{"id":4178,"date":"2010-02-08T16:02:33","date_gmt":"2010-02-08T13:02:33","guid":{"rendered":"http:\/\/localhost\/wordpress\/2010\/02\/08\/humanist-psikanalizin-marxin-teorisine-uygulanmasi-erich-fromm\/"},"modified":"2010-02-08T16:02:33","modified_gmt":"2010-02-08T13:02:33","slug":"humanist-psikanalizin-marxin-teorisine-uygulanmasi-erich-fromm","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/02\/08\/humanist-psikanalizin-marxin-teorisine-uygulanmasi-erich-fromm\/","title":{"rendered":"H\u00fcmanist Psikanalizin Marx’\u0131n Teorisine Uygulanmas\u0131 | Erich Fromm"},"content":{"rendered":"

Marksizm h\u00fcmanizmdir, insanc\u0131ll\u0131kt\u0131r ve hedefi, insan\u0131n sakl\u0131 kalm\u0131\u015f yeteneklerinin t\u00fcm\u00fcn\u00fcn ortaya \u00e7\u0131kar\u0131lmas\u0131d\u0131r. S\u00f6z konusu bu insan yaln\u0131zca d\u00fc\u015f\u00fcnceleri veya bilinci ile beliren bir insan de\u011fil, maddi ve ruhsal \u00f6zellikleriyle, toplumsal bir \u00e7evre i\u00e7inde ya\u015fayan ve ya\u015famak i\u00e7in de \u00fcretmek zorunda olan ger\u00e7ek bir insand\u0131r. Her \u015feyiyle insan (ve ayn\u0131 zamanda bilinci) Marksist d\u00fc\u015f\u00fcncenin ilgi alan\u0131d\u0131r ve bu ger\u00e7ek, Marx’\u0131n “maddecili\u011fi “ni hem Hegel’in idealizminden, hem de “yozla\u015fm\u0131\u015f ekonomici-mekanik\u00e7i Marksizm “den ay\u0131rmaktad\u0131r.\u0130nsana, soyut ve yabanc\u0131la\u015fm\u0131\u015f ifadelerle yakla\u015fan ekonomik ve felsef\u00ee kategorilerin zincirlerini k\u0131rmak ve felsefe ile ekonomiyi tutku ve duygulara uygulamak Marx’\u0131n en b\u00fcy\u00fck ba\u015far\u0131s\u0131yd\u0131. Marx’\u0131n ilgi alan\u0131 insand\u0131 ve gayesi, insan\u0131n maddf \u00e7\u0131karlar\u0131n k\u0131skac\u0131ndan ve kendi eylem ve d\u00fczenlemeleri sonucunda, yine kendi \u00e7evresinde \u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc hapishane duvarlar\u0131ndan kurtulup “\u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcne” kavu\u015fmas\u0131yd\u0131.E\u011fer insan Marx’\u0131n bu kayg\u0131s\u0131n\u0131 anlamazsa, ne onun teorisini, ne de Marksizm’i uygulad\u0131\u011f\u0131n\u0131 iddia eden pek \u00e7oklar\u0131n\u0131n ona ters d\u00fc\u015fmesini anlayabilir. Her ne kadar Marx’\u0131n temel eserine “Kapital” ad\u0131 verilmi\u015fse de, bu eser t\u00fcm ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 aras\u0131nda sadece bir ad\u0131m olarak d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fc ve onun ard\u0131ndan bir felsefe tarihi gelecekti. Marx i\u00e7in sermayenin incelenmesi, insan\u0131n s\u0131na\u00ee bir toplumdaki bozulmaya u\u011fram\u0131\u015f durumunu anlamak i\u00e7in kullan\u0131lmas\u0131 gereken bir ele\u015ftiri arac\u0131yd\u0131. Yazabilseydi ad\u0131n\u0131 “\u0130nsan ve Toplum \u00dczerine” koyabilece\u011fi b\u00fcy\u00fck eseri i\u00e7in bir ad\u0131md\u0131 bu ancak.<\/p>\n

“Gen\u00e7” Marx olarak da, Kapital’in yazar\u0131 olarak da, Marx’\u0131n eserleri psikolojik kavramlarla doludur. Kulland\u0131\u011f\u0131 \u00f6nemli kavramlardan baz\u0131lar\u0131: “\u0130nsan\u0131n \u00f6z\u00fc”, “bozulmaya u\u011fram\u0131\u015f insan”, “yabanc\u0131la\u015fma”, “bilin\u00e7”, “tutkulu \u00e7abalar” ve “ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k”t\u0131r. Ama buna ra\u011fmen ahl\u00e2k anlay\u0131\u015f\u0131 sistemli bir psikolojiye dayanan Aristo ve Spinoza ile bir tezat olu\u015fturan Marx’\u0131n eserlerinde hemen hi\u00e7 bir psikoloji teorisi yoktur. A\u00e7l\u0131k ve cinsellik gibi sabit d\u00fcrt\u00fcler aras\u0131ndaki farkla ilgili birka\u00e7 b\u00f6l\u00fck p\u00f6r\u00e7\u00fck irdelemeyi bir kenara koyarsak, Marx’\u0131n yaz\u0131lar\u0131nda \u00fczerinde durulacak hemen hi\u00e7 bir psikoloji konusu yoktur ve tabii bu, onun izinden gidenler i\u00e7in de ge\u00e7erlidir. Bu eksikli\u011fin nedeni psikolojik olgular\u0131 \u00e7\u00f6z\u00fcmlemek i\u00e7in gereken beceri ya da ilginin olmay\u0131\u00ac\u015f\u0131nda yatmaz. (Marx’la Engels aras\u0131ndaki mektupla\u015fman\u0131n k\u0131salt\u0131lmam\u0131\u015f halini i\u00e7eren ciltler, \u00fcst\u00fcn yetenekli bir psikanaliste bile puan kazand\u0131rabilecek nitelikte bilin\u00e7d\u0131\u015f\u0131 motivasyonlar\u0131 derinlemesine inceleyen bir kabiliyeti sergiler.) Ger\u00e7ek sebep, Marx’\u0131n ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 y\u0131llarda, onun insan sorunlar\u0131na uygulayabilece\u011fi bir “dinamik psikolojinin olmay\u0131\u015f\u0131yd\u0131. Marx 1883’te \u00f6ld\u00fc; Freud ise eserlerini Marx’\u0131n \u00f6l\u00fcm\u00fcnden sonra yay\u0131mlamaya ba\u015flad\u0131.<\/p>\n

