![](\"http:\/\/www.zazaki.net\/images\/news\/munzur-cem-599.jpg\")
Cemal \u015eener`le y\u00fczy\u00fcze konu\u015fmu\u015flu\u011fum yok. Kendisini yazd\u0131klar\u0131ndan biraz tan\u0131yorum. Daha \u00e7ok Alevilik konusunda yazar. Kat\u0131ks\u0131z bir resmi tezci oldu\u011fu i\u00e7in yaz\u0131p \u00e7izdikleri de ona g\u00f6re oluyor. Kafas\u0131ndaki re\u00e7etelerin do\u011frulu\u011funu kan\u0131talayabilmek i\u00e7in ger\u00e7ekleri en kaba bi\u00e7imde tahrif etmekten ka\u00e7\u0131nmaz.<\/p>\n
\u00d6rne\u011fin, \u201cAtat\u00fcrk ve Aleviler\u201c isimli kitab\u0131nda, kaynak bile g\u00f6stermeden iftira d\u00fczeyine varan a\u015fa\u011f\u0131daki sat\u0131rlar\u0131 yazd\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in kendisini sert\u00e7e ele\u015ftirme zorunlulu\u011fu hisetmi\u015ftim.<\/p>\n
\u00a0<\/p>\n
“Mustafa Kemal’i yakalay\u0131p\u00a0 \u0130ngilizler’e teslim etmek \u00fczere emir alan Dersimli \u00c7ete Reisi Ali\u015fer:<\/p>\n
‘Pa\u015fam arkanday\u0131z meraklanma’<\/p>\n
Mustafa Kemal, Erzurum’dan S\u0131vas’a giderken \u00c7ardakl\u0131 Bo\u011faz\u0131’nda Dersim Alevi K\u00fcrt a\u015firetlerince bas\u0131laca\u011f\u0131 haberi gelir. Elaz\u0131\u011f Valisi Ali Galip, Dersim a\u015firetlerini Mustafa Kemal’e kar\u015f\u0131 k\u0131\u015fk\u0131rtmak istemektedir. Hareketten bir s\u00fcre sonra Mustafa Kemal ve heyeti pusuya d\u00fc\u015fer. Pusuyu kuran \u00e7etenin kolba\u015f\u0131s\u0131 Ali\u015fer Efendi, ‘Biz Ali Galip’in emrini dinlemeyece\u011fiz. \u00c7\u00fcnk\u00fc siz bu vatan\u0131n kurtar\u0131lmas\u0131 i\u00e7in \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorsunuz: Biz size yard\u0131m edece\u011fiz’ der.”<\/p>\n
Bir s\u00fcre \u00f6nce bu kez internet yoluyla \u201cAlevilerin Etnik Kimli\u011fi\u201c ba\u015fl\u0131kl\u0131 yaz\u0131s\u0131 elime ge\u00e7ti. \u015eener, bu yaz\u0131da s\u00f6z\u00fcmona Alevilerin etnik kimliklerini irdelemeye kalk\u0131\u015f\u0131yor ama t\u00fcm \u00e7abas\u0131 K\u00fcrtten Alevi olam\u0131yaca\u011f\u0131n\u0131, Alevi K\u00fcrtlerin asl\u0131nda asimile olmu\u015f T\u00fcrkler olduklar\u0131n\u0131 kan\u0131tlamaya \u00e7al\u0131\u015fmaktan ibaret kal\u0131yor. Tabi b\u00f6yle olunca da yaz\u0131, bir ara\u015ft\u0131rma yaz\u0131s\u0131 niteli\u011finden \u00e7\u0131k\u0131p, resmi ideolojinin s\u0131radan bir propaganda arac\u0131na d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcyor.<\/p>\n
Yazar, yaz\u0131s\u0131na, Martin van Bruinessen`den \u015fu al\u0131nt\u0131y\u0131 yaparak ba\u015fl\u0131yor.<\/p>\n
\u201eRit\u00fcel dili olarak neredeyse tamamen yaln\u0131z T\u00fcrk\u00e7e kullanan ve hatta co\u011fu T\u00fcrk\u00e7e a\u015firet adlar\u0131na sahip olan K\u00fcrt\u00e7e ve Zazaca konu\u015fan Alevilerin varl\u0131\u011f\u0131, bir \u00e7ok yazar\u0131n izahat kabilinden hayal g\u00fcc\u00fcn\u00fc me\u015fgul etmi\u015f bir vakad\u0131r. Hem K\u00fcrt hem de T\u00fcrk milliyet\u00e7ilerinin bu gruplar\u0131n mu\u011flak kimliklerini kabul etmekte g\u00fc\u00e7l\u00fckleri olmu\u015f ve bunlar s\u0131k\u0131c\u0131 ayr\u0131nt\u0131lar\u0131 \u00f6rtbas etmeye \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015flard\u0131r.\u201c<\/p>\n
Martin\u2018 in s\u00f6zkonusu yaz\u0131s\u0131n\u0131 okum\u015f de\u011filim. Ancak e\u011fer herhangi bir \u00e7arp\u0131tma ya da yaz\u0131m hatas\u0131 yoksa, Martin bu noktada iki \u00f6nemli yanl\u0131\u015fa d\u00fc\u015f\u00fcyor demektir. Birincisi, \u0130ster Kurmanci isterse K\u0131rmancki (Zazaki) konu\u015fuyor olsunlar; K\u00fcrt Aleviler i\u00e7in \u201eRit\u00fcel dili olarak neredeyse tamamen yaln\u0131z T\u00fcrk\u00e7e kullanan,\u201c belirlemesinde bulunmak pratik ya\u015famadaki ger\u00e7ekle hi\u00e7 ama hi\u00e7 ba\u011fda\u015fan bir belirleme de\u011fil. Alevi ibadetinde T\u00fcrk\u00e7e dualar oldu\u011fu ve bu dualar\u0131n K\u00fcrt Aleviler i\u00e7erisinde de edildi\u011fi do\u011frudur. Bunlar, Alevi K\u00fcrtlerin ibadetinde tali bir yere sahipler.<\/p>\n
Daha \u00f6nce bir \u00e7ok kez yazd\u0131\u011f\u0131m gibi, bu sat\u0131rlar\u0131n yazar\u0131, Alevi bir aileden geliyor. Dolay\u0131s\u0131yla da kendi toplumunun ibadet dilinin ne oldu\u011funu en iyi bilebilecek durumda olanlardan biri olmas\u0131 do\u011fald\u0131r. Dersim`de do\u011fup b\u00fcy\u00fcm\u00fc\u015f her inas\u0131n\u0131mz\u0131n bilebliece\u011fi ve bildi\u011fi gibi, bizim anne ve babalar\u0131m\u0131z ne g\u00fcne\u015f ve aya bakarken, ne kurban keserken, ne ziyarete giderken, ne H\u0131z\u0131r ve Ga\u011fan bayramlar\u0131n\u0131 kutlarken, ne adak sunarken, ne bebekleri y\u0131karken, ne lohusa kad\u0131n\u0131 ziyaret ederken ve ne de haftan\u0131n belli g\u00fcnlerinde adak \u015feklinde mum yakarken T\u00fcrk\u00e7e dua ediyorlard\u0131. Bu dualar, tamamen kendi dillerindeydi, yani K\u00fcrt\u00e7eydi. \u015eahsen \u00e7ocukluk ve gen\u00e7lik y\u0131llar\u0131mda onlarca Ceme kat\u0131lm\u0131\u015f biriyim. Bu cemlerde kullan\u0131lan dilin de yine K\u00fcrt\u00e7e oldu\u011funu benim gibi Dersim\u00b4de b\u00fcy\u00fcm\u00fc\u015f herkes iyi bilir. Buna kar\u015f\u0131n T\u00fcrk\u00e7e dua yok muydu? Vard\u0131 elbet. \u00d6rne\u011fin, T\u00fcrk\u00e7eye \u201eG\u00fclbenk\u201c diye uyarlanm\u0131\u015f olan, K\u00fcrt\u00e7esi ise \u201eGulvang\u201c ya da \u201eGulbang\u201c denilen dua \u00e7o\u011funlukla T\u00fcrk\u00e7eydi. Ceme getirilmi\u015f \u201eniyaz\u201c\u0131n cem sonras\u0131nda da\u011f\u0131t\u0131m\u0131 s\u0131ras\u0131nda da kimi dervi\u015flerin K\u00fcrt\u00e7enin yan\u0131s\u0131ra, T\u00fcrk\u00e7e dua okuduklar\u0131 da olurdu.<\/p>\n
Zaman zaman baz\u0131 pir ve rehberler, beyit s\u00f6yl\u00fcyorlard\u0131 ki bunlar\u0131n \u00e7o\u011fu T\u00fcrk\u00e7eydi. Ancak beyitlerin s\u00f6ylendi\u011fi bu t\u00fcr toplant\u0131lar\u0131 kesinlikle cemlerle kar\u0131\u015ft\u0131rmamak gerekir. Dersim`de bunlar ba\u015fka, cemler ba\u015fkad\u0131r. Kan\u0131mca, Bruinessen de as\u0131l yanl\u0131\u015fa burada d\u00fc\u015f\u00fcyor ve K\u00fcrt Alevi cemlerini, deyi\u015flerin okundu\u011fu ayinlerle ya da Bekta\u015fi cemleriyle bir g\u00f6r\u00fcyor, onlar\u0131n farkl\u0131 niteliklerini g\u00f6zard\u0131 ediyor. Alevi ibadetini ise bir bak\u0131ma deyi\u015f ve Gulbang (G\u00fclbenk)`lerden ibaret say\u0131yor.<\/p>\n
Bruinessen`in, Jandarma Genel Komutanl\u0131\u011f\u0131 taraf\u0131ndan haz\u0131rlanan bir rapordan aktard\u0131\u011f\u0131 \u015fu sat\u0131rlar da dikkat \u00e7ekicidir:<\/p>\n
“Zaza Alevilere gelince: Bunlarda mezhep ve ibadet dili T\u00fcrk\u00e7edir. Ayinlere i\u015ftirak edenler T\u00fcrk\u00e7e konu\u015fmak mecburiyetindedir…\u201c<\/p>\n
Daha \u00f6nce de belirtti\u011fim gibi Bruinessen`in yaz\u0131s\u0131n\u0131 okuyamad\u0131\u011f\u0131m i\u00e7in bu sat\u0131rlar\u0131 nas\u0131l yorumlad\u0131\u011f\u0131n\u0131, kar\u015f\u0131t g\u00f6r\u00fc\u015flere yer verip vermedi\u011fini bilemiyorum. Ama raporda yer alan iddian\u0131n, ger\u00e7ekle ba\u011fda\u015fmad\u0131\u011f\u0131 da g\u00f6z\u00f6n\u00fcndedir. Ba\u015fka \u015feyler bir yana, T\u00fcrk\u00e7e bilmeyen bir toplumda, T\u00fcrk\u00e7enin konu\u015fulmas\u0131n\u0131n zorunlu hale getirilemeyece\u011fi, bunun maddeten m\u00fcmk\u00fcn olmayaca\u011f\u0131 a\u00e7\u0131kt\u0131r.<\/p>\n
