![](\"images\/stories\/nasilyapilamadi.jpg\")
<\/p>\n<\/p>\n
Maziar Behrooz\u2019un \u0130ran Solunun tarihiyle ilgili bu \u00f6nemli \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131, son y\u0131llarda ABD\u2019nin sava\u015f tehditleriyle an\u0131lan \u0130ran\u2019da devrimci sol hareketin yirminci y\u00fczy\u0131l boyunca edindi\u011fi deneyimleri, s\u00fcrd\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc m\u00fccadeleyi, hatalar\u0131n\u0131 ve y\u00fczy\u0131l\u0131n son \u00e7eyre\u011findeki b\u00fcy\u00fck yenilgisini etkileyici bir anlat\u0131mla g\u00f6zler \u00f6n\u00fcne seriyor.<\/p>\n
1959 y\u0131l\u0131nda Tahran\u2019da do\u011fan Behrooz \u0130slam tarihi, modernite, marksizm ve \u0130ran Solu \u00fczerine yapt\u0131\u011f\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalarla tan\u0131n\u0131yor. Yazar, 1993 y\u0131l\u0131nda Los Angeles California \u00dcniversitesi\u2019ne (UCLA) doktora tezi olarak verdi\u011fi, 2000 y\u0131l\u0131nda yeniden d\u00fczenleyerek kitap haline getirdi\u011fi, 2007 y\u0131l\u0131n\u0131n ba\u015f\u0131nda ise T\u00fcrk\u00e7eye \u00e7evrilerek yay\u0131mlanan “Nas\u0131l Yap\u0131lamad\u0131?” isimli \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131nda marksist tarih yaz\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n ba\u015far\u0131l\u0131 bir \u00f6rne\u011fini ortaya koyuyor.<\/p>\n
Hi\u00e7 ku\u015fku yok ki, \u0130ran tarihi \u00fczerine yap\u0131lacak titiz bir okuma bizlere b\u00f6lge dinamikleri hakk\u0131nda pek \u00e7ok ipucu verecektir. \u00d6zellikle \u0130ran toplumunun dinamikleriyle T\u00fcrkiye toplumunun dinamikleri aras\u0131ndaki dikkat \u00e7ekici benzerlikler, bu \u00fclkenin ve bu \u00fclkedeki solun tarihini T\u00fcrkiyeli marksistler i\u00e7in daha da \u00f6nemli k\u0131lmaktad\u0131r. Nitekim yazar da kitab\u0131n T\u00fcrk\u00e7e bask\u0131s\u0131 i\u00e7in haz\u0131rlad\u0131\u011f\u0131 \u00d6ns\u00f6z\u2019de baz\u0131 \u00f6zg\u00fcn niteliklerine kar\u015f\u0131n, M\u00fcsl\u00fcman bir \u00fclke olan \u0130ran\u2019da solun ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 deneyimlerin t\u00fcm Ortado\u011fu i\u00e7in ayd\u0131nlat\u0131c\u0131 oldu\u011funu s\u00f6yl\u00fcyor ve \u015fu ifadeleri kullan\u0131yor:<\/p>\n
“T\u00fcrk okurlar\u0131n \u0130ranl\u0131 kom\u015fular\u0131n\u0131n ya\u015fad\u0131klar\u0131ndan kendi i\u015flerine yarayacak baz\u0131 dersler \u00e7\u0131karabilece\u011fini umuyorum. \u0130ran solunun tarihi, T\u00fcrkiye solununki gibi bir\u00e7ok ini\u015fler ve \u00e7\u0131k\u0131\u015flar g\u00f6stermi\u015ftir. \u0130ran solu, kendi sosyalist t\u0131n\u0131s\u0131yla da olsa, moderniteyi \u0130ran\u2019a ta\u015f\u0131maya te\u015febb\u00fcs eden bir entelekt\u00fcel gelene\u011fin par\u00e7as\u0131yd\u0131. T\u00fcrkiye ve Ortado\u011fu\u2019nun geri kalan\u0131yla k\u0131yasland\u0131\u011f\u0131nda, b\u00f6lgenin muhtemelen en geni\u015f halk deste\u011fine sahip olan ve benim kan\u0131ma g\u00f6re en b\u00fcy\u00fck sol hareketiydi. Bu y\u00fczden \u0130ran solunun deneyiminin \u00f6\u011frenilmesinin b\u00f6lgenin di\u011fer halklar\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan yararl\u0131 olaca\u011f\u0131n\u0131 umut ediyorum.” (1)<\/p>\n