Marx’\u0131n \u00e7\u00f6z\u00fcmlemesini tamamlamak i\u00e7in gereken psikoloji, bir\u00e7ok eklemelere ihtiya\u00e7 duyulsa da, Freud’un ortaya koydu\u011fu ile ayn\u0131yd\u0131. Psikanaliz, her \u015feyden \u00f6nce, bir dinamik psikolojidir. \u0130nsan davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131, eylem, duygu ve fikirlerini harekete ge\u00e7iren ruhsal etmenlerle ilgilenir. Bu etmenler her zaman bu \u00f6zellikleriyle, yani ger\u00e7ekten olduklar\u0131 gibi g\u00f6r\u00fclemezler; g\u00f6zlenebilen olgulardan \u00e7\u0131kar\u0131lmalar\u0131 ve \u00e7eli\u015fkileri ile d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcmleri bak\u0131m\u0131ndan incelenmeleri gerekir. Marksist d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc\u015fe yararl\u0131 olmas\u0131 i\u00e7in, bir psikolojinin, bu ruhsal etmenlerin evrimini, insan\u0131n ihtiya\u00e7lar\u0131yla, par\u00e7as\u0131 oldu\u011fu toplumsal ve tarihsel ger\u00e7ekler aras\u0131ndaki s\u00fcrekli bir etkile\u015fim s\u00fcreci olarak g\u00f6rmesi de daha do\u011fru olur. Bu psikolojinin ba\u015flang\u0131c\u0131ndan itibaren sosyal bir psikoloji olmas\u0131 da gerekir. Son olarak, ele\u015ftirici bir psikoloji olmal\u0131, \u00f6zellikle insan bilinci konusuna ele\u015ftirici bir g\u00f6zle bakmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n

Freud’un psikanalizi, (Marksist d\u00fc\u015f\u00fcnce i\u00e7in \u00f6nemi ne Freudcular ne de Marksistler taraf\u0131ndan anla\u015f\u0131lamam\u0131\u015f olsa da) bu temel \u015fartlar\u0131 yerine getirir. Buna ra\u011fmen Marksizm ile ili\u015fki kurmakta g\u00f6sterilen bu ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131\u011f\u0131n nedenleri, her iki taraf\u0131n da yapt\u0131klar\u0131 hatalara dayan\u0131r. Marksistler psikolojiye \u00f6nem vermeme gelene\u011fini s\u00fcrd\u00fcrd\u00fcler; Freud ve m\u00fcritleri de d\u00fc\u015f\u00fcncelerini mekanik maddecilik \u00e7er\u00e7evesinde ele ald\u0131lar. Oysa bu, Freud’un b\u00fcy\u00fck bulu\u015flar\u0131n\u0131n geli\u015ftirilmesi a\u00e7\u0131s\u0131ndan k\u0131s\u0131tlay\u0131c\u0131 oldu\u011fu gibi “tarihsel maddecilik” ile de ba\u011fda\u015fm\u0131yordu.<\/p>\n

Bu arada, baz\u0131 yeni geli\u015fmeler de meydana geldi. Bunlar\u0131n en \u00f6nemlisi Marksist h\u00fcmanizmin canlanmas\u0131d\u0131r. \u00d6zellikle k\u00fc\u00e7\u00fck \u00fclkelerdeki \u00e7ok say\u0131da Marksist ve Bat\u0131’da bulunanlar\u0131n da bir k\u0131sm\u0131, Marksist teorinin insan\u0131 a\u00e7\u0131klayan bir psikolojik teoriye ihtiyac\u0131 oldu\u011funun fark\u0131na vard\u0131lar. Fark\u0131na vard\u0131klar\u0131 bir ba\u015fka ger\u00e7ek de \u015fuydu: Sosyalizm insan\u0131n bir “y\u00f6nelim ve kendini adama sistemi”ne duydu\u011fu ihtiyac\u0131 kar\u015f\u0131lamal\u0131, ayr\u0131ca insan\u0131n kim oldu\u011fu ve hayat\u0131n anlam ve amac\u0131n\u0131n ne olmas\u0131 gerekti\u011fi gibi sorularla ilgilenmelidir. “\u0130yi, devrime hizmet edendir” gibi bo\u015f sloganlar\u0131 geride b\u0131rak\u0131p, ahl\u00e2ki \u00f6l\u00e7\u00fclerin ve manev\u00ee geli\u015fmenin temeli olmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n