Benim ya\u015f\u0131tlar\u0131m 1930`lar\u0131 g\u00f6rmediler ama 1950`lileri ya\u015fad\u0131lar. E\u011fer raporda belirtilen t\u00fcrden bir durum s\u00f6zkonusu olsa idi, bunun bizim d\u00f6nemimizde de g\u00f6r\u00fclmesi gerekirdi. Soyk\u0131r\u0131m, yasak ve s\u00fcrg\u00fcnlere ra\u011fmen,\u00a0 1930`lardan 1950`lilere gelindi\u011finde b\u00f6lgede T\u00fcrk\u00e7e geriledi de K\u00fcrt\u00e7e geli\u015fme mi g\u00f6sterdi denilemiyece\u011fine g\u00f6re, ba\u015fka t\u00fcrl\u00fc olmas\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclemez. Oysa, daha \u00f6nce de belirtti\u011fim gibi 1950`lerde bizim inadet dilimiz K\u00fcrt\u00e7eydi. Ben g\u00fcnl\u00fck ya\u015famda ne anne ve babamdan, ne kom\u015fular\u0131mdan, ne \u00e7evre k\u00f6ylerin halk\u0131ndan bir tek T\u00fcrk\u00e7e dua, espiri, atas\u00f6z\u00fc ya da masal duymam\u0131s\u0131md\u0131r.<\/p>\n
Alevi beyit ve nefeslerinden bir \u00e7o\u011funun T\u00fcrk\u00e7e olmas\u0131n\u0131n a\u00e7\u0131klanmas\u0131n\u0131n Bruinessen`in belirtti\u011fi gibi g\u00fc\u00e7 oldu\u011fu kan\u0131s\u0131nda da de\u011filim. Bence bunun kayna\u011f\u0131n\u0131 \u0130ran Saray\u0131`n\u0131n, di\u011fer bir deyi\u015fle \u015fiili\u011fin etkisinde aramak gerekir.<\/p>\n
Untumamak gerekir ki Osmanl\u0131lala \u0130ranl\u0131lar y\u00fczy\u0131llarca payla\u015f\u0131m y\u00fcz\u00fcnden \u00e7eki\u015ftiler ki temel payla\u015f\u0131m alan\u0131 da K\u00fcrdistan`d\u0131. Bu \u00e7eki\u015fme, sadece tarih kitaplar\u0131nda okudu\u011fumuz meydan muharebelerinden ibaret de\u011fildi elbet. Onun ekonomik, sosyal ve k\u00fclt\u00fcrel; ideolojik-politik boyutlar\u0131 vard\u0131. \u0130ran Sahlar\u0131 bu m\u00fccadelede, inan\u00e7sal nedenlerle genellikle Alevi kitle ile daha iyi ili\u015fki kurma \u015fans\u0131na sahip olular. Bu i\u015fin ba\u015f\u0131n\u0131 \u00e7ekenlerin deyi\u015f ve nefesleri ise \u00e7o\u011funlukla T\u00fcrk\u00e7e idi. \u00d6zellikle de Sah Hatayi`nin bu konuda ne kadar yo\u011fun bir \u00e7al\u0131\u015fma yapt\u0131\u011f\u0131 ve onun taraf\u0131ndan okunan dua ve nefeslerin sonradan Alevi ibadetinde \u00e7ok\u00e7a yerald\u0131\u011f\u0131 bilinmektedir. \u0130\u015fte d\u0131\u015fardan gelen bu T\u00fcrk\u00e7e dualar\u0131n, Alevi K\u00fcrtler aras\u0131nda da belli \u00f6l\u00e7\u00fcde yer edinmelerinin en \u00f6nemli nedenini burada aramak gerekir. Bekta\u015fi Tekkelerin`de dilin T\u00fcrk\u00e7e olmas\u0131, bu dilin yaz\u0131 dili olarak kullan\u0131lma imkan\u0131na sahip olmas\u0131 ise beyit ve deyi\u015fleri kaybolmaktan kurtard\u0131\u011f\u0131 gibi onlara yay\u0131lma olana\u011f\u0131 verdi.<\/p>\n
\u015eener, J. Genel Komutanl\u0131\u011f\u0131na ait ayn\u0131 raporda \u201e20-30 ya\u015flar\u0131ndan yukar\u0131dakilerle T\u00fcrk\u00e7e anla\u015fmak m\u00fcmk\u00fcn iken 10 ya\u015f\u0131ndan k\u00fc\u00e7\u00fck \u00e7ocuklarla T\u00fcrk\u00e7e konu\u015fmak imkan\u0131 ortadan kalkmak \u00fczeredir,\u201c dendi\u011fini ve \u201eBu netice Dersim Alevi T\u00fcrklerinin benliklerini kaybetmeye ba\u015flad\u0131klar\u0131na ve ihmal edilirse g\u00fcn\u00fcn birinde T\u00fcrk dili ile konu\u015fana tesad\u00fcf edilmeyece\u011fine delilidir,\u201c eklemesinde bulunuldu\u011funu belirtiyor.<\/p>\n
Asl\u0131nda bu t\u00fcr de\u011ferlendirmelere ya da \u201eT\u00fcrkl\u00fc\u011fe y\u00f6nelmi\u015f tehlike\u201cye d\u00f6nemin resmi belgelerine \u00e7ok\u00e7a rastlanmaktad\u0131r.<\/p>\n
\u00d6rne\u011fin, 1925 Direni\u015finin ard\u0131ndan K\u00fcrdistan`da bir geziye \u00e7\u0131kan ve ayr\u0131nt\u0131l\u0131 bir rapor haz\u0131rlayan \u00c7ank\u0131r\u0131 Milletvekili ve TBMM Ba\u015fkan\u0131 Abdulhaluk Renda da yine ayn\u0131 konuya de\u011finerek \u015f\u00f6yle diyor:<\/p>\n
“K\u00fcrtler dillerini hakim k\u0131lm\u0131\u015flar ve T\u00fcrk\u00e7e \u00f6\u011frenmeye muhta\u00e7 olmadan b\u00fct\u00fcn i\u015flerini g\u00f6rebilecek duruma gelmi\u015fler ve T\u00fcrk erkeklerinin %80 ini K\u00fcrt\u00e7e \u00f6\u011frenmeye mecbur b\u0131rakm\u0131\u015flard\u0131r.\u201c<\/p>\n
1930 y\u0131l\u0131nda Erzincan`dan Ba\u015fbakan \u0130n\u00f6n\u00fc`ye yazd\u0131\u011f\u0131 mektuplarda Genel Kurmay Ba\u015fkan\u0131 Fevzi \u00c7akmak`\u0131n sergiledi\u011fi tav\u0131r da bu \u00e7er\u00e7evenin d\u0131\u015f\u0131nda de\u011fil. Ancak O, olduk\u00e7a dobrac\u0131d\u0131r ve J. Genel Komutanl\u0131\u011f\u0131`ndan farkl\u0131 olarak K\u00fcrtlere T\u00fcrk deme gere\u011fi duymuyor. Tersine onlar\u0131n K\u00fcrtl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc a\u00e7\u0131k\u00e7a kabul ediyor ve kendilerine kar\u015f\u0131 askeri harekat da dahil, sert \u00f6nlemler al\u0131nmas\u0131ni \u00f6neriyor:<\/p>\n
\u201e(…)<\/p>\n
\u201eErzincan Merkez il\u00e7esinde 10.000 K\u00fcrt vard\u0131r. Bunlar Alevilikten faydalanarak T\u00fcrk k\u00f6ylerini K\u00fcrtle\u015ftirmeye ve K\u00fcrt dilini yaymaya \u00e7al\u0131\u015fmaktad\u0131rlar. Bir ka\u00e7 sene sonra K\u00fcrtl\u00fc\u011f\u00fcn b\u00fct\u00fcn Erzincan`\u0131 istila edilece\u011finden endi\u015fe edilebilir. \u00d6rfen T\u00fcrk, fakat Alevi olan T\u00fcrk k\u00f6yleri Alevili\u011fin K\u00fcrtl\u00fc\u011f\u00fc temsil etti\u011fi zihniyetiyle ana lisanlar\u0131n\u0131 terk ederek K\u00fcrt\u00e7e konu\u015fmaktad\u0131rlar.Bu i\u015fe \u00f6nayak olan, her \u015fekavete yatakl\u0131k eden Rusaray, Mitini, S\u0131nc\u0131\u011f\u0131, K\u00fcrtkendi, Kelarik k\u00f6ylerinin asl\u0131 bir \u015fekilde kayda tabi tutularak bunlardan gerekenlerin Trakya`ya nakli ve b\u00f6lgelerdeki baz\u0131 reislerin il merkezinde ve polis nezareti alt\u0131nda ikamet ettirilerek emniyete al\u0131nmalar\u0131 gerekmektedir. T\u00fcrk olan Alevi k\u00f6ylerinin K\u00fcrt\u00e7e konu\u015fmalar\u0131na ve T\u00fcrk dilinin b\u00fct\u00fcn b\u00f6lgeye yay\u0131lmas\u0131 i\u00e7in esasl\u0131 tedbirler almaya ihtiya\u00e7 vard\u0131r.<\/p>\n
3. \u0130l b\u00f6lgesindeki baz\u0131 memurlar\u0131n K\u00fcrt \u0131rk\u0131na mensup oldu\u011fu bilinmektedir. \u00d6rne\u011fin; Erzincan Sorgu Hakimi \u015fevki Efendi`nin K\u00fcrtleri himaye etti\u011fi ve geceleri evinde K\u00fcrtleri toplad\u0131\u011f\u0131 ger\u00e7ekle\u015fmi\u015ftir. Bu adam\u0131n her ne \u015fekilde olursa olsun il b\u00f6lgesi d\u0131\u015f\u0131na nakline ve bu gibi memurlar hakk\u0131nda da ayn\u0131 i\u015flemin yap\u0131lmas\u0131na l\u00fczum vard\u0131r.<\/p>\n
4. Arz etti\u011fim bu meselenin en \u00f6nemlisi, birinci maddede d\u0131 ge\u00e7en k\u00f6ylerin kesin surette tedibi ve \u0131rkan K\u00fcrt oldu\u011fu kesinlikle bilinen bilinen memurlar\u0131n bir an \u00f6nce yerlerinden al\u0131nmas\u0131d\u0131r.\u201c<\/p>\n
Sonra ne oldu dersiniz? Sonra 1930 y\u0131l\u0131nda P\u00fcl\u00fcm\u00fcr Harekat\u0131 ba\u015flat\u0131ld\u0131, K\u00fcrtler \u015fidedetli direni\u015f g\u00f6sterdiler; her iki taraftan da kay\u0131plar oldu. Arkas\u0131ndan da Erzincan y\u00f6resinde K\u00fcrt\u00e7e \u00e7ok kat\u0131 bir \u015fekilde yasakland\u0131.<\/p>\n
