor. Ama onun dini, geni\u015f bir kilisedir ve ya\u015famaya devam ediyor.\u201d (Dec. 2002\/Jan. 2003: 19; vurgu benim) Yani Marksizm, Marksistlerin iddias\u0131n\u0131n aksine bir bilim de\u011fildir, bir dindir, ger\u00e7ekle\u015fmesi m\u00fcmk\u00fcn olmayan, kelimenin olumsuz anlam\u0131nda, bir \u2018\u00fctopya\u2019, bir r\u00fcyad\u0131r. Marx\u2019\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcnceleri bu haliyle ya\u015famaya devam edecektir. Bu ilgin\u00e7 g\u00f6zlem bug\u00fcn Marksizmin gelece\u011fine dair \u2018i\u00e7\u2019 tart\u0131\u015fmalar\u0131n, Marksizmi yenileyerek yeniden kurma \u00e7abalar\u0131n\u0131n hem kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya oldu\u011fu g\u00f6revi hem de tehlikeyi, yani tabir yerindeyse \u2018taksimi m\u00fcsennay\u0131\u2019 \u00e7ok iyi ifade ediyor. B\u00fct\u00fcn yenileme \u00e7abalar\u0131 Marksizmi bir bilim olarak ya yeniden kuracak ve onun bilimselli\u011fini s\u00fcrekli yeniden kan\u0131tlayacak, ya da Marksizmin bir bilim oldu\u011funa dair iddias\u0131ndan vazge\u00e7ecek ve onu ak\u0131l d\u0131\u015f\u0131 (irasyonalist) bir \u00f6\u011fretiye, kelimenin olumsuz anlam\u0131nda bir \u2018\u00fctopyaya\u2019, bir dine d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrecektir. Hangi a\u00e7\u0131dan bak\u0131l\u0131rsa bak\u0131ls\u0131n, burada s\u0131n\u0131f kuram\u0131 kar\u015f\u0131s\u0131nda sergilenen duru\u015f bir denekta\u015f\u0131 g\u00f6revi g\u00f6r\u00fcyor. Bu, s\u0131n\u0131f kuram\u0131n\u0131n Marksizm i\u00e7inde hem sistematik hem de ontolojik bak\u0131mdan kurucu bir \u00f6neme sahip olmas\u0131ndan kaynaklan\u0131yor. (\u00d6ngen, 2002: 9-28)<\/p>\n 1. Marksizm \u00fczerine y\u00fcr\u00fct\u00fclen tart\u0131\u015fmalar\u0131n mahiyeti \u00fczerine<\/p>\n Bir kuram ve toplumsal hareket olarak Marksizm, tarihinde hi\u00e7bir zaman bug\u00fcn oldu\u011fu kadar k\u00f6kl\u00fc ve yayg\u0131n bir \u015fekilde temellerinin sorgulanmas\u0131yla kar\u015f\u0131la\u015fmad\u0131. 20. y\u00fczy\u0131l boyunca ya\u015fanan temel tart\u0131\u015fmalar s\u0131k\u00e7a iddia edildi\u011finin aksine bir \u201ckrizin\u201d kendisini d\u0131\u015fa vurmas\u0131 de\u011fildir. \u0130\u015f\u00e7i s\u0131n\u0131f\u0131 ve sosyalizm hareketinin ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 bunal\u0131mlar, yapt\u0131\u011f\u0131 at\u0131l\u0131mlar ve devrimler, felsefe ve de\u011fi\u015fik bilim dallar\u0131nda g\u00f6zlenen geli\u015fmeler, bunlarla organik bir ba\u011f i\u00e7inde bulunan Marksizmi s\u00fcrekli yeni g\u00f6revlerle, a\u00e7\u0131klanmas\u0131 gereken yeni kuramsal soru ve \u00e7\u00f6z\u00fclmesi gereken pratik siyasal sorunlarla y\u00fcz y\u00fcze getirmi\u015ftir do\u011fal olarak. Fakat bunu Marksizmin bir krizi veya krizine dair bir belirti olarak yorumlamak kan\u0131mca do\u011fru de\u011fildir. Toplumsal ya\u015famla bu kadar i\u00e7 i\u00e7e ge\u00e7mi\u015f canl\u0131 bir \u00f6\u011freti i\u00e7in bundan daha do\u011fal bir \u015fey olamaz. 20. y\u00fczy\u0131l boyunca ya\u015fanan tart\u0131\u015fmalar \u00f6zellikle hen\u00fcz gen\u00e7 bir bilim olan Marksizmi anlama ve kavrama tart\u0131\u015fmalar\u0131yd\u0131 ayn\u0131 zamanda. Georg Luk\u00e1cs\u2019\u0131n ya\u015fam\u0131 ve eserlerinde \u00e7izmi\u015f oldu\u011fu yol bunun iyi bir belgesi olarak g\u00f6r\u00fclebilir. Luk\u00e1cs\u2019\u0131n, Tarih ve S\u0131n\u0131f Bilinci adl\u0131 denemelerden olu\u015fan kitab\u0131n\u0131n 1967 y\u0131l\u0131nda yap\u0131lan yeni bask\u0131s\u0131na yazd\u0131\u011f\u0131 \u00f6ns\u00f6zde anlatt\u0131\u011f\u0131, kendisini Webercilikten Marksizme g\u00f6t\u00fcren uzun ve zorlu entelekt\u00fcel ve pratik macera yal\u0131t bir olgu de\u011fildir. Luk\u00e1cs\u2019tan farkl\u0131 da olsa benzeri bir macera, ba\u015fka bir a\u00e7\u0131dan ve ba\u015fka bir bi\u00e7imde de olsa, kendisini hi\u00e7bir zaman i\u00e7in Marksist olarak tan\u0131mlamam\u0131\u015f ama onun \u00f6\u011fretisine sempatiyle bakan Sartre i\u00e7in de ge\u00e7erlidir.<\/p>\n Marksizme dair bug\u00fcn g\u00f6zlenen i\u00e7 ve d\u0131\u015f tart\u0131\u015fmalar, \u00f6zellikle yo\u011funlu\u011fu ve geni\u015fli\u011fi g\u00f6z \u00f6n\u00fcne al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda, \u00f6rne\u011fin 20. y\u00fczy\u0131l\u0131n ilk 90 y\u0131l\u0131nda y\u00fcr\u00fct\u00fclen tart\u0131\u015fmalara g\u00f6re \u00f6nemli nitel bir fark g\u00f6steriyor. Ku\u015fkusuz, yeni yeti\u015fen ku\u015faklar eski ku\u015faklar\u0131n \u00f6\u011frenmi\u015f oldu\u011fu bir\u00e7ok \u015feyi yeniden \u00f6\u011frenmek zorundad\u0131r. Bu, yeniden elde etmenin ve \u00fcretmenin yasas\u0131d\u0131r bir nevi. \u00d6ne \u00e7\u0131kan yeni toplumsal, felsefi ve bilimsel sorunlar\u0131n \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda Marksizmin s\u00fcrekli yeni yanlar\u0131 ke\u015ffediliyor, \u00f6\u011freniliyor ve \u00f6ne \u00e7\u0131kar\u0131l\u0131yor. \u00d6zellikle son y\u0131llarda yayg\u0131nla\u015ft\u0131\u011f\u0131 g\u00f6zlenen ve yanl\u0131\u015f \u00e7a\u011fr\u0131\u015f\u0131mlara yol a\u00e7an \u201cEkolojik Marksizm\u201d olgusu buna bir \u00f6rnek olarak verilebilir. Luk\u00e1cs\u2019\u0131n belirtti\u011fi gibi, do\u011fa d\u00fc\u015f\u00fcncesi \u201cMarksizmin ontolojisini\u201d olu\u015fturuyor. Onun felsefi olarak temellenmesinde ya\u015famsal \u00f6neme sahiptir ve \u00f6zellikle bu a\u00e7\u0131dan salt sosyolojist ve politolojist kuramlardan ayr\u0131l\u0131r. Son 30-40 y\u0131lda \u00e7evreyle ilgili sorunlar\u0131n iyice vahimle\u015fmesi nedeniyle Marksist kuram\u0131n do\u011faya dair s\u00f6ylediklerinin, \u00f6rne\u011fin bunun genel kuram i\u00e7indeki yerinin, g\u00fcncel \u00e7evreyle ilgili sorunlara yakla\u015f\u0131mda sunabilece\u011fi olas\u0131 perspektif(ler)in ara\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 \u00e7ok do\u011fald\u0131r. Fakat onun bu yan\u0131n\u0131, ne kadar iyi niyetle yap\u0131lm\u0131\u015f olursa olsun, bir isim veya ba\u015fl\u0131k alt\u0131nda toplay\u0131p g\u00f6reli dahi olsa, di\u011fer bile\u015fenlerine kar\u015f\u0131 ba\u011f\u0131ms\u0131zla\u015ft\u0131rmak ve onlar\u0131n kar\u015f\u0131s\u0131na koymak do\u011fru de\u011fildir. Bu t\u00fcr yakla\u015f\u0131mlar Marksist \u00f6\u011fretinin b\u00fct\u00fcnl\u00fckl\u00fc bir \u00f6\u011freti olma \u00f6zelli\u011fine ayk\u0131r\u0131d\u0131r. Bundan dolay\u0131 bug\u00fcn ya\u015fanan ve gelecekte ya\u015fanacak tart\u0131\u015fmalarda da \u201c\u00f6\u011frenme unsurunu\u201d tam olarak d\u0131\u015flamam\u0131z m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir. Ger\u00e7ekten tart\u0131\u015fman\u0131n en \u00f6nemli i\u015flevlerinden birisi anlama, \u00f6\u011frenme ve a\u00e7\u0131klama de\u011fil midir? Ancak g\u00fcn\u00fcm\u00fczde art\u0131k Marksizmin bir\u00e7ok yan\u0131 ara\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f ve ortaya \u00e7\u0131kar\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bunlar, bundan sonraki ara\u015ft\u0131rmalara temel olu\u015fturabilir; k\u0131sacas\u0131 s\u0131f\u0131rdan ba\u015flanmas\u0131 gerekmiyor art\u0131k. Fakat kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya bulundu\u011fumuz s\u00f6z\u00fcm ona Marksizmi geli\u015ftirme \u00f6nerilerinin \u00e7o\u011fu hem 20. y\u00fczy\u0131l boyunca kazan\u0131lan deneyimleri ve edinilen teorik bilgiyi yok sayar gibidir hem de y\u0131k\u0131c\u0131 bir \u015fekilde Marx ve Engels\u2019in \u00f6\u011fretisinin \u00f6z\u00fcne