\u00d6te yandan, Freud’un d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn temelini olu\u015fturan mekanik maddecili\u011fe kar\u015f\u0131 y\u00fckselen itirazlar, psikanalizin ve \u00f6zellikle de libido teorisinin ele\u015ftirilerek, yeniden de\u011ferlendirilmesine yol a\u00e7t\u0131. Hem Marksist, hem de psikanalizci ak\u0131mlardaki geli\u015fmeler sayesinde, h\u00fcmanist Marksistlerin dinamik, ele\u015ftirici ve topluma d\u00f6n\u00fck geli\u015fmeler i\u00e7in psikolojinin hayati bir \u00f6nemi oldu\u011funu (ve insan\u0131 merkez alan bir teorinin psikoloji olmadan yapamayaca\u011f\u0131n\u0131) kabul etmelerinin zaman\u0131 gelmi\u015ftir. Bu yaz\u0131m\u00acda, h\u00fcmanist psikanalizin u\u011fra\u015fm\u0131\u015f oldu\u011fu ya da ilgilenmesi gereken ana sorunlardan baz\u0131lar\u0131na i\u015faret etmek istiyorum.<\/p>\n

Ele al\u0131nmas\u0131 gereken ilk sorun “toplumsal karakter “sorunudur, yani (millet veya s\u0131n\u0131f gibi) bir grubun, \u00fcyelerinin hareket ve d\u00fc\u015f\u00fcncelerini etkin bi\u00e7imde belirleyen ortak karakter kal\u0131b\u0131d\u0131r. Bu kavram, Freud’un karakter kavram\u0131n\u0131n \u00f6zel bir geli\u015fmesidir (uzant\u0131s\u0131) ve \u00f6z\u00fc, karakterin hep bir de\u011fi\u015fim ve hareket halinde (dinamik) olu\u015fu fikrinden kaynaklan\u0131r. Freud karakteri, libidonun de\u011fi\u015fik t\u00fcrlerdeki u\u011fra\u015flar\u0131n\u0131n bir tezah\u00fcr\u00fc olarak d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrd\u00fc, ba\u015fka bir deyi\u015fle belli hedeflere y\u00f6nelen ve belli kaynaklardan gelen ruhsal enerji olarak de\u011ferlendirirdi. Oral, anal ve genital karakter kavramlar\u0131yla Freud, davran\u0131\u015f\u0131, belirli duygu y\u00fckl\u00fc \u00e7abalar\u0131n \u00fcr\u00fcn\u00fc olarak a\u00e7\u0131klayan yeni bir karakter modelini tan\u0131tm\u0131\u015ft\u0131. Freud bu \u00e7abalar\u0131n y\u00f6n ve \u015fiddetinin, \u00e7ocuklu\u011fun ilk d\u00f6nemlerinde “haz veren b\u00f6lgeler”le ilgili (a\u011f\u0131z, makat, cinsel organlar) ya\u015fananlar\u0131n sonucu oldu\u011funu varsay\u0131yordu. \u00d6teki varsay\u0131m\u0131, beden uzuvlar\u0131 hesaba kat\u0131lmazsa, libidonun geli\u015fmesinden esas sorumlunun ana ve baban\u0131n davran\u0131\u015flar\u0131 oldu\u011fuydu.<\/p>\n

Toplumsal karakter kavram\u0131, bir grubun payla\u015ft\u0131\u011f\u0131 karakter yap\u0131s\u0131n\u0131n kal\u0131b\u0131na i\u015faret eder. Toplumsal karakterin bi\u00e7imlen-mesindeki temel etkenin, \u00fcretim bi\u00e7imi ve bundan do\u011fan toplumsal tabakala\u015fman\u0131n yaratt\u0131\u011f\u0131 hayat prati\u011fi oldu\u011funu varsayar. Toplumsal karakter, herhangi bir toplumun i\u015flemesi i\u00e7in gereken ve o toplum taraf\u0131ndan \u015fekil verilen ruhsal enerjinin \u00f6zel bir yap\u0131s\u0131d\u0131r. Ortalama bir ki\u015fi, yapmak zorunda oldu\u011fu baz\u0131 \u015feylere y\u00f6nelmeli ve davran\u0131\u015flar\u0131 “bu u\u011furda” olmal\u0131d\u0131r. B\u00f6ylelikle bir yandan toplumun kendi enerjisini toplumsal hedefler i\u00e7in kullanmas\u0131na izin verir, beri yandan da o ki\u015fi normal ya\u015fant\u0131s\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcr\u00fcr.<\/p>\n

\u0130nsan enerjisi toplumun i\u015fleyi\u015fi i\u00e7inde, genelde basit madd\u00ee enerji olarak (topra\u011f\u0131 s\u00fcren ya da yol yapan i\u015f\u00e7iler gibi) ve k\u0131smen de ruhsal\/manevi enerjinin kendine has bi\u00e7imleri olarak g\u00f6r\u00fcn\u00fcr. \u00d6teki kabilelere sald\u0131r\u0131p, soyarak ya\u015fayan bir ilkel toplulu\u011fun \u00fcyesi, sava\u015f\u00e7\u0131 bir karaktere sahip bulunmal\u0131, sava\u015fma, \u00f6ld\u00fcrme ve soyma h\u0131rs\u0131yla dolu olmal\u0131d\u0131r. Tar\u0131mla ge\u00e7inen bar\u0131\u015fc\u0131 bir kabilenin \u00fcyeleri ise, \u015fiddete de\u011fil, i\u015fbirli\u011fine e\u011filimli olmal\u0131d\u0131rlar. Feodal bir toplum, ancak bireylerin otoriteye itaat edilmesi ve kendilerinden r\u00fctbece yukar\u0131da olanlara sayg\u0131 ve hayranl\u0131k duyulmas\u0131 i\u00e7in \u00e7aba harcamalar\u0131 sonucunda iyi i\u015fler.<\/p>\n