Bu yasakla ilgili olarak Do\u00e7. Dr. Fikret Ba\u015fkaya \u015funlar\u0131 yaz\u0131yor:<\/p>\n
\u201eN\u00fcfusunun %3 ile % 4 d\u0131\u015f\u0131nda K\u00fcrt\u00e7e`den ba\u015fka dil bilmedi\u011fi d\u00f6nemde, K\u00fcrt\u00e7e`nin kullan\u0131lmas\u0131 yasaklanm\u0131\u015ft\u0131. (Resmi olmayan durumlarda) K\u00fcrtlerin ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 kent merkezlerinde bu yasa\u011fa uyulmas\u0131n\u0131 sa\u011flamak amac\u0131yla memurlar g\u00f6revlendiriliyordu. K\u00f6y\u00fcnden s\u0131n\u0131rl\u0131 art\u0131k satmaya gelen K\u00fcrt k\u00f6yl\u00fcleri hi\u00e7 T\u00fcrk\u00e7e bilmediklerim i\u00e7in \u201ekontrol memurlar\u0131\u201cna yakalanmaktan kurtulam\u0131yorlard\u0131. Erzincan Valisi Ali Kemali Bey`in yazd\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re, her K\u00fcrt\u00e7e kelime i\u00e7in be\u015f kuru\u015f ceza kesiliyordu. Bir koyunun eli kuru\u015fa sat\u0131ld\u0131\u011f\u0131 d\u00f6nemde 1930`lu y\u0131llarda be\u015f kelimelik iki c\u00fcmleyle meram\u0131n\u0131 ifade etmek zorundaki bir ki\u015fi bir koyun de\u011ferinde ceza \u00f6demek zorunda kal\u0131yordu… Sat\u0131\u015f i\u00e7in \u00e7evirmene ba\u015fvurma zorunlulu\u011fu nedeniyle sat\u0131\u015ftan elde edilen gelir, ceza olarak \u00f6denip elden gidiliyoru.\u201c (Do\u00e7. Dr. Fikret Ba\u015fkaya, Paradigman\u0131n flas\u0131, Doz Yay\u0131nlar\u0131, \u0130stanbul, 1991, s.56)<\/p>\n
Burada \u015funu da unutmamak gerekir; T\u00fcrklerin asimilasyonuna dair yap\u0131lan bu t\u00fcr de\u011ferlendirmeler, Alevi K\u00fcrtlerin ya\u015fad\u0131klar\u0131 b\u00f6lgelerle s\u0131n\u0131rl\u0131 kalm\u0131yor. S\u00fcnni K\u00fcrt b\u00f6lgeleri i\u00e7in de benzeri tablolar s\u0131k s\u0131k kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kmaktad\u0131r.<\/p>\n
Bence 1930`lu y\u0131llarda yaz\u0131lan bu t\u00fcr raporlar\u0131 de\u011ferlendirirken, en ba\u015fta devletin o y\u0131llardaki K\u00fcrt politikas\u0131n\u0131 g\u00f6zard\u0131 etmemek gerekir. Nedir bu politika?<\/p>\n
1930`lu y\u0131llar, \u0131rk\u00e7\u0131 \u201eT\u00fcrk Tarih Tezi\u201cnin \u015fekillendi\u011fi ve buna uygun kat\u0131 ad\u0131mlar\u0131n at\u0131ld\u0131\u011f\u0131 y\u0131llard\u0131r. Bu teze g\u00f6re, T\u00fcrkler \u00e7ok eski d\u00f6nemlerde ya\u015fad\u0131klar\u0131 b\u00f6lgelerden \u00e7\u0131karak d\u00fcnyan\u0131n d\u00f6rt bir yan\u0131na yay\u0131lm\u0131\u015flar, oralara medeniyet ta\u015f\u0131m\u0131\u015flar. Eski b\u00fcy\u00fck uygarl\u0131klar, (Mezopotamya, M\u0131s\u0131r, Anadolu, \u00c7in, Latin Amerika dakiler dahil) T\u00fcrklerin eseridir. T\u00fcrkler medeniyetin babas\u0131d\u0131rlar. T\u00fcrk Dili b\u00fct\u00fcn d\u00fcnya dillerinin anas\u0131d\u0131r (G\u00fcne\u015f-Dil Teorisi) vs.<\/p>\n
Bu d\u00f6nem, ayn\u0131 zaman K\u00fcrtlerin varl\u0131\u011f\u0131n\u0131n inkar edildi\u011fi, onlar\u0131n da\u011f T\u00fcrkleri olarak ilan edildikleri y\u0131llard\u0131r. Resmi teze g\u00f6re K\u00fcrt diye bir halk olmad\u0131\u011f\u0131 gibi, K\u00fcrt\u00e7e diye bir dil de yoktur. K\u00fcrt\u00e7e denilen dil, T\u00fcrk\u00e7enin da\u011flarda ya\u015fayan bozuk bir \u015fivesidir. \u201eK\u00fcrtlerin k\u00f6keni, kimli\u011fi, dili ve k\u00fclt\u00fcr\u00fc ile ilgili\u201c resmi raporlar\u0131n ise bu ideoloji ve politikaya hizmet etmek amac\u0131yla haz\u0131rland\u0131\u011f\u0131 tart\u0131\u015fma g\u00f6t\u00fcrmez. Tabi ayn\u0131 devlet bir yandan K\u00fcrtlerle ilgili \u0131smarlama tezler haz\u0131rlat\u0131rken, bir yandan da bu konuda en k\u00fc\u00e7\u00fck bir farkl\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015fe hayat hakk\u0131 tan\u0131m\u0131yor, tart\u0131\u015fma olana\u011f\u0131n\u0131 ortadan kald\u0131r\u0131yordu. Bu, \u00f6yle bir d\u00f6nemdi ki resmi teze ayk\u0131r\u0131 anlamda K\u00fcrt s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc kullanmak bile kelleyi koltu\u011fa almakla e\u015fanlaml\u0131yd\u0131.<\/p>\n
Devlet y\u00f6neticilerinin bu y\u00f6nde yaz\u0131p s\u00f6yledikleri, bu d\u00f6nemde K\u00fcrt halk\u0131na kar\u015f\u0131 s\u00fcrd\u00fcr\u00fclen bask\u0131 ve \u015fiddet politikas\u0131na, inkar ve asimilasyon \u00e7abalar\u0131na uygun zemin haz\u0131rlamak ya da onun hakl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 kan\u0131tlamak \u00e7abas\u0131ndan ibarettir. Devlet\u00e7e verilmek istenen mesaj \u00f6z\u00fcnde \u015fu idi: K\u00fcrtlerin ya\u015fad\u0131klar\u0131 b\u00f6lgelerede eskiden T\u00fcrkler vard\u0131, bu T\u00fcrkler asimile oldular, dolay\u0131s\u0131yla da K\u00fcrt diye bilinenler T\u00fcrkt\u00fcrler. K\u00fcrtlerin T\u00fcrkleri asimile etmeleri durumu bug\u00fcn hala da devam ediyor. T\u00fcrkl\u00fck tehlikededir. B\u00f6yle olunca da K\u00fcrtlerin \u015fiddetle cezaland\u0131r\u0131lmar\u0131 ve T\u00fcrkle\u015ftirmenin yang\u0131nla\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 hem T\u00fcrklere y\u00f6nelik g\u00fcncel tehlikeleri \u00f6nlemek bak\u0131m\u0131ndan \u00f6nemlidir ve hem de bu yolla eskiden T\u00fcrk olan insanlar\u0131n as\u0131llar\u0131na d\u00f6nmeleri sa\u011flan\u0131r ki bu tarihi adaletin ger\u00e7ekle\u015fmesi anlam\u0131na gelir.<\/p>\n
Beri taraftan, Alevi ibadetinde T\u00fcrk\u00e7e dualar\u0131n bulunu\u015funun, etnik kimlikle bir ili\u015fkisi olam\u0131yaca\u011f\u0131 da ger\u00e7e\u011fin bir di\u011fer y\u00fcz\u00fcd\u00fcr. Diyelim ki \u0130slam dininde ibadet Arap\u00e7ad\u0131r. Bundan hareketle Araplar d\u0131\u015f\u0131nda kalan m\u00fcsl\u00fcman halklar\u0131 ve tabi bu arada T\u00fcrklerle K\u00fcrtleri Arap as\u0131ll\u0131 olarak g\u00f6rmemiz mi gerekir? <\/p>\n
\u00d6te yandan T\u00fcrkl\u00fckle Alevilik aras\u0131nda sunni ba\u011flar kuran ve hatta Alevili\u011fi \u201eT\u00fcrk D\u00fc\u015f\u00fcnce Tarz\u0131\u201c ya da \u201eT\u00fcrk \u0130slam\u0131\u201c diye yutturmaya kalk\u0131\u015fanlar\u0131n, \u015fu noktalar\u0131 nas\u0131l a\u00e7\u0131klayacaklar\u0131 merak konusudur.<\/p>\n
1. Cemal \u015eener`in de belirtti\u011fi gibi T\u00fcrkler Alevilikle 10-11. y\u00fczy\u0131llarda\u00a0 tan\u0131\u015ft\u0131lar. Peki ondan \u00f6nce Alevilik yok muydu? Elbet her y\u00f6n\u00fcyle bug\u00fcnk\u00fc gibi olmasa da vard\u0131. Alevili\u011fi \u00ceslam`\u0131n bir mezhebi olarak alg\u0131lasan\u0131z da vard\u0131, onu bu sat\u0131rlar\u0131n yazar\u0131 gibi \u0130slam`dan etkilelen islamd\u0131\u015f\u0131 bir inan\u00e7 olarak g\u00f6rseniz de…<\/p>\n
2. Saptayabildi\u011fim kadar\u0131yla, Alevi din adamlar\u0131n\u0131n s\u0131fatlar\u0131 ile ibadette kullan\u0131lan temel terimlerin hi\u00e7 biri T\u00fcrk\u00e7e de\u011fil. \u00d6rne\u011fin, Pir, rehber, dede, ana, baba, m\u00fcr\u015fid, \u015f\u0131x (\u015f\u0131h), s\u00eayid (s\u00eay), dervi\u015f, talib, Gulbang (Gulvang), sema,\u00a0 ziyaret, cem, \u00e7\u0131ra, \u00e7\u0131ral\u0131x, b\u00eayit vs. Bunlar\u0131n bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc Farsca ve K\u00fcrt\u00e7e, di\u011fer b\u00f6l\u00fcm\u00fc ise Arap\u00e7a ya da \u00f6teki dillerden gelmedir.<\/p>\n