y\u00f6nelmektedir. Bunun nedeni, Marksist kuram\u0131n i\u00e7 a\u00e7mazlar\u0131n\u0131n ve kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya bulundu\u011fumuz \u00e7a\u011f\u0131m\u0131za dair bilimsel sorulara yan\u0131t verememesi de\u011fil, al\u0131nan b\u00fcy\u00fck tarihsel yenilginin yaratt\u0131\u011f\u0131 sonu\u00e7 ve ruh halidir. Bu a\u00e7\u0131dan Marksizmi geli\u015ftirmek amac\u0131yla ileri s\u00fcr\u00fclen \u00f6nermelerin \u00e7o\u011fu, hen\u00fcz bu yenilginin y\u0131k\u0131c\u0131 psikolojik etkisi alt\u0131nda yap\u0131lmaktad\u0131r. Bu, kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya bulundu\u011fumuz Marksizmi geli\u015ftirme \u00f6nerilerinin \u00e7o\u011funun niteli\u011fine ili\u015fkin baz\u0131 ipu\u00e7lar\u0131 vermektedir. Fakat i\u00e7inden ge\u00e7ti\u011fimiz d\u00f6nemin, ilk bak\u0131\u015fta g\u00f6r\u00fclemeyen daha derindeki anlam\u0131n\u0131 kavrayabilmek i\u00e7in,\u00a0 daha dar bir \u00e7apta ve daha k\u0131sa \u00f6m\u00fcrl\u00fc de olsa, 20. y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015f\u0131nda Rusya\u2019da 1905 devriminden sonra ya\u015fan\u0131lanlara ve bunlar kar\u015f\u0131s\u0131nda Lenin\u2019in sergiledi\u011fi yakla\u015f\u0131ma bakal\u0131m. Bu, bize s\u00f6z konusu y\u0131k\u0131c\u0131 psikolojinin etkisinden daha \u00e7abuk kurtulmam\u0131za ve d\u00f6nemimizin b\u00fct\u00fcn y\u0131k\u0131c\u0131 ruh haline kar\u015f\u0131n kendi miras\u0131m\u0131za dair daha yap\u0131c\u0131 bir duru\u015f sergilememize yard\u0131m olacakt\u0131r.<\/p>\n Lenin, Rusya\u2019da 1905 devrim dalgas\u0131n\u0131n yerini en ge\u00e7 1907 y\u0131l\u0131ndan sonra toplumsal ve siyasal gericili\u011fe b\u0131rakmas\u0131yla daha \u00e7ok kuramsal ve\/veya felsefi sorunlar\u0131n \u00f6ne \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve bunun da \u00e7ok do\u011fal oldu\u011funu belirtiyor. Zira devrimci dalgadan sonra gelen toplumsal ve siyasal gericilik d\u00f6nemleri devrimin zengin deneyimlerinin hazmedildi\u011fi d\u00f6nemlerdir. Bunun i\u00e7in ise her \u015feyden \u00f6nce iyi bir kuramsal donan\u0131m, dolay\u0131s\u0131yla felsefe gerekmektedir, \u00e7\u00fcnk\u00fc felsefe, ya\u015fanan deneyimleri kuramsal \u00fcst d\u00fczeye ta\u015f\u0131ma, de\u011ferlendirme ve genelle\u015ftirme olana\u011f\u0131 sunmaktad\u0131r. Dikkat edilirse Lenin, yenilginin do\u011fal olarak beraberinde getirdi\u011fi y\u0131k\u0131c\u0131 ruh haline kap\u0131lmak yerine, yenilgiden sonraki d\u00f6nemi zengin deneyimlerin hazmedildi\u011fi bir d\u00f6nem olarak tan\u0131ml\u0131yor ki, bu, sadece olumsuzlamay\u0131 de\u011fil, ayn\u0131 zamanda olumlamay\u0131 da gerekli k\u0131lmaktad\u0131r. \u015e\u00f6yle diyor Lenin: \u201ctoplumsal ve siyasal gericilik d\u00f6neminin, di\u011fer bir deyimle devrimin zengin deneyimlerinin \u2018hazmedildi\u011fi\u2019 d\u00f6nemin, temel kuramsal bu arada felsefi sorular\u0131 da \u00f6ne \u00e7\u0131karan d\u00f6nemler\u201d olmas\u0131 bir \u201crastlant\u0131\u201d de\u011fildir. Toplumsal ve siyasal gericili\u011fin ata\u011fa ge\u00e7ti\u011fi d\u00f6nemlerde ilerici ve devrimci g\u00fc\u00e7ler gerilemeye ba\u015flar. Bu g\u00fc\u00e7lerin gerileme d\u00f6nemlerinde, daha \u00f6nceki ilerleme d\u00f6nemlerinde edindikleri deneyimleri hazmedebilmeleri i\u00e7in bir \u201cfelsefi \u2018durula\u015fma s\u00fcreci\u201d ya\u015famalar\u0131 ka\u00e7\u0131n\u0131lmazd\u0131r. Buna kar\u015f\u0131n devrimci dalgan\u0131n haz\u0131rland\u0131\u011f\u0131 y\u0131llarda, iktisadi ve devrimci dalgan\u0131n ya\u015fand\u0131\u011f\u0131 d\u00f6nemlerde siyasetin kuramsal ve pratik sorunlar\u0131n \u00f6ne \u00e7\u0131kmas\u0131 bir nevi ka\u00e7\u0131n\u0131lmazd\u0131r. (Lenin, 1962: 60-61) Ku\u015fkusuz b\u00fct\u00fcn bu s\u00fcre\u00e7leri \u015fematik olarak birbirinden ay\u0131rmak m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir. Tersine, tarihsel s\u00fcre\u00e7ler dinamik s\u00fcre\u00e7lerdir. Hegel\u2019in nicel-nitel diyalekti\u011fi \u00e7er\u00e7evesinde ifade etti\u011fi gibi, ilerleme s\u00fcre\u00e7lerinde onun farkl\u0131 yanlar\u0131 hep i\u00e7 i\u00e7e ge\u00e7er, bazen alt\u00fcst olur, bazen \u015fu veya bu yan\u0131 kendisini daha az hissettirirken, ayn\u0131 zamanda ba\u015fka yanlar\u0131 \u00f6ne \u00e7\u0131kar. K\u0131sacas\u0131, ilerleme s\u00fcre\u00e7lerini, karma\u015f\u0131k ve kavga dolu, s\u00fcrekli kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 nicel ve nitel olumlama ve olumsuzlama s\u00fcre\u00e7leri olarak kavramak gerekir. \u0130\u015fte yeni olan, bu karma\u015f\u0131k ve kavga dolu s\u00fcre\u00e7ten ge\u00e7erek \u00f6l\u00fcm-kal\u0131m kavgas\u0131n\u0131n i\u00e7inden s\u0131yr\u0131l\u0131p ortaya \u00e7\u0131kar. Belirtti\u011fim gibi, Lenin\u2019in 1905 devriminin \u00f6ncesinde ve sonras\u0131nda yap\u0131lan tart\u0131\u015fmalara ve bunlar\u0131n mahiyeti hakk\u0131nda yapm\u0131\u015f oldu\u011fu bu belirlemeler bug\u00fcn ya\u015fanan tart\u0131\u015fmalara ve bunlar\u0131n mahiyetine dair baz\u0131 ipu\u00e7lar\u0131 veriyor bize.<\/p>\n Bug\u00fcn felsefi tart\u0131\u015fmalar hala s\u00fcr\u00fcyor olsa da yerini art\u0131k yava\u015f yava\u015f iktisadi sorunlara b\u0131rakmaya ba\u015flad\u0131. \u00d6zellikle son y\u0131llarda canlanan emperyalizm tart\u0131\u015fmalar\u0131 bunun bir belirtisi olarak g\u00f6r\u00fclebilir. Yaln\u0131z, Lenin\u2019in i\u015faret etmi\u015f oldu\u011fu \u201cfelsefi durula\u015fma s\u00fcreci\u201d hen\u00fcz bitmi\u015f, \u00f6zellikle 1992 y\u0131l\u0131ndan sonra g\u00fcndeme gelen felsefi sorular tam olarak cevaplanm\u0131\u015f de\u011fildir. Bu sorular \u00f6rne\u011fin yap\u0131 ve \u00f6zne, b\u00fct\u00fcn ve par\u00e7a, \u00f6z ve g\u00f6r\u00fcn\u00fcm ili\u015fkisine dair birbiriyle yak\u0131ndan ilgili temel sorulard\u0131r. Bu nedenle bug\u00fcn ya\u015fanan emperyalizm tart\u0131\u015fmalar\u0131, \u00f6rne\u011fin Lenin\u2019in yapt\u0131\u011f\u0131 gibi felsefeyi arkas\u0131na al\u0131p sat\u0131r aralar\u0131na yedirerek hak etti\u011fi bir \u015fekilde y\u00fcr\u00fct\u00fclen iktisadi bir tart\u0131\u015fma olmaktan \u00e7ok, hala felsefenin \u00f6n planda durdu\u011fu bir tart\u0131\u015fmad\u0131r. Michael Hardt ve Antonio Negri\u2019nin Empire adl\u0131 kitab\u0131, iktisadi sorunlar\u0131 kelimenin geni\u015f ve esnek anlam\u0131nda salt felsefi bak\u0131mdan \u00e7\u00f6zmeye \u00e7al\u0131\u015fan ama her \u015feyi birbirine kar\u0131\u015ft\u0131ran bir kitap olmas\u0131 bak\u0131m\u0131ndan buna iyi bir \u00f6rnektir.<\/p>\n K\u0131sacas\u0131, bug\u00fcn Marksizmin gelece\u011fine dair tart\u0131\u015fmalar ve onu yenileme \u00e7abalar\u0131 en temel kuramsal ve felsefi sorular\u0131 konu ediniyor. Bu sorular\u0131n do\u011fru saptanmas\u0131 ve buna uygun do\u011fru yan\u0131tlar\u0131n bulunmas\u0131, Marksizmin gelece\u011fi bak\u0131m\u0131ndan oldu\u011fu kadar, yukar\u0131da i\u015faret etti\u011fim gibi, bunun toplumsal kurtulu\u015f aray\u0131\u015flar\u0131, m\u00fccadeleleri ve hareketleriyle ontolojik olarak ili\u015fkilenmi\u015f olmas\u0131ndan dolay\u0131, bunlar\u0131n da gelece\u011fi bak\u0131m\u0131ndan \u00e7ok b\u00fcy\u00fck bir \u00f6neme sahiptir. Marksizm, bilim ve felsefe tarihinde kurtulu\u015f\u00e7u kuram ile devrimci prati\u011fin, felsefe ve bilim ile siyasetin birbiriyle olan ili\u015fkisini \u00f6yle kurmu\u015ftur ki, bunlar b\u00fct\u00fcn g\u00f6reli ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131klar\u0131na kar\u015f\u0131n birbirini kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 s\u00fcrekli besliyor, birbirinin yenilgisini ve zaferini payla\u015f\u0131yor, bunlardan birisinin gelece\u011fine dair soru ve sorunlar ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz olarak di\u011ferinin gelece\u011fiyle ilgili soru ve sorunlar\u0131 neredeyse dolays\u0131z olarak i\u00e7eriyor.