![](\"http:\/\/okulweb.meb.gov.tr\/66\/07\/209399\/resim\/internet.jpg\")
<\/p>\n<\/p>\n
\u0130nternet herkesin kullan\u0131m\u0131na a\u00e7\u0131kt\u0131r, ancak kapitalizm her \u015fey i\u00e7in bir sahip ve bedel talep etmektedir. D\u00fc\u015f\u00fcncelerdeki bu yeni \u00f6zelle\u015ftirme yayg\u0131n bir tepkiye ve adaletsizlik duygusuna yol a\u00e7t\u0131. Fikri m\u00fclkiyet haklar\u0131n\u0131n s\u0131k\u0131 bir \u015fekilde kontrol edilmesi asl\u0131nda geli\u015fmenin yava\u015flamas\u0131na neden olmaktad\u0131r. Yeni teknolojiler standart kapitalist i\u015fletme modelini a\u015fm\u0131\u015f durumda. \u0130nsan yarat\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 zincirlerinden kurtarmak i\u00e7in kapitalizmden de kurtulmam\u0131z gerekiyor. \u0130nternet bize sosyalizmde nelerin m\u00fcmk\u00fcn olabilece\u011fine dair bir fikir veriyor. Onu bizden almalar\u0131na izin vermeyin!Amerika Merkez Bankas\u0131 ba\u015fkan\u0131 Alan Greenspan diyor ki: \u201cHalka a\u00e7\u0131k \u015firketlerin de\u011ferlerinin d\u00f6rtte \u00fc\u00e7\u00fc maddi olmayan varl\u0131klardan geldi\u011fi i\u00e7in -80\u2019lerin ba\u015f\u0131nda yakla\u015f\u0131k y\u00fczde 40 tan fazlayd\u0131-, Birle\u015fik Devletlerin ekonomik \u00fcretimi a\u011f\u0131rl\u0131kl\u0131 olarak fikrile\u015fmi\u015ftir\u201d (The Economist ara\u015ft\u0131rmas\u0131na g\u00f6re, Fikirler i\u00e7in bir piyasa: patentler ve teknoloji i\u00e7in bir ara\u015ft\u0131rma. 22 Ekim 2005).<\/p>\n
Baz\u0131 insanlar\u0131 \u00e7ok zengin eden ve ortak zenginli\u011fin b\u00fcy\u00fck bir k\u0131sm\u0131n\u0131 olu\u015fturan bu \u201cmaddi olmayan\u201d, \u201cfikri\u201d varl\u0131klar nelerdir? Bu zenginli\u011fin b\u00fcy\u00fck bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcne fikri m\u00fclkiyet deniyor \u2013d\u00fc\u015f\u00fcncelerdeki m\u00fclkiyet. Fikri m\u00fclkiyetin ba\u015fl\u0131ca bi\u00e7imleri tescilli markalar, patentler ve telif hakk\u0131d\u0131r.<\/p>\n
Kimi \u00f6l\u00e7\u00fcmlere g\u00f6re Microsoft d\u00fcnyan\u0131n en zengin firmas\u0131. Bill Gates kesinlikle d\u00fcnyan\u0131n en zengin insan\u0131. Ancak Microsoft\u2019a, ge\u00e7mi\u015fte di\u011fer b\u00fcy\u00fck \u015firketlerde oldu\u011fu gibi fiziksel sermaye varl\u0131klar\u0131 ile de\u011fer bi\u00e7ilmiyor. Microsoft fikirlere sahip oldu\u011funu \u00f6ne s\u00fcr\u00fcyor. Sahip oldu\u011funu iddia etti\u011fi fikirler, fabrika ve ofislerimizin i\u015fleyi\u015fi ve birbirimizle ileti\u015fim kurmak i\u00e7in ihtiyac\u0131m\u0131z olan fikirler.<\/p>\n
Daha \u00f6nceki bir makalemizde kapitalist sistem i\u00e7in fikir \u00fcretiminde neyin benzersiz oldu\u011funu irdelemi\u015ftik. T\u00fcketim s\u00f6z konusu olunca fikirler birbirleriyle rekabet etmezler. Thomas Jefferson\u2019un ortaya koydu\u011fu gibi, \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131 bir mumdan \u00f6tekine ge\u00e7irmek kendi mumunuzun \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n\u0131 zay\u0131flatmaz. Jefferson bu durumun fikirlerin ta\u015f k\u00f6m\u00fcr\u00fc, mumlar veya di\u011fer metalar ile ayn\u0131 kefeye konmamas\u0131 ve ortak menfaat do\u011frultusunda serbest\u00e7e dola\u015fmas\u0131na izin verilmesi i\u00e7in yeterli bir neden oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc.<\/p>\n
Di\u011fer yandan kapitalistler e\u011fer yapabilirlerse \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131 insanlara satabilmek i\u00e7in bir kutuya hapsetmek isterler. Onlar di\u011fer her \u015feyden oldu\u011fu gibi fikirlerden de para kazanmak isterler. Diyorlar ki aksi takdirde insanlar bir \u015feyler d\u00fc\u015f\u00fcnmeyi \u00f6nemsemezlermi\u015f! Bir dereceye kadar fikirleri metala\u015ft\u0131rabiliyorlar. Bir veritaban\u0131nda onlar\u0131 kiralayarak, bir DVD\u2019ye koyarak veya fikirleri bir kitapta ya da gazetede satarak bunu ba\u015farabiliyorlar.<\/p>\n
Hala iki tane \u00f6nemli a\u00e7maz ile kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131yalar. Birincisi, insanlar icat ediyorlar ve yeni fikirlerle geliyorlar \u00e7\u00fcnk\u00fc bu onlar\u0131n do\u011falar\u0131nda var. Tabi\u00ee kapitalistlerin bu icat edebilme yetene\u011finden para \u00e7\u0131kartmaya \u00e7al\u0131\u015facaklar\u0131 do\u011frudur. \u0130kincisi yarat\u0131c\u0131 insanlar fikirlerini olabildi\u011fince yayg\u0131n bir \u015fekilde payla\u015fmak isterler.<\/p>\n