Kapitalizm ise, ancak insanlar\u0131n \u00e7al\u0131\u015fmaya hevesli, disiplinli, dakik olmalar\u0131 ve en \u00e7ok ilgilendikleri \u015feyin para kazanmak olmas\u0131, aynca hayattaki temel ilkelerinin \u00fcretim ve al\u0131\u015fveri\u015ften do\u011fan k\u00e2r \u00fczerinde yo\u011funla\u015fmas\u0131 halinde y\u00fcr\u00fcyebilir.<\/p>\n

Kapitalizm ondokuzuncu y\u00fczy\u0131lda, biriktirmeyi seven kimselere ihtiya\u00e7 duyuyordu; yirminci y\u00fczy\u0131l\u0131n ortas\u0131nda ise, delice harcamay\u0131 ve t\u00fcketmeyi seven insanlara gerek duyuyor. Toplumsal karakter, insan enerjisinin bir \u00fcretim g\u00fcc\u00fc olarak kullan\u0131lmak \u00fczere, toplumsal s\u00fcre\u00e7 esnas\u0131nda kal\u0131ba d\u00f6k\u00fclerek ald\u0131\u011f\u0131 bi\u00e7imdir.<\/p>\n

Toplumsal karakter, bir toplumun elindeki b\u00fct\u00fcn etkileme yollar\u0131yla peki\u015ftirilir. E\u011fitim sistemiyle, diniyle, edebiyat\u0131, \u015fark\u0131lar\u0131, \u015fakalar\u0131, g\u00f6renekleri ve en \u00f6nemlisi ana-babalar\u0131n \u00e7ocuklar\u0131 yeti\u015ftirme y\u00f6ntemleriyle. Bu sonuncu \u00f6\u011fe \u00e7ok \u00f6nemlidir, \u00e7\u00fcnk\u00fc bireylerin karakter yap\u0131lar\u0131 b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde hayatlar\u0131n\u0131n ilk be\u015falt\u0131 y\u0131l\u0131nda \u015fekillenir. Ancak ana-baban\u0131n etkisi, asl\u0131nda kl\u00e2sik psikanalistlerin inand\u0131\u011f\u0131 gibi bireysel bir bi\u00e7imde yans\u0131maz. Ana-babalar hem kendi karakterleri yoluyla, hem de e\u011fitim y\u00f6ntemleriyle, asl\u0131nda toplumun kulland\u0131\u011f\u0131 arac\u0131lard\u0131r. Birbirlerinden \u00e7ok az farkl\u0131d\u0131rlar ve genellikle bu farklar, toplumsal karakter kal\u0131b\u0131n\u0131n toplumca istenen tarzda yarat\u0131lmas\u0131nda pek de bir de\u011fi\u015fiklik olu\u015fturmazlar.<\/p>\n

Herhangi bir toplumda, toplumsal karakter kavram\u0131n\u0131n form\u00fcle edilebilmesi, Freud’un karakter kavram\u0131n\u0131n temeli olan libido teorisinin bir yorumu olarak ortaya \u00e7\u0131kar. Libido teorisi, insan\u0131 bir makine kabul eden mekanik\u00e7i anlay\u0131\u015ftan kaynaklan\u0131r. Buna g\u00f6re libido, (kendini s\u00fcrd\u00fcrme d\u00fcrt\u00fcs\u00fc kenara b\u0131rak\u0131l\u0131rsa) bir enerji kayna\u011f\u0131d\u0131r ve “haz ilkesi”yle y\u00f6netilir. Bu ilke, libidonun artan geriliminin ola\u011fan d\u00fczeyine indirilmesi \u00e7abas\u0131 olarak dikkati \u00e7eker. Ben, bu anlay\u0131\u015fa kar\u015f\u0131t olarak (\u00f6zellikle “Kendini Savunan \u0130nsan” adl\u0131 kitab\u0131mda) g\u00f6stermeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131m ki, \u00f6ncelikle toplumsal bir varl\u0131k olan insan\u0131n \u00e7e\u015fitli \u00e7abalar\u0131, nesneleri kendine uydurmaya ve toplumsalla\u015fmaya duydu\u011fu ihtiyac\u0131n sonucu olarak meydana gelir. Kendine uydurma ve toplumsalla\u015fman\u0131n bi\u00e7imleri de, i\u00e7inde bulundu\u011fu \u00e7evreye ve onun yap\u0131s\u0131na g\u00f6re de\u011fi\u015fir. Bu anlay\u0131\u015fta insan, hedefleri olan \u00f6teki insanlara ve do\u011faya y\u00f6nelik duygu y\u00fckl\u00fc \u00e7abalar\u0131 ve kendini d\u00fcnyaya ba\u011flama ihtiyac\u0131yla tan\u0131mlanm\u0131\u015f g\u00f6r\u00fcn\u00fcr. Toplumsal karakter kavram\u0131, Marksist teoride yeteri kadar ilgilenilmemi\u015f olan \u00f6nemli sorulara cevap vermektedir.<\/p>\n