<\/p>\n Bu yaz\u0131da baz\u0131 temel \u00f6nermelerini ele\u015ftirel olarak tart\u0131\u015fmak istedi\u011fim \u201c\u00c7o\u011fulcu Marksizm\u201d, k\u00f6kleri 20. y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015flar\u0131nda olan ve en az 1970\u2019lerin ba\u015f\u0131ndan beri de\u011fi\u015fik bir bi\u00e7imde yeniden canlanan bir \u00f6nerme. Ama \u00f6zellikle al\u0131nan tarihsel yenilginin etkisi alt\u0131nda hem Almanca, hem de \u0130ngilizce konu\u015fulan d\u00fcnyada daha yayg\u0131n ve radikal bir \u015fekilde g\u00fcndeme geldi. Marksizmin en \u201ctemel kuramsal, bu arada felsefi sorular\u0131\u201dn\u0131 g\u00fcndeme getiren bu \u2018yenilik\u00e7i\u2019 \u00f6nerme Marksizmin sistemati\u011finin en temel unsurlar\u0131 aras\u0131ndaki b\u00fct\u00fcnl\u00fckl\u00fc ili\u015fkiyi ve b\u00f6ylece sistemati\u011fin kendisini sorguluyor. Bunu yaparken Marx\u2019a ve diyalektik kuram\u0131n kendisine, daha do\u011frusu bunun geli\u015fim ilkesine dayand\u0131\u011f\u0131n\u0131 ileri s\u00fcr\u00fcyor. Bu \u00f6nermenin uluslararas\u0131 alanda en etkin s\u00f6zc\u00fcs\u00fc Alman d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr Wolfgang Fritz Haug\u2019tur. Bundan dolay\u0131 yaz\u0131n\u0131n merkezinde Haug\u2019un konuyla ilgili yaz\u0131lar\u0131 bulunacakt\u0131r. Fakat bundan bu yaz\u0131da sadece Haug\u2019la bir tart\u0131\u015fma y\u00fcr\u00fct\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcne veya hesapla\u015fma yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131na dair bir sonu\u00e7 \u00e7\u0131kar\u0131lmamal\u0131d\u0131r. Haug sadece bir \u00f6rnektir, fakat dile getirdi\u011fi \u201c\u00e7o\u011fulcu Marksizm\u201d \u00f6nermesi bu konuda en geli\u015fkin olan\u0131d\u0131r. Bu \u00f6nerme 1980\u2019li y\u0131llardan itibaren yayg\u0131nla\u015fmaya ba\u015flam\u0131\u015f ve bug\u00fcn al\u0131nan tarihsel yenilgilerin sonucu olu\u015fan genel kriz atmosferinde de \u2018verimli\u2019 bir toprak bulmaktad\u0131r. Bu nedenle bu yaz\u0131n\u0131n amac\u0131, Haug \u00f6rne\u011finde \u201c\u00e7o\u011fulcu Marksizm\u201d \u00f6nermesini bir b\u00fct\u00fcn olarak ele\u015ftirmek ve Marksizm i\u00e7i farkl\u0131l\u0131\u011fa ve birli\u011fe dair bir duru\u015f form\u00fcle etmektir.<\/p>\n Haug\u2019un Marksizme dair \u00e7o\u011fulcu yorum \u00f6nerisini geli\u015ftirdi\u011fi yaz\u0131lar\u0131nda birbirini tamamlayan \u00fc\u00e7 boyut veya d\u00fczeyden bahsedebiliriz. Bunlardan birincisi, do\u011frudan Marksist kuramla ilgilidir ve Haug\u2019un b\u00fct\u00fcn d\u00fc\u015f\u00fcn sistemati\u011finin temelini olu\u015fturmaktad\u0131r. \u0130kincisi, Marksizmde siyaset ve \u00f6zne sorununu yeniden kurgulamaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131rken; \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc \u00f6rg\u00fct kuram\u0131yla ilgilidir. Haug\u2019un Marksizm yorumunu tart\u0131\u015f\u0131rken yaz\u0131lar\u0131na hakim bu temel \u00e7izgiye sad\u0131k kalaca\u011f\u0131m. Ancak tart\u0131\u015fmam\u0131 daha \u00e7ok ilk iki konu \u00fczerinde yo\u011funla\u015ft\u0131raca\u011f\u0131m. \u00d6rg\u00fct sorunu olduk\u00e7a karma\u015f\u0131k bir sorundur ve tarihsel deneyimlerin de \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda \u00f6zel bir yaz\u0131da ayr\u0131ca ele al\u0131nmal\u0131d\u0131r. Tart\u0131\u015fmama son derece \u00f6nemli oldu\u011funa inand\u0131\u011f\u0131m bir soruya a\u00e7\u0131kl\u0131k getirmekle ba\u015flamak istiyorum.<\/p>\n 2. Marx (ve Engels) bir \u201cMarksist\u201d miydi?<\/p>\n Marksizmin \u00e7o\u011fulcu yorumunu \u00f6nerenler, \u00f6nerilerini gerek\u00e7elendirirken, bug\u00fcn art\u0131k neredeyse dilden dile dola\u015fan, Engels\u2019in Marx\u2019tan aktard\u0131\u011f\u0131 bir s\u00f6z\u00fcn\u00fc \u00e7\u0131k\u0131\u015f noktas\u0131 olarak se\u00e7iyorlar. Engels\u2019in aktarmas\u0131na g\u00f6re, Marx 1870\u2019li y\u0131llar\u0131n sonunda \u201cFrans\u0131zlar aras\u0131nda yayg\u0131n olan baz\u0131 \u2018Marksizm\u2019\u201d yorumunu ve buna dayanan siyasal k\u00fcmele\u015fmeyi kastederek \u201cbildi\u011fim bir \u015fey varsa, o da Marksist olmad\u0131\u011f\u0131md\u0131r\u201d demi\u015f.[2] (Engels, 1982a: 69; 1985: 388; 1986c: 436) Marksizmin \u00e7o\u011fulcu yorumunu \u00f6nerenler, Marx\u2019\u0131n bu s\u00f6zlerinden, onun asl\u0131nda bir okul kurmak, b\u00fct\u00fcnl\u00fckl\u00fc felsefi ve siyasi bir hareket olu\u015fturmak istemedi\u011fine dair yanl\u0131\u015f bir sonu\u00e7 \u00e7\u0131kar\u0131yorlar. Georges Labica, Marx\u2019\u0131n bu s\u00f6z\u00fcne at\u0131fta bulunarak, \u201cMarx, isminin kullan\u0131lmas\u0131ndan rahats\u0131z oluyordu\u201d diyor ve \u201cbug\u00fcnk\u00fc d\u00fcnyan\u0131n ger\u00e7ekli\u011fine\u201d m\u00fcdahale edebilmek i\u00e7in, Marksizmi b\u00fct\u00fcn zorlu\u011funa kar\u015f\u0131n \u00e7al\u0131\u015farak elde etme ve benimseme yerine, Marksizmden bir oranda uzakla\u015fmay\u0131 \u00f6neriyor. Bunun \u201ck\u00f6kene geri d\u00f6nmek\u201d ve \u201ckuram\u0131 yeniden gerek\u00e7elendirmek arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla\u201d m\u00fcmk\u00fcn olamayaca\u011f\u0131n\u0131 ileri s\u00fcr\u00fcyor. (Labica, 1990: 217, s\u00fctun 2) Labica, bundan yola \u00e7\u0131karak Marx\u2019\u0131 di\u011fer bilginlerden sadece birisi olarak g\u00f6rmenin, ger\u00e7ek bir kazan\u0131m olaca\u011f\u0131n\u0131 ileri s\u00fcr\u00fcyor. (Labica, 1990: 217, s\u00fctun 1) B\u00f6ylece o, Marksist kuram\u0131 herhangi bir kurama indirgemi\u015f ve Marksist olmay\u0131 veya olmamay\u0131 ki\u015fisel bir tercih olarak tan\u0131mlam\u0131\u015f oluyor, tarihsel bir gereklilik olarak de\u011fil. Bu a\u00e7\u0131dan \u00f6rne\u011fin bir Aristoteles\u00e7i, Kant\u00e7\u0131, Nietzscheci, Heideggerci veya Keynesci olmak aras\u0131nda pek bir fark yoktur.<\/p>\n K\u00f6kene geri d\u00f6n\u00fc\u015f konusunda W.F. Haug da benzer bir duru\u015f sergiliyor. Haug\u2019a g\u00f6re de, \u201cMarx\u2019a geri d\u00f6n\u00fc\u015f yoktur\u201d. (Haug, 1985b: 18) \u201cMarksizm\u201d ve \u201cMarksist\u201d gibi kavramlar \u00f6nce Wilhelm Weitling\u2019in taraftarlar\u0131nca polemik yapma, Marx\u2019\u0131n taraftarlar\u0131n\u0131 jurnalleme amac\u0131yla kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. (Haug, 1985c: 25) Bug\u00fcn olumlu anlamda kullan\u0131lan \u201cMarksist\u201d, \u201cMarksizm\u201d gibi kavramlar\u0131n \u00fcretimi konusundaki sorumluluk Kautsky\u2019ye aittir. Kautsky \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131 \u201cNeue Zeit\u201d dergisini i\u015f\u00e7i s\u0131n\u0131f\u0131 i\u00e7inde \u201cMarksist\u201d hegemonyay\u0131 sa\u011flamak i\u00e7in kurmu\u015ftur. (Haug, 1985c: 26) Haug, \u201cMarx ve Engels kendilerini bu kavrama kar\u015f\u0131 savundular. Ama Marx ve Engels\u2019in yol arkada\u015flar\u0131 seksenli y\u0131llarda jurnalci anlaml\u0131 \u2018Marksizm\u2019 kavram\u0131n\u0131 \u015feref \u00fcnvan\u0131na d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrd\u00fcler.