Fikirler do\u011fal olarak insanl\u0131\u011f\u0131n ortak miras\u0131n\u0131n bir par\u00e7as\u0131d\u0131r. Bu ba\u011flamda, eskinin m\u00fc\u015fterekleri gibidir. Y\u00fczy\u0131llar boyunca otlaklar, bal\u0131k\u00e7\u0131l\u0131k ve yak\u0131t i\u00e7in kullan\u0131lan araziler kamu mal\u0131 kabul edilmi\u015ftir. Kapitalizmin ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131, Marx\u2019\u0131n ilkel sermaye birikimi ad\u0131n\u0131 verdi\u011fi s\u00fcre\u00e7, esas olarak y\u00fckselen kapitalist s\u0131n\u0131f\u0131n ortak mallara el koymas\u0131 ve onlar\u0131 gasp etmesiydi. Bu, s\u0131radan insanlar\u0131 zor da olsa ge\u00e7inebilmek i\u00e7in zenginlerin menfaatine \u00e7al\u0131\u015fmak zorunda b\u0131rakt\u0131 ve onlar\u0131 kendi menfaatleri do\u011frultusunda \u00e7al\u0131\u015fabilmek i\u00e7in gerekli olan kaynaklardan da yoksun b\u0131rakt\u0131.<\/p>\n
\u015eu an ikinci bir gasp etme dalgas\u0131n\u0131n ne olabilece\u011fine \u015fahit oluyoruz, yarat\u0131c\u0131 m\u00fc\u015ftereklerimize el koyulmas\u0131. Marx bu kanl\u0131 ve y\u0131k\u0131m getiren s\u00fcrece dair incelemesinde ilk gasp hareketinin (h\u0131rs\u0131zl\u0131k) ilk olarak 15. ve 16. y\u00fczy\u0131llarda ba\u015flad\u0131\u011f\u0131na ve bu hareketin hukuka kar\u015f\u0131 \u201cbireysel \u015fiddet eylemleri\u201d olarak tezah\u00fcr etti\u011fine i\u015faret eder. \u201cOn sezikinci y\u00fczy\u0131l\u0131n getirdi\u011fi geli\u015fme kendini burada g\u00f6sterir, \u00f6yle ki kanunun kendisi halk\u0131n topra\u011f\u0131n\u0131 ya\u011fmalamak i\u00e7in bir ara\u00e7 haline gelmi\u015ftir\u201d (Kapital, Cilt 1, sayfa 885).<\/p>\n
Tarih\u00e7i E.P. Thompson Whigs and hunters isimli kitab\u0131nda onsekizinci y\u00fczy\u0131l Britanya\u2019s\u0131nda, birinci gasp hareketi boyunca hukukun rol\u00fcn\u00fc tart\u0131\u015ft\u0131. Vard\u0131\u011f\u0131 sonu\u00e7 \u015fuydu: \u201cY\u00fczy\u0131l ilerledik\u00e7e hukuk, egemenlerin kendi \u00e7\u0131karlar\u0131 i\u00e7in yeni m\u00fclkiyet tan\u0131mlar\u0131n\u0131 empoze etmesini m\u00fcmk\u00fcn k\u0131lan m\u00fcthi\u015f bir ara\u00e7 haline geldi… di\u011fer taraftan hukuk bu s\u0131n\u0131f ili\u015fkilerini yasal bi\u00e7imler \u00fczerinden uzla\u015ft\u0131rd\u0131\u201d (Whigs and hunters, sayfa 264).<\/p>\n
Tescilli markalar<\/p>\n
Fikri m\u00fclkiyetin ilk bi\u00e7imi tescilli markalard\u0131r. Gerek\u00e7e orijinal bir markan\u0131n olmas\u0131 gerekti\u011fidir. \u00dcnl\u00fc bir davada Bollinger, Babycham\u2019i i\u00e7kilerinin reklam\u0131n\u0131 \u201cchampagne perry\u201d olarak yapt\u0131klar\u0131 gerek\u00e7esiyle dava etti (Bollinger ve Babycham \u015fampanya markalar\u0131d\u0131r). Dava sonucunda \u201cChampagne\u201d kelimesinin Fransa\u2019n\u0131n Champagne b\u00f6lgesindeki k\u00f6p\u00fckl\u00fc \u015faraplar\u0131 ifade etti\u011fine karar verildi. Bu yeterince adil g\u00f6z\u00fck\u00fcyordu, tabi e\u011fer Babycham i\u00e7mekle aras\u0131ndaki fark\u0131 anlayamayacak kadar aptalsan\u0131z.<\/p>\n
Firmalar markalar\u0131 konusunda olduk\u00e7a koruyucudurlar. Warner Brothers \u015firketi Marx karde\u015flerin \u201cA night in Casablanca\u201d filminin isminin, kendi yap\u0131mlar\u0131 ve olduk\u00e7a farkl\u0131 bir film olan \u201cCasablanca\u201dya benzemesi y\u00fcz\u00fcnden dava a\u00e7maya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131. Groucho Marx kar\u015f\u0131l\u0131k olarak: \u201cCasablanca ismine sahip oldu\u011funuzu ve kimsenin izinsiz olarak bu ismi kullanamayaca\u011f\u0131n\u0131 ileri s\u00fcr\u00fcyorsunuz. Peki \u2018Warner Brothers\u2019 isminden ne haber? Muhtemelen Warner ismini kullanmaya hakk\u0131n\u0131z var, ya Brothers (karde\u015fler) ismini kullanman\u0131zdan ne haber? Profesyonel olarak biz sizden daha uzun zamand\u0131r karde\u015fiz.\u201d Ancak tescilli marka kanunu, patent ve telif hakk\u0131n\u0131n yarat\u0131c\u0131 m\u00fc\u015ftereklerimizin b\u00fcy\u00fck i\u015fletmelerce gasp edilmesinde kullan\u0131lma bi\u00e7iminin yan\u0131nda daha az rahats\u0131z edicidir.<\/p>\n