Ni\u00e7in bir toplum, sistem onlara zarar verse ve mant\u0131klar\u0131 topluma ba\u011fl\u0131l\u0131klar\u0131n\u0131n onlara zararl\u0131 oldu\u011funu s\u00f6ylese bile \u00fcyelerinin \u00e7o\u011funun deste\u011fini kazanmay\u0131 ba\u015far\u0131yor? Ni\u00e7in insanlar\u0131n ger\u00e7ek \u00e7\u0131karlar\u0131, her t\u00fcrl\u00fc ideolojik etkileme ve beyin y\u0131kaman\u0131n \u00fcretti\u011fi uydurma \u00e7\u0131karlardan daha a\u011f\u0131r basmam\u0131\u015ft\u0131r? Ni\u00e7in s\u0131n\u0131f bilinci ve sosyalizmin avantajlar\u0131na ili\u015fkin idrakler Marx’\u0131n umdu\u011fu kadar etkili olamad\u0131? \u0130\u015fte bu sorular\u0131n cevaplar\u0131 toplumsal karakter olgusunda yatar. Bir toplum, ortalama bir ki\u015finin karakter yap\u0131s\u0131n\u0131, yapmak zorunda oldu\u011fu \u015feyi sevecek \u015fekilde etkilemeyi bir kere ba\u015fard\u0131 m\u0131, o kimse toplumun ona sundu\u011fu ko\u015fullarla tatmin olur. Ibsen’in kahramanlar\u0131ndan birinin dedi\u011fi gibi, “istedi\u011fi her \u015feyi yapabilir, \u00e7\u00fcnk\u00fc yaln\u0131z yapabilece\u011fi \u015feyleri ister.” Boyun e\u011fmek gibi \u015feylerle tatmin olan bir toplumsal karakterin yozla\u015fm\u0131\u015f bir karakter oldu\u011funu s\u00f6ylemeye gerek var m\u0131? Ama b\u00f6yle bir karakter yozla\u015fm\u0131\u015f olsa da, olmasa da “iyi” i\u015flemesi i\u00e7in boyun e\u011fen insanlar isteyen bir toplumun i\u015fine yarar.<\/p>\n

Toplumsal karakter kavram\u0131, bunun yan\u0131 s\u0131ra bir toplumun madd\u00ee temeliyle “ideolojik \u00fcstyap\u0131s\u0131” aras\u0131ndaki ba\u011f\u0131 a\u00e7\u0131klamaya da yarar. \u00c7o\u011fu kere Marx, ideolojik \u00fcst yap\u0131n\u0131n ekonomik temelin yans\u0131mas\u0131ndan ba\u015fka bir \u015fey olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ima etti\u011fi \u015feklinde yorumlanm\u0131\u015ft\u0131r. Bu yorum do\u011fru de\u011fildir. Ger\u00e7ek \u015fu ki, Marx’\u0131n teorisinde, temel ile \u00fcst yap\u0131 aras\u0131ndaki ili\u015fkinin \u00f6zellikleri yeterince a\u00e7\u0131klanmam\u0131\u015ft\u0131r. Bir dinamik psikolojisi teorisi, \u00f6nce toplumun toplumsal karakteri \u00fcretti\u011fini ve sonra da ondan beslenen fikir ve ideolojileri geli\u015ftirip, onlara tutunmaya ya da dayanmaya e\u011filimli oldu\u011funu g\u00f6sterebilir. Oysa ki belli bir toplumsal karakteri yaratan (o da belli fikirler yarat\u0131r) yaln\u0131zca ekonomik temel de\u011fildir. Fikirler bir kere yarat\u0131ld\u0131lar m\u0131, toplumsal karakteri ve dolayl\u0131 olarak toplumsal ekonomik yap\u0131y\u0131 da etkilerler. Benim burada \u00fczerinde durdu\u011fum \u015fey \u015fu; toplumsal karakter, sosyo-ekonomik yap\u0131 ile bir toplumda yayg\u0131n olan fikir ve idealler aras\u0131nda arac\u0131 durumundad\u0131r. Her iki y\u00f6nde de arac\u0131d\u0131r, ekonomik temelden fikirlere ve fikirlerden ekonomik temele. A\u015fa\u011f\u0131daki taslak bu anlay\u0131\u015f\u0131 ifade eder:<\/p>\n

a-Ekonomik Temel
b-Toplumsal Karakter
c-Fikirler ve idealler<\/p>\n

Toplumsal karakter kavram\u0131, insan enerjisinin herhangi bir ba\u015fka hammadde gibi, bir toplum taraf\u0131ndan o toplumun ihtiya\u00e7lar\u0131 ve ama\u00e7lar\u0131 i\u00e7in nas\u0131l kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klayabilir. Asl\u0131nda, insan, do\u011fal g\u00fc\u00e7lerin en esneklerinden biridir; hemen her maksada \u00e2let edilebilir; nefret etmesi ya da i\u015fbirli\u011fi yapmas\u0131, boyun e\u011fmesi veya ba\u015f kald\u0131rmas\u0131, \u0131zd\u0131raptan ya da mutluluktan ho\u015flanmas\u0131 sa\u011flanabilir.<\/p>\n