\u201d dese de; daha sonraki a\u00e7\u0131klamalar\u0131nda bundan Engels\u2019i de sorumlu tuttu\u011funu ima ediyor. (Haug, 1985c: 25\/26) Haug\u2019ta bu belirlemeden yola \u00e7\u0131karak Marksizmin \u00e7o\u011fulcu yorumuna ula\u015f\u0131yor: \u201cMarksizm yoktur, onu almam\u0131z gerekir. Tek Marksizm yoktur, Marksizmler vard\u0131r. Marksizm \u00e7ok say\u0131l\u0131 olarak vard\u0131r.\u201d (Haug, 1985b: 20) Yani Haug\u2019a g\u00f6re Marksizm ancak \u00f6z\u00fc olmayan bir kuram olarak bir anlam ifade edebilir.<\/p>\n Labica ve Haug\u2019un, Engels taraf\u0131ndan aktar\u0131lan Marx\u2019\u0131n s\u00f6zlerine dair ba\u011flam\u0131ndan kopar\u0131lm\u0131\u015f yan\u0131lt\u0131c\u0131 genel bir yorumuyla ula\u015fm\u0131\u015f olduklar\u0131 sonu\u00e7 aras\u0131nda dolays\u0131z bir ba\u011flant\u0131 var. Her ikisi de ayn\u0131 noktada bulu\u015fuyor ve her ikisi de Marksizmi di\u011fer \u00f6\u011fretiler gibi her hangi bir \u00f6\u011fretiye indirgemeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor. \u0130lk bak\u0131\u015fta Labica bunu daha geni\u015f bir \u00e7er\u00e7evede, Haug ise Marksizm \u2018i\u00e7inde\u2019 kalarak yap\u0131yormu\u015f gibi g\u00f6z\u00fck\u00fcyor. Ve bu ilk bak\u0131\u015fta Haug\u2019un \u201c[i]nsanl\u0131k Marx\u2019\u0131n dile getirdi\u011fi proje ger\u00e7ekle\u015fmeden \u00fcmit edecek az \u015feyi vard\u0131r.\u201d t\u00fcr\u00fc saptamalar\u0131yla destekleniyormu\u015f izlenimi veriyor. (Haug, 1985b: 21) Ama Haug\u2019un burada \u00f6nermi\u015f oldu\u011fu \u00e7o\u011fulculu\u011fu, sosyalist d\u00fc\u015f\u00fcnce tarihi bak\u0131m\u0131ndan ve Marksist kuram\u0131n temeli ve sistemati\u011finin i\u00e7 b\u00fct\u00fcnleyicileri a\u00e7\u0131s\u0131ndan ne anlama geldi\u011fini irdeledi\u011fimizde, Labica\u2019n\u0131nkine benzer bir sonuca ula\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcyoruz. Bu soruya a\u015fa\u011f\u0131da tekrar d\u00f6nece\u011fim. \u00d6nce Engels\u2019in Marx\u2019a atfetti\u011fi ve tart\u0131\u015fmalarda genellikle ba\u011flam\u0131ndan kopar\u0131larak aktar\u0131lan, bu nedenle \u00e7ok yanl\u0131\u015f bir anlam y\u00fcklenen s\u00f6zler \u00fczerine e\u011filelim ve Marx\u2019\u0131n (ve Engels\u2019in) bir \u2018Marksist\u2019 olup olmad\u0131\u011f\u0131 ve e\u011fer bir Marksist ise bunun ne anlama geldi\u011fi sorusuna a\u00e7\u0131kl\u0131k getirmeye \u00e7al\u0131\u015fal\u0131m.<\/p>\n Engels\u2019in Marx\u2019tan aktard\u0131\u011f\u0131 bu s\u00f6zlerin do\u011frulu\u011fundan \u015f\u00fcphe etmek i\u00e7in her hangi bir neden yoktur. Ger\u00e7ekten de Engels\u2019in \u201cMarksizm\u201d, \u201cMarksistler\u201d veya \u201cMarksist\u201d gibi kavramlar\u0131 ilk olarak kulland\u0131\u011f\u0131 mektuplar\u0131na bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda, bunlar\u0131, Marx\u2019\u0131n s\u00f6z\u00fcn\u00fc de dikkate ald\u0131\u011f\u0131ndan olacak, hep t\u0131rnak i\u00e7inde verdi\u011fini, hatta bazen k\u00fc\u00e7\u00fclt\u00fcc\u00fc \u201cs\u00f6z\u00fcm ona\u201d ibaresiyle beraber kulland\u0131\u011f\u0131n\u0131, k\u0131sacas\u0131: bu t\u00fcrl\u00fc kavramlar\u0131n kullan\u0131lmas\u0131na kar\u015f\u0131 mesafeli davrand\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcyoruz. (Engels, 1982a: 69; 1985: 388; 1986d: 482) Engels, bu kavramlar\u0131 t\u0131rnak i\u00e7inde verirken \u00e7o\u011funlukla Marksist oldu\u011fu iddia edilen veya Marksist oldu\u011funu iddia eden Frans\u0131zlara g\u00f6ndermede bulunuyor. Ama ayn\u0131 titizli\u011fi \u00f6rne\u011fin \u0130talyanlar ve Ruslar konusunda g\u00f6stermiyor. (Engels, 1982b: 478\/479; 1986a: 225) Engels\u2019in bu tavr\u0131 bu \u00fclkelerde Marksizmin kurucular\u0131na ve hareketin \u00f6nderlerine kar\u015f\u0131 g\u00f6sterdi\u011fi g\u00fcven duygusuyla ilgilidir. Plekanov\u2019a kar\u015f\u0131 duydu\u011fu g\u00fcven duygusu, aralar\u0131nda ge\u00e7en yaz\u0131\u015fmalarla yeterince belgelenmi\u015ftir ve genel olarak bilinir. Kamuoyunda daha az bilinen, Engels\u2019in\u00a0 \u2018\u0130talyan Marksizmi\u2019nin kurucusu Antonio Labriola i\u00e7in \u201cs\u0131k\u0131 Marksisttir\u201d tan\u0131mlamas\u0131n\u0131 kullanm\u0131\u015f olmas\u0131d\u0131r. (Engels, 1984: 188) Engels\u2019in mektuplar\u0131nda sergilemi\u015f oldu\u011fu bu farkl\u0131 tavr\u0131n \u00f6zellikle iki \u00f6nemli nedeni var. Birincisi bu t\u00fcrl\u00fc kavramlar\u0131n ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 ko\u015fullarla, ikincisi ise Marksist hareketin kuramsal ve pratik-politik durumu ve d\u00fczeyiyle ilgilidir.<\/p>\n Birincisi; Almanya\u2019da oldu\u011fu gibi Fransa\u2019da da \u201cMarksist\u201d ve \u201cMarksizm\u201d gibi kavramlar ilk olarak Marx\u2019\u0131n taraftarlar\u0131n\u0131 tan\u0131mlamak i\u00e7in bunlar\u0131n kar\u015f\u0131tlar\u0131 taraf\u0131ndan genellikle alayc\u0131 ve k\u00fc\u00e7\u00fclt\u00fcc\u00fc anlamda kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Fransa\u2019da sosyalist hareket Paris Kom\u00fcn\u00fc\u2019nde ald\u0131\u011f\u0131 a\u011f\u0131r darbenin etkisinden kurtulmaya ba\u015flay\u0131p 1870\u2019lerin sonuna do\u011fru yeniden toparlanmaya ba\u015flar ve 1879 y\u0131l\u0131nda Marseille\u2019de yap\u0131lan bir kongrede sol hareketin de\u011fi\u015fik kesimlerini bir araya getiren karma bir \u201c\u0130\u015f\u00e7i Partisi\u201d kurulur. Fakat \u00e7ok ge\u00e7meden 1882 y\u0131l\u0131nda par\u00e7alan\u0131r ve \u00fc\u00e7 temel k\u00fcmelenme ortaya \u00e7\u0131kar. Bu k\u00fcmelenmelerin her biri as\u0131l \u201c\u0130\u015f\u00e7i Partisi\u201dnin kendisi oldu\u011funu iddia eder. Bu durumda kimin ne oldu\u011funu anlamak i\u00e7in, Bernstein\/Engels bunlar\u0131n kendilerini nas\u0131l tan\u0131mlad\u0131\u011f\u0131ndan \u00e7ok birbirlerini nas\u0131l tan\u0131mlad\u0131\u011f\u0131na bakmak gerekti\u011fini \u00f6neriyor. (Bernstein\/Engels, 1984: s. 515)[3] Birbirlerini tan\u0131mlarken bir bak\u0131ma Bakunin ve Herzen\u2019in taraftarlar\u0131 i\u00e7in \u201cPosibilistler\u201d, Jean-Joseph-Louis Blanqui\u2019nin taraftarlar\u0131 i\u00e7in \u201cBlanquistler\u201d ve Marx\u2019\u0131n taraftarlar\u0131 i\u00e7in \u201cMarksistler\u201d tan\u0131mlamas\u0131 kullan\u0131l\u0131r. \u00d6zellikle \u201cMarksistler\u201d tabiri, b\u00fcy\u00fck olas\u0131l\u0131kla bunlar\u0131n Paris\u2019te k\u00fc\u00e7\u00fck bir grup olu\u015fturmas\u0131ndan dolay\u0131 olacak, genellikle k\u00fc\u00e7\u00fclt\u00fcc\u00fc ve alayc\u0131 anlamda kullan\u0131l\u0131r. Mektuplar\u0131ndan anla\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131 kadar\u0131yla Engels\u2019in \u201cMarksizm\u201d ve \u201cMarksist\u201d gibi kavramlar\u0131 kullan\u0131rken mesafeli davranmas\u0131n\u0131n nedenlerinden birisinin bu oldu\u011fu ileri s\u00fcr\u00fclebilir.