Telif hakk\u0131<\/p>\n
Telif haklar\u0131 kanunu \u00f6ncelikle yay\u0131nc\u0131lar\u0131 korsan yay\u0131nc\u0131l\u0131ktan korumak i\u00e7in geli\u015ftirildi, yazarlar\u0131 korumak i\u00e7in de\u011fil. S\u0131radan insanlar kanundan nefret ettiler. \u00c7\u00fcnk\u00fc onlar bu kanunun, yay\u0131nc\u0131lar\u0131n bir tekel olu\u015fturmas\u0131na imkan vererek, kitab\u0131 bir l\u00fcks haline getirdi\u011fini g\u00f6rd\u00fcler. Kitaplarda telif hakk\u0131n\u0131n s\u0131n\u0131rlar\u0131 vard\u0131r. \u00d6ncelikle, telif hakk\u0131 belirli bir zamanda sona erer. \u0130kincisi, e\u011fer biraz daha fazla \u00f6deyerek bir roman sat\u0131n al\u0131rsam, yay\u0131nc\u0131 da tekel kurdu\u011fu i\u00e7in eser kamu mal\u0131 say\u0131l\u0131yorsa (1 pounda alabilece\u011finiz Dickens kitaplar\u0131 gibi) kitab\u0131 bir arkada\u015f\u0131ma verirsem veya Oxfam d\u00fckkan\u0131na g\u00f6t\u00fcr\u00fcrsem kitap art\u0131k yay\u0131nc\u0131n\u0131n ula\u015famayaca\u011f\u0131 bir yerdedir. Buna ilk sat\u0131\u015f kural\u0131 denir. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc, telif hakk\u0131 bas\u0131m d\u00fcnyas\u0131na uyguland\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in adil kullan\u0131m hakk\u0131n\u0131n da konusudur; mesela bir kritik veya ele\u015ftiri yaz\u0131s\u0131nda bir kitap ya da makaleden al\u0131nt\u0131 yapmak veya ara\u015ft\u0131rma amac\u0131yla aynen ge\u00e7irmek.<\/p>\n
Veritabanlar\u0131nda durumun ne kadar farkl\u0131 oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn. E\u011fer bir firma ya da k\u00fct\u00fcphane bir veritaban\u0131na eri\u015febilmek i\u00e7in \u00f6deme yaparsa onu kiralam\u0131\u015f olur. Hi\u00e7bir zaman materyale sahip olamazlar. Ar\u015five eri\u015febilmek i\u00e7in her y\u0131l \u00f6deme yapmaya devam etmek zorundad\u0131rlar. Kitaplardaki \u201cadil kullan\u0131m\u201d telif hakk\u0131 k\u0131s\u0131tlamalar\u0131n\u0131n aksine, dijital olarak saklanan bilgi al\u0131nt\u0131lanamaz ve sonsuza kadar kamu m\u00fclkiyetinden saklanabilir. Genellikle bir veritaban\u0131na eri\u015fti\u011finizde ilk kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131z \u015fey, i\u00e7eri\u011fe ili\u015fkin b\u00fct\u00fcn haklar\u0131n\u0131zdan feragat etti\u011finizi belirten bir kullan\u0131c\u0131 lisans anla\u015fmas\u0131d\u0131r. Bu anla\u015fmalar\u0131n yasal stat\u00fcs\u00fc mu\u011flakt\u0131r ama maksat (g\u00f6z\u00fcn\u00fcz\u00fc korkutmak) olduk\u00e7a a\u00e7\u0131kt\u0131r.<\/p>\n
Telif hakk\u0131 ayn\u0131 zamanda olduk\u00e7a uzun bir zaman a\u015f\u0131m\u0131 s\u00fcresine sahiptir. ABD\u2019de \u015fu an yazar\u0131n \u00f6l\u00fcm\u00fcnden 70 y\u0131l sonras\u0131na kadar s\u00fcr\u00fcyor. Modern teknoloji bak\u0131m\u0131ndan bu sonsuzluk demek. Birle\u015fik Devletler Milenyum Telif Hareketi (DMCA) bunu yasal su\u00e7lama sebebi say\u0131yor ve cezas\u0131 10 y\u0131l hapse kadar varabiliyor. Ama\u00e7lar\u0131 b\u00fcy\u00fck \u015firketlerin fikri m\u00fclkiyet \u201chaklar\u0131n\u0131\u201d bizden korumak i\u00e7in kulland\u0131klar\u0131 telif hakk\u0131 koruma mekanizmalar\u0131n\u0131 ortadan kald\u0131rmak.<\/p>\n
DMCA 1998\u2019de D\u00fcnya Ticaret \u00d6rg\u00fct\u00fc\u2019n\u00fcn fikri m\u00fclkiyet kanunlar\u0131n\u0131 daha uyumlu hale getirme m\u00fczakerelerinin sonucunda ge\u00e7mi\u015fte kald\u0131. B\u00fcy\u00fck \u015firketlerin bir ajan\u0131 olarak D\u00fcnya Ticaret \u00d6rg\u00fct\u00fc fikri m\u00fclkiyet kanunlar\u0131n\u0131 b\u00fct\u00fcn d\u00fcnyada daha s\u0131k\u0131 hale getirmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor.<\/p>\n
Patentler<\/p>\n