3. Heteredoks, ya da islamd\u0131\u015f\u0131 ba\u011f\u0131ms\u0131z dinler olarak kabul edilen dinlerin kayna\u011f\u0131 K\u00fcrdistan`d\u0131r. Diyleim ki Ehli-Haq, Ezdilik, \u015eebeklik gibi Alevili\u011fe \u00e7ok yak\u0131n olan inan\u00e7lar, K\u00fcrt halk\u0131 aras\u0131nda varl\u0131klar\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrmekteler.<\/p>\n
Alevili\u011fi elbet bir halka maletmek m\u00fcmk\u00fcn de\u011fil. O, de\u011fi\u015fik halklardan insanlar\u0131n inanc\u0131d\u0131r. Ama e\u011fer tarih i\u00e7ersinde de\u011fi\u015fik toplumlar\u0131n bu inan\u00e7la ili\u015fkileri irdelenecek olursa, K\u00fcrtlerin ona en yak\u0131n halklardan biri oldu\u011fu da rahat\u00e7a g\u00f6r\u00fclebilir. Daha do\u011frusu \u0130rani bir halk olan K\u00fcrtler, T\u00fcrkler gibi sonradan gelip Alevilikle kar\u015f\u0131la\u015fmad\u0131lar. Onlar, bu inanc\u0131n \u015fekilendi\u011fi topraklar\u0131n bir halk\u0131 olarak uzun s\u00fcren tarihi s\u00fcre\u00e7te, onun temelini olu\u015fturan inan\u00e7 ve k\u00fclt\u00fcrlerle i\u00e7i\u00e7e, yanyana ya\u015fad\u0131lar. Bu hamurun yo\u011furulmas\u0131nda onlar\u0131n pay\u0131 k\u00fc\u00e7\u00fcmsenecek gibi de\u011fil.<\/p>\n
Osmanl\u0131 Devleti T\u00fcrkleri asimile mi etti? <\/strong><\/p>\n Cemal Sener, yaz\u0131s\u0131n\u0131n bir yerinde \u201eDemek ki; Aleviler \u00f6nce T\u00fcrk\u00e7e biliyorlar. T\u00fcrk\u00e7e`nin yerini K\u00fcrt\u00e7e ya da Zazaca al\u0131yor. Bu durum, T\u00fcrk tarihi, Osmanli-Alevi ili\u015fkileri, Osmanl\u0131-K\u00fcrt ili\u015fkileri ile de ko\u015fut say\u0131l\u0131r. Osmanl\u0131`da kurulu\u015f y\u0131llar\u0131nda T\u00fcrkmen ayr\u0131l\u0131\u011f\u0131 vard\u0131. Bu Fatih Sultan Mehmet d\u00f6nemine kadar devam etti. D\u00f6nme dev\u015firme gelene\u011fi Osmanl\u0131`da hakim olduk\u00e7a T\u00fcrkmen d\u00fc\u015fmanl\u0131\u011f\u0131na ko\u015fut olarak Alevi d\u00fc\u015fmanl\u0131\u011f\u0131 da artt\u0131. T\u00fcrkmen`in \u00f6n\u00fcnde iki yol vard\u0131. Ya S\u00fcnnile\u015fip \u00fcmmetle\u015fecekti veya \u201ekatli vacip\u201cti. \u0130\u015fte Osmanl\u0131ya kar\u015f\u0131 bitip t\u00fckenmek bilmeyen Celali Ayaklanmalar\u0131 b\u00f6yle ba\u015flad\u0131. Merkezi otoritenin g\u00fc\u00e7leri kar\u015f\u0131s\u0131nda yenilen T\u00fcrkmen`in \u00f6n\u00fcnde can\u0131n\u0131 kurtarmak i\u00e7in tek yol kalm\u0131\u015ft\u0131. Ku\u015f u\u00e7maz kervan ge\u00e7mez da\u011f k\u00f6ylerine yerle\u015fmek T\u00fcrk\u00e7eyi derhal unutup K\u00fcrt\u00e7e ya da Zazaca \u00f6\u011frenip canlar\u0131n\u0131 kurtarmak. \u0130\u015fte Horasan T\u00fcrklerinin K\u00fcrtle\u015fme maceras\u0131 b\u00f6yle ba\u015fl\u0131yor.\u201c<\/p>\n Asl\u0131nda bu sat\u0131rlara g\u00f6zatan s\u0131radan biri, burada yap\u0131lan\u0131n tarihe ili\u015fkin bir yorumdan \u00e7ok, bir senaryo yaratmak oldu\u011funu anlamakta zorluk \u00e7ekmez san\u0131yorum. Bir kere yazar, Celali isyanlar\u0131n\u0131 s\u0131rf Alevi T\u00fcrkmen isyanlar\u0131 olarak g\u00f6r\u00fcyor ve bunlara neden olarak da Osmanl\u0131\u2018n\u0131n Alevi politikas\u0131n\u0131 g\u00f6steriyor ki her iki belirleme de ger\u00e7ek\u00e7i de\u011fil. Ne Celali \u0130syanlar\u0131 s\u0131rf T\u00fcrkmen isyanlar\u0131d\u0131r, ne de onlar\u0131n tek neden Alevili\u011fe y\u00f6nelik bask\u0131 politikas\u0131d\u0131r. \u0130syanlar\u0131n temelinde, bundan \u00f6te bir dizi ekonomik ve sosyal nedenler var.<\/p>\n Peki bu isyanlar s\u0131ras\u0131nda T\u00fcrkmen ya da \u00f6teki halklardan insanlar\u0131n canlar\u0131n kurtarmak i\u00e7in K\u00fcrdistan`n\u0131n da\u011fl\u0131k b\u00f6lgelerine s\u0131\u011f\u0131nm\u0131\u015f olduklar\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclemez mi? Elbet d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclebilir. Ne var ki bu i\u015f oldu mu omad\u0131 m\u0131, olduysa hangi d\u00f6nemde, nas\u0131l oldu? Kimler gelip gittiler, nerelere yerle\u015ftiler; ger\u00e7ekten asimile mi oldular, yoksa asimile mi ettiler; bunlar ciddi ara\u015ft\u0131rma konular\u0131d\u0131r. Oysa \u015eener, bu koulara ili\u015fikin tek bir somut bilge ve belge veremiyor. Somut verilere dayal\u0131 olmayan \u015feylerin ise bir iddia olmaktan \u00f6teye gitmeyecekleri a\u00e7\u0131kt\u0131r.<\/p>\n Ancak e\u011fer Osmanl\u0131 d\u00f6neminde asimilasyon olay\u0131 irdelenirse, ortaya \u00e7\u0131kacak sonucun hi\u00e7 de \u015eener`e hakl\u0131l\u0131k kazand\u0131racak tarzda olam\u0131yaca\u011f\u0131n\u0131 pe\u015finen s\u00f6ylelyelim. Bak\u0131n nas\u0131l?<\/p>\n Bir kere Osmanl\u0131n\u0131n devlet dili Osmanl\u0131cad\u0131r; yani Osmanl\u0131 T\u00fcrk\u00e7esi.. Devletle halk aras\u0131ndaki ili\u015fkilerde kullan\u0131lan dilin T\u00fcrk\u00e7e olmas\u0131 ise ister istemez T\u00fcrk\u00e7enin yayg\u0131nla\u015fmas\u0131na hizmet eder ve pratikte de \u00f6yle olmu\u015ftur.<\/p>\n Osmanl\u0131 tarihinin ayn\u0131 zamanda bir dev\u015firme tarihi oldu\u011fu biliniyor. S\u0131rf Yeni\u00e7eri Ocaklar\u0131`n\u0131n y\u00fczy\u0131llarca Hristiyan \u00e7ocuklar\u0131n\u0131 dev\u015firmekle; di\u011fer bir deyi\u015fle onlara T\u00fcrk\u00e7e \u00f6\u011fretip asker yapmakla, oynad\u0131\u011f\u0131 role bakmak bile, \u015eener`in s\u00f6ylediklerinin ne kadar havadan \u015feyler oldu\u011funu ortaya koyar.<\/p>\n S\u00f6z bu konulardan a\u00e7\u0131lm\u0131\u015fken, Bekta\u015fi Tekkeleri`nin rollerine de\u011finmeden ge\u00e7mek de olmaz. Kimi ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar taraf\u0131ndan \u201e\u0130skan ve Kolonolizasyon\u201c kurumlar\u0131 olarak nitelendirilen bu Tekkeler, y\u00fczy\u0131llarca, bir yandan Alevili\u011fi Bekta\u015fili\u011fe \u00e7ekme, di\u011fer yandan T\u00fcrk\u00e7eyi yayg\u0131nla\u015ft\u0131rma gibi bir fonksiyona sahip oldular.<\/p>\n Asimilasyon \u00fczerine konu\u015furken \u015funu utmayal\u0131m; T\u00fcrk boylar\u0131 Anadolu\u2018ya geldiklerinde n\u00fcfusun olduk\u00e7a k\u00fc\u00e7\u00fck bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fc olu\u015fturmaktayd\u0131lar. Ama T\u00fcrkler iyi organize oldular, devletler kurdular ve zamanla dillerini yayg\u0131nla\u015ft\u0131rd\u0131lar. Bug\u00fcn T\u00fcrk olduklar\u0131n\u0131 s\u00f6yleyenlerin b\u00fcy\u00fck \u00e7o\u011funlu\u011funun asimile edilmi\u015f bu yerli halklar\u0131n, \u00f6zellikle de Hristiyan halklar\u0131n \u00e7ocuklar\u0131 olduklar\u0131 tart\u0131\u015fma g\u00f6t\u00fcrmez. A\u00e7\u0131k s\u00f6ylemek gerekirse;\u00a0 e\u011fer C. \u015eener`in mant\u0131\u011f\u0131yla yola \u00e7\u0131k\u0131l\u0131rsa, T\u00fcrklerin Anadolu`da bir az\u0131nl\u0131k durumuna d\u00fc\u015ferler. Yani o ve onun gibilerinin, Dimyat`a pirince giderken evdeki bulgurdan olmalar\u0131 i\u015ften bile de\u011fil.