<\/p>\n \u0130kincisi; Engels\u2019in aktarmas\u0131na g\u00f6re, Marx, itiraz\u0131n\u0131 1870\u2019lerin sonunda ifade etmi\u015ftir. Bundan yola \u00e7\u0131kacak olursak, Avrupa\u2019da sosyalist hareket i\u00e7inde safla\u015fmalar\u0131n hem felsefi hem de siyasal bak\u0131mdan bundan \u00e7ok \u00f6nce ba\u015flad\u0131\u011f\u0131n\u0131 kabul edebiliriz. Tarihsel belgeler, \u00f6rne\u011fin Birinci Enternasyonal\u2019de ya\u015fanan tart\u0131\u015fmalar buna i\u015faret ediyor. Bu ayn\u0131 zamanda kendilerini \u201cMarksist\u201d olarak tan\u0131mlayanlar\u0131n en az\u0131ndan belli bir siyasal ve pro\u011framatik duru\u015f sergilemeye ba\u015flad\u0131klar\u0131n\u0131 da g\u00f6steriyor. Bunun kar\u015f\u0131s\u0131nda Marx, Frans\u0131z taraftarlar\u0131n\u0131 kastederek, Saint-Simon\u2019un \u00f6\u011frencileri taraf\u0131ndan \u00f6\u011fretisinin tan\u0131nmaz bir \u015fekilde de\u011fi\u015ftirildi\u011fini g\u00f6r\u00fcnce, \u2018ben Saint-Simoncu de\u011filim\u2019 deyi\u015fini an\u0131msat\u0131rcas\u0131na: \u201cbildi\u011fim bir \u015fey varsa, o da Marksist olmad\u0131\u011f\u0131md\u0131r\u201d demi\u015f. Engels\u2019in, Marx\u2019\u0131n s\u00f6zlerini kulland\u0131\u011f\u0131 olduk\u00e7a ilgin\u00e7 buldu\u011fum ba\u015fka bir ba\u011flam, Marx\u2019\u0131n materyalist tarih kuram\u0131n\u0131n yanl\u0131\u015f yorumuyla ilgilidir. Engels\u2019in Conrad Schmidt\u2019e yazd\u0131\u011f\u0131 5 A\u011fustos 1890 tarihli mektuptan anla\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re, o y\u0131llarda Leipzig \u00dcniversitesi profes\u00f6rlerinden Paul Barth\u2019\u0131n Marx \u00fczerine kaleme ald\u0131\u011f\u0131 veya Marx\u2019\u0131 da tart\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 bir kitab\u0131 yay\u0131nlanm\u0131\u015ft\u0131r. Engels, kitab\u0131 hen\u00fcz okumad\u0131\u011f\u0131n\u0131, fakat Moritz Wirth\u2019in tan\u0131t\u0131m yaz\u0131s\u0131nda sergilenen d\u00fc\u015f\u00fcnce ve duru\u015flar do\u011fruysa, Paul Barth i\u00e7in \u00fczg\u00fcn\u00fcm, diyor. Engels \u015f\u00f6yle diyor: E\u011fer Barth, Marx\u2019\u0131n eserlerinde sadece \u201cfelsefenin vs. maddi varolu\u015f ko\u015fullar\u0131na ba\u011fl\u0131 oldu\u011fu \u00f6rne\u011fini g\u00f6rebiliyorsa (…), b\u00f6yle bir \u015feyi yazabilen bir adam i\u00e7in \u00fczg\u00fcn\u00fcm. Ve e\u011fer o hala maddi varolu\u015f bi\u00e7iminin ilk fail (primum agens) oldu\u011funu ve bunun, yani d\u00fc\u015f\u00fcnsel alanlar\u0131n tepki g\u00f6steren ama onun \u00fczerinde ikincil etkisi oldu\u011funu d\u0131\u015flamad\u0131\u011f\u0131n\u0131 kavramad\u0131ysa, \u00fczerine yazd\u0131\u011f\u0131 konuyu kavram\u0131\u015f olmas\u0131 m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir.\u201d Engels, hemen bir c\u00fcmle a\u015fa\u011f\u0131da da \u015f\u00f6yle devam ediyor: \u201cMaddeci tarih d\u00fc\u015f\u00fcncesinin de bug\u00fcn utan\u00e7 verici dostlar\u0131 var. Bu onlara tarihi \u00f6\u011frenmemek i\u00e7in bahane oluyor. Tam da Marx\u2019\u0131n 70\u2019li y\u0131llar\u0131n sonundaki Frans\u0131z \u2018Marksistleri\u2019 i\u00e7in s\u00f6yledi\u011fi gibi: \u2019Tout ce que je sais, c\u2019est que je ne suis pas Marxiste.\u2019\u201d (1986c: 436)<\/p>\n Avrupa\u2019da sosyalist hareketin teorik ve politik bak\u0131mdan belli bir nitel s\u0131\u00e7rama sergilemeye ba\u015flad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6ren Engels, mektuplar\u0131nda (\u00f6zellikle 1890\u2019dan itibaren yazd\u0131klar\u0131nda) s\u00f6z konusu kavramlar\u0131 daha serbest kullanmaya ba\u015fl\u0131yor. Frans\u0131zlardan bahsederken bile \u201cFrans\u0131z Marksistler\u201d ifadesini kullan\u0131rken bu ifadeyi art\u0131k daha seyrek olarak t\u0131rnak i\u00e7inde verdi\u011fini, hatta bazen \u201cFrans\u0131zlar (bizim Marksistler)\u201d gibi tan\u0131mlar kulland\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcyoruz. (1986e: 531) Bu ve ba\u015fka mektuplar\u0131ndan anla\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re Engels de art\u0131k, Marx\u2019\u0131n ortaya koymu\u015f oldu\u011fu kurama dayanan harekete \u201cMarksist\u201d ve bu hareketin temelini olu\u015fturan kurama ise \u201cMarksizm\u201d denmesine kar\u015f\u0131 de\u011fildir. Engels\u2019in 1890\u2019l\u0131 y\u0131llarda yazd\u0131\u011f\u0131 mektuplar\u0131nda g\u00f6zledi\u011fimiz bu tav\u0131r de\u011fi\u015fikli\u011fi, onun 1880\u2019li y\u0131llarda Avrupa sosyalist hareketi i\u00e7inde ya\u015fanan kavgalar\u0131n sonucuna dair de\u011ferlendirmesiyle ilgilidir. Engels\u2019e g\u00f6re Marksizm en ge\u00e7, 14 ile 21 Temmuz 1889 tarihleri aras\u0131nda ger\u00e7ekle\u015fen \u201cUluslararas\u0131 Sosyalist \u0130\u015f\u00e7i Kongresi\u201dnde di\u011fer fraksiyonlar kar\u015f\u0131s\u0131nda zafer kazanm\u0131\u015ft\u0131r ve bundan b\u00f6yle i\u015f\u00e7i s\u0131n\u0131f\u0131 ve sosyalist hareket i\u00e7inde en \u00f6nemli g\u00fc\u00e7 durumuna gelmi\u015ftir. Bu konuda Engels\u2019in Laura Lafargue\u2019a yazd\u0131\u011f\u0131 11 Haziran 1889 tarihli mektupta ifade etti\u011fi bir de\u011ferlendirme, tavr\u0131n\u0131n de\u011fi\u015fmesinde bir nevi bir d\u00f6n\u00fcm noktas\u0131 olu\u015fturuyor:<\/p>\n \u201c1873 y\u0131l\u0131ndan sonra Anar\u015fistlerden geri kazand\u0131\u011f\u0131m\u0131z mevzi \u015fimdi onlar\u0131n takip\u00e7ilerinin sald\u0131r\u0131s\u0131na u\u011frad\u0131. Bundan dolay\u0131 ba\u015fka bir se\u00e7ene\u011fim yoktu. Ama zafer kazand\u0131k. D\u00fcnyaya neredeyse b\u00fct\u00fcn Avrupa sosyalistlerinin \u2018Marksist\u2019 (bize bu ismi verdikleri i\u00e7in \u00e7\u0131lg\u0131na d\u00f6neceklerdir!) oldu\u011funu kan\u0131tlam\u0131\u015f bulunuyoruz…\u201d (1986b: 235)<\/p>\n Engels\u2019in, 1890 y\u0131l\u0131ndan sonra baz\u0131 mektuplar\u0131nda Marksist ve Marksizm gibi kavramlar\u0131, daha seyrek de olsa, hala t\u0131rnak i\u00e7inde vermeye devam etti\u011fini g\u00f6r\u00fcyoruz. Ama kan\u0131mca bunlar art\u0131k, \u00f6zellikle yukar\u0131da belirtti\u011fim kongreden sonra, i\u00e7erikten \u00e7ok retorikle ilgilidir. 3. \u201c\u00c7o\u011fulcu Marksizm\u201din felsefi pro\u011fram\u0131<\/p>\n Haug, \u00f6nermi\u015f oldu\u011fu Marksizmin \u00e7o\u011fulcu yorumunun felsefi pro\u011fram\u0131n\u0131 \u201c\u00c7o\u011fulcu Marksizm\u201d ba\u015fl\u0131\u011f\u0131 alt\u0131nda yaz\u0131lar\u0131n\u0131 toplad\u0131\u011f\u0131 \u00fc\u00e7 ciltlik kitab\u0131na yazm\u0131\u015f oldu\u011fu \u00f6ns\u00f6zde \u015f\u00f6yle a\u00e7\u0131kl\u0131yor: \u201c\u00e7o\u011fulcu Marksizmin\u201d \u00fc\u00e7 anlam\u0131 vard\u0131r. Bunlar, Marksizmin kuramsal \u201cgramati\u011fi\u201d, ulusal siyasal \u00f6rne\u011fi ve \u201c\u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc d\u00fcnya\u201d sistemi i\u00e7indeki yeriyle ilgilidir. Ba\u015fka bir ifadeyle bu, ideoloji, \u00f6zne, ahlak, k\u00fclt\u00fcr ve Marksist bilginin yap\u0131s\u0131na dair b\u00fct\u00fcn sorular\u0131n yenilenmesi anlam\u0131na gelmektedir, \u201cyanl\u0131\u015f birlikleri \u00e7\u00f6zmek ve \u2018\u00e7o\u011fulcu\u2019 etkinlik alanlar\u0131n\u0131, ili\u015fkilerini ve faillerini \u00f6zg\u00fcrle\u015ftirmek\u201d istemektedir. (1985a: 11) \u201c\u0130tiraf etmemiz gerekir ki, \u2018b\u00f6lgecilik\u2019 sadece Marx\u2019\u0131n takip\u00e7ilerinin bir sorunu de\u011fil,\u00a0 Marx\u2019\u0131n kendisinin de. \u0130fade bi\u00e7imi b\u00fcy\u00fck oranda Avrupac\u0131 dahas\u0131 Almanc\u0131d\u0131r. Hegel\u2019den kopmu\u015f olmas\u0131na kar\u015f\u0131n, \u00f6zellikle Hegel\u2019in Alman idealizmi, Marks\u00e7\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcncenin maddi \u201cgramati\u011fini\u201d derinden \u015fekillendirmi\u015ftir.