Patentler yarat\u0131c\u0131 m\u00fc\u015ftereklerimizin gasp edilmesi \u00e7abas\u0131n\u0131n bir par\u00e7as\u0131d\u0131r ve s\u0131ra d\u0131\u015f\u0131 zamana\u015f\u0131m\u0131 s\u00fcresine sahip di\u011fer bir fikri m\u00fclkiyet bi\u00e7imidir. Patentler mucitli\u011fin \u00f6d\u00fcllendirilmesi olarak g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Belirli bir s\u00fcre mucit, insanlar\u0131 kendi icad\u0131n\u0131 kullanmakla su\u00e7layabilir. Yeterince adil mi? \u0130lk olarak insanlar\u0131n bir \u015fey icat etmesi i\u00e7in illa ki ondan para kazanmas\u0131 gerekmez. \u0130cat ederler \u00e7\u00fcnk\u00fc bu onlar\u0131n do\u011falar\u0131nda vard\u0131r. \u0130nternet insano\u011flunun yorulmak bilmez giri\u015fimcili\u011finin kan\u0131t\u0131d\u0131r ve kar\u015f\u0131 konulamaz bir \u015fekilde i\u00e7erik \u00fccretsizdir. \u0130nsanl\u0131\u011f\u0131n icat etme yetene\u011finin a\u00e7g\u00f6zl\u00fcl\u00fckten daha \u00f6nemli bir motivasyon oldu\u011funun bir kan\u0131t\u0131 olarak \u00e7o\u011fu mucit yoksulluktan \u00f6lm\u00fc\u015ft\u00fcr.<\/p>\n
Patentler firmalara aittir. Ancak hi\u00e7bir firman\u0131n bir \u015fey icat etti\u011fi g\u00f6r\u00fclmemi\u015ftir; icat eden insanlard\u0131r. Bill Gates bir mucit de\u011fildir. O bir giri\u015fimcidir ve di\u011fer insanlar\u0131n fikirlerini sat\u0131n al\u0131r. E\u011fer Microsoft\u2019ta i\u015fe girerseniz icat etti\u011finiz her \u015feyi Microsoft\u2019un m\u00fclkiyetine devretmek \u00fczere bir anla\u015fma imzalars\u0131n\u0131z. Bill Gates, hukuku fikirler \u00fczerindeki tekelini peki\u015ftirmek i\u00e7in kullan\u0131yor. Microsoft her y\u0131l avukatlar\u0131na toplam 100 milyon dolar \u00f6d\u00fcyor.<\/p>\n
Patentleri icatlarla ili\u015fkilendiririz, ila\u00e7lar gibi. Bu konsept ge\u00e7ti\u011fimiz y\u0131llarda garip bir \u015fekilde bitki \u00fcreticilerinin haklar\u0131n\u0131, hatta insan hayat\u0131n\u0131 kapsayabilmesi i\u00e7in geni\u015fletildi. DNA\u2019m\u0131z\u0131n yakla\u015f\u0131k y\u00fczme yirmisi patentlenmi\u015f durumdad\u0131r, yani sahibi vard\u0131r! Bio-korsan RiceTec, y\u00fczy\u0131llard\u0131r var olan basmati pirincine dahi sahip oldu\u011funu ileri s\u00fcrd\u00fc.<\/p>\n
Patent sistemi b\u00fcy\u00fck \u015firketlere ya\u015fam ve \u00f6l\u00fcm \u00fczerinde hakimiyet kurma imkan\u0131 sa\u011flar. Kimi durumlarda, ba\u015fka bir firmaya ait olan bir markayla ayn\u0131 i\u015fleve sahip (jenerik, e\u015fde\u011fer) bir ilac\u0131n lisans\u0131n\u0131 almakta dahi zorlanm\u0131yorlar. \u0130svi\u00e7reli firma Roche, muhtemelen ku\u015f gribine kar\u015f\u0131 tek tedavi olan Tamiflu\u2019nun haklar\u0131na sahip. Tekrar tekrar bir ku\u015f gribi salg\u0131n\u0131n on binlerce insan\u0131n \u00f6l\u00fcm\u00fcne yol a\u00e7abilece\u011fi konusunda uyar\u0131l\u0131yoruz. Ancak ortal\u0131kta yeterli say\u0131da Tamiflu yok.<\/p>\n
Oxfam\u2019dan Michael Bailey bu durumu \u015f\u00f6yle yorumluyor: \u201cBu abs\u00fcrt bir durum. Bir h\u00fck\u00fcmet harekete ge\u00e7meli \u00e7\u00fcnk\u00fc g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015fe g\u00f6re Roche da\u011f\u0131t\u0131m yapam\u0131yor. Bu fikri m\u00fclkiyet kanununun \u00e7al\u0131\u015fmad\u0131\u011f\u0131 klasik bir durum. Anla\u015f\u0131lan Roche jenerik firmalar\u0131n\u0131n \u00fcretim yapma hakk\u0131na sahip olmas\u0131n\u0131 m\u00fcmk\u00fcn oldu\u011fu kadar geciktirmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor ki daha \u00e7ok para kazanabilsin.\u201d<\/p>\n
Ayr\u0131ca patentlerin kapsam\u0131 bilgisayar yaz\u0131l\u0131mlar\u0131n\u0131 da i\u00e7erecek \u015fekilde geni\u015fletildi. Yaz\u0131l\u0131mlar kodlarla yaz\u0131l\u0131r. Bu bilgisayarlar\u0131n birbirleriyle konu\u015ftuklar\u0131 dildir. Bir kodun sahibi oldu\u011funu \u00f6ne s\u00fcrmek, \u0130ngilizceye sahip oldu\u011funu \u00f6ne s\u00fcrmekle e\u015fde\u011ferdir. Her ne \u015fekilde olursa olsun, birinin s\u0131f\u0131r ve birlerden olu\u015fan bir diziye sahip olabilmesi abs\u00fcrtt\u00fcr.<\/p>\n
Ele\u015ftirmenler patent sisteminin sa\u00e7ma oldu\u011funu ve ara\u015ft\u0131rma-geli\u015ftirme kaynaklar\u0131n\u0131n b\u00fcy\u00fck bir k\u0131sm\u0131n\u0131 t\u00fcketti\u011fini belirtiyorlar. \u0130lk olarak, bilgimizdeki bir geli\u015fim, bir firma taraf\u0131ndan ele ge\u00e7iriliyor ve \u00f6zel m\u00fclkiyet kapsam\u0131na giriyor. Daha sonra ayn\u0131 i\u015flevi g\u00f6rebilecek herhangi bir \u015fey bulmak ve patentini almak zorundalar. Rakip firmalar ara\u015ft\u0131rma ekiplerinin zaman\u0131n\u0131 ilk patent korumas\u0131n\u0131n elde edilmesine ay\u0131r\u0131yorlar, kansere tedavi bulunmas\u0131na de\u011fil. Bilgisayar yaz\u0131l\u0131mlar\u0131nda geli\u015fmeler, ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz olarak bir program\u0131 kullanma ve geli\u015ftirme temelinde bir i\u015fbirli\u011fi ile ger\u00e7ekle\u015febilir, onu rekabetten gizleyerek de\u011fil.<\/p>\n