Bunlar\u0131n hepsi do\u011fru olmas\u0131na ra\u011fmen, insan\u0131n varolu\u015f sorununu sadece, insan\u00ee g\u00fc\u00e7lerini tam olarak ortaya koymak yoluyla \u00e7\u00f6zebilece\u011fi de bir ger\u00e7ektir. Bir toplum insan\u0131 ne kadar bozarsa, insan da bu durumdan o kadar rahats\u0131z olur, pay\u0131na d\u00fc\u015fenden memnun olsa bile, bu b\u00f6yledir. \u00c7\u00fcnk\u00fc bilin\u00e7alt\u0131nda tatminsizdir ve sonunda onu kendisini yozla\u015ft\u0131ran toplumsal yap\u0131lar\u0131 de\u011fi\u015ftirmeye iten unsur da, yine bu duyumsuzlu\u011fun kendisidir. Bunu yapamazsa, s\u00fcrekli hastal\u0131k yaratan bu toplum bi\u00e7imi, insanlar\u0131 da birlikte s\u00fcr\u00fckleyerek, yok olacakt\u0131r. Toplumsal de\u011fi\u015fme ve devrim yaln\u0131zca eski toplumsal kurumlarla \u00e7at\u0131\u015fan yeni \u00fcretim g\u00fc\u00e7leri taraf\u0131ndan de\u011fil, ayn\u0131 zamanda insanl\u0131k d\u0131\u015f\u0131 toplumsal ko\u015fullarla, de\u011fi\u015ftirilemeyen insan ihtiya\u00e7lar\u0131 aras\u0131ndaki \u00e7eli\u015fkiden de do\u011fabilir. \u0130nsana hemen hemen her \u015fey yapabilirsiniz, fakat ancak “hemen hemen”. Nitekim insanl\u0131\u011f\u0131n \u00f6zg\u00fcrl\u00fck sava\u015f\u0131n\u0131n tarihi de, bu ilkenin en etkili ifadesidir.<\/p>\n

Toplumsal karakter kavram\u0131 sadece kendini genel ele\u015ftirilere a\u00e7\u0131k tutan teorik bir kavram de\u011fildir. Belli bir tutumda ya da toplumsal s\u0131n\u0131fta \u00e7e\u015fitli t\u00fcrlerden toplumsal karakterlerin s\u0131kl\u0131\u011f\u0131n\u0131 bulmak isteyen deneysel \u00e7al\u0131\u015fmalar i\u00e7in de yararl\u0131 ve \u00f6nemlidir. “K\u00f6yl\u00fc karakterini bireyci, istif\u00e7i, inat\u00e7\u0131, i\u015f birli\u011fine pek yakla\u015fmayan, zaman ve dakiklikle fazla ilgisi olmayan diye tan\u0131mlad\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 kabul edersek, bu belirtilerin b\u00fct\u00fcn\u00fc, \u00e7e\u015fitli de\u011fi\u015fik niteliklerin toplam\u0131 de\u011fil, enerji dolu tek bir yap\u0131 olarak ortaya \u00e7\u0131kar. Herhangi bir bi\u00e7imde bu \u00f6zelliklerin de\u011fi\u015ftirilmesi i\u00e7in giri\u015fimler olursa, bu yap\u0131, ya \u015fiddetle ya da sessiz engelleme yoluyla yo\u011fun bir direni\u015f g\u00f6sterecektir. Ona sunulacak olan ekonomik avantajlar bile kolayca sonu\u00e7 verm\u0131eyecektir. Bu sendrom varl\u0131\u011f\u0131n\u0131, k\u00f6yl\u00fc hayat\u0131n\u0131n binlerce y\u0131ld\u0131r tipik \u00f6zelli\u011fi olan, bilinen \u00fcretim bi\u00e7imine bor\u00e7ludur. Ayn\u0131 \u015fey, y\u0131ld\u0131z\u0131 s\u00f6nmekte olan bir alt-orta s\u0131n\u0131f i\u00e7in de ge\u00e7erlidir; ister Hitler’i iktidara getirmi\u015f olanlar, isterse de A.B.D.’nin G\u00fcneyi’ndeki yoksul beyazlar olsun.<\/p>\n

Bu gibi gruplarda, her t\u00fcrl\u00fc olumlu k\u00fclt\u00fcrel uyaran\u0131n yoklu\u011fu, toplumun ilerlemesi y\u00fcz\u00fcnden geride kalm\u0131\u015f olmaktan duyduklar\u0131 i\u00e7erleme ve bir zamanlar onlara gurur veren imajlar\u0131 y\u0131kanlara y\u00f6nelen nefret onlarda; \u00f6l\u00fcm sevgisi (nekrofili), kan ba\u011f\u0131 tutkusu, toprak anaya a\u015f\u0131r\u0131 ve sa\u011fl\u0131ks\u0131z bir d\u00fc\u015fk\u00fcnl\u00fck ve yo\u011fun grup narsisizminden meydana gelen bir karakter sendromu yarat\u0131r. Bu t\u00fcrl\u00fc bir grup narsisizmi, ifadesini a\u015f\u0131r\u0131 milliyet\u00e7ilik ve \u0131rk\u00e7\u0131l\u0131kta bulur.<\/p>\n