\u201d (1985d: 57)<\/p>\n \u015eimdi Haug\u2019un bu iki iddias\u0131n\u0131 teker teker ele alal\u0131m: \u0130kincisi; Haug\u2019un Marksizmin Avrupa merkezci oldu\u011funa dair iddias\u0131 da asl\u0131nda pek yeni de\u011fildir. Bu, Marx ve Engels\u2019ten sonra gelen Marksist ku\u015faklar\u0131n ke\u015ffetti\u011fi yeni bir \u015fey de de\u011fildir. \u00d6\u011fretilerinin belirli bir anlamda Avrupa merkezli oldu\u011funu Marx ve Engels de biliyordu ve bunu a\u00e7\u0131k\u00e7a ifade etmi\u015flerdir. \u00d6rne\u011fin Marx \u201ckapitalist \u00fcretim tarz\u0131n\u0131 ve bu tarza tekab\u00fcl eden \u00fcretim ve de\u011fi\u015fim ko\u015fullar\u0131n\u0131\u201d inceledi\u011fi Das Kapital\u2019de \u00f6zellikle \u0130ngiltere \u00f6rne\u011fine dayand\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylerken, bunu a\u00e7\u0131k\u00e7a ifade etmi\u015f oluyordu. (1993: 16-17) Yine Engels, Die Entwicklung des Sozialismus von der Utopie zur Wissenschaft (Sosyalizmin \u00dctopyadan Bilime Geli\u015fimi) adl\u0131 bro\u015f\u00fcr\u00fcnde, \u201c[h]er yeni kuram gibi onun da (modern veya bilimsel sosyalizmin de,- DG) ilk \u00f6nce var olan d\u00fc\u015f\u00fcnsel ara\u00e7larla ba\u015flamas\u0131 gerekiyordu…\u201d derken, bir anlamda buna i\u015faret etmi\u015f oluyordu. (1987: 189) Ama Marx ve Engels\u2019in \u00f6\u011fretisinin ba\u015fl\u0131ca kaynaklar\u0131n\u0131n Avrupa k\u00f6kenli olmas\u0131, \u00f6\u011fretinin kendisinin bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131n\u0131n, istek ve ama\u00e7lar\u0131n\u0131n Avrupa merkezci oldu\u011fu anlam\u0131na gelmiyor. Labriola, 19. y\u00fczy\u0131l\u0131n sonlar\u0131nda ba\u015f g\u00f6steren Marksizmi ulusalla\u015ft\u0131rma giri\u015fimleri kar\u015f\u0131s\u0131nda bunun Marksizmin \u00f6z\u00fcne ayk\u0131r\u0131 oldu\u011funa dikkat \u00e7ekmi\u015ftir. Ayn\u0131 d\u00f6nemde Engels, Bernstein\u2019\u0131n 20. y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015flar\u0131nda sergileyece\u011fi \u00e7izgiyi \u00f6nceden g\u00f6r\u00fcrcesine, Marksist hareketin \u00f6z\u00fc itibariyle anti-\u015f\u00f6venist oldu\u011funu vurgulam\u0131\u015ft\u0131r. Yine Lenin\u2019in, kapitalizmin emperyalist a\u015famas\u0131nda, Marksist hareketin en \u00f6nemli g\u00f6revinin \u015f\u00f6venizme kar\u015f\u0131 m\u00fccadele oldu\u011funu belirtti\u011fi genel olarak bilinir. Bug\u00fcn anti-\u0131rk\u00e7\u0131 hareket i\u00e7inde pek dikkate al\u0131nmayan ve bu nedenle Marx\u2019\u0131 \u0131rk\u00e7\u0131l\u0131kla su\u00e7lamaya kadar vard\u0131r\u0131lan iddialara kar\u015f\u0131n \u015fu s\u00f6zler Marx\u2019a aittir: \u201cSiyah deri i\u00e7indeki eme\u011fin damgaland\u0131\u011f\u0131 yerde beyaz deri i\u00e7indeki eme\u011fin kendini kurtarmas\u0131 m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir.\u201d (1988: 318)[4] Marx, bu belirlemeyi ABD ba\u011flam\u0131nda yapm\u0131\u015f olsa da, daha geni\u015f \u00e7apta, \u00f6zellikle bug\u00fcn d\u00fcnya \u00e7ap\u0131nda d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmelidir. Marx, bu belirlemeyi \u00f6zel bir ba\u011flamda yapm\u0131\u015f olsa da i\u015f\u00e7i s\u0131n\u0131f\u0131n\u0131n kurtulu\u015funun ancak anti-\u0131rk\u00e7\u0131 ve enternasyonalist olabilece\u011fine i\u015faret ediyor. Bu bak\u0131mdan Marx\u2019\u0131n bu belirlemesini evrensel bir belirleme olarak ele alman\u0131n \u00f6n\u00fcnde, \u00f6\u011fretisinin sistemati\u011fi dikkate al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda, herhangi bir engel yoktur. Haug\u2019un bu ger\u00e7eklerden haberdar olmamas\u0131 m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir. Buna kar\u015f\u0131n Marksizmin, \u00f6zellikle \u201cHegelci evden\u201d geliyor olmas\u0131ndan dolay\u0131, Avrupa merkezci bak\u0131\u015f\u0131n s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 a\u015famayaca\u011f\u0131n\u0131 ve b\u00f6ylece de felsefi temelleri sorgulanmadan \u00e7ok k\u00fclt\u00fcrl\u00fcl\u00fc\u011f\u00fc hazmedemeyece\u011fini ileri s\u00fcr\u00fcyor. (1985a: 11) Oysa Hegelci felsefe \u00e7evresinde geli\u015ftirilen Haug\u2019un sald\u0131rd\u0131\u011f\u0131 diyalektik kuram\u0131 do\u011fa, toplum ve d\u00fc\u015f\u00fcnce i\u00e7in ge\u00e7erli oldu\u011fu gibi b\u00fct\u00fcn k\u00fclt\u00fcrler ve halklar i\u00e7in de ge\u00e7erlidir, k\u0131sacas\u0131, diyalektik kuram her bak\u0131mdan evrensel, b\u00fct\u00fcnl\u00fckl\u00fc ve ilkesel olarak b\u00fct\u00fcn\u00fc g\u00f6ren bir kuramd\u0131r. Bu nedenle, bu kuram\u0131n ilk olarak kapsaml\u0131 bir \u015fekilde Avrupa\u2019da form\u00fcle edilmi\u015f olmas\u0131, onun Avrupa merkezci oldu\u011fu anlam\u0131na gelmemektedir. Bilindi\u011fi \u00fczere Leibniz, Monadoloji kuram\u0131 \u00e7er\u00e7evesinde evrenin en temel unsuru olan her Monad\u0131n, evreni kendi perspektifinden yans\u0131tt\u0131\u011f\u0131ndan hareket eder. Leibniz\u2019e g\u00f6re her Monad evrenin \u201ccanl\u0131 aynas\u0131d\u0131r\u201d ve hem evreni (b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc) hem de kendi perspektifini (\u00f6zg\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc\/tikelli\u011fini) yans\u0131t\u0131r, evrensel olan ile tikelin b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc te\u015fkil eder. (1951: 544, \u00a7 56; 1996: 465, \u00a7 56) Hegel\u2019in diyalekti\u011finin, \u00f6zellikle \u00e7eli\u015fki kuram\u0131n\u0131n Leibniz\u2019in Monad kuram\u0131 dikkate al\u0131nmadan anla\u015f\u0131lmas\u0131 m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir. Hegel, \u00e7eli\u015fki kuram\u0131 \u00e7er\u00e7evesinde \u201cfarkl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u201d (tikelin) ve \u201cbirli\u011fin\u201d (evrenselin) ancak farkl\u0131 olanlar\u0131n birli\u011fi ve bunlar\u0131n birbirinin kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 yads\u0131mas\u0131 olarak anla\u015f\u0131labilece\u011fini felsefi olarak gerek\u00e7elendirmi\u015ftir. Bunu Wissenschaft der Logik (Mant\u0131k Bilim) adl\u0131 eserinde \u015f\u00f6yle a\u00e7\u0131kl\u0131yor Hegel: \u201c[f]arkl\u0131l\u0131k esas itibariyle zaten \u00e7eli\u015fkinin kendisidir; \u00e7\u00fcnk\u00fc o sadece bir olmayanlar\u0131n birli\u011fidir \u2013 ayr\u0131l\u0131k sadece ayn\u0131 ili\u015fki dahilinde ayr\u0131lanlar\u0131n ayr\u0131l\u0131\u011f\u0131d\u0131r. (Hegel, 1986: 65; vurgular Hegel\u2019e ait) G\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi Hegel burada farkl\u0131l\u0131k veya ayr\u0131l\u0131\u011f\u0131n ve birli\u011fin ayr\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclemeyece\u011fini g\u00f6stermeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor, farkl\u0131l\u0131k veya ayr\u0131l\u0131\u011f\u0131 ve birli\u011fi ayn\u0131 kuramsal \u00e7er\u00e7eve i\u00e7inde d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyor. Leibniz\u2019in Monad kuram\u0131n\u0131 ve Hegel\u2019in diyalekti\u011fe dair kuram\u0131n\u0131 idealist temelde geli\u015ftirdi\u011fi genel olarak bilinir. Burada bu konunun \u00fczerine ayr\u0131nt\u0131l\u0131 olarak e\u011filmemiz m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir. Adam Smith ve Karl Marx bu idealist diyalektik\u00e7i gelene\u011fi ele\u015ftirirken, bunu materyalist temelde yeniden kurmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131rken, bu diyalekti\u011fin kendisini bir tarafa itmemi\u015flerdir. Smith, Leibniz\u2019in idealist Monad kuram\u0131n\u0131 \u2018durum\u2019 (Situation) kuram\u0131 \u00e7er\u00e7evesinde materyalist temel \u00fczerine oturtmaya \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. Smith\u2019e g\u00f6re, her tikel durum ayn\u0131 zamanda evrensel olan\u0131 i\u00e7inde bar\u0131nd\u0131r\u0131r, \u00e7\u00fcnk\u00fc her tikel durum ancak kendisini b\u00fct\u00fcn insan ili\u015fkilerinin toplam\u0131 olarak d\u0131\u015fa vurabilir. Aksi taktirde, yani evrensel olan\u0131 i\u00e7ermeyen tikel durumun – ki bu ontolojik olarak m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir – anla\u015f\u0131lmas\u0131 m\u00fcmk\u00fcn olmazd\u0131. Smith \u015f\u00f6yle diyor: \u201c[e]\u011fer \u00fcz\u00fcnt\u00fc ve sevincin g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015f\u00fc bile i\u00e7imizde benzer duygular uyand\u0131r\u0131yorsa, bu, onlar\u0131n, ba\u015f\u0131na gelen insan\u0131n iyi veya k\u00f6t\u00fc talihi hakk\u0131nda genel d\u00fc\u015f\u00fcnce \u00f6nermesindendir.