Bill Gates \u201cyeni, modern zaman kom\u00fcnistleri olduklar\u0131n\u0131 ve bu te\u015fviklerin (fikri m\u00fclkiyetin) gerekli olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcklerini\u201d s\u00f6yleyenlerin yorumlar\u0131na kar\u015f\u0131 ate\u015f p\u00fcsk\u00fcr\u00fcyor. O bir multi-milyarder. Bu adam daha ne kadar te\u015fvi\u011fe ihtiya\u00e7 duyuyor?<\/p>\n
Ge\u00e7mi\u015fte farkl\u0131 bir d\u00fc\u015f\u00fcnceye sahipti. \u201cE\u011fer insanlar, bug\u00fcn\u00fcn fikirlerinin \u00e7o\u011funlu\u011fu icat edilmi\u015f ve patentleri al\u0131nd\u0131\u011f\u0131 bir durumda patentlerin nas\u0131l verilebilece\u011fini anlam\u0131\u015f olsalard\u0131, bug\u00fcn end\u00fcstri tamamiyle sekteye u\u011fram\u0131\u015f olurdu. Kendi patentleri olmadan beliren bir gelecekte, devlerin dayatmak istedikleri fiyatlar \u00f6denmeye zorlanacakt\u0131r.\u201d<\/p>\n
Direk kayna\u011f\u0131n kendisinden! 1991\u2019de Bill Gates kapitalist m\u00fclkiyet ili\u015fkilerinin, fikri m\u00fclkiyet bi\u00e7iminde, \u00fcretici g\u00fc\u00e7lerin geli\u015fiminin \u00f6n\u00fcnde nas\u0131l bir engel olu\u015fturdu\u011funu dillendirebiliyordu. Ne de\u011fi\u015fti? Art\u0131k Gates gen\u00e7 bir giri\u015fimci de\u011fil, o art\u0131k zirvede ve tekelini peki\u015ftirmek i\u00e7in yasal zorbal\u0131\u011f\u0131 kullan\u0131yor.<\/p>\n
\u0130nternetin gasp edilmesi?<\/p>\n
Ge\u00e7ti\u011fimiz on y\u0131lda interneti kullanm\u0131\u015f olan herkes son y\u0131llarda internetin daha fazla ticarile\u015fti\u011fini fark etmi\u015ftir. Pop-up\u2019lar, promosyonlar, ticari siteler ve internet \u00fczerinden sat\u0131\u015flar s\u0131radan hale geldi. Google Akademik\u2019te bir arama yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131zda bir\u00e7ok materyale eri\u015febilmek i\u00e7in \u00f6deme yapman\u0131z gerekti\u011fini g\u00f6receksiniz. Peki Google arama motoru nas\u0131l para kazan\u0131yor? A\u011f\u0131rl\u0131kl\u0131 olarak reklam gelirlerinden. O sinir bozucu promosyonlar asl\u0131nda sponsorlu linkler.<\/p>\n
Her zaman b\u00f6yle de\u011fildi. \u0130nternet fikirlerin ortak ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131s\u0131, fikirlerin \u00f6zg\u00fcrce payla\u015f\u0131m\u0131n\u0131n ve \u00f6zg\u00fcrce sorgulaman\u0131n mecras\u0131 olarak olumlu kar\u015f\u0131land\u0131. \u201cFikri m\u00fclkiyet haklar\u0131 \u2013 m\u00fc\u015fterekler \u00fczerindeki modern \u00e7a\u011f \u00e7itlemesi\u201d makalemizin de g\u00f6sterdi\u011fi gibi internet m\u00fc\u015ftereklere (ortak\u00e7a faydaland\u0131\u011f\u0131m\u0131z alanlar) klasik bir \u00f6rnektir. Bir m\u00fc\u015ftere\u011fin karakteristik \u00f6zelliklerinden birisi de bir ileti\u015fim a\u011f\u0131 etkisi yaratmas\u0131d\u0131r, bir t\u00fcr \u00f6l\u00e7ek ekonomisi. \u0130nternete daha \u00e7ok insan kat\u0131ld\u0131k\u00e7a, hepimiz a\u00e7\u0131s\u0131ndan daha i\u015flevli bir hale geliyor.<\/p>\n
\u0130nternetin tak\u0131nt\u0131l\u0131 ve acayip insanlar\u0131n payla\u015ft\u0131\u011f\u0131 \u015feylerle dolu oldu\u011fu tart\u0131\u015f\u0131labilir ama internetin tek \u00f6zelli\u011fi bu de\u011fil. E\u011fer oturdu\u011funuz yerdeki bir bara giderseniz de bu tak\u0131nt\u0131l\u0131 tiplere b\u00fcy\u00fck ihtimalle rastlars\u0131n\u0131z. \u0130nternette yeni olan \u015fey, \u00f6rne\u011fin marxist.org\u2019un bir vizyon ortaya koyma ve d\u00fc\u015f\u00fcncelerinin kapitalist s\u0131n\u0131f\u0131n egemen d\u00fc\u015f\u00fcnceleriyle e\u015fit \u015fartlarda tart\u0131\u015f\u0131lma ve takip edilme \u015fans\u0131n\u0131 bulmas\u0131d\u0131r. \u00d6te yandan en son ne zaman WH Smiths\u2019te Socialist Appeal\u2019\u0131n bir bask\u0131s\u0131n\u0131 g\u00f6rd\u00fcn\u00fcz? Sol gazetelerin sat\u0131c\u0131lar\u0131 insanlar\u0131n ilgisini \u00e7ekmek i\u00e7in, polisin m\u00fcdahale etme riskini g\u00f6ze alarak kald\u0131r\u0131mlar\u0131 a\u015f\u0131nd\u0131rmak zorundalar.<\/p>\n