Son bir \u00f6rnek: Sanayi i\u015f\u00e7isinin karakter yap\u0131s\u0131nda, dakiklik ve kesinlik, disiplin ve tak\u0131m \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131na uyum gibi \u00f6zellikler bulunur. B\u00f6ylesi karakter \u00f6zelliklerinden olu\u015fan bu k\u00fcme, bir sanayi i\u015f\u00e7isinin \u00fcst\u00fcne d\u00fc\u015feni yapabilmesi i\u00e7in gerekenin asgarisidir. Ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131k-ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k, ilgi-kay\u0131ts\u0131zl\u0131k, etkinilik-edilginlik gibi \u00f6teki farklar, g\u00fcn\u00fcm\u00fczde ve gelecekte i\u015f\u00e7inin karakter yap\u0131s\u0131 i\u00e7in son derecede \u00f6nemli olmalar\u0131na ra\u011fmen, bu noktada g\u00f6z \u00f6n\u00fcne al\u0131nmad\u0131.)
Toplumsal karakter kavram\u0131n\u0131n en \u00f6nemli uygulamas\u0131, Marx’\u0131n hayal etti\u011fi sosyalist toplumun, gelecekteki toplumsal karakterini (mal ve servet edinme h\u0131rs\u0131yla tan\u0131nan) 19. y\u00fczy\u0131l toplumsal karakterinden ve (ileri derecede s\u0131naile\u015fmi\u015f toplumlarda, ister kapitalist olsun ister kom\u00fcnist, gitgide daha \u00e7ok g\u00f6r\u00fclen) 20. y\u00fczy\u0131l toplumsal karakteri olan “t\u00fcketen insan” (homo consumens) karakterinden ay\u0131rdetme \u00e7abas\u0131nda g\u00f6r\u00fcl\u00fcr.<\/p>\n

Homo consumens (t\u00fcketen insan), esas hedefi, \u00f6ncelikle sahip olmak de\u011fil, t\u00fcketmek ve gitgide daha \u00e7ok t\u00fcketmek olan insand\u0131r. B\u00f6ylece i\u00e7indeki bo\u015flu\u011fu, edilginli\u011fi, yaln\u0131zl\u0131\u011f\u0131 ve kayg\u0131lar\u0131 giderece\u011fini san\u0131r. Dev giri\u015fimlerin, dev bir sanayinin, h\u00fck\u00fcmet ve sendika b\u00fcrokrasilerinin \u015fekillendirdi\u011fi bir toplumda, \u00e7al\u0131\u015fma konumunu ve ko\u015fullar\u0131n\u0131 hi\u00e7 etkileyemeyen birey, kendini g\u00fc\u00e7s\u00fcz, yaln\u0131z, b\u0131kk\u0131n, s\u0131k\u0131lm\u0131\u015f ve kayg\u0131l\u0131 hisseder. Bir yandan da b\u00fcy\u00fck t\u00fcketim sanayilerinin k\u00e2r ihtiya\u00e7lar\u0131 rekl\u00e2mlar yoluyla onu obur bir yarat\u0131k haline getirir; bu m\u00fcthi\u015f emici yarat\u0131k, t\u00fcketmek ve hep daha \u00e7ok t\u00fcketmek ister. Onun i\u00e7in her \u015fey (sigaralar, i\u00e7kiler, cinsellik, filmler, televizyon, geziler ve hatta e\u011fitim, kitaplar ve konferanslar bile) birer t\u00fcketim maddesi olmu\u015ftur. Ayr\u0131ca \u00fcretim \u00e7ark\u0131n\u0131n d\u00f6nebilmesi i\u00e7in yeni uydurma ihtiya\u00e7lar yarat\u0131l\u0131r, insan\u0131n zevkleriyle ve be\u011fenileriyle oynan\u0131r.<\/p>\n

T\u00fcketen insan, karakterinin a\u015f\u0131r\u0131 bi\u00e7imleri iyi bilinen psikopatolojik bir olgudur. Gizli kayg\u0131 ve ruhsal \u00e7\u00f6k\u00fcnt\u00fclerinden ka\u00e7mak i\u00e7in a\u015f\u0131r\u0131 yeme, a\u015f\u0131r\u0131 al\u0131\u015fveri\u015f ve alkolizmden medet uman, bir tel\u00e2fi arayan pek \u00e7ok depresyonlu ve kayg\u0131l\u0131 ki\u015finin \u00f6yk\u00fcs\u00fcnde bu olgu g\u00f6r\u00fcl\u00fcr.<\/p>\n

Freud’un “a\u011f\u0131zc\u0131l-al\u0131c\u0131 (oral) karakter” dedi\u011fi \u015feyin a\u015f\u0131r\u0131 bir \u00f6rne\u011fi olan t\u00fcketim a\u00e7g\u00f6zl\u00fcl\u00fc\u011f\u00fc, bug\u00fcnk\u00fc s\u0131naile\u015fmi\u015f toplumda en egemen ruhsal etmen olma yolundad\u0131r. T\u00fcketen insan, mutluluk yan\u0131lsamas\u0131 (ill\u00fczyonu, serab\u0131) i\u00e7indedir, oysa bilin\u00e7alt\u0131nda, s\u0131k\u0131nt\u0131 ve edilginlikten bo\u011fulmaktad\u0131r. Makineleri daha \u00e7ok h\u00fckm\u00fc alt\u0131na ald\u0131k\u00e7a, bir insan olarak daha g\u00fc\u00e7s\u00fcz ve etkisiz hale gelmektedir; daha \u00e7ok t\u00fckettik\u00e7e, s\u0131nai d\u00fczenin yaratt\u0131\u011f\u0131 ve can\u0131 istedi\u011fi gibi oynad\u0131\u011f\u0131 ve nedense (!) hep artan ihtiya\u00e7lanna daha \u00e7ok ba\u011fland\u0131\u011f\u0131 bir k\u00f6le gibi olmaktad\u0131r. Heyecan ve tahri\u011fi co\u015fku, sevin\u00e7 ve mutluluk sanmakta, maddi rahatl\u0131\u011f\u0131, canl\u0131 ve din\u00e7 olmakla kar\u0131\u015ft\u0131rmaktad\u0131r. Doyurulmu\u015f a\u00e7g\u00f6zl\u00fcl\u00fck hayat\u0131n anlam\u0131 olmakta, bunu sa\u011flamak i\u00e7in \u00e7abalamak ise, yeni bir din haline gelmektedir. T\u00fcketme \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc, insan \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn \u00f6z\u00fc san\u0131lmaktad\u0131r.<\/p>\n