<\/p>\n \u00d6te yandan, pratikte de rahatl\u0131kla g\u00f6r\u00fclebilece\u011fi gibi Arnavut, Bo\u015fnak, Bulgar ve \u00f6teki bir \u00e7ok halktan insanlar, Alevi ya da Bekta\u015fi olup t\u00fcrkle\u015firlerken, K\u00fcrdistan`da neden bu \u00e7ark hep tersine d\u00f6nm\u00fc\u015f olsun? Di\u011fer bir deyi\u015fle neden hep T\u00fcrkmenler asimile olmu\u015f olsunlar? K\u00fcrtlerin de asimile olduklar\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclemez mi? G\u00fcn\u00fcm\u00fczde e\u011fer baz\u0131 yerlerde K\u00fcrt\u00e7e bilmeyen, yani T\u00fcrk\u00e7e konu\u015fan Aleviler kendilerine K\u00fcrt diyorlarsa, nedeni nedir bunun? Bu, en ba\u015fta onlar\u0131n asimile olmu\u015f K\u00fcrtler olmalar\u0131ndan ileri gelmiyor mu?<\/p>\n B\u00fct\u00fcn bunlar g\u00f6z\u00f6n\u00fcne al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda ise Cemal \u015eener\u2018in Osmanl\u0131 d\u00f6nemini de\u011ferlendirirken \u201eT\u00fcrk\u00e7e bilenin `katli vacip`tir\u201c demesi ya da \u201eBen babam`\u0131n K\u00fcrt olsa idi asimile olam\u0131yaca\u011f\u0131n\u0131 tam tersine T\u00fcrk oldu\u011fu i\u00e7in asimile oldu\u011funu, T\u00fcrk Tarihini, Osmanl\u0131 Tarihini ve Alevi Tarihini okuyunca \u00f6\u011frendim,\u201c demesinin bir de\u011fer ta\u015f\u0131mayaca\u011f\u0131 a\u00e7\u0131kt\u0131r.<\/p>\n O istese, Osmanl\u0131 d\u00f6neminde, K\u00fcrtlerin asimile edili\u015flerine ili\u015fkin bir s\u00fcr\u00fc bilgiyi edinebilir, pek \u00e7ok \u00f6rnek olay g\u00f6rebilirdi. Gezip g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc s\u00f6yledi\u011fi Erzincan, Elaz\u0131\u011f ve Malatya y\u00f6resinde, b\u00f6ylesi d\u00fczinelerle k\u00f6y var.<\/p>\n 20. Y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015falar\u0131nda K\u00fcrdistan`da bir geziye \u00e7\u0131km\u0131\u015f olan Binba\u015f\u0131 Noel, an\u0131lar\u0131nda bu konuya ili\u015fkin olarak bak\u0131n neler s\u00f6yl\u00fcyor?<\/p>\n \u201eK\u00fcrecik K\u00fcrtleri aras\u0131nda<\/p>\n 2 Eyl\u00fcl 1919<\/p>\n Gurrejik (K\u00fcrecik) K\u00fcrtlerinin ba\u015f\u0131 olan \u00d6mer A\u011fa`n\u0131n ikametgah\u0131na varmak i\u00e7in bug\u00fcn Urem k\u00f6y\u00fcne k\u0131sa bir yolculuk yapt\u0131k…<\/p>\n A\u015firet toplam 2520 haneli 38 k\u00f6yden olu\u015fmaktad\u0131r. Bunlar\u0131n\u00a0 i\u00e7inde 495 haneli 4 T\u00fcrk k\u00f6y\u00fc de bulunmaktad\u0131r.<\/p>\n Yola yak\u0131n ovada bulunan ve h\u00fck\u00fcmet ile daha yak\u0131n\u00a0 ili\u015fki i\u00e7inde bulunan b\u00fcy\u00fck k\u00f6ylerden \u00fc\u00e7 veya d\u00f6rd\u00fcnde k\u00f6yl\u00fcler, \u00f6zellikle de daha e\u011fitimli olanlar, T\u00fcrk\u00e7e`yi K\u00fcrt\u00e7e`ye tercih etmektedirler ve ger\u00e7ekten de baz\u0131lar\u0131 K\u00fcrtce\u2019yi tamamen unutmu\u015flar. Kendi dillerini bilmedikleri i\u00e7in ay\u0131pland\u0131klar\u0131nda ise, ak\u0131c\u0131 bir \u015fekilde T\u00fcrk\u00e7e kullanmad\u0131klar\u0131 zaman, h\u00fck\u00fcmet memurlar\u0131na ula\u015famad\u0131klar\u0131n\u0131 s\u00f6yleyerek kendilkerini hakl\u0131 \u00e7\u0131karmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorlar. K\u00f6ylerin co\u011funda ise, k\u00f6yl\u00fcler sadece K\u00fcrt\u00e7e konu\u015fmaktad\u0131r; sadece bir-iki b\u00fcy\u00fck T\u00fcrk\u00e7e bilmektedir.\u201c (Binba\u015f\u0131 Noel`in G\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcnde Orta Anadolu K\u00fcrtleri-6, haftal\u0131k H\u00eavi Gazetesi May\u0131s 1998, say\u0131 77, \u0130ngilizceden \u00e7eviri: Huri Tu\u015fik \u00d6zkurt)<\/p>\n Horasan`dan gelme olay\u0131 ve Alevilik, K\u00fcrtl\u00fck, T\u00fcrkl\u00fck<\/p>\n Alevili\u011fi bir T\u00fcrk inanc\u0131, Alevi K\u00fcrtleri de T\u00fcrk g\u00f6stermeye \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n vazge\u00e7ilmez malzemelerinden biri de Horasan`dan gelme olay\u0131d\u0131r. Tabi kimler, ne zaman, nas\u0131l gelmi\u015fler; bu konuda netlik yok. S\u00f6zkonusu olan, kimi s\u00f6ylentilerdir.<\/p>\n Horasan`dan gelenler \u00fczerine kafa yorarken en ba\u015fta \u015funun unutulmamas\u0131 gerekir. Horasan`da yaln\u0131z T\u00fcrkmenler de\u011fil, Farslar ve K\u00fcrtler de ya\u015f\u0131yorlar. Yani Horasan bir T\u00fcrk yurdu de\u011fil, Fars\u0131n, K\u00fcrd\u00fcn, T\u00fcrkmenin ortak yurdudur. Dolay\u0131s\u0131yla da bu \u00fclkeden K\u00fcrdistan`a s\u00f6ylendi\u011fi tarzda g\u00f6\u00e7ler olmu\u015fsa bile bu, gelenlerin mutlaka T\u00fcrkmen olduklar\u0131n\u0131 g\u00f6stermez. Bunlar pekala K\u00fcrt de olabilirler ki \u00f6yledir de. Kald\u0131 ki Dersim y\u00f6resinden bu \u00fclkeye, yani Horasan`a K\u00fcrtler`in yolland\u0131\u011f\u0131, daha sonra ise oray\u0131 Dersim aras\u0131nda gel-gitler oldu\u011fu bilinen bir ger\u00e7ektir. <\/p>\n “…\u0130ran`\u0131n Kuzeydo\u011fu eyaleti kuzey-do\u011fu Horasan`da bir ka\u00e7 y\u00fczbin K\u00fcrt ya\u015famaktad\u0131r. (…) Buradaki a\u015firetler \u00fc\u00e7 grupta toplanm\u0131\u015ft\u0131r. \u015eadl\u00fb, Zefiranl\u00fb ve Keyvanl\u00fb. Kulland\u0131klar\u0131 dil Kurmanci`dir. (…) \u00d6zg\u00fcn gelenekleriyle, \u00c7emi\u015fkezek diye adland\u0131r\u0131lan geni\u015f a\u015firetten gelmekteler. \u00c7emi\u015fkezek`liler buraya, 1600`de \u015fah Abbas taraf\u0131ndan \u00d6zbek ve T\u00fcrkmen`lere kar\u015f\u0131 s\u0131n\u0131r korumac\u0131l\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in g\u00f6nderildiler. Daha k\u00fc\u00e7\u00fck K\u00fcrt a\u015firetlerinden k\u00fc\u00e7\u00fck gruplar, bir s\u00fcreden beridir buralara yerle\u015fmi\u015f durumdalard\u0131 zaten. Geriye kalanlar da daha sonra, gene \u015fahlar tataf\u0131ndan oraya g\u00f6nderilmi\u015flerdi.” (M. von Bruinessen, A\u011fa, \u015fey ve Devlet,\u00a0 s.\u00a0 213.)<\/p>\n Yazar Mehmet Bayrak ise ayn\u0131 konuya ili\u015fkin \u015f\u00f6yle s\u00f6ylemektedir:<\/p>\n “Safevi\u00a0 \u015fahlar\u0131 taraf\u0131ndan Kuzey Horasan`a yerle\u015ftirilen ve kuzeydeki s\u00fcnni \u00d6zbeklere ve T\u00fcrkmenlere kar\u015f\u0131 kullan\u0131lan Dersim k\u00f6kenli bu Alevi-K\u00fcrt a\u015firet topluluklar\u0131ndan bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc, sava\u015f sonras\u0131 bar\u0131\u015f a\u015famas\u0131nda eski topraklar\u0131na geri d\u00f6n\u00fcyorlar. \u0130\u015fte “Horasan`dan gelme olay\u0131” budur. <\/p>\n Ger\u00e7ekten bug\u00fcnk\u00fc a\u015firet durumuna bak\u0131l\u0131rsa, Horasan`daki a\u015firetlerin -ki buradaki iki a\u015firet konfederasyonundan biri Zafiranl\u00fb (\u00c7emi\u015fgezek), di\u011feri \u015fadl\u00fb`dur. Birincisi Dersim`i n \u00c7emi\u015fgezek, \u00f6teki \u015fadyan a\u015firetiyle ba\u011flant\u0131l\u0131d\u0131r. A\u015firet alt birimleri Dersim`in bir yans\u0131mas\u0131 gibidir.” (Mehmet Bayrak, Azadi Gazetesi, 12-18 \u015fubat 1995 ve 19-25 \u015fubat 1995)<\/p>\n Beri taraftan, Dersim`e daha b\u00fcy\u00fck g\u00f6\u00e7lerin bug\u00fcnk\u00fc \u0130ran ve \u00cerak K\u00fcrdistan\u0131`ndan oldu\u011funa da ku\u015fku yok. \u00d6rne\u011fin, \u0130\u015fak Sunguro\u011flu`nun bu g\u00f6\u00e7lerle ilgili olarak verd\u0131\u011fi bilgiler dikkat \u00e7ekicidir. <\/p>\n “… \u015eah \u00cesmail ise, zaptetti\u011fi b\u00f6lgelerde emniyeti temin etmek i\u00e7in kendi tebaas\u0131ndan olan Dinbilli a\u015firetini tedibe giri\u015fince etraf\u0131nda bulunan b\u00fct\u00fcn \u00cerak K\u00fcrtleri korkular\u0131ndan bat\u0131ya do\u011fru ka\u00e7ma\u011fa ba\u015flam\u0131\u015flar ve gelip Van, Bitlis, Diyarbekir, Harput gibi da\u011fl\u0131k b\u00f6lgelere yay\u0131lm\u0131\u015flar ve bunlardan bir k\u0131sm\u0131 bilhassa sarp da\u011flara ve vah\u015fi me\u015fe ormanlar\u0131na sahip ve ayn\u0131 zamanda yol u\u011fra\u011f\u0131 da olmayan Dersim`i bir yurd olarak se\u00e7mi\u015fler ve buraya yerle\u015fmi\u015flerdi.” (\u0130\u015fak Sunguro\u011flu, Harput Yollar\u0131nda, 1958, c. 1. s.134-135. Malmisan\u0131j, K\u0131rd, K\u0131rmanc, D\u0131m\u0131li veya Yaya K\u00fcrtleri, Deng Yay\u0131nlar\u0131 Bro\u015f\u00fcr dizisi, 1996, s.41-42`den naklen)<\/p>\n K\u0131rmancki (Zazaki)\u00a0 konu\u015fan K\u00fcrtlere ayn\u0131 zamanda D\u0131m\u0131l dendi\u011fi, Dinbilli de dahil bu terimin \u00e7e\u015fitli varyantlar\u0131 oldu\u011fu bilinmektedir.