{"id":4157,"date":"2010-05-21T01:00:00","date_gmt":"2010-05-20T22:00:00","guid":{"rendered":"http:\/\/localhost\/wordpress\/2010\/05\/21\/alevi-kurtlerin-etnik-kimligi-uzerine-tartisma-martin-van-bruinessen\/"},"modified":"2010-05-21T01:00:00","modified_gmt":"2010-05-20T22:00:00","slug":"alevi-kurtlerin-etnik-kimligi-uzerine-tartisma-martin-van-bruinessen","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/05\/21\/alevi-kurtlerin-etnik-kimligi-uzerine-tartisma-martin-van-bruinessen\/","title":{"rendered":"Alevi K\u00fcrtler\u2019in etnik kimli\u011fi \u00fczerine tart\u0131\u015fma | Martin van Bruinessen"},"content":{"rendered":"

“Aslini inkar eden haramzadedir!”<\/em><\/strong><\/p>\n

Rit\u00fcel dili olarak neredeyse tamamen yalniz T\u00fcrk\u00e7e kullanan ve hatta \u00e7ogu T\u00fcrk\u00e7e asiret adlarinasahip olan K\u00fcrt\u00e7e ve Zazaca konusan Alevi asiretlerin varligi, bir\u00e7ok yazarin izahat kabilinden hayal g\u00fcc\u00fcn\u00fc mesgul etmis bir vakiadir. Hem T\u00fcrk hem de K\u00fcrt milliyet\u00e7ilerin bu gruplarin muglak kimliklerini kabul etmekte g\u00fc\u00e7l\u00fckleri olmus ve bunlar s\u0131k\u0131c\u0131 ayrintilari \u00f6rtbas etmeye \u00e7alismislardir. K\u00fcrt\u00e7e ve Zazaca’nin esasen T\u00fcrk dilleri oldugunu kanitlamaya y\u00f6nelik \u00e7abalar son bulmamis ve hatta 1980’den sonra g\u00fc\u00e7 kazanmistir.<\/p>\n

1.\u00d6te yandan, K\u00fcrtler Aleviler’in dinindeki Iran\u00ee unsurlarin altini \u00e7izmisler ve hatta Alevi T\u00fcrkler’in bile dinlerini K\u00fcrtler’den almis olmalari gerektigini \u00f6ne s\u00fcrm\u00fcslerdir.<\/p>\n

2.S\u00f6z\u00fc edilen asiretlerin d\u00fcs\u00fcncelerini rahat\u00e7a ifade edebilen kimi mensuplari, eski s\u00f6zel gelenege dayandiklarini iddia ederek, genellikle, a\u00e7ik\u00e7a siyasal amaca ulasmak i\u00e7in basvurulan \u00e7arelerden esinlenerek kendi yorumlarini eklemislerdir.<\/p>\n

3. Asiretler, K\u00fcrt milliyet\u00e7iligi ve T\u00fcrkiye Cumhuriyeti hususunda farkli zamanlarda farkli tavirlar benimsediler. K\u00fcrt milliyet\u00e7iliginin ve T\u00fcrkiye Cumhuriyeti’nin (ve Zaza ve Alevi ulusu gibi daha k\u00fc\u00e7\u00fck s\u00f6zde uluslarin) Alevi K\u00fcrtler’in sadakatlerine dair birbirleriyle \u00e7atisan m\u00fcnacatlari, bu cemaatleri ayirmistir. \u00c7atisma b\u00f6ylece 1994 sonbaharinda Tunceli ve Bing\u00f6l’\u00fcn batisindaki T\u00fcrk askeri harekati ile en y\u00fcksek noktasina varmistir.<\/p>\n

Alevi K\u00fcrtler kimlerdir? <\/strong><\/p>\n

‘Alevi K\u00fcrtler’ terimini, kendilerini K\u00fcrt olarak tanimlayip tanimlamadiklarina bakmaksizin, Zazaca ve Kurmanci konusan t\u00fcm Aleviler i\u00e7in kullanacagim. Bu terimi kullanmam, onlarin ‘ger\u00e7ekte’ ya da ‘esasen’ K\u00fcrt ya da baska bir sey olduklari iddiasini tasimaz. Alevi K\u00fcrtlerin merkezi, Dersim’den (Tunceli ili ve ona komsu olan Erzincan’in Kemah ve Tercan il\u00e7eleri ile Bing\u00f6l’\u00fcn Kigi il\u00e7esinden) ibarettir. Dersimliler, Bati Dersim’in (\u00c7emisgezek ve Pertek’in de kismen i\u00e7inde bulundugu Ovacik ve Hozat’in) (Zazaca konusan) Seyhhasan asiretleri ile aralarinda hem Zaza hem de Kurmanci dillerini konusanlarin bulundugu Dogu Dersim (P\u00fcl\u00fcm\u00fcr, Nazimiye, Mazgirt) asiretleri arasinda k\u00fclt\u00fcrel bir fark g\u00f6r\u00fcrler. <\/p>\n

Bir dizi Alevi yerlesim b\u00f6lgesi Dersim’den Bing\u00f6l, Kuzey Mus, Varto boyunca Kars’a kadar doguya uzanir. Bu asiretlerin en b\u00fcy\u00fckleri ve en iyi bilinenleri, Kurmanci konusan Hormek (Xormek, Xiromek) ve Zazaca konusan Lolan (zikredildikleri sira ile bkz.: Firat 1970, Kocadag 1987) Dersim k\u00f6kenli oldugunu iddia ederler ve bu asiretlerin ger\u00e7ekten halen Dogu Dersim’de (zikredildikleri sira ile Nazimiye ve P\u00fcl\u00fcm\u00fcr) yasayan mensuplari vardir. <\/p>\n

Daha batida, Sivas’in Zara b\u00f6lgesi ve \u00e7evresinde \u00f6nemli bir Alevi K\u00fcrt n\u00fcfusu ile, Ko\u00e7giri asireti ile karsilasiriz. Zaza leh\u00e7esinden \u00e7ok Kurmanci leh\u00e7esi kullanmalarina ragmen, Ko\u00e7giri asireti Bati Dersimli Seyhhasan asireti ile akraba olduklari iddiasindadirlar.4 Dersimli asiretlerin baska
bazi mensuplari, hem Zazaca hem de Kurmanci konusanlar, Sivas’ta diger yerlesim b\u00f6lgelerini olustururlar. Dersim Alevileri ile akrabaliklarinin diger bir belirtisi, aralarinda yasayan ayni soydan seyitlerin (\u00f6zellikle Kureysliler’in) varligidir.5\u00a0 <\/p>\n

Diger bir dizi yerlesim b\u00f6lgesi Malatya, (Maras’ta) Elbistan ve Antep boyunca Suriye ve Adana’ya dek g\u00fcneye uzanir. En \u00f6nemlilerinin adlarindan baska bu asiretler hakkinda \u00e7ok az sey bilinir. Dersimi’ye g\u00f6re s\u00f6zde t\u00fcm\u00fc Kurmanci konusan bu asiretler de Dersim ile eski bir baglantilari oldugunu iddia ederler (1952: 59-60). Dinlerinin Dersimliler’in dinleri ile ne \u00f6l\u00e7\u00fcde uyustugunu ve Yezidi ve Nusayri komsularininki ile nasil bir iliskisi oldugunu bilmiyoruz. En azindan, bu cemaatlerin bazilarina Dersim’de yerlesik soydan seyitler hizmet vermistir; ama, aralarinda ayni zamanda baska ocaklar (seyit soylari) da vardir.6 Amerikali misyoner Trowbridge, gayet iyi
tanidigi Antepli Alevilerin (Kermansah’in batisinda, Kirint’in yakindaki) Tutsami’nin Ehl-i Hak seyitlerini en y\u00fcksek dinsel otorite olarak kabul ettiklerini s\u00f6yl\u00fcyor.7 <\/p>\n

Yalnizca Dersim ve Ko\u00e7giri Alevileri’nin dinleri hakkinda y\u00fczeysel bilgiden daha fazlasina sahibiz; bu inan\u00e7 ve pratiklerin diger Alevi K\u00fcrtler’ce ne \u00f6l\u00e7\u00fcde paylasildigini bilmiyoruz.8 Bilgimizin \u00e7ogu, eski gezginlerin ve misyonerlerin raporlarindan ya da Bumke’nin yerinde bir sekilde belirttigi gibi, Dersimliler’in “uygulanmayan bir inan\u00e7”a bagli gibi g\u00f6r\u00fcnmelerinden \u00f6t\u00fcr\u00fc “inandiklari” ya da “yaptiklari”na dair anilardan kaynaklanir (Bumke 1989: 515). Her ne kadar belki k\u00fc\u00e7\u00fck bir azinlik istirak ediyor olsa da, dag mabetlerini ziyaret, k\u00f6t\u00fc sansi engellemek
i\u00e7in esrarli mahallerde ve kutsal yerlerde adak adamak gibi belirli eylemler hala yasadigindan \u00f6t\u00fcr\u00fc bu ifade belki biraz m\u00fcbalagalidir.9 Bununla birlikte bir\u00e7ok Dersimli i\u00e7in yiyecek tabularinin ve g\u00fcnese, aya ve atese g\u00f6sterilmesi gereken h\u00fcrmetin, sik\u00e7a vurgulanan ancak fiiliyatta nadiren yerine getirilen adetler oldugu dogrudur.10 <\/p>\n

19. ve 20. y\u00fczyil kaynaklarindan \u00f6grendigimiz kadariyla, Dersim Alevileri’nin inan\u00e7lari ve fiiliyati, Tahtaci ve I\u00e7 Anadolu Alevi T\u00fcrkleri’nin inan\u00e7 ve fiiliyatindan daha “asiri” ve “syncretist” (daha \u00e7ok Iran\u00ee unsuruna sahip) g\u00f6r\u00fcn\u00fcr (bu tabii ki, daha \u00e7ok, berikilerin ina\u00e7larini daha iyi gizlemis olduklari ya da tedricen daha \u00e7ok Islamlastirildiklari ger\u00e7egine bagli olabilir).11 Ruh g\u00f6\u00e7\u00fcm\u00fcne (metempsychosis) inan\u00e7 daha \u00e7ok anilir; Ermeni yazar Andranig (1900), insan ruhlarinin hayvanlarda nasil yeniden dogduguna dair birtakim sasirtici hikayeler nakleder.12 Dersimliler de, Ehl-i Hak gibi, Ali’de ve muhtemelen Haci Bektas’ta tezah\u00fcrden, daha ilimli ancak kesinlikle daha \u00f6nemsiz olmayan seyitlerin kutsal varligina kadar, kutsal yeniden v\u00fccut bulmanin \u00e7esitli t\u00fcrlerine a\u00e7ik\u00e7a inanirlar. Hi\u00e7 de saf olmayan Mark Sykes, Dersim asiretlerinin ismen Sii olmakla birlikte, kendisine panteist gibi g\u00f6r\u00fcnd\u00fcg\u00fcn\u00fc yazar.13 <\/p>\n

G\u00fcnese ve dogaya tapinma Dersimliler’in hayatinda en az ayin-i cem ve diger Alevi rit\u00fcelleri kadar \u00f6nemli bir yer tutmusa benziyor.14 Andranig buna gezegenlere, simsege ve yagmura, atese, suya, kayalara, aga\u00e7lara ve digerlerine tapinmayi da ilave eder (1900: 169). Anlatima g\u00f6re, Dersimliler her sabah g\u00fcnes isinlarinin degdigi ilk noktada tapinmaya baslarlardi.15 1920’lerde bir geceyi Malatya yakinindaki bir Alevi K\u00fcrt k\u00f6y\u00fcnde ge\u00e7iren Melville Chater, bu sabah tapinmasinin \u00e7ok az farkli bir tasvirini yapar: K\u00f6yl\u00fcler g\u00fcnesin dogusundan \u00f6nce kalktilar ve tarlalarinda \u00e7alismaya basladilar. “G\u00fcnes y\u00fckseldik\u00e7e, b\u00fct\u00fcn erkekler, kadinlar ve \u00e7ocuklar doguya d\u00f6nd\u00fc; g\u00fcnesin \u00f6n\u00fcnde egilerek kibarca iyi bir g\u00fcn diledikten sonra g\u00fcnl\u00fck islerine yeniden devam ettiler.” (Chater 1928: 498) Ayni k\u00f6yl\u00fcler ayni zamanda (belki sadece belli gecelerde) aya da taparlar: Geceleyin t\u00fcm k\u00f6yl\u00fcler, ayin g\u00f6r\u00fcnmesini beklemek i\u00e7in, damlara \u00e7iktilar. Ay g\u00f6r\u00fcn\u00fcr g\u00f6r\u00fcnmez, “K\u00fcrtler, \u00f6n\u00fcnde yavas\u00e7a baslarini egmek ve y\u00fckselen gezegeni derinden selamlamak \u00fczere ayni anda ayaga kalktilar; daha sonra tas merdivenlerinden indiler ve gecede kayboldular.” (Chater 1928: 497) Dersimliler’in g\u00fcnese tapinmasi, \u00f6zellikle asagida s\u00f6z edilecek olan Yezidiler’in benzer adetlerini kuvvetle hatirlatir. Bu ayni zamanda, en azindan 19. y\u00fczyila kadar Mardin ve Diyarbakir b\u00f6lgelerinde varolduklari bilinen, simdi nesli t\u00fckenmis Sems\u00ee (g\u00fcnese tapanlar?) mezhebini de akla
getitir.16 <\/p>\n