\u0130nternetin gelece\u011fi konusunda bir sava\u015f s\u00fcr\u00fcyor. Yirmi y\u0131ld\u0131r kapitalistler bu fenomene bak\u0131yorlar ve bundan nas\u0131l para kazanabileceklerini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorlar. Ticarile\u015fme i\u00e7eri s\u0131zm\u0131\u015f olsa da hala s\u0131ra d\u0131\u015f\u0131 bir olgu. Temel prensip serbest eri\u015fim, zira milyonlarca insan k\u00fct\u00fcphaneler dolusu d\u00fc\u015f\u00fcnceye arka odaya gidip d\u00fc\u011fmeye bast\u0131\u011f\u0131 her an ula\u015fabiliyor ve bundan olduk\u00e7a memnunuz.<\/p>\n
B\u00fcy\u00fck \u015firketler interneti de gasp edebilirler mi? Cevap evetse, nas\u0131l? \u0130nternete s\u0131zmak i\u00e7in kullanacaklar\u0131 levye, fikri m\u00fclkiyet haklar\u0131 kanunudur. Bir internet sitesi ya da siteden bir par\u00e7a, yaz\u0131l\u0131m paketindeki bir mesajd\u0131r. Baz\u0131 b\u00fcy\u00fck firmalar internet kullan\u0131m\u0131 i\u00e7in \u00f6zel yaz\u0131l\u0131mlar \u00fcretiyorlar ve yaz\u0131l\u0131ma sahip olduklar\u0131n\u0131, kimseye kulland\u0131rmayacaklar\u0131n\u0131 \u00f6ne s\u00fcr\u00fcyorlar.<\/p>\n
Asl\u0131nda Bill Gates kariyerinin ba\u015flar\u0131nda internetin \u00f6nemini kavramakta gecikmi\u015fti. Ancak Micorosoft\u2019un tekel g\u00fcc\u00fcn\u00fc kullanarak geriden gelerek yeti\u015fmeyi ba\u015fard\u0131. \u015eu an Microsoft Ofis\u2019te standart olarak \u0130nternet Explorer\u2019a sahip. Asl\u0131nda iyi bir program de\u011fil, ancak muhtemelen masa\u00fcst\u00fcn\u00fczde oldu\u011fu i\u00e7in onu kullan\u0131yorsunuz. T\u00fcm Microsoft uygulamalar\u0131 \u00f6zel yaz\u0131l\u0131mlar kullan\u0131yorlar ve patentlerle korunuyorlar. Bu, e\u011fer \u201conlar\u0131n\u201d fikirlerini kullanmaya kalkarsan\u0131z, olduk\u00e7a y\u00fcksek maa\u015fl\u0131 avukatlar taraf\u0131ndan hayat\u0131n\u0131z\u0131n her an\u0131nda dava edilme tehdidi alt\u0131nda oldu\u011funuz anlam\u0131na geliyor.<\/p>\n
Bill Gates\u2019in b\u00fct\u00fcn fikirleri, di\u011fer insanlardan al\u0131nm\u0131\u015f ya da \u00e7al\u0131nm\u0131\u015f fikirlerdir. Ancak, yukar\u0131da da a\u00e7\u0131klad\u0131\u011f\u0131m\u0131z gibi yaz\u0131l\u0131m paketleri kod halindedir. Yani pratikte fikirlerin birbiriyle ileti\u015fim kurdu\u011fu dildir ve Bill Gates bu dile sahip oldu\u011funu iddia ediyor.<\/p>\n
B\u00fct\u00fcn bunlar, internetin gelenek ve de\u011ferleri ile bu alanda \u00e7al\u0131\u015fan en yarat\u0131c\u0131 bireylerin \u00e7o\u011funlu\u011funun savundu\u011fu de\u011ferlerle uzla\u015fmaz bir \u00e7eli\u015fki i\u00e7erisinde. Bu, yaz\u0131l\u0131mlara serbest ya da a\u00e7\u0131k eri\u015fim gelene\u011fi. \u0130cat eden ki\u015filer d\u00fcnyan\u0131n kalan\u0131na bir hediye verdikleri hissiyat\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131yorlar, t\u0131pk\u0131 basmati pirincini geli\u015ftiren \u00e7ift\u00e7iler gibi.<\/p>\n
Serbest eri\u015filebilen yaz\u0131l\u0131mlar\u0131n esprisi, herhangi birisinin nas\u0131l \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6rebilmesi ve b\u00f6ylece yaz\u0131l\u0131mda kendi ihtiya\u00e7lar\u0131 do\u011frultusunda de\u011fi\u015fiklikler yapabilmesi ve bunlar\u0131 di\u011fer kullan\u0131c\u0131larla payla\u015fabilmesidir. \u0130kinci bir avantaj\u0131 ise, insanlar\u0131n yaz\u0131l\u0131m paketinin nas\u0131l \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6rebildikleri i\u00e7in geli\u015ftirmeler \u00f6nerebilmeleridir. Yani serbest yaz\u0131l\u0131mlar daha iyi i\u015f g\u00f6r\u00fcyor gibi g\u00f6z\u00fck\u00fcyorlar. Bu, akademik dergilere sunulan katk\u0131lar\u0131n de\u011ferlendirildi\u011fi akran denetimi s\u00fcreci ile kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131labilir. Entelekt\u00fcel akranlar makaleyi incelerler. Bu, kalitesinin bir g\u00f6stergesi olmal\u0131d\u0131r. Bu s\u00fcre\u00e7 her zaman d\u00fczg\u00fcn i\u015flemiyor, zira akademik d\u00fcnya olduk\u00e7a hizip\u00e7i bir alan (Bir ortodoks ekonomi dergisinde, bir Marksist iktisat makalesi aramaya zahmet bile etmeyin). Bu, hizip\u00e7i olmayan internette daha iyi i\u015fliyor gibi g\u00f6z\u00fck\u00fcyor. Ancak bu da dahil olmak \u00fczere herhangi bir makale veya yaz\u0131l\u0131m, bir ba\u015fkas\u0131ndan \u015f\u00f6yle \u00fcst\u00fcnk\u00f6r\u00fc bir yararlan\u0131r.<\/p>\n