<\/p>\n Sunguro\u011flu`nun verdi\u011fi bilgilerden de anla\u015f\u0131laca\u011f\u0131 gibi, \u00cerak K\u00fcrdistan\u0131`ndan kuzey-bat\u0131ya do\u011fru ger\u00e7ekle\u015fen g\u00f6\u00e7, sadece Dersim`e de\u011fil, ayn\u0131 zamanda Van, Diyarbekir, Bitlis ve Harput y\u00f6relerinedir. Bug\u00fcn Dersim`de bulunan baz\u0131 a\u015firetler (Alan, Demenan, Haydaran), ayn\u0131 isimlerle A\u011fr\u0131, Van ve Hakkari y\u00f6relerinde de ya\u015f\u0131yorlar. Diyarbekir, Bitlis, Bing\u00f6l ve Elaz\u0131\u011f illerinde yo\u011fun bir Zaza\/D\u0131m\u0131l n\u00fcfus var. Bu g\u00f6\u00e7lerin yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 yerlerde; yani K\u00fcrdistan`\u0131n G\u00fcney par\u00e7as\u0131nda Lolan ve Alan b\u00f6lgelerinin bulunmas\u0131 ise ayr\u0131ca dikkat de\u011fer bir olgudur.<\/p>\n Sunguro\u011flu yukar\u0131ya al\u0131nan s\u00f6zlerinin devam\u0131nda, bahsi ge\u00e7en g\u00f6\u00e7ten sonra \u015fah \u0130smail`in Rumyeli Nur Ali Halife ad\u0131nda bir K\u0131z\u0131lba\u015f \u015feyhini Dersim`e yollad\u0131\u011f\u0131n\u0131, onun da orada \u015fiili\u011fi yayg\u0131nla\u015ft\u0131rarak mezhep \u00e7eli\u015fkilerini yayg\u0131nla\u015fmas\u0131na neden oldu\u011funu da s\u00f6yl\u00fcyor. Dersimlilerin \u015fii de\u011fil de Alevi olu\u015flar\u0131 ger\u00e7e\u011fi bir yana b\u0131rak\u0131l\u0131rsa verilen bu bilgiler do\u011frudur.<\/p>\n Cemal \u015eener`in aktard\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re, ara\u015ft\u0131rmac\u0131 \u0130rena Melikoff Alevi T\u00fcrklere K\u00fcrt denildi\u011fi \u015feklinde bir g\u00f6r\u00fc\u015fe sahip. Melikoff`un, bunu neye dayanarak s\u00f6yledi\u011fini bilmiyorum. Kesin olarak \u201eb\u00f6yle bir belirleme yoktur\u201c demek istemem ama Alevi K\u00fcrt bir aileden gelmeme, 30 y\u0131l\u0131 a\u015fk\u0131n s\u00fcredir bu kesim i\u00e7erisinde \u00e7e\u015fitli \u00e7al\u0131\u015fmalar yapmama ra\u011fmen bu t\u00fcr bir belirlemeye \u015fahsen rastlam\u0131\u015f de\u011filim. Dersim`de T\u00fcrk Aleviler i\u00e7in \u201eTirk\u00ea Elewi\u201c (Alevi T\u00fcrkler) deniyor. Ama K\u00fcrt olup da asimile olmu\u015f K\u00fcrtlere \u201eK\u00fcrt\u201c dendi\u011fini de yak\u0131ndan bilenlerdenim. Elaz\u0131\u011f, Erzincan ve Malatya y\u00f6relerinde bu durumdaki K\u00fcrtlere rastlamak m\u00fcmk\u00fcn. Yozgat, Tokat y\u00f6relerinde de b\u00f6ylelerinin bulundu\u011funu farkl\u0131 ki\u015filerden duymu\u015fumdur.<\/p>\n Nitekim bu belirlemeye, yani Alevi T\u00fcrklere \u201eT\u00fcrk\u201c denilmesine, Dersim halk t\u00fcrk\u00fclerinde de rastlan\u0131yor. \u00d6rne\u011fin, 1930`lu y\u0131llarda kom\u015fu Boliyan a\u015firet reislerinden Diyap A\u011fa taraf\u0131ndan \u00f6ld\u00fcrt\u00fclen, Ke\u00e7elan b\u00fcy\u00fcklerinden \u00fcnl\u00fc Munzur A\u011fa \u00fczerine s\u00f6ylenen t\u00fcrk\u00fcn\u00fcn bir varyant\u0131nda:<\/p>\n Munzur Axayi sare no ra,<\/p>\n B\u00ear\u00ea \u015f\u00ear\u00ea diyar\u00ea Erz\u0131ngani \u201eMircani ser o tef \u00fb duman o M\u0131rcan`\u0131n tepesi duman Yeri gelmi\u015fken \u015funu belirtmek gerekir: Munzur A\u011fa`n\u0131n k\u00f6y\u00fc M\u0131rcan, M\u0131rcan (Mercan) de\u011f\u0131n\u0131n eteklerinde ve Dersim taraf\u0131ndad\u0131r. Da\u011f\u0131n \u00f6te yakas\u0131 ise Erzincan s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7erisindedir ve buralarda K\u00fcrtler, Ermenilerle birlikte T\u00fcrk k\u00f6yleri de var. S\u00f6zkonusu T\u00fcrkler, Alevidirler. Munzur A\u011fa`n\u0131n \u00f6ld\u00fcr\u00fcl\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn onlar aras\u0131nda b\u00fcy\u00fck sevin\u00e7 yaratt\u0131\u011f\u0131 ve bunu bir bayram havas\u0131nda kar\u015f\u0131lad\u0131klar\u0131 ise do\u011frudur.<\/p>\n Dersimlilerin T\u00fcrk\u00e7e maceras\u0131<\/p>\n Resmi tezci ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n ve \u00f6zellikle de b\u00f6lgede g\u00f6rev yapm\u0131\u015f y\u00f6neticilerin, \u00f6tedenberi Alevilerle ve \u00f6zellikle de Dersimlilerle ilgili yaz\u0131lar\u0131nda bu b\u00f6lgede T\u00fcrk\u00e7e konu\u015fanlar\u0131n miktar\u0131na ili\u015fkin ger\u00e7ekte varolmayan tablolar \u00e7izdikleri biliniyor. Daha \u00f6nce de\u011finilen J. Genel Komutanl\u0131\u011f\u0131 raporunda da belirtildi\u011fi gibi, yerine g\u00f6re bir yanda bu t\u00fcr yanl\u0131\u015f bilgiler \u201eHerkes ayinlerde T\u00fcrk\u00e7e konu\u015fmak zorundad\u0131r,\u201c noktas\u0131na kadar vard\u0131r\u0131l\u0131rken, bir yandan da \u201eK\u00fcrtlerin, Alevilikten yararlanarak T\u00fcrkleri asimile ettikleri\u201c ileri s\u00fcr\u00fcl\u00fcyor. Yani resmi ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar, politik ama\u00e7lar\u0131na ba\u011fl\u0131 olarak yerine g\u00f6re, durumu de\u011fi\u015ftiriyor, birbirine z\u0131t \u015feyler s\u00f6yl\u00fcyorlar.<\/p>\n Beri taraftan bug\u00fcn\u00fc bir kenara b\u0131rakal\u0131m; elbet Dersimliler i\u00e7erisinde eskiden de T\u00fcrk\u00e7e bilenler vard\u0131. Bunun nedeni ise kimilerinin iddia ettikleri gibi onlar\u0131n T\u00fcrk ya da T\u00fcrkmen olmalar\u0131 de\u011fil, ba\u015fka \u015feylerdi:<\/p>\n 1-Alevi K\u00fcrtler co\u011frafi yerle\u015fim itibariyle T\u00fcrklere kom\u015fudurlar. Bu da ister istemez onlar\u0131 bir \u00e7ok yerde g\u00fcnl\u00fck ya\u015famda (\u00e7ar\u015f\u0131-pazarda) y\u00fczy\u00fcze getiriyordu.<\/p>\n Alevi T\u00fcrklerle K\u00fcrtlerin yanyana ya da i\u00e7i\u00e7e ya\u015fad\u0131klar\u0131 b\u00f6lgelerde din adamlar\u0131 genellikle K\u00fcrtlerdendir. Yani K\u00fcrt din adamlar\u0131, sadece oradaki K\u00fcrtlerin de\u011fil, ayn\u0131 zamanda\u00a0 T\u00fcrk Alevilerin de pir ve rehberleridirler. Dersim`li pir ve rehberlerin, Bayburt`a, G\u00fcm\u00fc\u015fhane\u2019ye, S\u0131vas`a kadar giderek taliplerini ziyaret ettikleri biliniyor. B\u00f6yle olunca da din adamlar\u0131n\u0131n talipleriyle daha iyi anla\u015fabilmek i\u00e7in T\u00fcrk\u00e7e \u00f6\u011frenmeleri do\u011fald\u0131r.<\/p>\n 2-Devletle ili\u015fkiler nedeniyle insanlar\u0131n T\u00fcrk\u00e7e \u00f6\u011frenme gere\u011fini s\u00fcrekli duyduklar\u0131 bilinen bir ger\u00e7ek. Zaten ba\u015fka t\u00fcrl\u00fcs\u00fcn\u00fc d\u00fc\u015f\u00fcnmek de mant\u0131ki de\u011fil.<\/p>\n 3-\u0130nan\u00e7 ortakl\u0131\u011f\u0131n\u0131n, Alevi K\u00fcrt ile T\u00fcrk aras\u0131nda, iki yanl\u0131 olarak birbirlerinin dillerini \u00f6\u011frenmeyi te\u015fvik eden bir neden oldu\u011funu kabul etmek de ayn\u0131 \u015fekilde mant\u0131kidir.