Bununla birlikte daha \u00f6zg\u00fcl Alevi dinsel adetleri Dersimliler’i Alevi T\u00fcrkler’e yakinlastirir. G\u00fclbank ya danefes’lerinin \u00e7ogu T\u00fcrk\u00e7e’dir; ve 1920’den \u00f6nce de kesinlikle \u00f6yleydi. Erzincan valisi olan ve b\u00f6lgeyi \u00e7ok iyi bilen Ali Kemali’ye g\u00f6re, hi\u00e7 K\u00fcrt\u00e7e g\u00fclbank yoktur (Kemali 1992: 154-155); Nuri Dersimi bunu dogrular ve Kureysli ve Bamasor (Baba Mansur) soylarinin seyitlerinin g\u00fclbank’i “Zazaca’nin eski bir bi\u00e7iminde” okuduklarini iddia eder (Dersimi: 1952: 24). 1949’da yazan Hasan Tankut Resit, Dersimliler’in ancak \u00e7ok yakin zamanda, Aliser ve Seyyid Riza’nin
kiskirtmalari ile, T\u00fcrk\u00e7e nefes’i kendi dillerinden siirlerle ikame etmeye basladiklarini \u00f6ne s\u00fcrer.17 <\/p>\n

Dersim Alevileri’ni Alevi T\u00fcrkler’e yakinlastiran bir diger adet, merkezi Haci Bektas tekkesi ile olan iliskileridir. Burasi Molyneux-Seel (1914: 66) tarafindan Dersim disindaki en \u00f6nemli hac merkezi olarak g\u00f6sterilmistir.18 Kuramsal olarak, ortak asiretlere rehber ve pir olan Dersimli seyitler, Haci Bektas’taki \u00e7elebi’yi m\u00fcrsid’leri kabul ederler; ama fiiliyatta diger soylarin seyitlerini pir ve m\u00fcrsid olarak benimserler ve Haci Bektas’la \u00e7ok fazla ilgileri yoktur. Bununla birlikte Bati Dersim’deki \u00fc\u00e7 k\u00fc\u00e7\u00fck seyit soyu, Agu\u00e7an, Dervis Cemal ve Saru Saltik, Haci Bektas’\u00e7a tayin edilen halife’nin neslinden geldiklerini iddia ederler (Dersimi 1952: 27-28; Birdogan 1992:
152-157). <\/p>\n

T\u00fcrk m\u00fc, K\u00fcrt m\u00fc? <\/strong><\/p>\n

Alevi K\u00fcrtler komsularinca genellikle Kizilbas olarak adlandirilirlar. Cuinet’in ge\u00e7 19. y\u00fczyil n\u00fcfus istatistiklerinde de, baska etno-linguistik \u00fcnvanlar kullanilmaksizin ayni adla yer alirlar. Bu ad onlari, tabii ki, takip\u00e7ileri \u00e7ogunlukla T\u00fcrkmen olan Safaviler’le yakinlastirir. S\u00fcmer, Safaviler’in Kizilbas destek\u00e7ileri \u00fczerine \u00e7alismasinda (1976) sadece iki K\u00fcrt asiret cemaatinden s\u00f6z eder; ki bunlar g\u00f6rece \u00f6nemsizdirler: Hinisli ve \u00c7emisgezekli cemaatleri. 16. y\u00fczyilda bug\u00fcnk\u00fc Tahran’in g\u00fcneyinde yasayan, daha sonra \u00d6zbek saldirilarina karsi Iran’in kuzeydogu sinirini
korumak \u00fczere Sah Abbas’ca Horasan’a g\u00f6nderilen b\u00fcy\u00fck bir \u00c7emisgezek konfederasyonu oldugundan \u00f6t\u00fcr\u00fc, ikincilerin \u00e7ogu Sah’in ardindan Iran’a gitmis olmalidirlar. <\/p>\n

Alevi K\u00fcrtler, sadece bu iki asiretten arda kalanlarin ardillari olamayacak kadar \u00e7okturlar. Bu, akla Dersimliler’in nereden geldikleri sorusunu getirir ve hem resmi tarih ekol\u00fcne bagli olanlar hem de liberaler olmak \u00fczere, bir\u00e7ok T\u00fcrk akademisyence bu soruya verilen cevap, bunlarin K\u00fcrtlestirilmis (ya da Zazalastirilmis) Kizilbas T\u00fcrk asiretleri oldugudur. Bu varsayim o kadar mantikli g\u00f6r\u00fcn\u00fcr ki, bazi Batili akademisyenlerce de hi\u00e7 sorgulanmadan kabul edilmistir (\u00f6rnegin M\u00e9likoff 1982a: 145). Bununla birlikte, Safi Kurmanciler ile Zazalar arasinda neredeyse hi\u00e7
toplumsal iliski varolmadigi ger\u00e7egi g\u00f6z\u00f6n\u00fcnde bulundurulursa, bu asiretlerin K\u00fcrt\u00e7e ya da Zazaca’yi kimden \u00f6grenmis olabileceklerini tahayy\u00fcl etmek g\u00fc\u00e7t\u00fcr. \u00d6te yandan Sivas’ta, K\u00fcrt ve Zaza Aleviler’in, T\u00fcrk\u00e7e’yi hi\u00e7 terketmemis olan Alevi T\u00fcrkler’le yakin iliskileri vardir. <\/p>\n

Osmanli \u00f6ncesi ve erken Osmanli tarihinde Heterodoks K\u00fcrtler <\/strong><\/p>\n

K\u00fcrt asiretlerin (mutlaka Safavi t\u00fcr\u00fcn\u00fcn olmasa da) Alevi dinsel fikirlerinin yayilmasindaki rol\u00fcne uzun s\u00fcre degerinin altinda paha bi\u00e7ilmis gibi g\u00f6r\u00fcnmektedir. Ir\u00e8ne Beldiceanu-Steinherr’in arsiv arastirmasindan elde ettigi bilgilere g\u00f6re, ilk Betasiler g\u00f6\u00e7men asiret kabileleridir.19 Osmanli metinlerinde (Bektas, Bektaslu, Bektasogullari adlarindaki) bu asiret gruplarina sayisiz atifta bulunulur; ve bu metinler onlarla Sivas’tan Malatya, Maras, Antep kavisi ile Halep ve Adana’ya uzanan ve hatta fazladan daha batidaki mekanlar arasinda iliski kurar. Belki de daha sasirtici olan, bu asiretlerdeki K\u00fcrt unsura yapilan sarih atiftir. Cevdet T\u00fcrkay onlari Konar-g\u00f6\u00e7er T\u00fcrkm\u00e2n Ekr\u00e2di taifesinden, “g\u00f6\u00e7men T\u00fcrkmen K\u00fcrtler” olarak tasnif eder.20 Asiretler listesinde sik\u00e7a yer alan bu terim, karma yapili asiretlere atif yapar g\u00f6r\u00fcnmektedir. <\/p>\n

Xavier de Planhol’un ilk g\u00f6zlemcilerinden biri oldugu \u00fczere, 11. y\u00fczyil ve daha sonrasinda sayisiz T\u00fcrkmen asiretlerinin Dogu Anadolu’ya varisi, yogun k\u00fclt\u00fcrel degisime ve (K\u00fcrtler’in iyi otlaklara dogru yaptiklari kisa mesafeli d\u00fcsey g\u00f6\u00e7 ile T\u00fcrkmenler’in yatay gezginligini birlestiren) yeni bir t\u00fcr pastoral g\u00f6\u00e7ebelige ve farkli k\u00f6kenlerden k\u00fc\u00e7\u00fck gruplari birlestiren yeni asiret olusumlarina hiz verdi. Karakoyunlu ve Akkoyunlu devletleri, K\u00fcrt klanlari, g\u00f6r\u00fcn\u00fcse g\u00f6re T\u00fcrk unsurlu kendi asiretlerine dahil etmis olmalidir; ve Osmanli d\u00f6neminde genis bir asiret konfederasyonu olan Boz Ulus’un T\u00fcrk unsurlar kadar K\u00fcrt unsurlara da sahip oldugu bilinir. Y\u00fczyillar boyunca izleri s\u00fcr\u00fclebilecek olan bazi asiretler dillerini T\u00fcrk\u00e7e’den K\u00fcrt\u00e7e’ye, ya da tam aksi sekilde degistirdiler; bu asiretlerin mensuplarinin kompozisyonlari da zamanla kaymis olabilir.21\u00a0 <\/p>\n

S\u00f6zde Bektasi asiretler, daha sonra Alevi K\u00fcrtler’le karsilasacagimiz b\u00f6lgelerde bulunurlar. Ancak bunlar, simdiki Alevi K\u00fcrtler’in olusumunda yer alan sayisiz K\u00fcrt asiret unsurlarindan yalnizca biri olmalidirlar. Osmanli kaynaklarinda bazi temel Dersimli asiretler adlariyla yer alir. \u00d6rnegin T\u00fcrkay, Lolan, Dirsimli ve (19. y\u00fczyilda Dersimli asiretlere atifta bulunmak i\u00e7in kollektif olarak kullanildigini g\u00f6rd\u00fcg\u00fcm\u00fcz) Dujik\/Dusik asiretlerine dair sayisiz vakiadan s\u00f6z eder ve hepsini Ekr\u00e2d taifesinden olarak siniflandirir; yalnizca tek bir b\u00fcy\u00fck Dersim asiretinin, Balaban’in, T\u00fcrk oldugu, Y\u00f6r\u00fckan taifesinden oldugu s\u00f6ylenir -Balaban asiretinin Zazaca konusmasina ragmen, bug\u00fcnk\u00fc komsularinin kabul eder g\u00f6r\u00fcnd\u00fckleri bir ad. <\/p>\n

T\u00fcrkmen asiretlerin heterodoks fikirlere karsi giderilmesi olanaksiz bir egilimi varken, K\u00fcrt asiretlerin, en azindan Osmanli Imparatorlugu’na dahil olduklari d\u00f6nemde (kabaca 1515), sadik S\u00fcnniler oldugu fikri genellikle muhakkak addedilir. K\u00fcrtler’in mutaassip S\u00fcnniler olduklari fikrini \u00f6nde gelen K\u00fcrt aileleri ile Sultan Selim ve haleflerinin arasindaki ittifaki bozan diplomat Idris Bitlisi ortaya atmis olabilir. Idris ve ogullari Eb\u00fc’l-Fazl, Sa\u00b4dettin, H\u00fcseyin ve M\u00fcneccimbasi gibi onun izindeki diger Osmanli tarih\u00e7ilerinin yanisira egemen K\u00fcrt ailelerinin tarih\u00e7isi Seref Han Bitlisi, K\u00fcrtler’in Safaviler’e karsi Osmanlilar’i tercih etmesinin nedenini onlarin dinsel inan\u00e7larina baglar.22 S\u00fcnni ortodokslugun a\u00e7iklanmasi Sultan’a sadakatin asikar bir taahh\u00fct\u00fcyd\u00fc; bu y\u00fczden, K\u00fcrt tarih\u00e7ilerin K\u00fcrtler’in ortodoks oldugu konusundaki israri, kendilerinin ne oldugunu bildikleri seyden \u00e7ok, Sultan’in inanmasini diledikleri seyi yansitiyor olabilir. Hayatinin hatiri sayilir bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fc Safaviler’in hizmetinde harcayan Seref Han bile, -(Osmanlilar’a a\u00e7ik\u00e7a bir siyasal bir tehdit teskil etmeyen) sayisiz Yezidi’den s\u00f6z etmekte teredd\u00fct g\u00f6stermemesine ragmen- K\u00fcrtler’in (Sii) heterodoksisinden nefret ettigini vurgulamistir. <\/p>\n

Ileride Yezidiler’e dair birka\u00e7 sey s\u00f6yleyecegim, ama \u00f6nce K\u00fcrtler arasinda asiri Sii fikirlerin varligina dair bir iki yorum yapmak isterim. Aslinda bunlarin, s\u00f6z\u00fc ge\u00e7en K\u00fcrt yazarlarin kabul eder g\u00f6r\u00fcnd\u00fcklerinden \u00e7ok daha yaygin olduguna dair belirtiler vardir. Hem Seref Han’in, hem de Idris’in memleketi olan Bitlis, kendi payina d\u00fcst\u00fcg\u00fc oranda ortodoks olmayan d\u00fcs\u00fcn\u00fcr yetistirmistir. 1450 civarinda Giyathuddin al-Astarabadi’ce yazilan Hurifi metni Istivaname, ser\u00ee y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fcklerin halihazirda cennete yasandiklarindan dolayi ger\u00e7ek m\u00fcminleri baglamadigini iddia
eden sapkin bir \u00f6gretinin kaynagi olarak Dervis Haci `Isa Bidlisi’den s\u00f6z eder.23 Simav kadisinin oglu Seyh Beddreddin’in fikriyati \u00fczerindeki etkilerin izi de ayni b\u00f6lgeye dogru s\u00fcr\u00fclebilir: Bedreddin’in asil mistik hocasi, Bitlis yakinindaki bir b\u00f6lgeden gezgin bir alim olan H\u00fcseyin Ahlati’dir.24 <\/p>\n