\u0130nternette \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc savunanlar, serbest eri\u015fimi savunanlar ile genel bir halk lisans\u0131 \u00fczerinden a\u00e7\u0131k eri\u015fimi destekleyenler aras\u0131nda ikiye b\u00f6l\u00fcnm\u00fc\u015f durumda. \u0130kinci kesim kom\u00fcnizmi savunmuyor. Genel halk lisans\u0131, herkesin sunulan teknolojiyi alabilmesi ve onu sonraki kullan\u0131c\u0131lara da verebilmesini i\u00e7eriyor. Ama bu, yeni teknolojiyle birlikte \u015fahit oldu\u011fumuz yarat\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n muslu\u011funu t\u0131k\u0131yor. Bu, pratikte yaz\u0131l\u0131m\u0131n birinin m\u00fclkiyetinde oldu\u011fu anlam\u0131na geliyor ama oyunu a\u00e7\u0131k eri\u015fimin kurallar\u0131na g\u00f6re oynad\u0131\u011f\u0131n\u0131z s\u00fcrece kullanman\u0131za izin verilece\u011fi anlam\u0131na da geliyor. A\u00e7\u0131k eri\u015fimi savunanlar\u0131n arg\u00fcman\u0131, k\u00f6t\u00fc adamlar\u0131n toprak sahibi se\u00e7kinlerin arg\u00fcman\u0131n\u0131 kullanacaklar\u0131 y\u00f6n\u00fcnde: \u201cBu kamu arazisi kimseye ait olmad\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re, onu alabilirim\u201d. Onlar\u0131n, Lenin\u2019den yap\u0131lan \u015fu al\u0131nt\u0131y\u0131 onaylayacaklar\u0131na \u015f\u00fcphe yok: \u201cKurtlarla ya\u015f\u0131yorsan\u0131z, bir kurt gibi ulumal\u0131s\u0131n\u0131z.\u201d Microsoft\u2019un onaylad\u0131\u011f\u0131 do\u011fru, zira \u00f6zg\u00fcr yaz\u0131l\u0131m\u0131n bir k\u0131sm\u0131n\u0131 de\u011fi\u015ftirdi ve patent korumas\u0131 alt\u0131na ald\u0131.<\/p>\n
E\u011flence ve b\u00fcy\u00fck i\u015fletmeler<\/p>\n
\u00c7oklu ortam holdinglerinin y\u00fckseli\u015fine \u015fahit olduk. Time Warner\u2019\u0131n AOL ile birka\u00e7 sene \u00f6nce yapt\u0131\u011f\u0131 \u015firket evlili\u011fi klasik bir \u00f6rnek. Ger\u00e7i bu i\u015fe dahil olan kapitalistler i\u00e7in bu birle\u015fme korkun\u00e7 bir ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131kla sonu\u00e7land\u0131. Mal varl\u0131\u011f\u0131n\u0131n \u00e7o\u011funlu\u011fu film ve m\u00fcziklerin m\u00fclkiyetinden olu\u015fan bir \u015firket, internet alan\u0131nda uzmanla\u015fm\u0131\u015f bir \u015firketle m\u00fcttefik olma aray\u0131\u015f\u0131ndayd\u0131. Bir\u00e7ok dev firman\u0131n medya sekt\u00f6r\u00fcne hakim olmas\u0131 rastlant\u0131 de\u011fildi, fikri m\u00fclkiyet kanunu onlar\u0131n \u00e7\u0131karlar\u0131 do\u011frultusunda olu\u015fturuldu.<\/p>\n
Fikri m\u00fclkiyet \u201chaklar\u0131n\u0131\u201d en sald\u0131rgan \u015fekilde savunanlardan birisi olan RIAA (Amerika Plak End\u00fcstrisi Birli\u011fi), d\u00f6rt b\u00fcy\u00fck plak \u015firketi ad\u0131na (EMI, Universal, Warner ve Sony BMG) internette m\u00fczik payla\u015fanlar\u0131n g\u00f6z\u00fcn\u00fc korkutmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor. \u0130nternetten m\u00fczik indirme \u201csu\u00e7u\u201d gerek\u00e7esiyle binlerce dolar \u00f6demeye mahkum edilen, a\u011flayan 13 ya\u015f\u0131ndaki \u00e7ocuklar\u0131n foto\u011fraflar\u0131yla dolu \u00f6n sayfalar, ku\u015fkusuz bu plak \u015firketlerine yeni bir hayran ordusu kazand\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. Ma\u011fdurlar CD\u2019lerin birka\u00e7 kuru\u015fa \u00fcretilebildi\u011finin fark\u0131ndalar; ba\u015fka bir deyi\u015fle plak \u015firketleri bizi kaz\u0131kl\u0131yorlar.<\/p>\n
Plak \u015firketlerinin tepkileri her \u015fekilde abs\u00fcrt. \u0130nsanlar sat\u0131n almadan \u00f6nce m\u00fczi\u011fi duymak istiyorlar. E\u011fer ortaya konulan \u015fey g\u00fczelse, insanlar kal\u0131c\u0131 bir kopya i\u00e7in para \u00f6deyeceklerdir. Sinema sekt\u00f6r\u00fc y\u0131llarca telif haklar\u0131n\u0131n ihlali gerek\u00e7esiyle mahkemelerde VCR (Video Kaset Kaydedicileri) ile m\u00fccadele etti. Sonunda yenilgiyi kabul etmek zorunda kald\u0131klar\u0131nda, VCR\u2019lar\u0131n asl\u0131nda film ar\u015fivlerinden elde ettikleri geliri artt\u0131rd\u0131klar\u0131n\u0131 fark ettiler.<\/p>\n