\u201d (1984: 11, vurgu bana ait) G\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi Smith burada her tikel durumu evrensel olan\u0131n bir yans\u0131mas\u0131 ve aynas\u0131 olarak ele al\u0131yor. Marx\u2019\u0131n bu \u00f6zel-genel diyalekti\u011fini en iyi uygulad\u0131\u011f\u0131 alanlardan birisi, Das Kapital\u2019de sundu\u011fu ele\u015ftirel meta \u00e7\u00f6z\u00fcmlemesidir. Bu eserinde Marx, incelemesini bir meta ile ba\u015flat\u0131yor. Bir metan\u0131n kendi \u00f6zg\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc i\u00e7inde b\u00fct\u00fcn metalar\u0131 temsil etti\u011fini, yani bir metan\u0131n, Leibniz\u2019in Monadlar\u0131 gibi b\u00fct\u00fcn metalar\u0131 kendi a\u00e7\u0131s\u0131ndan yans\u0131tt\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtiyor. Marx Das Kapital\u2019de incelemesinin ileri safhalar\u0131nda daha \u00fcst ve karma\u015f\u0131k kategorilere do\u011fru yol al\u0131rken konumuz bak\u0131m\u0131ndan \u015fu ilgin\u00e7 belirlemeyi yap\u0131yor: \u201c[n]ispi bi\u00e7im ile e\u015fde\u011fer bi\u00e7im, de\u011fer ifadesinin birbirleriyle s\u0131k\u0131 s\u0131k\u0131ya ba\u011fl\u0131, kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 olarak birbirlerine ba\u011f\u0131ml\u0131 ve ayr\u0131lmaz iki \u00f6\u011fesidir; ama ayn\u0131 zamanda da, her biri \u00f6tekisini d\u0131\u015flayan kar\u015f\u0131t u\u00e7lard\u0131r; yani ayn\u0131 ifadenin kutuplar\u0131d\u0131r. Bunlar, bu ifade yoluyla ili\u015fki i\u00e7ine giren iki farkl\u0131 metaya aittirler.\u201d (1993: 63) Marx\u2019\u0131n bu belirlemesinde Hegel\u2019in yukar\u0131da aktard\u0131\u011f\u0131m\u0131z tikel-evrensel diyalekti\u011finin uyguland\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6rmemek m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Hikmet K\u0131v\u0131lc\u0131ml\u0131n\u0131n an\u0131s\u0131na\u2026 Ama erdem konusunda kararlar ve varsay\u0131mlar birbirlerinden ne kadar ba\u011f\u0131ms\u0131z olursa o \u00f6l\u00e7\u00fcde harcamalar\u0131n (ara\u00e7lar\u0131n,-DG) yerini tutarlar. \u00c7\u00fcnk\u00fc us varsay\u0131mlarda ya da ilkelerde \u00e7okluktan ka\u00e7\u0131n\u0131lmas\u0131n\u0131 buyurur.G.W. Leibniz Marksizm (yahut Tarih\u00e7i Maddecilik) denilen sosyal doktrin (mezhep: gidilecek yol) ve ak\u00eede (kanaatlar ve kavray\u0131\u015flar b\u00fct\u00fcn\u00fc) iki \u015fey yapar: 1) Evreni [do\u011fa ve toplumu,-DG] izah […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[178],"tags":[],"class_list":{"0":"post-3944","1":"post","2":"type-post","3":"status-publish","4":"format-standard","6":"category-marksizm"},"yoast_head":"\n
Hikmet K\u0131v\u0131lc\u0131ml\u0131<\/em><\/p>\n
Etraf\u0131nda neo-liberal ve tutucular\u0131n topland\u0131\u011f\u0131 bu derginin, Marksizmi tan\u0131mlamak i\u00e7in, bir ba\u015fka ifadeyle onun gelece\u011fine dair bir \u00f6nermede bulunurken \u201cdin\u201d, \u201cinan\u00e7\u201d ve \u201ckilise\u201d gibi kavramlara ba\u015fvurmas\u0131 dikkat \u00e7ekicidir. Dergi, 1908\u2019de Marx\u2019\u0131n \u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fcn 25. y\u0131l\u0131nda, de\u011fi\u015fik tutucu ve liberal \u00e7evrelerin, Marksizmin gelece\u011fine dair yapt\u0131klar\u0131 \u00f6nermelerde kulland\u0131klar\u0131 ayn\u0131 kavramlar\u0131 kullan\u0131yor ve ayn\u0131 \u00f6nermelerde bulunuyor. K\u0131sacas\u0131 The Economist, \u00f6nermi\u015f oldu\u011fu retorik de\u011fi\u015fikli\u011fiyle 20. y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015flar\u0131nda \u00fcretilen s\u00f6z konusu anti-Marksist retori\u011fe ve kavramlara geri d\u00f6n\u00fclmesini \u00f6nermektedir. Lenin, 1908 y\u0131l\u0131nda kaleme ald\u0131\u011f\u0131 k\u0131sa bir yaz\u0131s\u0131nda de\u011fi\u015fik Rus, Alman ve Frans\u0131z gazetelerine ve dergilerine ba\u015fvurarak bize bunlar\u0131n bir tablosunu sunuyor. Bunlar\u0131n hepsinin kayg\u0131s\u0131n\u0131 k\u0131sa ve en \u00e7arp\u0131c\u0131 bir \u015fekilde dile getirdi\u011fi ve daha sonraki tart\u0131\u015fmalar\u0131m\u0131z i\u00e7in a\u00e7\u0131klay\u0131c\u0131 olaca\u011f\u0131 nedeniyle, tutucu Alman Frankfurter Zeitung\u2019un \u00f6nermesini aktarmak istiyorum buraya. S\u00f6z konusu gazeteye g\u00f6re, \u201cMarx, toplumsal g\u00f6r\u00fcn\u00fcmler alan\u0131na zorunluluk ve yasall\u0131l\u0131k kavramlar\u0131n\u0131 sokmakla, ahlak ve g\u00f6recelli\u011fin anlam\u0131n\u0131 ve bilgimizin ko\u015fullu\u011funu g\u00f6z ard\u0131 etmekle, bilim d\u0131\u015f\u0131 bir \u00fctopya ve a\u00e7\u0131k\u00e7a bir \u2018kilise\u2019 …\u201d yaratm\u0131\u015ft\u0131r. \u201cAma d\u00fc\u015f\u00fcncelerinin aras\u0131nda en zararl\u0131 olan\u0131, s\u0131n\u0131f kavgas\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcncesidir. K\u00f6t\u00fcl\u00fck burada yatmaktad\u0131r.\u201d (aktaran: Lenin, 1963: 501; vurgu Lenin\u2019in)<\/p>\n
Bildi\u011fim kadar\u0131yla Engels, Marx\u2019\u0131n bu s\u00f6zlerini ilk olarak S\u00e4chsische Arbeiter-Zeitung\u2019a (Saksonya \u0130\u015f\u00e7i Gazetesi) yazd\u0131\u011f\u0131 bir yan\u0131t\u0131nda kullan\u0131yor. (1982a: 68-70) Engels \u00f6nce gazetenin eski yay\u0131n kurulunun kuramsal ve pratik duru\u015funu bir ka\u00e7 nokta alt\u0131nda toplayarak ele\u015ftiriyor. \u00d6rnek verecek olursak yay\u0131n kurulunun \u201c\u015fiddetli bir \u015fekilde deforme edilmi\u015f bir \u2018Marksizmi\u2019\u201d savundu\u011funu, \u201ctemsil etti\u011fini iddia etti\u011fi g\u00f6r\u00fc\u015f bi\u00e7iminin b\u00fcy\u00fck bir yanl\u0131\u015f anlay\u0131\u015fa\u201d dayand\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve kesinlikle vazge\u00e7ilemez olan somut \u201ctarihsel ger\u00e7ekleri\u201d bilmedi\u011fini ileri s\u00fcr\u00fcyor. Engels, burada \u00f6ne \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131m d\u00fc\u015f\u00fcncelerini ifade ettikten sonra, e\u011fer bu Marksizm ise \u2018ben bir Marksist de\u011filim\u2019 dercesine Marx\u2019\u0131n yukar\u0131daki s\u00f6z\u00fcn\u00fc hat\u0131rlat\u0131yor.<\/p>\n
Buraya kadar aktard\u0131klar\u0131m\u0131z, Labica ve Haug\u2019un iddias\u0131n\u0131n tersine, Marx ve Engels\u2019in b\u00fct\u00fcnl\u00fckl\u00fc bir \u00f6\u011freti ve buna uygun olarak da politik bir hareket veya parti kurmaya kar\u015f\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, aksine Marx\u2019\u0131n \u00f6\u011fretisinin \u00e7arp\u0131k ve yanl\u0131\u015f yorumuna ve bundan \u00e7\u0131kar\u0131lan yanl\u0131\u015f siyasi sonu\u00e7lara kar\u015f\u0131 mesafeli davranmak i\u00e7in bu deyimleri kulland\u0131klar\u0131n\u0131 g\u00f6stermektir. K\u0131sacas\u0131, Engels\u2019in Marx\u2019tan aktard\u0131\u011f\u0131 s\u00f6zler, onun \u2018\u00f6\u011fretisinin\u2019 kendi ismiyle an\u0131lmas\u0131na kar\u015f\u0131 de\u011fil, bunun belli bir yorumuna kar\u015f\u0131 israf edilmi\u015ftir. Bundan dolay\u0131 ifade edildi\u011fi ba\u011flamdan kabaca soyutlanmad\u0131\u011f\u0131 s\u00fcrece Marksizmin \u00e7o\u011fulcu yorumcular\u0131n\u0131n ileri s\u00fcrd\u00fckleri iddialar i\u00e7in bir \u00e7\u0131k\u0131\u015f noktas\u0131 te\u015fkil etmemektedir.