Bug\u00fcnk\u00fc Yezidi \u00f6nderlerinin bazilarinin dinlerini asiri Ali karsiti bir mezhep olarak sunmalari (hatta emirlerinin ailesine mensup bir kisinin adi Mu`aviye’dir), Alevi K\u00fcrtler’in ve G\u00fcney K\u00fcrdistan’daki Ehl-i Hak \/Kaka’i’lerin fikir ve fiiliyatlarindaki yakin benzerlikleri g\u00f6rmemize engel olmamalidir. Bug\u00fcn soylari t\u00fckenmis olan Sems\u00eeler’in muhtemelen ziyadesiyle benzer bir \\d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc dine sahip olduklarina yukarida deginilmisti.25 Her dinsel grup arasindaki iliski, su ana kadar varsayilandan daha i\u00e7ten olabilir. Bu y\u00fczyilin ilk yillarinda Anadolu’yu dolasarak
kafataslarini inceleyen Alman antropolog Felix von Luschan, Aleviler’in ve Yezidiler’in, en azindan bazi komsularinca, bir ve ayni mezhepten olarak algilandigini farkeder: Bati K\u00fcrdistan’da bazi yerlerde aynen Kizilbaslar’a benzeyen insanlara Yezidi deniyor ve bunlar Kizilbaslikla hi\u00e7bir ilgileri olmadigini iddia ediyorlar; diger yerlerde, Kahta’da B\u00f6ilam Nehri’nde* ve yine Diyarbakir yakinlarinda bana s\u00f6ylenenlere g\u00f6re, Yezidi ve Kizilbas ayni seyi tanimlamak i\u00e7in kullanilan, biri Arap\u00e7a digeri T\u00fcrk\u00e7e iki ayri kelime. Bunun dogru olup olmadigini bilmiyorum; ancak, tahkik edebildigim kadariyla her iki grubun da itikat ve toplumsal durumlari tamamen benzer. (von Luschan 1911: 231) (Erzincan’in dogusunda) Tercan’da bir k\u00f6yde s\u00f6ylestigim yasli bir Alevi Zaza, Yezidiler’le herhangi bir iliskiyi reddetmekle birlikte, Melek Ta’us’un adini ve beni o zaman etkileyen Yezidi menseli efsaneleri bilir g\u00f6r\u00fcn\u00fcyordu. Luschan’in Yezidiler’in “tamamen Kizilbaslar gibi” olduguna dair g\u00f6zlemi, onlarin \u00fczerindeki kafataslari incelemelerine dayanir. Anadolu’nun t\u00fcm sekter Sii gruplarinin -Likya’nin Tahtaci ve Bektaslari’nin, I\u00e7 Anadolu’nun Kizilbaslari’nin (ve onlari \u00e7ok andiranYezidiler’in) oldugu kadar, Ansariye’nin (\u00f6rnegin Nusayri’nin)- kafataslarina ait indekslerin birbirlerine \u00e7ok benzer olduklarini bulmus ve komsulari olan Arap ve K\u00fcrt gruplarla aralarindaki farki g\u00f6stermek i\u00e7in karsilastirmistir. Kafataslarini inceledigi t\u00fcm mezhepler kisakafalidir (brachycephalic) ve t\u00fcm S\u00fcnni komsulari da uzunkafali (dolichocephalic). Von Luschan, s\u00f6zlerini ilk anilanlarin “dinlerini korumus ve bu y\u00fczden yabancilarla dis evlilikten sakinmis, b\u00f6ylece eski karakteristik \u00f6zelliklerini korumus olan eski homojen bir n\u00fcfusun arda kalanlarini” temsil ettigini s\u00f6yleyerek bitirir. (von Luschan 1911: 232) <\/p>\n

Benligin yer degistiren hayalleri <\/strong><\/p>\n

Alevi K\u00fcrt asiretlerin bazi yerel tarih\u00e7ileri, \u00f6zellikle Firat, Risvanoglu ve Kocadag, kendilerini en azindan kismen s\u00f6zel gelenege dayandirmaya \u00e7alisarak, asiretlerinin T\u00fcrk k\u00f6kenlerini siddetle vurgulamislardir. Eserleri faydali bilgi kirintilari i\u00e7erir; ancak, bu asiretlerin resmi Kemalist tarih g\u00f6r\u00fcs\u00fc uyarinca T\u00fcrkl\u00fcklerini ‘kanitlama’ya y\u00f6nelik siyasal saikli arzulari nedeniyle asiri ihtiyatla kullanilmalidirlar. \u00d6te yandan Dersimi gibi diger yerel tarih\u00e7iler K\u00fcrtl\u00fcklerini
vurgulamislardir ve yakin zamanlarda Dersim k\u00f6kenli insanlar arasinda K\u00fcrtl\u00fckten farkli bir unsur olarak Zazaliga vurgu yapan bir fikir ekol\u00fc vardir (Pamuk\u00e7u, Selcan, Dedekurban). <\/p>\n

Cumhuriyet d\u00f6neminden \u00f6nce bu asiretleri K\u00fcrt ya da Kizilbas’tan baska bir sekilde adlandiran herhangi bir kaynaga rastlamadim.26 Erzurum’daki Rus konsolosu Jaba’nin kullandigi 19. y\u00fczyil ortalarina ait bir K\u00fcrt kaynagi, onlari (merkez\u00ee Dersim’de bir dagin adi ve Dersim’in daglik b\u00f6lgesinin t\u00fcm\u00fcne verilen bir ad olan Dujik Baba’dan sonra) Dujik K\u00fcrtler olarak adlandirir ve sunu ekler: “T\u00fcrkler onlari Dujik K\u00fcrtler ya da basit K\u00fcrtler (Ekrad) olarak adlandirirlarken, ger\u00e7ek K\u00fcrtler de onlara Kizilbas derler.”27 Dersim’i 1866’da ziyaret eden Diyarbakir’daki Britanya konsolosu Taylor, m\u00fcnhasiran Kizilbaslar’dan (ama \u00f6zellikle alt gruplar olarak Seyhhasanli ve Dersimliler’den); b\u00f6lgeye 1879’da giden Avusturyali g\u00f6revli Butyka, Dersim K\u00fcrtleri’nden ve daha dar anlamiyla “Seyit Hasanli Kizilbas K\u00fcrtleri”nden s\u00f6z eder. <\/p>\n

Bununla birlikte, bu asiretlerden en azindan bazilarinin yabanci k\u00f6kenleri oldugunu ima eder g\u00f6r\u00fcnen s\u00f6zel gelenekler vardir. Taylor’a (1868: 318) halihazirda Seyhhasan asiretinin aslen Horasan’dan oldugu ve Dersim’e yakin zamanda Malatya yakinindaki Alacadag b\u00f6lgesinden geldigi s\u00f6ylenmistir. (Taylor’a g\u00f6re Dersimliler “aslen pagan bir Ermeni neslin” ardillaridirlar.) K\u00fcrt milliyet\u00e7isi Nuri Dersimi de \u00e7ok daha yaygin oldugunu g\u00f6rd\u00fcg\u00fc bu gelenege -zerre s\u00fcphe duymadan- isaret eder. Yalnizca Seyhhasan degil ama bazi baska Dersim asiretleri (Izoli, Hormek ve Sadi) de, temel seyit soylari Kureysli ve Bamasoran gibi y\u00fczyillarca \u00f6nce Horasan’dan gelmis olduklarini iddia ederler (1952: 24-25). Dersimi bu Horasan k\u00f6kenini, \u00e7ogu K\u00fcrd\u00fcn K\u00fcrt olduguna inandigi
pop\u00fcler Alevi kahramani Horasanli Ebu M\u00fcslim ve ikincil olarak Haci Bektas ile ilintilendirir. Bu, s\u00fcphesiz, s\u00f6z konusu gelenegin bu kadar pop\u00fcler olmasinin ve seyitlerden onlarin ‘m\u00fcritleri’ olan asiretlere yayilmasinin bir nedenidir: Horasan Aleviler’in anayurdu olarak bilinir. Dersimi bunun yanisira, bu asiretlerin b\u00f6lgeye vardiklarinda halen Zazaca konustuklarini, hatta kendi zamaninda bile s\u00f6zde seyitlerin T\u00fcrk\u00e7e konusamadiklarini vurgular. Bu az bir ihtimalle, bu asiretlerin T\u00fcrk oldugunu iddia ederek teyit i\u00e7in Horasan baglantisini g\u00f6steren resmi T\u00fcrk tarih tezine \u00fcst\u00fc kapali bir tepkidir. (Cumhuriyet d\u00f6neminden \u00f6nce insanlarin Horasanlilar’i T\u00fcrk k\u00f6kenli saymadiklari
g\u00f6r\u00fclmektedir.) <\/p>\n

1930’larda, birka\u00e7 asiretin kendilerini Mogol isgalinden \u00f6nce Dogu Anadolu’ya gelen asker\u00ee bir maceraci olan Celaleddin Harzemsah’in askerlerinin ardillari saydiklari s\u00f6ylenir.28 1930’larin basina ait bir T\u00fcrk istihbarat raporu, P\u00fcl\u00fcm\u00fcr b\u00f6lgesindeki yasli erkeklerin hala Celaleddin Harzemsah’a dair efsaneleri hatirladiklarini, Dujik Baba Dagi’nin onun mezari olarak sayildigini ve bu y\u00fczden ayni zamanda Sultan Baba olarak da bilindigini kaydeder.29 Bunun yasayan bir efsane mi; yoksa yakin zamanda, Horasan temasina tarihsel olarak m\u00fcmk\u00fcn T\u00fcrk soylari ile aslinda olmayan seyler ilave eden amat\u00f6r bir tarih\u00e7i tarafindan icat edilen bir sey mi oldugu benim a\u00e7imdan sarih degildir.30 <\/p>\n

Her ikisinde de S\u00fcnni M\u00fcsl\u00fcman dayanismasina kuvvetli bir m\u00fcnacaatin yapildigi Birinci D\u00fcnya Savasi ve T\u00fcrkiye’nin Bagimsizlik Savasi, bir b\u00fct\u00fcn olarak Dersim toplumu \u00fczerinde bir etki yaratmamistir. Ruslar’a ve Ermeniler’e karsi m\u00fccadelede g\u00fc\u00e7lerini Dersimliler’le ikmal etmek isteyen ve Dersimli Aleviler’in Bektasi k\u00f6yl\u00fcler gibi olduguna inanan J\u00f6n T\u00fcrkler, Dersimliler’i savasa tesvik etmesi i\u00e7in Bektasi \u00c7elebi Celaleddin Efendi’nin yardimina m\u00fcracaat ederler. \u00c7elebiye eslik eden Nuri Dersimi’ye g\u00f6re, bu \u00e7abalar, merkez Bektasi tekkesinin Dersim’de \u00e7ok az bir etkiye sahip oldugunu kanitlayacak sekilde neredeyse tamamen basarisiz olmustur (1952:
94-103). Firat (1970) kendi asireti olan Hormek’in, aktif olarak yer aldigini \u00f6ne s\u00fcrer; ancak, kitabinin savunma mahiyetinde olan niteligi bundan bir miktar s\u00fcphe duyulmasini hakli kilar. <\/p>\n

Bagimsizlik Savasi’na da olsa olsa isteksiz bir katilim vardir. Baki \u00d6z’\u00fcn Dogu Anadolu Alevileri’nin bu erken d\u00f6nemde Mustafa Kemal’i Ali’nin ve Haci Bektas’in don degistirmesi olarak kabul ettiklerine dair iddiasi (1990: 29) muhtemelen bir tarih hatasidir ve daha sonraki bir d\u00f6neme atifta bulunur. B\u00f6lgenin ilk cumhuriyet valilerinden biri olan ve kitabini savastan sadece on yil sonra yazan Ali Kemali, daha g\u00fcvenilir bir kaynaktir ve o sadece Ankara h\u00fck\u00fcmetine karsi b\u00f6l\u00fcc\u00fc K\u00fcrt isyanlarindan s\u00f6z eder. Mustafa Kemal’in kimi \u00f6nemli asiret reislerini atamaya ve milletvekili yapmaya \u00e7alistigi dogrudur. Ancak Kemalist hareket (S\u00fcnni) M\u00fcsl\u00fcman bir hareket
olarak g\u00f6r\u00fcnd\u00fcg\u00fc m\u00fcddet\u00e7e, Dersim’de \u00e7ok fazla sevk yaratmamis; yeni bir h\u00fck\u00fcmet olmasi, siradan Dersimli Alevi i\u00e7in onu sadece daha az \u00e7ekici kilmistir. <\/p>\n