\u0130lk \u00e7itleme hareketinde oldu\u011fu gibi, d\u00fc\u015f\u00fcncelerin bu yeni \u00f6zelle\u015ftirilmesi de yayg\u0131n bir infial ve adaletsizlik duygusu yaratt\u0131, \u00fcstelik sadece sosyalist solda da de\u011fil. \u0130lk \u00e7itleme hareketinin ortak topraklar\u0131n \u00e7al\u0131nmas\u0131na tepki olarak ka\u00e7ak avlanmaya yol a\u00e7mas\u0131 gibi, b\u00fcy\u00fck firmalar da hastal\u0131kl\u0131 kazan\u00e7lar\u0131n\u0131 koruyabilmek i\u00e7in b\u00fct\u00fcn zaman ve kaynaklar\u0131n\u0131 seferber etmek zorunda kalacaklar. Time Warner birincil mal varl\u0131\u011f\u0131 olarak, film ar\u015fivine g\u00f6z\u00fc gibi bak\u0131yor. \u0130ronik olan, Time Warner\u2019\u0131n ve film sekt\u00f6r\u00fcn\u00fcn geri kalan\u0131n\u0131n, Edison\u2019un film projekt\u00f6rlerindeki patentinden ve prod\u00fcksiyon st\u00fcdyolar\u0131ndan ka\u00e7abilmek i\u00e7in sadece Kaliforniya\u2019da yerle\u015fmi\u015f olmas\u0131d\u0131r. ABD\u2019de \u015fu an telif hakk\u0131 yazar\u0131n \u00f6l\u00fcm\u00fcnden 70 sene sonras\u0131na de\u011fin s\u00fcr\u00fcyor. Bunun yarat\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 te\u015fvik eden bir \u015fey oldu\u011fu s\u00f6yleniyor. 69 y\u0131ld\u0131r \u00f6l\u00fc olan birisinin nas\u0131l yarat\u0131c\u0131 olabilece\u011fi tart\u0131\u015fma konusu. Kald\u0131 ki, 19. y\u00fczy\u0131lda Amerika utanmaz bir \u015fekilde Avrupa\u2019n\u0131n fikirlerini \u00e7alarak d\u00fcnyan\u0131n \u00f6nde gelen ekonomik g\u00fcc\u00fc haline geldi. \u015eimdi kendisi \u00c7in\u2019i ayn\u0131 \u015feyi yapmakla su\u00e7luyorlar.<\/p>\n
The Economist\u2019in ara\u015ft\u0131rmas\u0131, fikri m\u00fclkiyet haklar\u0131n\u0131n s\u0131k\u0131 bir \u015fekilde kontrol edilmesinin asl\u0131nda geli\u015fmeyi nas\u0131l yava\u015flatt\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6zler \u00f6n\u00fcne seriyor. Ba\u015fka bir deyi\u015fle Bill Gates gibi kapitalistler, kapitalizm i\u00e7in zararl\u0131 olabilirler. Gates serbest eri\u015fime kapal\u0131 yaz\u0131l\u0131m sistemleri sat\u0131yor. Onun yakla\u015f\u0131m\u0131, al ya da b\u0131rak.<\/p>\n
The Economist\u2019in ara\u015ft\u0131rmas\u0131 kapal\u0131 sistem yaz\u0131l\u0131mlar\u0131n sat\u0131n al\u0131nmas\u0131ndaki bir problemi de \u201cm\u00fc\u015fterek \u00e7al\u0131\u015fma\u201d olarak tan\u0131mlan\u0131yor. Ba\u015fka bir deyi\u015fle i\u015fyerlerindeki bilgisayarlar birbirleriyle konu\u015fabilmelidir ve bir sistem olarak \u00e7al\u0131\u015fabilmelidirler. Ancak Gates di\u011ferlerinin kendi yaz\u0131l\u0131mlar\u0131yla etkile\u015fmesi i\u00e7in gerekli olan \u201cprotokollere\u201d lisans vermeyi reddediyor.<\/p>\n
Linux gibi a\u00e7\u0131k sistemler kullan\u0131c\u0131n\u0131n program\u0131 kendi ihtiya\u00e7lar\u0131 do\u011frultusunda de\u011fi\u015ftirmesine olanak sa\u011fl\u0131yor. Onlar\u0131n m\u00fckemmelli\u011fi, yeni teknolojinin kapitalist i\u015fletme modelini nas\u0131l a\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6steriyor. \u0130nsan yarat\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 zincirlerinden kurtarabilmek i\u00e7in, kapitalizmden de kurtulmam\u0131z gerekiyor. \u0130nternet, bize sosyalizmde nelerin m\u00fcmk\u00fcn olabilece\u011fine dair bir fikir veriyor. Onu bizden almalar\u0131na izin vermeyin!<\/p>\n
13 Mart 2006<\/p>\n
\u00c7eviri: Berkay \u00d6zbek<\/p>\n
\u00a0<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
\u0130nternet herkesin kullan\u0131m\u0131na a\u00e7\u0131kt\u0131r, ancak kapitalizm her \u015fey i\u00e7in bir sahip ve bedel talep etmektedir. D\u00fc\u015f\u00fcncelerdeki bu yeni \u00f6zelle\u015ftirme yayg\u0131n bir tepkiye ve adaletsizlik duygusuna yol a\u00e7t\u0131. Fikri m\u00fclkiyet haklar\u0131n\u0131n s\u0131k\u0131 bir \u015fekilde kontrol edilmesi asl\u0131nda geli\u015fmenin yava\u015flamas\u0131na neden olmaktad\u0131r. Yeni teknolojiler standart kapitalist i\u015fletme modelini a\u015fm\u0131\u015f durumda. \u0130nsan yarat\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 zincirlerinden kurtarmak i\u00e7in kapitalizmden de […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[99],"tags":[],"class_list":{"0":"post-4073","1":"post","2":"type-post","3":"status-publish","4":"format-standard","6":"category-dunya"},"yoast_head":"\n