Marksizmin \u00e7o\u011fulcu yorumcular\u0131n\u0131n yay\u0131nlanan yaz\u0131lar\u0131na dikkatli bak\u0131nca, Marx\u2019\u0131n bu s\u00f6z\u00fcn\u00fc ba\u011flam\u0131ndan kopararak s\u0131k\u00e7a at\u0131fta bulunmalar\u0131n\u0131n,\u00a0 ba\u015fka bir nedeninin oldu\u011fu kan\u0131s\u0131 uyan\u0131yor okurda. Kan\u0131mca \u00f6nerilen \u00e7o\u011fulcu yorumla ama\u00e7lanan, yukar\u0131da aktard\u0131\u011f\u0131m Engels\u2019in betimledi\u011fi bu tarihsel s\u00fcreci, Marksistler kar\u015f\u0131s\u0131nda tarihsel olarak yenik d\u00fc\u015fen ak\u0131mlar\u0131n\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcncelerini Marksist d\u00fc\u015f\u00fcnce sistemati\u011finin i\u00e7ine ta\u015f\u0131yarak ve b\u00f6ylece eklektik bir yorum ortaya koyarak, geri \u00e7evirmektir. \u00d6rne\u011fin Haug\u2019a g\u00f6re, bu \u201ctarihsel zafer\u201d Marksizmi ayn\u0131 zamanda ilk \u201ctarihsel kriziyle\u201d kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya getirmi\u015f, i\u00e7inde farkl\u0131 e\u011filimlerin ve yorumlar\u0131n ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131na neden olmu\u015ftur. Bu tarihsel zaferden sonra b\u00fct\u00fcn bu farkl\u0131 yorumlar\u0131 ve e\u011filimleri birle\u015ftiren tek bir \u015fey kalm\u0131\u015ft\u0131r: Marx\u2019\u0131n ismiyle ili\u015fkilenmek veya ona biat\u00a0 etmek. (1985c: 27)<\/p>\n
Bu pro\u011fram\u0131n\u0131 ger\u00e7ekle\u015ftirmek i\u00e7in Haug, pek yeni olmayan iki temel belirlemeden hareket etmektedir. Birincisi, Marksizm, bug\u00fcn art\u0131k d\u00fcnya \u00f6\u011fretisine ve hareketine d\u00f6n\u00fc\u015fm\u00fc\u015ft\u00fcr. Buna kar\u015f\u0131n, ikincisi, onun ba\u015fta Hegelci felsefe olmak \u00fczere en \u00f6nemli kaynaklar\u0131 hala Avrupa kaynakl\u0131 ve Avrupa merkezcidir. \u015e\u00f6yle diyor Haug:<\/p>\n
Birincisi; Marksizm, sadece istek veya ama\u00e7 bak\u0131m\u0131ndan de\u011fil, ayn\u0131 zamanda pratik olarak da uluslararas\u0131 ve enternasyonalist bir hareket olarak do\u011fmu\u015ftur. Bug\u00fcn kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya oldu\u011fumuz durumun Marksizmin ilk d\u00f6neminden fark\u0131, uluslararas\u0131 \u00e7ap\u0131n\u0131n geni\u015flemi\u015f olmas\u0131d\u0131r. Kapitalizm her girdi\u011fi \u00fclkede mezar kaz\u0131y\u0131c\u0131s\u0131 olan i\u015f\u00e7i s\u0131n\u0131f\u0131n\u0131 yaratm\u0131\u015f ve bunun do\u011fal sonucu olarak kapitalizmin felsefi ele\u015ftirisi ve pratik yads\u0131mas\u0131 olan Marksizmi de beraberinde g\u00f6t\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fcr. Bunun Marksist kuram \u00fczerinde etkisinin olmamas\u0131 m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir. Sorunun Marksistler taraf\u0131ndan alg\u0131lanmas\u0131 ve \u00e7\u00f6z\u00fcm \u00fcretme \u00e7abas\u0131 da o kadar yeni de\u011fildir. Bu nedenle Haug \u201c[\u00e7]ok merkezlilik d\u00fcnya Marksizminin ger\u00e7ekli\u011fi olmu\u015ftur\u201d derken \u00e7ok yeni bir \u015fey s\u00f6ylemi\u015f olmuyor. (1985c: 23) Bu belirlemesinden sonra ileri s\u00fcrm\u00fc\u015f oldu\u011fu bu \u00e7o\u011fulcu ger\u00e7ekli\u011fi kabul eden yeni bir birlik d\u00fc\u015f\u00fcncesinin hen\u00fcz geli\u015ftirilmedi\u011fine dair iddias\u0131 da ger\u00e7ekli\u011fi tam olarak yans\u0131tm\u0131yor. Antonio Labriola 19. y\u00fczy\u0131l\u0131n sonuna do\u011fru soruna ilk el atanlardand\u0131r. Daha sonra, 20. y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015flar\u0131nda, Hans Heinz Holz\u2019un i\u015faret etti\u011fi gibi, Antonio Gramsci soruna \u00e7\u00f6z\u00fcm \u00f6nerisi geli\u015ftirmeye \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. (Holz, 1972b: 12-29) Haug\u2019un bu ba\u011flamda, kendisinden farkl\u0131 olarak, Labriola\u2019n\u0131n \u00f6nerisine uyarak \u00f6\u011fretinin sistematik birli\u011fi \u00e7er\u00e7evesinde k\u00fclt\u00fcrel \u00e7o\u011fulluk \u00f6neren Gramsci\u2019yi dikkate almay\u0131\u015f\u0131 g\u00f6ze batmaktad\u0131r. Zira Haug\u2019un \u00f6nermi\u015f oldu\u011fu \u00e7o\u011fulculuk yorumu, Gramsci gibi ortak bir temele dayal\u0131 bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131 ve perspektif farkl\u0131l\u0131klar\u0131n\u0131n \u00e7oklu\u011fu veya Marksizmin girdi\u011fi her k\u00fclt\u00fcrel ve entelekt\u00fcel gelenek i\u00e7inde kendisini somutlayan ve b\u00f6ylece de ayn\u0131 temele dayal\u0131 olmak ko\u015fuluyla k\u00fclt\u00fcrel farkl\u0131la\u015fmalar\u0131 dikkate almak isteyen \u00e7o\u011fulcu bir yakla\u015f\u0131m de\u011fildir.\u00a0 Gramsci farkl\u0131l\u0131klar\u0131 veya \u00e7oklu\u011fu birlik i\u00e7inde d\u00fc\u015f\u00fcnmektedir. Buna kar\u015f\u0131n Haug, daha \u00e7ok Marksizmin ayan beyan olan k\u00fclt\u00fcrel \u00e7e\u015fitlili\u011fini gerek\u00e7e g\u00f6stererek \u00f6\u011freti \u2018i\u00e7i\u2019 bir kuramsal \u00e7okluk, birbirine z\u0131t farkl\u0131 ilkelerin yan yana durdu\u011fu eklektik bir \u00e7okluk kurmak istemektedir. Bu, onun a\u015fa\u011f\u0131da de\u011finece\u011fim politik pro\u011fram\u0131yla ilgilidir. Bunun kuramsal temellerini nas\u0131l haz\u0131rlamak istedi\u011fini g\u00f6rebilmek i\u00e7in Haug\u2019un ikinci iddias\u0131na d\u00f6nmemiz gerekmektedir.<\/p>\n
Hegel\u2019e g\u00f6nderme yapmakla Haug, felsefi pro\u011fram\u0131n\u0131n ne oldu\u011funa dair baz\u0131 ipu\u00e7lar\u0131 veriyor: \u201c[elbette diyalektik anlay\u0131\u015f\u0131m\u0131z\u0131 Hegel\u2019den kurtarmak zorunday\u0131z\u201d, \u00e7\u00fcnk\u00fc Haug\u2019a g\u00f6re, e\u011fer tarihte Marksizmin ve sosyalizmin ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131\u011f\u0131 s\u00f6z konusu ise, bu asl\u0131nda Hegel\u2019den gelen \u201cmerkezile\u015fmi\u015f b\u00fct\u00fcnl\u00fck\u201d d\u00fc\u015f\u00fcncesinin ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131\u011f\u0131d\u0131r. (1985d: 52)\u00a0 O halde diyalekti\u011fe dair kuram\u0131 Hegel\u2019den kurtar\u0131p \u2018birlik\u2019 kavram\u0131n\u0131 yeniden kurgulamam\u0131z gerekmektedir, \u00e7\u00fcnk\u00fc \u201cbirlik tasar\u0131m\u0131\u201d sorusu \u201c[b]ir anahtar sorudur\u201d. (1985b: 20) Haug, diyalektik\u00e7i felsefeyi Hegel\u2019den kurtarmak gerekir derken, bundan \u00f6rne\u011fin Marx\u2019\u0131n yapt\u0131\u011f\u0131 gibi onun materyalist temelde ayaklar\u0131 \u00fczerine dikilmesini kastetmiyor. Haug\u2019un bundan kast\u0131, Avrupa felsefesinde Stoiklerden bu yana k\u00f6kle\u015fmi\u015f olan ve Yeni \u00c7a\u011fda Leibniz taraf\u0131ndan \u00f6zellikle Monadoloji kuram\u0131 \u00e7er\u00e7evesinde yenilenen birlik anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n y\u0131k\u0131lmas\u0131d\u0131r. Di\u011fer bir deyi\u015fle, Haug\u2019un \u00f6nerdi\u011fi \u00e7o\u011fulculuk, \u00f6rne\u011fin Gramsci\u2019den farkl\u0131 olarak birli\u011fi ve bunun do\u011fal sonucu olarak da \u00f6z\u00fc olmayan \u00e7o\u011fulcu bir Marksizmdir.<\/p>\n