K\u00fcrt milliyet\u00e7iligi bu d\u00f6nemde Dersim ve Sivas halklari arasinda belirgin bir takip\u00e7i kitlesi bulmustur. Yeni dogan T\u00fcrkiye’de kesinlikle milliyet\u00e7i K\u00fcrt kimligi olan ilk ayaklanma, Dersim’den de bir miktar yanki bularak, Ko\u00e7giriler arasinda zuhur etmistir.31 K\u00fcrdistan Te`ali Cemiyeti’ni \u00f6rg\u00fctleyenlerden biri olan Nuri Dersimi, Sivas’ta sadece Kurmanci ya da Zazaca konusan Aleviler’in degil; ama ayni zamanda -T\u00fcrk olarak g\u00f6r\u00fclen yeni Ankara h\u00fck\u00fcmetine a\u00e7ik\u00e7a muhalefet eden- Alevi T\u00fcrkler’in de K\u00fcrt milliyet\u00e7i birligine katildigini ve kendilerini K\u00fcrt olarak adlandirmaya basladiklarini nakleder (Dersimi 1952: 64-65). Bunun bir K\u00fcrt isyani oldugu, (K\u00fcrt’e K\u00fcrt diyen
son T\u00fcrk yazarlardan biri olan) Ali Kemali tarafindan da kabul g\u00f6r\u00fcr. Ama, Dersimi’nin Alevi T\u00fcrkler’e dair g\u00f6zlemleri ve isyanin S\u00fcnni K\u00fcrtler arasinda destek bulmamasi g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulunduruldugunda, bu bir K\u00fcrt isyani oldugu kadar a\u00e7ik\u00e7a bir Alevi isyanidir da. En karizmatik \u00f6nder olan Alis\u00ear, yukarida s\u00f6ylendigi gibi, ayni zamanda y\u00f6neliminin laik K\u00fcrt milliyet\u00e7isi degil, Alevi ve K\u00fcrt oldugunu g\u00f6sterir bir sekilde, T\u00fcrk\u00e7e yerine Kurmanci dilinde nefes derlemeye baslar. <\/p>\n

Uzun bir \u00e7atisma tarihine sahip olduklari S\u00fcnni Zazalar ve Kurmanci konusanlarla \u00e7evrilmis olan daha doguda (Bing\u00f6l, Mus, Varto) yasayan Alevi K\u00fcrtler, kendilerini K\u00fcrt addetmeye daha az meyillidirler. Geleneksel d\u00fcsmanlari, hem milliyet\u00e7i hem S\u00fcnni K\u00fcrt nitelikli Seyh Sait isyaninda yer aldiklari zaman, bu asiretler, \u00f6zellikle Hormek ve Lolan, K\u00fcrtler’e karsi \u00e7ikarak Kemalist h\u00fck\u00fcmetle kaderlerini birlestirdiler (Firat 1970[1945]). Bu asiretlerin egemen se\u00e7kinlerinin bir kismi, en azindan 1930’lardan bu yana kesin olarak kendilerini T\u00fcrk olarak tanimladilar; bunun sadece K\u00fcrtler’in yoklugunu iddia eden resmi g\u00f6r\u00fcse bir cevap mi oldugu, yoksa eski bir k\u00f6kene mi dayandigi hen\u00fcz bilinememektedir. (Bununla birlikte, Osmanli kaynaklarinda bu asiretler K\u00fcrt
olarak anilirlar.) <\/p>\n

Resmi tarih Alevi K\u00fcrtler’i tanimliyor <\/strong><\/p>\n

Kemalizm’in K\u00fcrtler hakkindaki g\u00f6r\u00fcs\u00fc, her zaman i\u00e7sel \u00e7eliskilerle dolu olmustur. Bir yandan resmi g\u00f6r\u00fcs onlarin T\u00fcrk olduklarini iddia ederken; \u00f6te yandan, T\u00fcrk olmadiklari i\u00e7in onlara hi\u00e7bir zaman g\u00fcvenilmemis ve onlari asimile ederek T\u00fcrk olmayan \u00f6zelliklerini kaybettirmek i\u00e7in kasti girisimlerde bulunulmustur. Alevi K\u00fcrtler’e karsi tutum \u00e7ok daha paradoksal ve tutarsiz olmustur. Alevi olduklarindan \u00f6t\u00fcr\u00fc, bir yandan Islam’in ger\u00e7ek bir T\u00fcrk versiyonuna bagli olduklari i\u00e7in ve Kemalistler’in laiklesme programinin dogal m\u00fcttefikleri olarak selamlanmislar;
\u00f6te yandan, Zazaliklari ve K\u00fcrtl\u00fckleri onlari yabanci ve g\u00fcvenilmez kilmistir. Alevi K\u00fcrtler’in dinsel t\u00f6renlerde kullandiklari dilin T\u00fcrk\u00e7e oldugu ger\u00e7egi, onlarin kolay asimile olacaklarina dair umut verici ihtimaller sunar g\u00f6r\u00fcnmekle birlikte, Alevi K\u00fcrtler’in devlete muhalefetlerinin tarihi onlari ziyadesiyle s\u00fcpheli kilmistir. Nitekim, 1930’larin basinda Jandarma tarafindan Dersim \u00fczerine hazirlanan bir \u00e7alismada su g\u00f6zlemler yer almistir: [Zaza alevilere gelince:] Bunlarda mezhep ve adet dili T\u00fcrk\u00e7edir. Ayinlerde istirak edenler T\u00fcrk\u00e7e konusmak mecburiyetindedir. Bu mecburiyettirki alevi zazalik asirlardan beri ihmal edildigi halde t\u00fcrkl\u00fckten pekte uzaklasmamis Dersim alevileri arasinda cevap istememek sartile T\u00fcrk\u00e7e meram anlatmak m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Sayani nazar ve esef olan nokta sudurki 20-30 yasindan yukari yasli her fertle T\u00fcrk dili ile m\u00fctekabilen anlasmak ve dertlesmek m\u00fcmk\u00fcn oldugu halde bunun [… (?)] t\u00fcrk dili tamamen Zazalasmakta ve hale 10 yasinda k\u00fc\u00e7\u00fck \u00e7ocuklarda ise t\u00fcrk diline rastlamak imk\u00e2ni kalmamaktadir. Bu netice Dersim alevi t\u00fcrklerinin de benliklerini kaybetmeye basladiklarina ve ihmal edilirse g\u00fcn\u00fcn birinde T\u00fcrk dili ile konusana tesad\u00fcf edilemeyecegine delildir. (Jandarma Umum Kumandanligi ty: 38-39) B\u00f6ylece Alevi Zazalar tedricen Zazalastirilmis, T\u00fcrk k\u00f6kenliler
olarak sunulurlar. Bununla birlikte, hemen ardindan gelen paragraf onlari T\u00fcrkl\u00fck’ten ayiranin dilin \u00f6tesinde bir sey oldugunu iddia eder: Aleviligin en k\u00f6t\u00fc ve tefrika deger cebhesi T\u00fcrkl\u00fckle aralarinda derin u\u00e7urumdur. Bu u\u00e7urum kizilbaslik itikatidir. Kizilbas, S\u00fcnni m\u00fcslimini sevmez, bir kin besler, onun ezelden d\u00fcsmanidir. S\u00fcnnileri rumi diye anar. Kizilbas ilahi kuvvetin hamili bulundugunu ve imamlarin s\u00fcnnilerin elinde iskence ile \u00f6ld\u00fcg\u00fcne itakat ederler. Bunun i\u00e7in s\u00fcnnilere d\u00fcsmanidir. Bu okadar ileri gitmistirki kizilbas T\u00fcrk ile s\u00fcnni ve K\u00fcrt ile kizilbas kelimesini ayni tel\u00e2kki eder. (Jandarma Umum Kumandanligi ty: 38-39; vurgular bana ait.) Bu son g\u00f6zlem, Firat’in iddiasi gibi daha sonra \u00f6z\u00fcr diler mahiyette yazilanlarin tam tersidir: Dersimliler i\u00e7in, K\u00fcrt ile Kizilbas ve T\u00fcrk ile S\u00fcnni \u00f6zdestir. <\/p>\n

Alintilanan rapor, resmi tarihin asli mimarlarindan biri olan Hasan Resit Tankut’un eserine \u00e7ok sey bor\u00e7ludur.32 Hasan Resit Tankut, 1920’lerin sonlarindan 1960’lara dek, ‘etnopolitika’ \u00fczerine bir\u00e7ok arastirma raporu ve diger etnik gruplarin nasil T\u00fcrklestirilecegi gibi siyasa \u00f6nerileri yazdi. Daha \u00f6nce yayimlanmamis, b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde gizli eserlerinin bir kismi yakin zamanda Mehmet Bayrak tarafindan yayimlanmistir (1993, 1994). Yukaridaki alintilar, 1928 yilinda, muhtemelen Tankut tarafindan Birinci Umum M\u00fcfettisi (o d\u00f6nemin ‘olagan\u00fcst\u00fc hal valisi’) Ibrahim Tali’ye sunulan anonim raporda yer alan g\u00f6r\u00fcsleri tekrar eder. Dogu Anadolu’yu \u00e7ok iyi bilen Tankut, gizli raporlarinda K\u00fcrtler’in T\u00fcrk olduklarini asla iddia etmedi; ancak, Aleviler’in dinsel t\u00f6renlerde T\u00fcrk\u00e7e kullanmalarinin, -Safi Zazalar’a nispeten- onlari asimile etmeyi kolaylastiracagini yazdi (Bayrak 1993: 510-523; \u00f6zellikle 515). <\/p>\n

Tankut, t\u00fcm\u00fcn\u00fc K\u00fcrt terimi altinda toplamakla birlikte, b\u00fct\u00fcn yazilarinda S\u00fcnniler ile Aleviler, K\u00fcrtler ile Zazalar arasinda belirgin bir ayrim yapti. Hem Safi, hem Alevi Zazalar’a dair bir \u00e7alismasinda (1994a), bunlarin dinlerinin (Tanri i\u00e7in ‘Homay’ kelimesini kullanmalarinin misal teskil ettigi) Iran\u00ee arkaplanini vurguladi. Aleviler’in inancindaki Zerd\u00fcst\u00e7\u00fc etkileri a\u00e7ik\u00e7a benimsemesine ragmen, onlarin k\u00f6kensel olarak T\u00fcrk olduklarini ve yeniden T\u00fcrk yapilabileceklerini (yapilmalari gerektigini) d\u00fcs\u00fcnm\u00fcst\u00fcr. Tavsiyesi, daha kolay T\u00fcrklestirilebilmeleri i\u00e7in, (S\u00fcnni)
Zazalar’in, Kurmanciler’in ve Dersim Alevileri’nin m\u00fcmk\u00fcn oldugu kadar birbirlerinden ayri tutulmalaridir. 1960 darbesinin safaginda yazilmis bir siyasa raporunda, Zazalar ile Kurmanciler’in yerlesim b\u00f6lgeleri arasindaki 50 kilometrelik genis koridora T\u00fcrkler’i yerlestirerek, aralarina kelimenin tam anlamiyla bir takoz konmasini \u00f6nermistir (1994c). <\/p>\n

Kendini Zaza, Alevi ve Dersimli olarak tanimlayan etnik kimlikler <\/strong><\/p>\n

K\u00fcrt milliyet\u00e7iliginin 1960’larin sonu itibariyle kitlesel bir hareket ortaya \u00e7ikisi, bir\u00e7ok Alevi K\u00fcrt’\u00fc \u00f6ncelikli olarak K\u00fcrtl\u00fck’lerini \u00f6ne s\u00fcrmeye ikna etti. Dersimliler g\u00fcya b\u00fct\u00fcn K\u00fcrt yapilanmalarinda \u00e7ok iyi temsil edildiler; gerilla savasina hazirlandigina ve 1971’de Irak’ta gizemli bir sekilde \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fcg\u00fcne inanilan karizmatik solcu milliyet\u00e7i \u00f6nder Dr. Sivan (Sait Kirmizitoprak), sadece bir Dersimli degildi; ayni zamanda Hormek asiretine mensuptu ki, ayni asirete mensup olan M. S. Firat T\u00fcrk olduklari konusunda israr etmistir. Bir\u00e7ok gen\u00e7 Alevi K\u00fcrt’\u00fcn
(TIKKO\/TKP-ML’nin en etkilisi oldugu) \u00f6zg\u00fcl olarak K\u00fcrt olmayan sol \u00f6rg\u00fctlerde etkin olarak yer almayi tercih ettikleri dogrudur; ancak K\u00fcrtl\u00fcklerinden asla s\u00fcphe etmemislerdir. Kuskusuz, en azindan kismen K\u00fcrt ve solcu partilerin altyapilarindaki tahribatin ve yeniden yapilanmadaki sorunlu s\u00fcrecin bir sonucu olarak, bu durum 1980’lerde degismeye basladi. <\/p>\n