<\/p>\n 4- Dersim, Erzincan ve Malatya y\u00f6resi Alevi K\u00fcrtleri, eskidenberi ge\u00e7im nedeniyle T\u00fcrkiye`nin bat\u0131s\u0131ndaki i\u015f merkezlerine gidip \u00e7al\u0131\u015fmaktalar. Erzincan-Trabzon ve \u00cestanbul hatt\u0131n\u0131n hem ge\u00e7en y\u00fczy\u0131llarda, hem de 20. Y\u00fczy\u0131l\u0131n ortalar\u0131na kadar olduk\u00e7a canl\u0131 oldu\u011fu ve birhayli Dersim T\u00fcrk\u00fcs\u00fcnde ondan bahsedildi\u011fi biliniyor. 19. Y\u00fczy\u0131l\u0131n sonlar\u0131nda, \u00cestanbul`daki K\u00fcrt hamallar\u0131n \u00e7o\u011funlu\u011funun Alevi K\u00fcrtlerden olu\u015ftu\u011fu s\u00f6ylenebilir. Enaz\u0131ndan say\u0131ca \u00f6nemli bir kitleydi bunlar. Balya ve \u00f6teki kimi maden yataklar\u0131 da ayn\u0131 \u015fekilde cazip i\u015f merkezleridir.<\/p>\n \u00d6rne\u011fin, Karesi eski Mutasarraf\u0131 M. Ali Bey, an\u0131lar\u0131nda, 1908 y\u0131l\u0131nda Balya Madenlerinde meydana gelen bir grevle ilgili bilgiler verirken, \u00f6nce Band\u0131rmaya, oradan da bir araba tutarak Balya`ya gitti\u011fini, bir ka\u00e7 bin i\u015f\u00e7inin daha yolda iken kendisini kar\u015f\u0131lad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yl\u00fcyor ve, \u201e\u0130\u015f\u00e7inin ba\u015fnda K\u00fcrt taifesinden Mevl\u00fct isminde bir topal vard\u0131. Bu adam bana hitap ederek bir de nutuk s\u00f6yledi.\u201c\u00a0 diye ekliyor.<\/p>\n (Oya Baydar, T\u00fcrkiye \u0130\u015f\u00e7i S\u0131n\u0131f\u0131 Tarihi`nden nakleden, A. Ta\u015f, T\u00fcrkiye K\u00fcrdistan\u0131: Ekonomik ve Sosyal Yap\u0131, 1985, s.181)<\/p>\n Zonguldak k\u00f6m\u00fcr madenleri, daha 19. Y\u00fczy\u0131ldan itibaren Dersim ve Erzincan`l\u0131lar i\u00e7in \u00e7ok say\u0131da ki\u015finin \u00e7al\u0131\u015fmaya gitti\u011fi \u00f6nemli bir i\u015f alan\u0131d\u0131r.<\/p>\n 5-Dersimliler okumaya a\u00e7\u0131k insanlard\u0131r. O y\u00fczden de, hali-vakti yerinde olanlar, \u00f6tedenberi olanak bulduk\u00e7a \u00e7ocuklar\u0131n\u0131 okullara g\u00f6ndermekten geri kalmazlar.<\/p>\n \u0130\u015fte b\u00fct\u00fcn bunlar, Dersimliler aras\u0131nda T\u00fcrk\u00e7e bilme oran\u0131n\u0131 nisbeten y\u00fckselten nedenlerdir. \u0130slami e\u011fitim g\u00f6rme iste\u011fi nas\u0131l ki S\u00fcnni K\u00fcrtleri, medreselere y\u00f6neltiyor ve Arap\u00e7a bilenlerin say\u0131s\u0131n\u0131n \u00e7o\u011falmas\u0131na neden oluyorduysa, Alevi K\u00fcrtler de bu i\u015f T\u00fcrk\u00e7e`nin lehine geli\u015fiyor. Ne var ki K\u00fcrt medreselerinde e\u011fitim dili ayn\u0131 zamanda K\u00fcrt\u00e7e olup, \u00f6\u011frenciler buralarda K\u00fcrt dili ve edebiyt\u0131n\u0131 \u00f6\u011frenme olanaklar\u0131na sahip iken, Alevi-K\u00fcrt \u00f6\u011frenciler b\u00f6yle bir olanaktan yoksundular. Bu da ister istemez, daha fazla T\u00fcrk\u00e7e d\u00fc\u015f\u00fcnmeye, konu\u015fmaya ve yazmaya itti.<\/p>\n Ne var ki yine de Dersimliler aras\u0131nda T\u00fcrk\u00e7e bilenler san\u0131ld\u0131\u011f\u0131 kadar \u00e7ok olmad\u0131 ve T\u00fcrk\u00e7e, hi\u00e7 bir d\u00f6nemde halk\u0131n g\u00fcnl\u00fck ya\u015fam\u0131na giremedi.<\/p>\n S\u00f6z T\u00fcrk\u00e7e konu\u015fma meselesinden a\u00e7\u0131lm\u0131\u015fken, \u0130hsan Sabri \u00c7a\u011flayangil`in an\u0131lar\u0131nda yeralan bir olaya de\u011finmek yerinde olur. 1937 y\u0131l\u0131nda Elaz\u0131\u011f`da g\u00f6r\u00fclen S\u00eay R\u0131za ve arkada\u015flar\u0131n\u0131n davas\u0131n\u0131, g\u00f6revli polis komiseri olarak izleyen ve Sey R\u0131za`y\u0131 dara\u011fac\u0131na bizzat g\u00f6t\u00fcrm\u00fc\u015f olan \u0130hsan Sabri \u00c7a\u011flayangil, an\u0131lar\u0131nda bu olaya de\u011finirken \u201eSan\u0131klar T\u00fcrk\u00e7e bilmiyor. Mahkeme karar\u0131 a\u00e7\u0131kland\u0131. Yedi ki\u015fi idam cezas\u0131na \u00e7arpt\u0131r\u0131lm\u0131\u015f. (…)<\/p>\n \u201eVerilen h\u00fckm\u00fc iyi anlamad\u0131lar.<\/p>\n \u201e\u201c\u0130dam T\u00fcnne\u201c diye bir veyvela koptu,\u201c diyor.<\/p>\n \u00dcstelik, d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn ki bu davada yarg\u0131lananlar, Dersim`in ileri gelenleri, yani T\u00fcrk\u00e7e \u00f6\u011frenme \u015fans\u0131 en y\u00fcksek olan kesimidir.<\/p>\n Devlet yetkililerinin, k\u00f6yleri ziyaretleri s\u0131ras\u0131nda s\u00fcrkli olarak kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131klar\u0131 ki\u015filer, T\u00fcrk\u00e7e konu\u015fabilen bu kesimdi. T\u00fcrk\u00e7e bilmeyen erkeklerin ise do\u011fal olarak onlarla herhangi bir diyalogu olmazd\u0131. Kad\u0131nlar aras\u0131nda ise T\u00fcrk\u00e7e bilen zaten hemen hemen yoktu. Dolay\u0131\u015f\u0131yla da g\u00fcnl\u00fck ya\u015famda yeri omayan T\u00fcrk\u00e7e`nin \u00e7ocuklar taraf\u0131ndan bilinmesi de m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildi.<\/p>\n T\u00fcrk\u00e7e`nin Dersim`de, \u00e7ok s\u0131n\u0131rl\u0131 da olsa g\u00fcnl\u00fck ya\u015fama girmesinin ilk basama\u011f\u0131, 1938 s\u00fcrg\u00fcnlerinin 1950`lerde geri d\u00f6n\u00fc\u015fleridir. Say\u0131lar\u0131 az da olsa s\u00fcrg\u00fcnden d\u00f6nen baz\u0131 ailelerin, biraz da fiyaka olsun diye zaman zaman T\u00fcrk\u00e7e konu\u015ftuklar\u0131 oluyordu. Ama bundan da \u00f6nemlisi, 1950`lerden sonra tamamen asimilasyona g\u00f6re programlanm\u0131\u015f, dev\u015firme yuvalar\u0131 niteli\u011findeki Yat\u0131l\u0131 B\u00f6ge Okullar\u0131n\u0131n devreye girmesi,\u00a0 erkeklerin askere gidip gelmek zorunda olu\u015flar\u0131, i\u015f amac\u0131yla b\u00f6lge d\u0131\u015f\u0131na kitlesel gidip-gelmelerin ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131, 1960`lardan itibaren okul say\u0131s\u0131nda meydana gelen h\u0131zl\u0131 art\u0131\u015ft\u0131r. \u201eUlusal talepler \u00f6nemli de\u011fil, \u00f6nemli olan s\u0131n\u0131f m\u00fccadelsidir, i\u015f\u00e7i s\u0131n\u0131f\u0131n\u0131n dili birdir, dil ve k\u00fclt\u00fcr\u00fcn fazla bir \u00f6nemi yok,\u201c anlay\u0131\u015f\u0131na sahip olan T\u00fcrk Sol hareketinin bu i\u015fe, yani asimilasyona b\u00fcy\u00fck katk\u0131 sa\u011flad\u0131\u011f\u0131n\u0131 alt\u0131n\u0131 \u00e7izerek belirtmek gerekir.<\/p>\n Yeri gelmi\u015fken \u015funu da belirteyim; Alevilerle ilgili yaz\u0131 yazmaya ba\u015flad\u0131\u011f\u0131mdan beri Dersim d\u0131\u015f\u0131ndaki b\u00f6lgelerde Alevi K\u00fcrtlerle s\u00fcrekli konu\u015fmaktay\u0131m. Bunlar\u0131n ibadet dili ile ilgili verdikleri bilgiler de Dersim`deki durumla paralellik g\u00f6steriyor. Hemen t\u00fcm\u00fcn\u00fcn s\u00f6yledi\u011fi \u015fey, ibadet dilini bir s\u00fcre \u00f6ncesine kadar K\u00fcrt\u00e7e oldu\u011fu, T\u00fcrk\u00e7e`nin sonradan yerle\u015fmeye ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 \u015feklinde oldu.