Kitapta ayr\u0131ca, \u0130ran solunun yenilgiyle sonlanacak tarihi anlat\u0131l\u0131rken \u00f6nemli d\u00f6neme\u00e7lerde yap\u0131lan ciddi taktik ve y\u00f6ntemsel hatalara dikkat \u00e7ekiliyor ve bu hatalar\u0131 do\u011furan nedenler sorgulan\u0131yor.<\/p>\n
\u201853 darbesi: \u00d6ncesi ve sonras\u0131<\/p>\n
Maziar Behrooz kitab\u0131n\u0131n birinci b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fc 1953-1970 y\u0131llar\u0131 aras\u0131na ay\u0131rm\u0131\u015f. Bununla birlikte, s\u00f6z konusu b\u00f6l\u00fcmde 1953 \u00f6ncesini \u00f6zetleyen birka\u00e7 pasaja rastlamak da m\u00fcmk\u00fcn.<\/p>\n
Bilindi\u011fi gibi 19 A\u011fustos 1953 tarihinde ger\u00e7ekle\u015fen CIA ve MI-6 destekli darbe, \u0130ran tarihinde bir d\u00f6n\u00fcm noktas\u0131d\u0131r. Behrooz, ba\u015fbakan Muhammed Musadd\u0131k h\u00fck\u00fcmetinin devrilmesi ve Pehlevi ailesinin yeniden iktidar\u0131 tek ba\u015f\u0131na eline almas\u0131yla sonu\u00e7lanan darbeyi solun, \u00f6zel olarak da Tudeh partisinin tutumunu de\u011ferlendirerek tart\u0131\u015f\u0131yor (2). Tudeh\u2019in darbeyi \u00f6ng\u00f6remedi\u011fi gibi ayn\u0131 zamanda g\u00f6\u011f\u00fcsleyemedi\u011fini de s\u00f6yleyen yazar, darbe \u00f6ncesinde yap\u0131lan analizlerin tamamen hatal\u0131 oldu\u011funu vurguluyor ve bunu “sovyetizm” ile ba\u011flant\u0131land\u0131r\u0131yor. Bu son noktan\u0131n kitab\u0131n \u00f6ne \u00e7\u0131kan zaaflar\u0131ndan biri olarak g\u00f6r\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc s\u00f6yleyebiliriz. Hi\u00e7 ku\u015fkusuz Sovyetler Birli\u011fi\u2019nin \u0130ran Solu ile olan ili\u015fkilerinin cesurca sorgulanabilmesi gerekiyor. Ancak yazar\u0131n yer yer neredeyse her ta\u015f\u0131n alt\u0131ndan bir “sovyetizm” ve “stalinizm” \u00e7\u0131karmas\u0131 ve kimi yerlerde bunu yeterince temellendirmiyor olmas\u0131, belli bir ele\u015ftiriyi de hak ediyor.<\/p>\n
\u201853 darbesi ve Tudeh\u2019e d\u00f6necek olursak, Behrooz\u2019un bu konuda bir tak\u0131m \u00f6nemli verileri ortaya koydu\u011funu s\u00f6ylemeliyiz. \u00d6ncelikle Tudeh\u2019in toplumsal analizlerine kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kan yazar, partinin Sovyetler Birli\u011fi\u2019nin \u00e7\u0131karlar\u0131n\u0131 \u0130ran devriminin gerekliliklerinin \u00fczerinde tuttu\u011funu \u00f6ne s\u00fcr\u00fcyor ve \u015fu tabloyu \u00e7iziyor: Bir yanda petrol\u00fc millile\u015ftirme \u00e7abalar\u0131 i\u00e7indeki Dr. Muhammed Musadd\u0131k, di\u011fer yanda millile\u015ftirme politikas\u0131na kar\u015f\u0131 olmayan Sovyetler Birli\u011fi, \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc tarafta ise millile\u015ftirme politikas\u0131n\u0131n Sovyetler Birli\u011fi d\u0131\u015f politikas\u0131yla \u00e7eli\u015fki i\u00e7inde oldu\u011funu \u00f6ne s\u00fcren ve bu nedenle millile\u015ftirmeye kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kan Tudeh partisi. 