T\u00fcrkiye’de yeni ortaya \u00e7ikan Zaza ve Alevi milliyet\u00e7ilikleri, K\u00fcrt milliyet\u00e7iliginin gelismesiyle diyalektik bir iliskinin par\u00e7asidir. B\u00fcy\u00fck sehirlerde modern bir K\u00fcrt bilin\u00e7liligine ivme kazandiran sehirlesme ve g\u00f6\u00e7 s\u00fcreci, ayni zamanda Alevi k\u00f6yl\u00fcleri de (T\u00fcrk\u00e7e konusanlar gibi, K\u00fcrt\u00e7e ve Zazaca konusanlari da) b\u00f6lgenin S\u00fcnni kasabalarina getirmis ve kisitli kaynaklar i\u00e7in S\u00fcnni komsulariyla dogrudan m\u00fccadele etme durumunda birakmistir. 1970’lerin siyasal kutuplasmasi, sagci ve solcu radikallerin bu cemaatleri ikmal b\u00f6lgeleri olarak se\u00e7erek, karsilikli seytanlastirmaya katkida bulunmalariyla (“fasist” S\u00fcnnilere karsi “kom\u00fcnist” Aleviler) S\u00fcnni-Alevi ziddiyetini siddetlendirdi. Bir dizi kanli S\u00fcnni-Alevi \u00e7atismasinin, ki belki Alevi karsiti katliamlar olarak adlandirmak daha dogru olur, ortak bir Alevi bilin\u00e7liligini g\u00fc\u00e7lendirmede etkisi b\u00fcy\u00fck oldu.33 Bu \u00e7atismalarin yer aldigi b\u00f6lgede, K\u00fcrt ya da T\u00fcrk olmak \u00e7ok da \u00f6nemli degildi; kisinin asli kimligi dinsel olandi. Bu ayrismanin iki her tarafinda da -Pan-T\u00fcrk\u00e7\u00fc Milliyet\u00e7i
Hareket Partisi’ni destekleyen K\u00fcrtler’in ve K\u00fcrt olduklarini iddia eden T\u00fcrk\u00e7e konusan gen\u00e7 Aleviler’in durumunda oldugu gibi sasirtici bir olguya ivme kazandiran- hem T\u00fcrkler hem K\u00fcrtler vardi. <\/p>\n

1980’ler Aleviligin, Bati Avrupa’daki T\u00fcrk ve Alevi g\u00f6\u00e7men cemaatler arasinda ger\u00e7ek bir k\u00fclt\u00fcrel ve dinsel yeniden dogusuna taniklik etti. Farkli egilimlerden eylemciler, -solcular, S\u00fcnni M\u00fcsl\u00fcmanlar, fasistler, K\u00fcrt milliyet\u00e7ileri- daha \u00f6nceden bu cemaatleri \u00f6rg\u00fctleme girisimlerinde bulunmuslardi, ancak T\u00fcrkiye’deki 1980 askeri darbesi ger\u00e7ek bir d\u00f6n\u00fcm\u00fc simgeler. \u00d6ng\u00f6r\u00fclemeyen sayida tecr\u00fcbeli \u00f6rg\u00fct\u00e7\u00fc, siginmaci olarak Bati Avrupa’ya geldi. Bunlar arasinda en basarili olanlar, radikal S\u00fcnni M\u00fcsl\u00fcmanlar ve daha sonra i\u00e7lerinden PKK’nin tedricen baskin hale gelecegi K\u00fcrt milliyet\u00e7ileriydi. Bu arada T\u00fcrkiye’deki rejim, belli basli cami federasyonlarini alarak ve
S\u00fcnni Islam’in “T\u00fcrk-Islam sentezi” olarak bilinen asiri muhafazakar ve milliyet\u00e7i kanadini destekleyerek g\u00f6\u00e7men cemaatler \u00fczerinde yeniden denetim saglama \u00e7abasina girdi. <\/p>\n

Uzun zaman kimliklerini gizli tutmalarinin ve hatta dinsel aidiyetlerini gizlemelerinin ardindan, Aleviler’in de \u00f6rg\u00fctlenmeye baslamalari, muhtemelen Almanya’da artan dinsel S\u00fcnni etkinliklerine bir tepki ve kismen de bir \u00f6zentidir. Ilk defa b\u00fcy\u00fck Alevi dinsel t\u00f6renleri kamuya a\u00e7ik olarak d\u00fczenlendi (Cumhuriyet\u00e7i T\u00fcrkiye’de bu t\u00f6renler resmi olarak yasaklanmisti ve olsa olsa yari gizli d\u00fczenleniyordu). Alevi \u00f6rg\u00fctleri kuruldu ve bu \u00f6rg\u00fctler, daha \u00f6nceleri \u00e7esitli solcu ve K\u00fcrt yapilanmalarda \u00f6n planda yer alan bir\u00e7ok gen\u00e7 Alevi’yi \u00e7ekti. K\u00fc\u00e7\u00fck solcu \u00f6rg\u00fctlenmelerden birka\u00e7inin mensuplari tamamen Alevi’ydi; bu tarihten sonra bunlar da Marksist-Leninist
kimliklerinin yanisira Alevi kimliklerini vurgulamaya ve Alevistan’dan kendi yurtlari olarak s\u00f6z edecek kadar, Aleviler’in bir t\u00fcr ulus oldugunu d\u00fcs\u00fcnmeye meylettiler.34 Disaridaki bu faaliyetler, tedrici siyasal liberallesmenin, dinsel ve toplumsal Alevi \u00f6rg\u00fctlerinin kurulusunu m\u00fcmk\u00fcn kildigi T\u00fcrkiye’de de Alevi uyanisini harekete ge\u00e7irdi. <\/p>\n

T\u00fcrk h\u00fck\u00fcmeti 1980’lerin sonunda, Aleviler’e yatistirici jestlerde bulunmaya baslayarak, cemaatin devletten yabancilasmasini n\u00f6tralize etmeye ve radikal K\u00fcrt hareketi PKK’nin K\u00fcrt (ve Zaza) Aleviler arasinda daha fazla destek kazanmasini \u00f6nlemeye y\u00f6nelik ge\u00e7irgen bir \u00e7aba ile onlara, kesin bir bi\u00e7imsel taninma sundu. Aslinda, PKK’nin kurulusunu ger\u00e7eklestirmekte b\u00fcy\u00fck zorluklarda karsilastigi ve her zaman diger siyasal radikal hareketlere yarismak zorunda kaldigi b\u00f6lge, b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde Zazaca konusanlarin ve Aleviler’in bulundugu Dersim’di (simdiki Tunceli ili ve komsu b\u00f6lgeleri). Dersim halki, en azindan 1960’lardan beri, her zaman K\u00fcrt milliyet\u00e7iliginden ziyade
solcu radikalizme meyilli olmustu. Baslangi\u00e7ta militan bir sekilde din karsiti olan PKK, 1980’lerin ortalarinda, S\u00fcnni b\u00f6lgelerde daha \u00e7ok halk destegi bulmaya y\u00f6nelik basarili bir girisimle, gittik\u00e7e S\u00fcnni Islam’a karsi uzlasmaci bir tavir benimsedi. Bu asikar bir sekilde, PKK’nin Aleviler arasindaki pop\u00fclerligine bir katkida bulunmadigi gibi muhtemelen Alevi \u00f6znelligini g\u00fc\u00e7lendirdi. <\/p>\n

PKK’ye g\u00f6re, t\u00fcm Alevi uyanisi, K\u00fcrtler arasina ayrimcilik ekmek i\u00e7in dogrudan devlet\u00e7e y\u00f6netiliyordu ve buna \u00f6n ayak olanlarin t\u00fcm\u00fc ajandi. Bu ayni zamanda, Aleviler’in PKK’den sogumalarina yol a\u00e7acak sekilde, partinin kendi saflarindaki Aleviler’den kuskulanmasina ve onlarin tasfiyesine yol a\u00e7ti. Dinsel boyutunun gittik\u00e7e daha fazla farkina vararak, asli bir kimlik olarak Alevilige yeniden yapilan vurgu, b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde S\u00fcnni k\u00f6ktenciligine ve kapsayici K\u00fcrt milliyet\u00e7iligine karsi bir tepkidir. <\/p>\n

Her ne kadar bazen baska etnik sadakatler altinda \u00f6rt\u00fcl\u00fc olsa da, her zaman m\u00fcstakil bir Alevi bilin\u00e7liligi olagelmistir. Bununla birlikte, su anki Zaza milliyet\u00e7iligi tamamen yeni bir seydir; ve buna kendilerini K\u00fcrt olarak tanimlayan sayisiz Zazaca konusan insan tarafindan siddetle karsi \u00e7ikilmaktadir. Zaza milliyet\u00e7iliginin ortaya \u00e7ikis kosullari i\u00e7in, (olanlarin t\u00fcm\u00fcn\u00fc T\u00fcrk istihbarat servislerinin isi olarak g\u00f6ren pop\u00fcler komplo kuramina inanmadik\u00e7a) T\u00fcrkiye’den ziyade, yeniden Bati Avrupa’daki g\u00f6\u00e7men cemaatlere bakmamiz gerekecek. <\/p>\n

T\u00fcrk\u00e7e disinda t\u00fcm yerel dillerin yasaklandigi T\u00fcrkiye’de, kisinin k\u00f6kensel olarak Kurmanci ya da Zazaca konusmasi \u00f6nemli g\u00f6r\u00fcnmemistir. Buna karsilik Avrupa’da, K\u00fcrt eylemcilerin g\u00f6\u00e7men K\u00fcrt is\u00e7ilerini harekete ge\u00e7irebilmek i\u00e7in bulunduklari girisimlerden biri, T\u00fcrkiye’den g\u00f6\u00e7men olarak gelen herkesin ana dilinin T\u00fcrk\u00e7e olmadiginin resmen taninmasi ve K\u00fcrt\u00e7e’nin okullarda egitim i\u00e7in ana dillerden biri sayilmasi i\u00e7in, ana dilde egitimdir. Bu, Zazaca konusanlari kaba bir ikilemle karsi karsiya birakmistir: Onlar da \u00e7ocuklarina Alman okullarinda “ana dil” olarak T\u00fcrk\u00e7e yerine Kurmanci \u00f6gretilmesini talep etmeli midirler? Bazilari, kendi b\u00f6lgelerinde kendilerinden \u00f6nceki kusaklar her zaman Kurmanci’yi lingua franca olarak \u00f6grenmis olduklari i\u00e7in bunu talep ettiler; ancak belirgin bir huzursuzluk baki kaldi. Bu, Zazaca konusanlarla Kurmanci konusanlarin \u00e7ikarlarinin a\u00e7ik\u00e7a \u00f6zdes olmadigi bir meseleydi. <\/p>\n

\u00c7atisma tohumlari i\u00e7eren benzeri bir diger mesele, T\u00fcrkiye’de ve \u00f6zellikle Avrupa’da s\u00fcrg\u00fcnde basilan K\u00fcrt gazetelerinde kullanilacak dildi. 1960 ve 1970’ler boyunca birka\u00e7 gazete yayimlandi ve bir\u00e7ogu, en fazla bir K\u00fcrt\u00e7e siire yer vererek tamamen T\u00fcrk\u00e7e yayimlanmis gazetelerdi.35 T\u00fcrk\u00e7e’ye hi\u00e7 yer vermeyen ilk dergi Izmir’de yayimlanan, kisa \u00f6m\u00fcrl\u00fc olmus k\u00fclt\u00fcr dergisi Tir\u00eaj’dir. Bu ayni zamanda, k\u00fc\u00e7\u00fck bir Zazaca b\u00f6l\u00fcm\u00fc olan ilk \u00f6nemli modern K\u00fcrt dergisidir.36 1980 askeri darbesinin ardindan, T\u00fcrkiye’de K\u00fcrt\u00e7e yayimcilik faaliyetleri artik m\u00fcmk\u00fcn olmamis; ancak yazarlar ve gazeteciler Avrupa’da s\u00fcrg\u00fcnde, \u00f6zellikle Isve\u00e7’te faaliyetlerine devam etmislerdir. Burada Kurmanci edebiyatinda ger\u00e7ek bir uyanis yasanmistir. \u00c7ocuk kitaplari, halk masallari derlemeleri, ilk romanlar basilmis ve her t\u00fcrden bir\u00e7ok gazete yayimlanmistir. <\/p>\n

Iran devrimi ve Irak-Iran savasi da K\u00fcrdistan’in diger b\u00f6lgelerinden \u00e7ok sayida entellekt\u00fceli g\u00f6\u00e7men olarak Avrupa’ya getirmistir. Yirminci y\u00fczyilin basindan beri ilk defa, \u00f6nemli \u00f6l\u00e7\u00fcde ortak K\u00fcrt k\u00fclt\u00fcrel faaliyetleri ger\u00e7eklesmistir. Paris’te, \u00f6nemli bir k\u00fct\u00fcphaneye ve yayimlanan degisik dergilere sahip ilk \u00f6nemli K\u00fcrt enstit\u00fcs\u00fc olan K\u00fcrt Enstit\u00fcs\u00fc kurulmustur. Ortak bir standart dile dair eski r\u00fcya yeniden su y\u00fcz\u00fcne \u00e7ikmis; ancak ne Kurmanci ne de Sorani konusanlar \u00f6tekine imtiyaz tanimadiklarindan, K\u00fcrdistan’in t\u00fcm kesimlerinden okuyuculari hedef alan dergiler, hem Kurmanci hem de Sorani dillerinde b\u00f6l\u00fcmlere yer vermislerdir. K\u00fcrt Enstit\u00fcs\u00fc’nce yayimlanan edebiyat dergisi daha sonra \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc K\u00fcrt dili olarak Zazaca bir b\u00f6l\u00fcm yayimlamaya karar vermistir. 37 Bu, siyasal nedenlerden \u00f6t\u00fcr\u00fc dilsel ayrimciliga siddetle muhalefet eden belli milliyet\u00e7i entellekt\u00fcel
\u00e7evrelerde sert olumsuz tepkilere yol a\u00e7mistir. Bunlarin bir kismi, sentetik bir birlesik K\u00fcrt dili i\u00e7in \u00e7alismis; digerleri iki yazili K\u00fcrt diline tahamm\u00fcl edebileceklerini d\u00fcs\u00fcnm\u00fcsler; ancak daha \u00f6nce neredeyse hi\u00e7 yazili gelenege sahip olmayan Zazaca’yi bir diger yazili dil olarak gelistirmenin K\u00fcrt ulusu arasina ayrilik tohumlari ekmek olacagina karar vermislerdir. <\/p>\n