<\/p>\n Alevilerde ibadet dili ve K\u00fcrt\u00e7e dualar hakk\u0131nda daha geni\u015f bilgi edinmek isteyenler, daha \u00f6nce de bahstetti\u011fim bana ait \u201eDersim`de Alevilik\u201c isimli \u00e7al\u0131\u015fmam\u0131n 123. sayfas\u0131ndaki \u201eK\u00fcrt Alevilerde \u0130badet Dili ve Dualar\u201c b\u00f6l\u00fcm\u00fcne, Mehmet Bayrak`\u0131n \u201eAlevilik ve K\u00fcrtler\u201c kitab\u0131n\u0131n 120 ve sonraki sayfalar\u0131 ile Deng ve Birneb\u00fbn dergisinde \u00e7\u0131kann yaz\u0131lar\u0131na, K\u0131rmancki olarak yay\u0131nlanan Vate Dergsinin W\u0131sar 2000, 11. Say\u0131s\u0131nda yer alan Ceko`ya ait \u201eCem Cemat\u201c ba\u015fl\u0131kl\u0131 yaz\u0131ya bakabilirler.<\/p>\n Yine yer adlar\u0131na ili\u015fkin olarak da ger\u00e7ekte varolmayan, abart\u0131l\u0131 tablolar \u00e7iziliyor. Hata y\u00f6neticiler bu yola ba\u015fvururken, \u00f6nce yer ve a\u015firet isimlerini keyiflerine g\u00f6re de\u011fi\u015ftiriyor, T\u00fcrk\u00e7eye \u00e7evirisini yap\u0131yor veya orijinalini de\u011fi\u015ftirip T\u00fcrk\u00e7eye uygun bir form veriyor, arkas\u0131ndan da bunu T\u00fcrk\u00e7e isimlere \u00f6rnek olarak g\u00f6steriyorlar. Ya da hem K\u00fcrt hem de T\u00fcrk toplumunda kullan\u0131lan ortak ki\u015fi isimlerini ta\u015f\u0131yan a\u015firetlere ait isimler, yine T\u00fcrk\u00e7e isimler diye lanse ediliyor.<\/p>\n Bu nedenle de Dersim`de yer isimlerinin \u201e\u00e7o\u011funlu\u011funun\u201c ya da \u201eb\u00fcy\u00fck \u00e7o\u011funlu\u011funun\u201c T\u00fcrk\u00e7e olduklar\u0131na ili\u015fkin de\u011ferlendirmeler, ger\u00e7ek durumu yans\u0131tmiyor.<\/p>\n A\u015firet isimleri bak\u0131m\u0131ndan da durum farkl\u0131 de\u011fil. \u00d6rne\u011fin, resmi d\u00f6k\u00fcmanlarda ya da konuyla ilgilenen baz\u0131 ki\u015filerin \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131nda a\u015firet isminin sonuna \u201el\u0131\u201c eki, veya \u201eu\u015fa\u011f\u0131\u201c s\u00f6z\u00fc\u011f\u00fc getiriliyor (Alanl\u0131, demenanl\u0131, Lolan u\u015fa\u011f\u0131, \u015femkan U\u015fa\u011f\u0131 vs).<\/p>\n A\u00e7\u0131kt\u0131r ki bunlar, K\u00fcrt a\u015fiet isimlerinde olmayan, sonradan eklenmi\u015f \u015feylerdir. Halk aras\u0131nda kullan\u0131lmazlar. K\u00fcrt\u00e7e a\u015fiert isimlerinin sonunda normal olarak \u201ean\u201c \u00e7o\u011ful eji var (Kur\u00ea\u015fan, \u015fixmamedan, \u015fadyan, Abasan…). Dersim`de \u201ean\u201c \u00e7o\u011ful eki \u201e\u00fbn\u201c \u015feklinde telaffuz edilir, hata pratikte, sondaki \u201en\u201c harfi de at\u0131l\u0131r ve \u201e\u00fb\u201c ile bitirilir ((Kur\u00eas\u00fb, \u015fixmamed\u00fb, \u015fadiy\u00fb, Abas\u00fb…). Kimi y\u00f6relerde ise bu ek \u201eon\u201c dur.<\/p>\n \u015f\u00f6yle bir d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum da; Kur\u00ea\u015fan, Alan, Demenan, Lolan, Heyderan (Haydaran), Ar\u00eazan (Areyan), Bamasuran, \u0130zoliyan, \u015fadiyan, Suran, \u015f\u0131xmamedan, Pilvankiyan, Gulabiyan, Baliyan (Boliyan), Karsanan, \u00c7arekan, Zerkan, Melki\u015fiyan, Xormekan (Hormekan), K\u0131msoran, Alan, Us\u00eanan, Kaliyan, Kalan, Gulniyan, Kudan, S\u0131xhesenan, Abasiyan, Avasiyan, Bextiyaran, Kurme\u015fan, Pezgewran, Kocan (Qozan) \u015femkan, Re\u015fikan, La\u00e7inan, Qerebaliyan, Feratan, Dewr\u00ea\u015fcemalan, Seydan, Sekekan vb. a\u015firetlerden hangisinin ismi, neden T\u00fcrk\u00e7e olsun? Tabi listeyi daha da uzatmak m\u00fcmk\u00fcn.<\/p>\n \u0130\u015fte size, de\u011findi\u011fim \u00e7arp\u0131tmalara bir \u00f6rnek:<\/p>\n \u00d6rne\u011fin, \u00c7ank\u0131r\u0131 Milletvekili ve TBMM Ba\u015fkan\u0131 Abdulhaluk Renda, \u015feyh Sait direni\u015finin hemen ard\u0131ndan haz\u0131rlad\u0131\u011fi K\u00fcrdistan ile ile ilgili raporda, Dersim a\u015fiertleri ile ilgili olarak bir yerde \u015f\u00f6yle diyor:<\/p>\n \u201e… Abbas U\u015fa\u011f\u0131, Ferhat U\u015fa\u011f\u0131, A\u015fa\u011f\u0131 Kara\u00e7all\u0131, Yukar\u0131 Karaball\u0131, Bahtiyarl\u0131, Ko\u00e7 U\u015fa\u011f\u0131, Maksut U\u015fa\u011f\u0131, \u015fam U\u015fa\u011f\u0131, Aslan U\u015fa\u011f\u0131, Bit U\u015fa\u011f\u0131 gibi isimlerin delaletiyle esasen T\u00fcrk olup dil ve Alevilik sebebiyle K\u00fcrtl\u00fck iddias\u0131nda bulunan ve neslen, kendilerinin de itiraf ettikleri gibi Horasan`dan gelme T\u00fcrk olduklar\u0131 anla\u015f\u0131lan bu a\u015firetleri -Dersim`in hemen alt\u0131nda erkekleri halen de T\u00fcrk\u00e7e konu\u015fabildikleri cihetle- asimile etmek di\u011fer K\u00fcrtleri asimile etmekten daha kolayd\u0131r\u201c Deng Dergisi, y\u0131l 1992, say\u0131 21`den nakleden).<\/p>\n 1.S\u00f6zkonusu a\u015firetlerin isimlerinin arkas\u0131ndaki \u201eu\u015fa\u011f\u0131\u201c s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fc ile \u201el\u0131\u201c eki, dsaha \u00f6nce de belirtti\u011fim gibi Milletvekilinin kendi eklemesidir. Dersimlilerin kendileri bu s\u00f6zc\u00fck ile bu ek`e yer vermezler.\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/p>\n 2.Dersim`de \u201eA\u015fa\u011f\u0131 Kara\u00e7all\u0131 diye bir a\u015firet yok. Renda, muhtemelen A\u015fa\u011f\u0131 Karaball\u0131 demek istemi\u015f. Beri taraftan bahsi ge\u00e7en a\u015firetin ismi \u201eKaraball\u0131\u201c de\u011fil, Qerebaliyan`d\u0131r. Bu ikisi, hem form olarak hem de anlam olarak birbirlerinden farkl\u0131d\u0131rlar. Yani do\u011frusu \u201eYukar\u0131 Karaball\u0131,\u201c \u201eA\u015fa\u011f\u0131 Karaball\u0131\u201c de\u011fil, \u201eQerebaliyan\u00ea Cori\u201c, Qerebaliyan\u00ea C\u00eari\u201c dir. Renda, bu isimleri T\u00fcrk\u00e7eye \u00e7evirip \u00f6yle yazm\u0131\u015f. Yine burada bahsedilen \u00f6teki a\u015firet isimleri de \u015f\u00f6yledir:<\/p>\n 3.Bahtiyarl\u0131: Bextiyaran, Ko\u00e7 U\u015fa\u011f\u0131: Qocan\/Qozan, Maksut U\u015fa\u011f\u0131: Maksudan, \u015fam U\u015fa\u011f\u0131: \u015femkan, Aslan U\u015fa\u011f\u0131: Aslanan, Bit U\u015fa\u011f\u0131: Beytan`d\u0131r.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Cemal \u015eener`le y\u00fczy\u00fcze konu\u015fmu\u015flu\u011fum yok. Kendisini yazd\u0131klar\u0131ndan biraz tan\u0131yorum. Daha \u00e7ok Alevilik konusunda yazar. Kat\u0131ks\u0131z bir resmi tezci oldu\u011fu i\u00e7in yaz\u0131p \u00e7izdikleri de ona g\u00f6re oluyor. Kafas\u0131ndaki re\u00e7etelerin do\u011frulu\u011funu kan\u0131talayabilmek i\u00e7in ger\u00e7ekleri en kaba bi\u00e7imde tahrif etmekten ka\u00e7\u0131nmaz. \u00d6rne\u011fin, \u201cAtat\u00fcrk ve Aleviler\u201c isimli kitab\u0131nda, kaynak bile g\u00f6stermeden iftira d\u00fczeyine varan a\u015fa\u011f\u0131daki sat\u0131rlar\u0131 yazd\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in kendisini […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[54],"tags":[],"class_list":["post-4156","post","type-post","status-publish","format-standard","category-din"],"yoast_head":"\n
S\u0131ma ve Heq ken\u00ea,
Bayrem\u00ea T\u0131rkan o\u201c
Munzur A\u011fa cans\u0131z yat\u0131yor
Tanr\u0131 a\u015fk\u0131na gelin
C\u0131k\u0131n Zirveye bak\u0131n Erzincan`a
T\u00fcrklerin bayram\u0131d\u0131r.
Bir di\u011fer varyanta da:<\/p>\n
Van\u00ea, sona diyar\u00ea dewan\u00ea Tirkan
Bayrem\u00ea Tirkan o
Van\u00ea, \u201eno wo ke ki\u015fiyo beg\u00ea kirmancan o.\u201c<\/p>\n
Derler \u201eT\u00fcrk k\u00f6ylerine bakan zirvelere gidersen
T\u00fcrklerin bayram\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcrs\u00fcn
Derler \u201e\u00d6ld\u00fcr\u00fclen, K\u00fcrtlerin Beyidir.\u201c<\/p>\n