1940\u2019lar\u0131n ba\u015f\u0131ndan itibaren dar bir entelekt\u00fceller grubundan \u00e7\u0131k\u0131p bir kitle partisine d\u00f6n\u00fc\u015fmeye ba\u015flam\u0131\u015f olan partinin s\u00f6z\u00fc ge\u00e7en politik a\u00e7\u0131l\u0131mlar\u0131 nedeniyle \u0130ran toplumuna \u00f6nemli \u00f6l\u00e7\u00fcde yabanc\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yleyen yazar, ayr\u0131ca darbe g\u00fcnlerindeki pasif tutumu, Ordu i\u00e7indeki subay kadrolar\u0131n\u0131 harekete ge\u00e7irmemesi ve parti y\u00f6neticilerinin cezaevinde \u00f6rg\u00fct\u00fc koruyan bir tav\u0131r sergileyememesi nedenlerinden \u00f6t\u00fcr\u00fc de Tudeh\u2019i sert bir \u015fekilde ele\u015ftiriyor.<\/p>\n
1970\u2019ler: Silahl\u0131 m\u00fccadele y\u0131llar\u0131<\/p>\n
\u201853 darbesini takip eden y\u0131llarda a\u011f\u0131r a\u011f\u0131r toparlanan \u0130ran devrimci sol hareketinin 1970\u2019li y\u0131llarda i\u00e7ine girdi\u011fi “kent gerilla m\u00fccadelesi” Maziar Behrooz\u2019un kitab\u0131nda \u00f6zel bir yere sahip. Yazar, bu d\u00f6nemde g\u00f6rece yeni olu\u015fumlar diyebilece\u011fimiz Halk\u0131n Fedaileri ve Halk\u0131n M\u00fccahitleri gibi \u00f6rg\u00fctler taraf\u0131ndan \u00f6nc\u00fcl\u00fck edilen silahl\u0131 m\u00fccadeleye sempati duydu\u011funu gizlemiyor, ancak s\u00f6z\u00fc ge\u00e7en \u00f6rg\u00fctleri ele\u015ftirmekten de geri durmuyor. Ele\u015ftirilerinin merkezine fedai \u00f6rg\u00fctlerinin \u0130ran analizlerinin k\u0131smen ezbere \u015femalara dayand\u0131\u011f\u0131 sav\u0131n\u0131 yerle\u015ftiren Behrooz, bu d\u00f6nemin tezlerinin \u00c7in, Vietnam ve Arnavutluk modellerinden dev\u015firme oldu\u011funu vurguluyor. Yazar, gerilla hareketi\/teorisi ile ortodoks marksist teori aras\u0131ndaki a\u00e7\u0131ya i\u015faret etmekle beraber hareketin, \u015eahl\u0131k rejiminde istikrar\u0131n zirvede oldu\u011fu bir d\u00f6nemde \u00f6rg\u00fctlenerek ve rejimle bir “yeni\u015fmezlik” durumu yaratarak tarihsel bir \u00f6nem elde etti\u011fini s\u00f6yl\u00fcyor:<\/p>\n
“(…) gerilla hareketi, rejime, g\u00fcc\u00fcn\u00fcn doru\u011fundayken meydan okumu\u015ftu. Bu meydan okuma, rejime kar\u015f\u0131, adanm\u0131\u015f marksist \u00f6nc\u00fcn\u00fcn y\u00f6netiminde bir halk devrimi ba\u015flatamam\u0131\u015f olsa da, rejim de gerillalar\u0131 ortadan kald\u0131rmay\u0131 ba\u015faramam\u0131\u015ft\u0131. Bu t\u0131kanma ve yeni\u015fmezlik ortam\u0131nda gerillalar iki \u015feyi ba\u015fard\u0131. Birincisi rejimin b\u00fct\u00fcn asker\u00ee ve mal\u00ee kaynaklar\u0131na ra\u011fmen yenilmezlikten uzak oldu\u011funu kan\u0131tlad\u0131lar. Gerilla hareketinin birincisiyle ba\u011flant\u0131l\u0131 ikinci ba\u015far\u0131s\u0131 da, 1950 ve 1960\u2019lar\u0131n ard\u0131ndan, diktat\u00f6rl\u00fc\u011fe kar\u015f\u0131 bir direni\u015f k\u00fclt\u00fcr\u00fc yaratmas\u0131yd\u0131.” (3)<\/p>\n