Yazili Zazaca’nin gelistirilmesi ya da yasaklanmasina dair tartisma, s\u00fcrg\u00fcndeki Zaza entellekt\u00fcellerinin k\u00fc\u00e7\u00fck \u00e7evresinde, fikir ayriliklarina yol a\u00e7an b\u00fcy\u00fck bir etki yaratti. 1980’lerin sonunda ilk Zaza dergisi yayimlandi ve kesinlikle K\u00fcrt\u00e7e degildi. Dergide Zazaca, T\u00fcrk\u00e7e, Ingilizce makaleler vardi; ama K\u00fcrt\u00e7e yoktu. Zazalar’dan, kimlikleri uzun zamandan beri sadece T\u00fcrk devletince degil, K\u00fcrtler’ce de reddedilen ayri bir halk olarak s\u00f6z ediyor; ve cografi bir ad olarak K\u00fcrdistan terimini reddettigini belirterek, Zazalar’in eski yurdu i\u00e7in Zazaistan
kelimesini icat ediyordu.38 Derginin ilk basta \u00e7ok k\u00fc\u00e7\u00fck bir okuyucu \u00e7evresi oldu; ama kizgin K\u00fcrt tepkileri her seye ragmen derginin s\u00f6yledigi bir s\u00f6z oldugunu g\u00f6sterdi ve tedricen artan sayida Zaza derginin g\u00f6r\u00fcslerini benimsedi. Halen \u00f6rg\u00fctl\u00fc bir milliyet\u00e7i Zaza hareketi g\u00f6r\u00fcnmemektedir; ama, hepsi Zazalar’in K\u00fcrtler’den farkli olduklarini iddia eden, Avrupa’da yayimlanan iki yeni dergi ve T\u00fcrkiye’de yakin zamanda \u00e7ikan bir dizi kitap\u00e7ik ile yayimcilik faaliyetleri giderek artmaktadir.39 <\/p>\n

Tartisma hala gelgit halindedir ve tartismada taraf olanlar g\u00f6r\u00fcslerini g\u00f6zden ge\u00e7irmeyi s\u00fcrd\u00fcr\u00fcyorlar. S\u00fcrg\u00fcndeki Zaza Alevi eylemcilerinin \u00f6nde gelenlerinden Seyfi Cengiz, yeni siyasal ve k\u00fclt\u00fcrel dergisi Desmala Sure’nin ilk sayisinin giris makalesinde, milliyet\u00e7i Zaza-Alevi bir durusa nasil ulastigini yazdi. Dergi, ‘Dersim Kom\u00fcnist Hareketi’ni ya da (Zazaca) ‘Kirmanc Kom\u00fcnist Hareketi’ni -Kirmanc Dersim’deki Zazalar’in kendi dillerinde kendilerini tanimladiklari kelimedir- temsil ettigi iddiasindadir. Cengiz sunlari s\u00f6yler: “Bir ara Dersim isyanlarinin
‘ulusal’ olmadiklarini s\u00f6ylemistim; fakat bu g\u00f6r\u00fcs\u00fc \u00e7oktan biraktim. Dersim isyanlarini ‘Zaza Hareketleri’ olarak tanimistim bir yazimda. Simdi bu noktada bir d\u00fczeltme yapmam gerekiyor: Dersim isyanlari Kirmanc-Alevi isyanlaridir. Ko\u00e7giri isyanini da Dersim isyanlari arasinda d\u00fcs\u00fcn\u00fcyorum. Ko\u00e7giri, Bati Dersim’in bir par\u00e7asidir. Seyh Sait isyanina ulusal bir isyan diyorum simdi. Seyh Sait isyaninin bir Zaza isyani oldugunu s\u00f6ylemistim 1987’de. Bu g\u00f6r\u00fcs\u00fcm\u00fc koruyorum.” T\u00fcm bu ayrimciliga karsi PKK, kisinin asla [K\u00fcrt] kimligini unutmamasi gerektigi uyarisi ile (adini Aleviler’e y\u00f6nelik olarak belirledigi) Z\u00fclfikar sancagini kaldirdi. Alevi k\u00f6yl\u00fclerle, \u00f6zellikle K\u00fcrt\u00e7e ve Zazaca konusanlarla, gene Aleviligin devlet tarafindan h\u00fckmedilen t\u00fcr\u00fc olarak g\u00f6r\u00fclen Bektasilik arasindaki iliskilere son vermek \u00fczere bir girisim baslatti. <\/p>\n