S\u00f6z\u00fc edilen yeni\u015fmezlik durumu, 1979 senesinde sona erecekti.<\/p>\n
“\u0130slam Devrimi”<\/p>\n
Maziar Behrooz\u2019un kitab\u0131n\u0131n 1979 \u0130slamc\u0131 kar\u015f\u0131-devrimin sol \u00fczerindeki etkilerine ayr\u0131lan \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde a\u011f\u0131rl\u0131kl\u0131 olarak, sol hareketin kar\u015f\u0131-devrimin hemen arkas\u0131ndan, kurulmakta olan yeni rejimin do\u011fas\u0131n\u0131 kavrayamamas\u0131 ger\u00e7e\u011fi anlat\u0131l\u0131yor. Solun birka\u00e7 y\u0131l i\u00e7inde ger\u00e7ekle\u015fen politik (ve k\u0131smen fiziksel) tasfiyesiyle sonlanan bu b\u00f6l\u00fcmde bir noktan\u0131n eksik b\u0131rak\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yleyebiliriz. Ku\u015fkusuz \u00f6zel olarak \u0130ran Solunun tarihine e\u011filen bu \u00e7al\u0131\u015fmada 1979 devrim-kar\u015f\u0131-devrim s\u00fcrecinin ayr\u0131nt\u0131l\u0131 olarak incelenmesi kendini birincil bir zorunluluk olarak hissettirmemektedir. Ancak birdenbire kar\u015f\u0131-devrime ge\u00e7ilmesinin belli bir kopukluk yaratt\u0131\u011f\u0131, ayn\u0131 zamanda solun tarihi a\u00e7\u0131s\u0131ndan da belli noktalar\u0131 eksik b\u0131rakt\u0131\u011f\u0131 kan\u0131s\u0131nday\u0131z.<\/p>\n
Son derece karma\u015f\u0131k ve i\u00e7 i\u00e7e ge\u00e7mi\u015f nedenlere dayanan 1979 kar\u015f\u0131-devrimi, kalk\u0131\u015f noktalar\u0131 itibar\u0131yla bir halk hareketi niteli\u011fi ta\u015f\u0131maktayd\u0131. ABD kuklas\u0131 \u015eahl\u0131k rejimine, onun g\u00fcd\u00fcm\u00fcndeki rantiye devlete ve h\u0131zl\u0131 modernle\u015fmenin yaratt\u0131\u011f\u0131 toplumsal e\u015fitsizliklere kar\u015f\u0131 harekete ge\u00e7iren \u0130ranl\u0131 halk kitleleri, son aylara kadar do\u011frudan do\u011fruya dini temalarla hareket etmiyor ve dar anlamda dini talepleri dillendirmiyordu (4). \u00d6te yandan Humeyni \u00f6nderli\u011findeki \u0130slamc\u0131 hareket 60\u2019lardaki dini s\u00f6ylemini 70\u2019lerde “hi\u00e7 ku\u015fkusuz sol hareketin etkisiyle” \u00f6nemli \u00f6l\u00e7\u00fcde de\u011fi\u015ftirmi\u015f ve sol temalar\u0131 da kullanmaya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131. Humeyni\u2019nin ba\u015far\u0131s\u0131n\u0131n temel nedenlerinden biri olan bu durum \u0130ran Devrimi s\u00fcrecinin kilit meselelerinden birisidir ve bug\u00fcn de t\u00fcm sol hareketler taraf\u0131ndan kapsaml\u0131 bir bi\u00e7imde de\u011ferlendirilmelidir.<\/p>\n
Behrooz\u2019un \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131nda ise “Devrim: \u00d6l\u00fcm Dans\u0131” ba\u015fl\u0131kl\u0131 b\u00f6l\u00fcm 1979 kar\u015f\u0131-devrimine giden s\u00fcreci ana hatlar\u0131yla betimlemekle s\u0131n\u0131rl\u0131 kal\u0131yor; sonras\u0131nda ise 1983\u2019e kadar ge\u00e7en d\u00f6rt y\u0131ll\u0131k s\u00fcre zarf\u0131nda solun ortaya koydu\u011fu karars\u0131z ve da\u011f\u0131n\u0131k durum irdeleniyor ve buradan kitab\u0131n son b\u00f6l\u00fcm\u00fcne ge\u00e7iliyor.<\/p>\n
Bitirirken<\/p>\n