\u00c7eviren: \u00d6zg\u00fcr G\u00f6kmen<\/p>\n

Notlar <\/p>\n

1 Ankara’daki yari-resmi T\u00fcrk K\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fc Arastirma Enstit\u00fcs\u00fc bu ve benzeri konularda bir dizi kitap yayimlamistir.
2 \u00d6rnegin Cemsid Bender’in kitap ve makalelerine, \u00f6zellikle Bender 1992b’ye bakiniz.
3 \u00d6rnegin, Dersimi 1952; Firat 1970 [1946]; Kocadag 1987; Pamuk\u00e7u 1992; Selcan 1994.
4 Bkz.: Dersimi 1952, ss. 61-62. Tankut, genelde konuya vakif olmasina ragmen, belki de Bati Dersim’le olan bu iliskilerinden \u00f6t\u00fcr\u00fc Ko\u00e7giri asiretinin Zazaca konustugunu s\u00f6yler (1994a: 415). Sykes, Ko\u00e7giri asiretinin dilinin ‘g\u00f6r\u00fcn\u00fcste K\u00fcrt\u00e7e’nin bir leh\u00e7esi oldugunu ancak Zazalar ya da Baba K\u00fcrtleri, ya da Diyarbakir Kermancilerince zorlukla anlasilabildigini’ vurgular (1908: 479).
5 Belki de Dersim Alevileri’nin en \u00f6nemli seyit soyu olan Kureysliler, en \u00e7ok n\u00fcfusa Mazgirt ve Nazimiye’de sahiptirler. Ama Kigi’da, Hinis ve Varto’da, P\u00fcl\u00fcm\u00fcr’de ve Sivas’da da mensuplari vardir (Jandarma Umum Kumandanligi, ty: 33).
6 G\u00fcneybati Malatya’daki Baliyan asireti, Agu\u00e7an soyundan gelen bir seyit olan H\u00fcseyin Dogan Dede’yi (\u00f6l\u00fcm\u00fc 1983) m\u00fcrsid-i kamil saydi; ama ayni zamanda Kalender gibi yerel soylardan da dedeleri vardi (Sahh\u00fcseyinoglu 1991: 83-88). Agu\u00e7an, b\u00f6lgede Haci Bektas’in bir kavme adini veren halifelerinden birinin ardillari olarak taninan k\u00fc\u00e7\u00fck Dersim soylarindan bir tanesidir.
7 “[Alevi] dininin Cografi Merkezi Iran’daki Kermansah eyaletinin Kirind kasabasidir. Ali’nin erkek ardillarinin d\u00f6rd\u00fc simdi Kirind’da yasamaktadir. Bunlar, Seyyid Barake, Seyyid R\u00fcstem, Seyyid Essed Ullah, Seyyid Farraj Ullah’tir. (…) Bunlar Anadolu’ya ve Kuzey Suriye’ye ibadet ve takip\u00e7ilerinin ahlaki egitimleri i\u00e7in temsilciler g\u00f6nderirler.” (Trowbridge 1909: 342-343) Sayyid Baraka (\u00f6l\u00fcm\u00fc 1863) ve onun torunu ve halefi Seyyid R\u00fcstem (1920’de hala yasiyordu) kendilerini Guran Ehl-i Hak’kinin en b\u00fcy\u00fck otoriteleri olarak tanitmislar ve Iran’daki diger Ehl-i Hak cemaatlerinden b\u00fcy\u00fck saygi g\u00f6rm\u00fcslerdir (benim “Satan’s psalmists” makaleme bkz.).
8 Bununla birlikte sunlara bkz.: (Antep’e dair) Trowbridge 1909, (Elazig ve Malatya arasindaki bir k\u00f6ye dair) Chater 1928 ve (Malatya ve Elbistan arasinda yasayan bir asirete dair) Sahh\u00fcseyinoglu 1991.
9 Dersim’in belki de temel hacci olan D\u00fczg\u00fcn Baba dag mabedine ziyaretin bir tasviri i\u00e7in bkz.: Ferber & Gr\u00e4sslin 1988: 145-156.
10 Bu tabulara ve ‘dogaya tapinma’ya temas eden en yeni yayinlar sunlardir: Bumke 1979; Feber &
Gr\u00e4sslin 1988: 138-141; \u00d6zkan 1992: 259-274; D\u00fczg\u00fcn 1988; D\u00fczd\u00fcn et al. 1992; Dedekurban 1994.
11 Nuri Dersimi’nin s\u00f6z\u00fcn\u00fc ettigi bir vaka, bu farkliligin kirsal Alevi cemaatlerinin s\u00f6zde basi olan Bektasi \u00c7elebi Cemalettin tarafindan farkedildigine isaret eder. \u00c7elebi Cemalettin, Dersim’deki \u00f6nemli bir hac merkezi olan Kistim’de ‘eren’ olarak kutsal sayilan nesnenin yilan seklindeki bir par\u00e7a odun oldugunu duyunca, b\u00fcy\u00fck bir saskinlik yasadi ve merkezin kapatilmasini ve bu odun par\u00e7asinin yok edilmesini istedi. Fakat, J\u00f6n T\u00fcrkler’ce desteklenmesine ragmen istegini ger\u00e7eklestiremedi (Dersimi 1952: 96-98). ‘Kistim ereni k\u00fclt\u00fc’ne dair bkz.: Asatrian & Gevorgian 1988: 588.
12 Andranig 1900: 167-170. Bu metinleri benim i\u00e7in terc\u00fcme eden Leiden \u00dcniversitesi’nden Dr. Jos Weitenberg’e tesekk\u00fcr etmek isterim. Andranig’le konusanlardan biri, bir seyit, ona insanlarin \u00f6ld\u00fckten sonra \u00f6nce memeli, sonra yilan, kus, b\u00f6cek, kelebek, sivrisinek ve sonunda sinek olarak geri d\u00f6nd\u00fcklerini anlatir. Bir digeri daha \u00f6nce esek olarak varoldugunu hala hatirladigini aktarir. Yeniden insan olarak dogmustur; \u00e7\u00fcnk\u00fc, insan olarak daha \u00f6nce yasadigi hayat dogal olmayan bir sekilde, savasta son bulmus, ve bu y\u00fczden olmasi gerektigi gibi tamamlanmamistir.
13 Sykes (1908: 479) Kureys, Balaban ve Sadilli asiretlerinin “Sii ya da Panteist” oldugunu belirtip Ko\u00e7giri asireti hakkinda sunlari yazar: “Dinsel olarak onlari dogayi disi bir unsur, Tanri’yi ise erkek olarak kabul eden gelismis Panteistler olarak kabul ediyorum. Bu fikre hali vakti yerinde olan erginlerle yaptigim konusmalar sonucunda vardim.”
14 En bilgili misyoner yazarlardan birisi olan Riggs, g\u00fcnese ve atese tapinmanin \u00f6nemini belirtir;ve ancak daha sonra ayin-i cem’den s\u00f6z eder (1911).
15 Kemali 1992[1932]: 152. Bu \u00d6zt\u00fcrk’\u00fcn su g\u00f6zlemine uymaktadir: “Sabahlari g\u00fcnes dogarken karsisina ge\u00e7ilip dua edilir ve salavat getirilir. Ya yerde secde edilerek yer \u00f6p\u00fcl\u00fcr veya herkes elini agzina g\u00f6t\u00fcrerek niyaz eder.” (1972: 100) Bu g\u00fcnese tapinma, Ali Kemali’ye, Ali’nin \u00f6ld\u00fckten sonra cennete gittigine ve g\u00fcnese d\u00f6n\u00fcst\u00fcg\u00fcne dair efsane ile a\u00e7iklanmistir. \u00d6te yandan \u00d6zt\u00fcrk g\u00fcnesin Muhammed ile, ayin Ali ile serik oldugunu iddia eder.
16 Sems\u00eeler’den, 17. y\u00fczyilda yasamis Polonyali Ermeni gezgin Simeon (der.: Andreasyan 1964: 100), onlara Mardin’de rastlayan Carsten Niebuhr (1780: 376-378) ve Italyan misyoner Campanile (1818: 194-200)s\u00f6z eder. Diyarbakir yakinlarindaki eski bir Sems\u00ee tapinma mahali, daha yakin zamanda, Mardin yolu genisletilirken yikilmistir. Niebuhr, bir\u00e7ok Sems\u00ee’nin Jacoben Hristiyana d\u00f6n\u00fcst\u00fcg\u00fcn\u00fc; digerlerinin Yezidiler’le -ya da Aleviler’le- karismis olabilecegini s\u00f6yler.
17 Tankut onlarin Zaza’ca yazdiklarini iddia eder (1994b: 298). Edit\u00f6r\u00fc olan Mehmet Bayrak bunu dogrular ve Alis\u00ear’in siirlerinin Kurmanci oldugunu s\u00f6yler; o da T\u00fcrk\u00e7e’nin dinsel t\u00f6renlerde kullanilan tek dil olmadigini iddiasindadir.
18 Molyneux-Seel’in belirttigi diger hac merkezleri -Sivas’ta Hasan (?), Kufa’da Ali (sic!)
Bagdat’ta Musa [Kazim] ve Kerbela’da H\u00fcseyin ve Abbas- onlarin merakini gidermek i\u00e7in
belirtilmisler izlenimini yaratmaktadir; (her ne kadar birka\u00e7 Dersimli daha sonra Kerbela’yi
ziyaret etmis olduklarini ve orada kendilerine gizli bilgiler teblig edildigini iddia etmis olsa
da) bu hac yerlerini ziyaret etmis olan Dersimliler’in sayisi esasen az olmalidir.
19 Haziran 1986 Strasbourg Table Ronde sur les Bektachis’de (Strazburg Bektasi Yuvarlak Masasi,
\u00e7n.) okunan yayimlanmamis sunus metni.
20 T\u00fcrkay 1979: 239. Ne yazik ki, T\u00fcrkay bu asiretlere yapilan atiflari buldugu metinlerin
t\u00fcrlerine ve tarihlerine dair hi\u00e7bir kanit vermez. Vilayetname Haci Bektas’in I\u00e7 Anadolu’ya dogru
daha batiya gitmeden \u00f6nce K\u00fcrdistan’i ziyaret ettigini belirttiginden \u00f6t\u00fcr\u00fc, erken Bektasiler
arasinda K\u00fcrtler’in bulunmasi o kadar da sasirtici degildir.
21 \u00d6rneklere van Bruinessen 1989’da yer verilmistir.
22 Idris Sevgen’ce (1968’de) yayimlanan bir raporla ve Selimname’si ile sultana bunun muhasebesini
sunar; bu muhasebeye (muhtemelen von Hammer’in yararlandigi kaynak olan, GOR II, 432-434)
Eb\u00fc’l-Fazl’in Zayl-i Hasht Bihisth, Sa`deddin’in Tac\u00fc’l-tevarih ve H\u00fcseyin’in Bedayi`\u00fc’l-vaqayi’
adli kitaplarinda yer verilmistir.
23 “Seine Behauptung war, dass es im paradies kein unterworfensein unterdas gesetz (taklif)gebe.
Wir sagen aber, dass wir im paradiese sind, und daher kahn es f\u00fcr uns kein taklif geben. Diese
f\u00fcnf gebete geh\u00f6ren zu unserm taklif (va in pan\u00e7 namaz bar ma taklif ast), sie brauchen also nicht
verrichtet zu verden…” (Ritter 1954: 45)
24 Babinger 1921: 103-104. Ahlat genellikle Bitlis’in etki alani i\u00e7indeydi. Tabi\u00ee ki, ayni zamanda
\u00f6nemli bir Sel\u00e7uklu yerlesim b\u00f6lgesiydi. Ama Seref Han, Ahlatli H\u00fcseyin’in bir K\u00fcrt oldugunu ima
eder g\u00f6r\u00fcnmektedir. 16. y\u00fczyilda, Serefname’de s\u00f6z\u00fc edilen en dikkati \u00e7eken K\u00fcrt asireti, Pazuki,
Ahlat \u00e7evresinde yerlesikti.
25 Ivanow, Mokri ve M\u00e9likoff benzerlikler \u00fczerine yorum yapmis olan akademisyenler arasindadirlar.
Mehrdad Izady (1992) daha da ileri giderek, kendi g\u00f6r\u00fcs\u00fcne g\u00f6re eski bir K\u00fcrt dinsel alt tabakasini temsil eden bu \u00fc\u00e7l\u00fcy\u00fc “melekler k\u00fclt\u00fc” adi altinda siniflandirir.
* Von Luschan’in B\u00f6ilam Nehri olarak andigi nehir, muhtemelen bug\u00fcnk\u00fc adi ile, Kahta \u00c7ayi olmalidir. (\u00e7.n.)
26 Daha \u00f6nce belirttigim gibi, diger kaynaklarda K\u00fcrt olarak adlandirilmakla birlikte, T\u00fcrkay’in eserinde Y\u00f6r\u00fck olarak tasnif edilen Balaban istisnasi haricinde.
27 Jaba 1860: 6n-7n. Dujik K\u00fcrtler’in en \u00f6nemli asiretleri olarak Balaban, Kureysli ve G\u00fclabi anilmistir. Blau’nun Dujik K\u00fcrtler \u00fczerine g\u00f6zlemlerinden alintilanmistir.(Blau 1862)
28 Celaleddin’in \u00f6l\u00fcm\u00fcnden sonra, askerleri, \u00e7ogunlukla Kip\u00e7ak T\u00fcrkleri, onlara ikta olarak dogu sinirlarini, Erzincan, Amasya ve Larende-Nigde’yi veren Sel\u00e7uklu Keykubat’in hizmetine girdi (Cahen 1968: 245-246).
29 Jandarma Umum Kumandanligi ty: 32, 38. Dujik Baba’nin Harzemsah’la ilintisine, Bahtiyar asiretini Celaleddin’in yanindakilerin ardillari sayan Tankut (1994a[1937]: 442-443) da deginir.
30 Dersimli t\u00fcm asiretlerin T\u00fcrkl\u00fcklerini kanitlama \u00e7abasina girisen P\u00fcl\u00fcm\u00fcr eski kaymakami ve Tunceli eski valisi Edip Yavuz, Celaleddin Harzemsah’in Dujik Baba’ya g\u00f6m\u00fcld\u00fcg\u00fcne dair inancini ifade eder (1968: 368); ama, bunu herhangi bir asiretin nesep iddiasiyla iliskilendirmez -\u00e7\u00fcnk\u00fc, belki de Dersimliler’in Oguz T\u00fcrkleri olmasini istemektedir.
31 Bkz. Kemali 1992[1932]: 125-143; Dersimi 1952: 120-168; Komal 1975; Kieser 1993.
32 Hasan Resit Tankut G\u00fcnes-Dil kuraminin babalarindan biridir. K\u00fc\u00e7\u00fck bir yetimken Maras Elbistan’da Alevi K\u00fcrt bir ailece evlat edinilmistir.
33 \u00c7atismalarla ilgili olarak bkz.: \u00d6mer La\u00e7iner, “Der Konflikt zwischen Sunniten und Aleviten in der T\u00fcrkei”, Jochen Blaschke & Martin van Bruinessen (der.) Islam und Politik in der T\u00fcrkei i\u00e7inde. Berlin: Parabolis,1989. ss. 233-254.
34 Alevistan kelimesine ile ilk kez, 1976 yilinda H\u00fcrriyet gazetesinin Almanya’daki b\u00f6l\u00fcc\u00fc faaliyetler ile ilgili bir raporunda rastladim. S\u00f6zde, devletin Maoist d\u00fcsmanlari T\u00fcrkiye’yi doguda K\u00fcrdistan, merkezde Alevistan ve batida S\u00fcnni T\u00fcrk bakiye seklinde b\u00f6lmek i\u00e7in komplo kuruyorlardi. 1980’lerde Almanya’da benzer bir sekilde Alevistan’i bagimsiz kilmak niyetini a\u00e7iklayan Kizil Yol adinda kisa \u00f6m\u00fcrl\u00fc asiri solcu bir \u00f6rg\u00fct vardi. Bir\u00e7ok K\u00fcrt milliyet\u00e7isi ve baska egilimlerden solcular, bunlarin S\u00fcnni ve T\u00fcrk bir milliyet\u00e7i tepki yaratmaya \u00e7alisan T\u00fcrk
istihbarat servisinin oyunlari oldugundan s\u00fcphelenmistir.
35 T\u00fcrkiye’de K\u00fcrtlerce ve K\u00fcrtler i\u00e7in yayimlanan dergilerle ilgili en kapsamli arastirma sudur: Malm\u00eesanij & Mahm\u00fbd Lewend\u00ee, Li Kurdistana Bak\u00fbr \u00fb li Tirkiy\u00ea rojnamegeriya Kurd\u00ee (1908-1992). Ankara: \u00d6z-Ge, 1992. 1960 ile 1980 arasinda yayimlanmis, bir\u00e7ogu yari yasal ya da yasadisi olan 65 dergiyi siralar.
36 Tir\u00eaj’in T\u00fcrkiye’de 1979 ile 1980 arasinda sadece \u00fc\u00e7 sayisi yayimlanabilmistir. D\u00f6rd\u00fcnc\u00fc ve sonuncu sayi Isve\u00e7’te yayimlanmistir. Aslinda daha \u00f6nce birka\u00e7 par\u00e7a Zazaca metin -bir sarki g\u00fcftesi, bir halk masali ve bir kelime listesi- basan bir dergi olmustur. Bu, ilk ve tek sayisi 1963’te Istanbul’da basilan kisa \u00f6m\u00fcrl\u00fc Roja New\u00ea’dir. Bkz.: Malm\u00eesanij & Lewend\u00ee, Rojnamegeriya Kurd\u00ee, ss.159-161.
37 H\u00eav\u00ee \/ H\u00eewa adindaki bu dergi 1983’te yayimlanmaya baslamistir. Zazaca b\u00f6l\u00fcm\u00fc, T\u00eerej’de de Zazaca yazan ve daha sonra bir\u00e7ok dergiye Zazaca katkida bulunan Malm\u00eesanij’in sorumlulugu altinda hazirlanmistir. Malm\u00eesanij, Zaza s\u00f6zel gelenegini korumaya ve Zaza k\u00fclt\u00fcr\u00fcne daha fazla sayginlik kazandirmaya y\u00f6nelik \u00e7abalarini s\u00fcrd\u00fcrmekle birlikte, ortaya \u00e7iktiginda Zaza ayrimciligina kuvvetle karsi koymustur.
38 Ayre ve onu izleyen Piya, Isve\u00e7’te 1987 sonrasinda aylik olarak yayimlandilar. Dergilerin edit\u00f6r\u00fc Ebubekir Pamuk\u00e7u, daha \u00f6nce k\u00fclt\u00fcrel ya da siyasal K\u00fcrt faaliyetlerine katilmamisti. Dergiye en \u00f6nemli katkisi olan Dersim isyaninin milliyet\u00e7i Zaza bakis a\u00e7isindan bir analizi, daha sonra T\u00fcrkiye’de kitap olarak yayimlandi: Dersim Zaza ayaklanmasinin tarihsel k\u00f6kenleri. Istanbul: Y\u00f6n, 1992.
39 Bu kitap\u00e7iklarin en \u00f6nemlisi sudur: Zilfi Selcan, Zaza milli meselesi hakkinda. Ankara: Zaza\u00a0 K\u00fclt\u00fcr\u00fc Yayinlari, 1994. Su anda varolan en \u00f6nemli Zaza dergileri, her ikisi de Almanya’da\u00a0 yayimlanan Desmala Sure ve Ware’dir. <\/p>\n

(Not: Bu nun disinda, Istanbulda yayinlanan DERSIM dergisi ve Avrupada yayinlanan Tija Sodir Kormiskan ve Wate dergisi de vardir)<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

“Aslini inkar eden haramzadedir!” Rit\u00fcel dili olarak neredeyse tamamen yalniz T\u00fcrk\u00e7e kullanan ve hatta \u00e7ogu T\u00fcrk\u00e7e asiret adlarinasahip olan K\u00fcrt\u00e7e ve Zazaca konusan Alevi asiretlerin varligi, bir\u00e7ok yazarin izahat kabilinden hayal g\u00fcc\u00fcn\u00fc mesgul etmis bir vakiadir. Hem T\u00fcrk hem de K\u00fcrt milliyet\u00e7ilerin bu gruplarin muglak kimliklerini kabul etmekte g\u00fc\u00e7l\u00fckleri olmus ve bunlar s\u0131k\u0131c\u0131 ayrintilari \u00f6rtbas […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[54],"tags":[],"class_list":{"0":"post-4157","1":"post","2":"type-post","3":"status-publish","4":"format-standard","6":"category-din"},"yoast_head":"\nAlevi K\u00fcrtler\u2019in etnik kimli\u011fi \u00fczerine tart\u0131\u015fma | Martin van Bruinessen - narteks.net<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/05\/21\/alevi-kurtlerin-etnik-kimligi-uzerine-tartisma-martin-van-bruinessen\/\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"tr_TR\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"Alevi K\u00fcrtler\u2019in etnik kimli\u011fi \u00fczerine tart\u0131\u015fma | Martin van Bruinessen\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"“Aslini inkar eden haramzadedir!” Rit\u00fcel dili olarak neredeyse tamamen yalniz T\u00fcrk\u00e7e kullanan ve hatta \u00e7ogu T\u00fcrk\u00e7e asiret adlarinasahip olan K\u00fcrt\u00e7e ve Zazaca konusan Alevi asiretlerin varligi, bir\u00e7ok yazarin izahat kabilinden hayal g\u00fcc\u00fcn\u00fc mesgul etmis bir vakiadir. Hem T\u00fcrk hem de K\u00fcrt milliyet\u00e7ilerin bu gruplarin muglak kimliklerini kabul etmekte g\u00fc\u00e7l\u00fckleri olmus ve bunlar s\u0131k\u0131c\u0131 ayrintilari \u00f6rtbas […]\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/05\/21\/alevi-kurtlerin-etnik-kimligi-uzerine-tartisma-martin-van-bruinessen\/\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"narteks.net\" \/>\n<meta property=\"article:published_time\" content=\"2010-05-20T22:00:00+00:00\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"http:\/\/www.gomanweb.com\/Resimler\/karisik%20resimler\/martinvanbruinessen.jpg\" \/>\n<meta name=\"author\" content=\"Tar\u0131k\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:creator\" content=\"@narteks\" \/>\n<meta name=\"twitter:site\" content=\"@narteks\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Yazan:\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"Tar\u0131k\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:label2\" content=\"Tahmini okuma s\u00fcresi\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data2\" content=\"40 dakika\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\/\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"Article\",\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/05\/21\/alevi-kurtlerin-etnik-kimligi-uzerine-tartisma-martin-van-bruinessen\/#article\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/05\/21\/alevi-kurtlerin-etnik-kimligi-uzerine-tartisma-martin-van-bruinessen\/\"},\"author\":{\"name\":\"Tar\u0131k\",\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/#\/schema\/person\/61f37d9834294b72d31d274e7ed79bca\"},\"headline\":\"Alevi K\u00fcrtler\u2019in etnik kimli\u011fi \u00fczerine tart\u0131\u015fma | Martin van Bruinessen\",\"datePublished\":\"2010-05-20T22:00:00+00:00\",\"mainEntityOfPage\":{\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/05\/21\/alevi-kurtlerin-etnik-kimligi-uzerine-tartisma-martin-van-bruinessen\/\"},\"wordCount\":7925,\"commentCount\":0,\"publisher\":{\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/#organization\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/05\/21\/alevi-kurtlerin-etnik-kimligi-uzerine-tartisma-martin-van-bruinessen\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"http:\/\/www.gomanweb.com\/Resimler\/karisik%20resimler\/martinvanbruinessen.jpg\",\"articleSection\":[\"Din\"],\"inLanguage\":\"tr\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"CommentAction\",\"name\":\"Comment\",\"target\":[\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/05\/21\/alevi-kurtlerin-etnik-kimligi-uzerine-tartisma-martin-van-bruinessen\/#respond\"]}]},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/05\/21\/alevi-kurtlerin-etnik-kimligi-uzerine-tartisma-martin-van-bruinessen\/\",\"url\":\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/05\/21\/alevi-kurtlerin-etnik-kimligi-uzerine-tartisma-martin-van-bruinessen\/\",\"name\":\"Alevi K\u00fcrtler\u2019in etnik kimli\u011fi \u00fczerine tart\u0131\u015fma | Martin van Bruinessen - narteks.net\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/05\/21\/alevi-kurtlerin-etnik-kimligi-uzerine-tartisma-martin-van-bruinessen\/#primaryimage\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/05\/21\/alevi-kurtlerin-etnik-kimligi-uzerine-tartisma-martin-van-bruinessen\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"http:\/\/www.gomanweb.com\/Resimler\/karisik%20resimler\/martinvanbruinessen.jpg\",\"datePublished\":\"2010-05-20T22:00:00+00:00\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/05\/21\/alevi-kurtlerin-etnik-kimligi-uzerine-tartisma-martin-van-bruinessen\/#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"tr\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/05\/21\/alevi-kurtlerin-etnik-kimligi-uzerine-tartisma-martin-van-bruinessen\/\"]}]},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"tr\",\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/05\/21\/alevi-kurtlerin-etnik-kimligi-uzerine-tartisma-martin-van-bruinessen\/#primaryimage\",\"url\":\"http:\/\/www.gomanweb.com\/Resimler\/karisik%20resimler\/martinvanbruinessen.jpg\",\"contentUrl\":\"http:\/\/www.gomanweb.com\/Resimler\/karisik%20resimler\/martinvanbruinessen.jpg\"},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/05\/21\/alevi-kurtlerin-etnik-kimligi-uzerine-tartisma-martin-van-bruinessen\/#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Anasayfa\",\"item\":\"https:\/\/narteks.net\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"Alevi K\u00fcrtler\u2019in etnik kimli\u011fi \u00fczerine tart\u0131\u015fma | Martin van Bruinessen\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/#website\",\"url\":\"https:\/\/narteks.net\/\",\"name\":\"narteks.net\",\"description\":\"K\u00fclt\u00fcr Sanat Edebiyat Felsefe\",\"publisher\":{\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/#organization\"},\"alternateName\":\"K\u00fclt\u00fcr Sanat Edebiyat Felsefe\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\/\/narteks.net\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"tr\"},{\"@type\":\"Organization\",\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/#organization\",\"name\":\"narteks.net\",\"url\":\"https:\/\/narteks.net\/\",\"logo\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"tr\",\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/#\/schema\/logo\/image\/\",\"url\":\"https:\/\/narteks.net\/wp-content\/uploads\/narteks.png\",\"contentUrl\":\"https:\/\/narteks.net\/wp-content\/uploads\/narteks.png\",\"width\":300,\"height\":90,\"caption\":\"narteks.net\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/#\/schema\/logo\/image\/\"},\"sameAs\":[\"https:\/\/x.com\/narteks\",\"https:\/\/instagram.com\/narteksnet\"]},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/#\/schema\/person\/61f37d9834294b72d31d274e7ed79bca\",\"name\":\"Tar\u0131k\",\"image\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"tr\",\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/#\/schema\/person\/image\/\",\"url\":\"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/50865afb55632c4ae467e0af0930f6510aa2297d8014be502a55b14f3b7550cf?s=96&d=mm&r=g\",\"contentUrl\":\"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/50865afb55632c4ae467e0af0930f6510aa2297d8014be502a55b14f3b7550cf?s=96&d=mm&r=g\",\"caption\":\"Tar\u0131k\"},\"sameAs\":[\"http:\/\/narteks.net\"],\"url\":\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/author\/narbak\/\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO Premium plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Alevi K\u00fcrtler\u2019in etnik kimli\u011fi \u00fczerine tart\u0131\u015fma | Martin van Bruinessen - narteks.net","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/05\/21\/alevi-kurtlerin-etnik-kimligi-uzerine-tartisma-martin-van-bruinessen\/","og_locale":"tr_TR","og_type":"article","og_title":"Alevi K\u00fcrtler\u2019in etnik kimli\u011fi \u00fczerine tart\u0131\u015fma | Martin van Bruinessen","og_description":"“Aslini inkar eden haramzadedir!” Rit\u00fcel dili olarak neredeyse tamamen yalniz T\u00fcrk\u00e7e kullanan ve hatta \u00e7ogu T\u00fcrk\u00e7e asiret adlarinasahip olan K\u00fcrt\u00e7e ve Zazaca konusan Alevi asiretlerin varligi, bir\u00e7ok yazarin izahat kabilinden hayal g\u00fcc\u00fcn\u00fc mesgul etmis bir vakiadir. Hem T\u00fcrk hem de K\u00fcrt milliyet\u00e7ilerin bu gruplarin muglak kimliklerini kabul etmekte g\u00fc\u00e7l\u00fckleri olmus ve bunlar s\u0131k\u0131c\u0131 ayrintilari \u00f6rtbas […]","og_url":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/05\/21\/alevi-kurtlerin-etnik-kimligi-uzerine-tartisma-martin-van-bruinessen\/","og_site_name":"narteks.net","article_published_time":"2010-05-20T22:00:00+00:00","og_image":[{"url":"http:\/\/www.gomanweb.com\/Resimler\/karisik%20resimler\/martinvanbruinessen.jpg","type":"","width":"","height":""}],"author":"Tar\u0131k","twitter_card":"summary_large_image","twitter_creator":"@narteks","twitter_site":"@narteks","twitter_misc":{"Yazan:":"Tar\u0131k","Tahmini okuma s\u00fcresi":"40 dakika"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"Article","@id":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/05\/21\/alevi-kurtlerin-etnik-kimligi-uzerine-tartisma-martin-van-bruinessen\/#article","isPartOf":{"@id":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/05\/21\/alevi-kurtlerin-etnik-kimligi-uzerine-tartisma-martin-van-bruinessen\/"},"author":{"name":"Tar\u0131k","@id":"https:\/\/narteks.net\/#\/schema\/person\/61f37d9834294b72d31d274e7ed79bca"},"headline":"Alevi K\u00fcrtler\u2019in etnik kimli\u011fi \u00fczerine tart\u0131\u015fma | Martin van Bruinessen","datePublished":"2010-05-20T22:00:00+00:00","mainEntityOfPage":{"@id":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/05\/21\/alevi-kurtlerin-etnik-kimligi-uzerine-tartisma-martin-van-bruinessen\/"},"wordCount":7925,"commentCount":0,"publisher":{"@id":"https:\/\/narteks.net\/#organization"},"image":{"@id":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/05\/21\/alevi-kurtlerin-etnik-kimligi-uzerine-tartisma-martin-van-bruinessen\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"http:\/\/www.gomanweb.com\/Resimler\/karisik%20resimler\/martinvanbruinessen.jpg","articleSection":["Din"],"inLanguage":"tr","potentialAction":[{"@type":"CommentAction","name":"Comment","target":["https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/05\/21\/alevi-kurtlerin-etnik-kimligi-uzerine-tartisma-martin-van-bruinessen\/#respond"]}]},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/05\/21\/alevi-kurtlerin-etnik-kimligi-uzerine-tartisma-martin-van-bruinessen\/","url":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/05\/21\/alevi-kurtlerin-etnik-kimligi-uzerine-tartisma-martin-van-bruinessen\/","name":"Alevi K\u00fcrtler\u2019in etnik kimli\u011fi \u00fczerine tart\u0131\u015fma | Martin van Bruinessen - narteks.net","isPartOf":{"@id":"https:\/\/narteks.net\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/05\/21\/alevi-kurtlerin-etnik-kimligi-uzerine-tartisma-martin-van-bruinessen\/#primaryimage"},"image":{"@id":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/05\/21\/alevi-kurtlerin-etnik-kimligi-uzerine-tartisma-martin-van-bruinessen\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"http:\/\/www.gomanweb.com\/Resimler\/karisik%20resimler\/martinvanbruinessen.jpg","datePublished":"2010-05-20T22:00:00+00:00","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/05\/21\/alevi-kurtlerin-etnik-kimligi-uzerine-tartisma-martin-van-bruinessen\/#breadcrumb"},"inLanguage":"tr","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/05\/21\/alevi-kurtlerin-etnik-kimligi-uzerine-tartisma-martin-van-bruinessen\/"]}]},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"tr","@id":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/05\/21\/alevi-kurtlerin-etnik-kimligi-uzerine-tartisma-martin-van-bruinessen\/#primaryimage","url":"http:\/\/www.gomanweb.com\/Resimler\/karisik%20resimler\/martinvanbruinessen.jpg","contentUrl":"http:\/\/www.gomanweb.com\/Resimler\/karisik%20resimler\/martinvanbruinessen.jpg"},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/05\/21\/alevi-kurtlerin-etnik-kimligi-uzerine-tartisma-martin-van-bruinessen\/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Anasayfa","item":"https:\/\/narteks.net\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Alevi K\u00fcrtler\u2019in etnik kimli\u011fi \u00fczerine tart\u0131\u015fma | Martin van Bruinessen"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/narteks.net\/#website","url":"https:\/\/narteks.net\/","name":"narteks.net","description":"K\u00fclt\u00fcr Sanat Edebiyat Felsefe","publisher":{"@id":"https:\/\/narteks.net\/#organization"},"alternateName":"K\u00fclt\u00fcr Sanat Edebiyat Felsefe","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/narteks.net\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"tr"},{"@type":"Organization","@id":"https:\/\/narteks.net\/#organization","name":"narteks.net","url":"https:\/\/narteks.net\/","logo":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"tr","@id":"https:\/\/narteks.net\/#\/schema\/logo\/image\/","url":"https:\/\/narteks.net\/wp-content\/uploads\/narteks.png","contentUrl":"https:\/\/narteks.net\/wp-content\/uploads\/narteks.png","width":300,"height":90,"caption":"narteks.net"},"image":{"@id":"https:\/\/narteks.net\/#\/schema\/logo\/image\/"},"sameAs":["https:\/\/x.com\/narteks","https:\/\/instagram.com\/narteksnet"]},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/narteks.net\/#\/schema\/person\/61f37d9834294b72d31d274e7ed79bca","name":"Tar\u0131k","image":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"tr","@id":"https:\/\/narteks.net\/#\/schema\/person\/image\/","url":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/50865afb55632c4ae467e0af0930f6510aa2297d8014be502a55b14f3b7550cf?s=96&d=mm&r=g","contentUrl":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/50865afb55632c4ae467e0af0930f6510aa2297d8014be502a55b14f3b7550cf?s=96&d=mm&r=g","caption":"Tar\u0131k"},"sameAs":["http:\/\/narteks.net"],"url":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/author\/narbak\/"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4157","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=4157"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4157\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=4157"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=4157"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=4157"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}