Maziar Behrooz\u2019un kitab\u0131, ayr\u0131 birer ba\u015fl\u0131k halinde devrimci-kom\u00fcnist hareketin ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131n genel ve \u00f6zel etmenleri ile yap\u0131sal nedenlerinin mercek alt\u0131na al\u0131nd\u0131\u011f\u0131 d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc b\u00f6l\u00fcmle sona eriyor.<\/p>\n
Ba\u015fta s\u00f6yledi\u011fimiz gibi, akademik bir \u00e7al\u0131\u015fma ve bir tarih kitab\u0131 olarak haz\u0131rlanan bu eser, \u00f6nemli bir politik i\u015flev de g\u00f6r\u00fcyor. Y\u0131llard\u0131r “muhafazak\u00e2r-reformcu” geriliminde \u00f6zne olarak kendini ortaya koyamayan, yine bug\u00fcn emperyalist sald\u0131r\u0131 tehditleri kar\u015f\u0131s\u0131nda kendi ba\u011f\u0131ms\u0131z sesiyle toplumun kar\u015f\u0131s\u0131na \u00e7\u0131kamayan \u0130ran Solu\u2019nun ge\u00e7mi\u015fini “i\u00e7eriden” anlatan bu \u00e7al\u0131\u015fma, yapt\u0131\u011f\u0131 kimi siyasal \u00e7\u0131karsamalar\u0131n\u0131n tart\u0131\u015f\u0131l\u0131rl\u0131\u011f\u0131na ra\u011fmen okumaya de\u011fer.<\/p>\n
D\u0130PNOTLAR:<\/p>\n
(1) Maziar Behrooz, Nas\u0131l Yap\u0131lamad\u0131: \u0130ran\u2019da Solun Yenilgisi, Epos Yay\u0131nlar\u0131, Ankara 2007, s.8<\/p>\n
(2) Tam ad\u0131 \u0130ran Kitle Partisi (Hizb-i Tudeyi \u0130ran) olan parti dilimize “Tudeh” \u015feklinde yerle\u015fti\u011fi i\u00e7in bu yaz\u0131da da ayn\u0131 kelime kullan\u0131lacakt\u0131r. Ancak \u0130ranl\u0131 yazar “Tude” kelimesini kullanmaktad\u0131r.<\/p>\n
(3) Behrooz, s. 163-164<\/p>\n
(4) Bu konuda \u015fu makalenin okunmas\u0131n\u0131 \u00f6neririm: Fred Halliday, “\u0130ran Devrimi: E\u015fitsiz Geli\u015fme ve Dinci Pop\u00fclizm” (\u0130ran Devrimi: Din, Anti-Emperyalizm ve Sol, Belge Yay\u0131nlar\u0131, 1992 i\u00e7inde).<\/p>\n<\/div>\n
Nas\u0131l yap\u0131lamad\u0131: \u0130ran\u2019da solun yenilgisi<\/p>\n
Maziar Behrooz<\/p>\n<\/div>\n
\u00c7eviri: Erc\u00fcment \u00d6zkaya<\/p>\n<\/div>\n
Epos Yay\u0131nlar\u0131<\/p>\n
Ankara 2007, 318 sayfa<\/p>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Maziar Behrooz\u2019un \u0130ran Solunun tarihiyle ilgili bu \u00f6nemli \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131, son y\u0131llarda ABD\u2019nin sava\u015f tehditleriyle an\u0131lan \u0130ran\u2019da devrimci sol hareketin yirminci y\u00fczy\u0131l boyunca edindi\u011fi deneyimleri, s\u00fcrd\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc m\u00fccadeleyi, hatalar\u0131n\u0131 ve y\u00fczy\u0131l\u0131n son \u00e7eyre\u011findeki b\u00fcy\u00fck yenilgisini etkileyici bir anlat\u0131mla g\u00f6zler \u00f6n\u00fcne seriyor. 1959 y\u0131l\u0131nda Tahran\u2019da do\u011fan Behrooz \u0130slam tarihi, modernite, marksizm ve \u0130ran Solu \u00fczerine yapt\u0131\u011f\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalarla tan\u0131n\u0131yor. […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[99],"tags":[],"class_list":{"0":"post-3971","1":"post","2":"type-post","3":"status-publish","4":"format-standard","6":"category-dunya"},"yoast_head":"\n