Bu t\u00fcketim ruhu, Marx’\u0131n tasarlad\u0131\u011f\u0131 sosyalist toplum ruhunun tam tersidir. Marx, kapitalizmde gizli olan bu tehlikeyi tam bir netlikle g\u00f6rm\u00fc\u015ft\u00fc. Onun gayesi insan\u0131n \u00e7ok “varoldu\u011fu” bir toplumdu, \u00e7ok sahip oldu\u011fu ya da \u00e7ok t\u00fcketti\u011fi de\u011fil. \u0130nsan\u0131 tam anlam\u0131yla canl\u0131, uyan\u0131k ve duyarl\u0131 bir hale getirmek, a\u00e7g\u00f6zl\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn k\u00f6lesi olmayacak \u015fekilde madd\u00ee h\u0131rs zincirlerinden kurtarmak istiyordu. “\u00c7ok say\u0131da yararl\u0131 \u015feyin \u00fcretilmesi, \u00e7ok say\u0131da yarars\u0131z insan\u0131n yarat\u0131lmas\u0131yla sonu\u00e7lan\u0131r” diye yazm\u0131\u015ft\u0131 Marx. Sefalet derecesindeki yoksullu\u011fu yery\u00fcz\u00fcnden silmek istiyordu, \u00e7\u00fcnk\u00fc bu, insan\u0131n “tam insan” olmas\u0131na engel olan bir durumdu. Onun amac\u0131, t\u00fcketimin en \u00e7o\u011fu de\u011fil, en uygunuydu; daha tam ve daha ho\u015fnut edici, i\u00e7 zenginli\u011fi olan bir hayata g\u00f6t\u00fcren ger\u00e7ek insan ihtiya\u00e7lar\u0131n\u0131n kar\u015f\u0131lanmas\u0131yd\u0131.<\/p>\n

Tarihin garip cilvelerinden biri, maddi h\u0131rs\u0131n tatmini demek olan kapitalizm ruhunun, pl\u00e2nl\u0131 ekonomileriyle buna direnme imk\u00e2nlar\u0131 olan kom\u00fcnist ve sosyalist \u00fclkeleri fethediyor olu\u015fudur. Tabii ki bu s\u00fcrecin kendi bir mant\u0131\u011f\u0131 var. Kapitalizmin maddi ba\u015fans\u0131, Avrupa’da kom\u00fcnizmin zafer kazand\u0131\u011f\u0131, nisbeten yoksul \u00fclkelerde \u00e7ok derin izler b\u0131rakt\u0131 ve sosyalizmin zaferi, kapitalizmle ba\u015far\u0131l\u0131 bir bi\u00e7imde rekabet edebilmesine ba\u011fland\u0131.<\/p>\n

Sosyalizm, ekonomik \u00fcretimin de\u011fil, insan\u0131n geli\u015fmesinin as\u0131l gaye oldu\u011fu bir toplum haline gelmeye yaramaktan ziyade, yoksul \u00fclkelerin s\u0131naile\u015fmesini kapitalizmden daha \u00e7abuk ger\u00e7ekle\u015ftiren bir sistem olmakla yetinme tehlikesiyle kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131yad\u0131r. Sovyet kom\u00fcnizmi Marx’\u0131n “maddecili\u011finin” kaba bir yorumunu kabul ederek, t\u0131pk\u0131 kapitalist \u00fclkeler gibi (Marx’\u0131n en b\u00fcy\u00fck temsilcilerinden biri oldu\u011fu) h\u00fcmanist \u00f6zl\u00fc gelenekle temas\u0131 kaybetti\u011fi i\u00e7in bu geli\u015fme h\u0131zland\u0131.<\/p>\n

Sosyalist \u00fclkelerin kendi n\u00fcfuslar\u0131n\u0131n me\u015fru madd\u00ee ihtiya\u00e7lar\u0131n\u0131 kar\u015f\u0131lama sorununu h\u00e2l\u00e2 \u00e7\u00f6zememi\u015f olduklar\u0131 do\u011frudur (A.B.D.’de bile n\u00fcfusun y\u00fczde k\u0131rk\u0131 “m\u00fcreffeh” de\u011fildir). Fakat sosyalist iktisat\u00e7\u0131, filozof ve psikologlar\u0131n dikkat etmeleri gereken tehlike, en uygun t\u00fcketim hedefinin, bir anda en \u00e7ok t\u00fcketime d\u00f6n\u00fc\u015febilece\u011fi olgusudur. Bu nokta hayati \u00f6nemdedir. Sosyalist teorisyenlerin g\u00f6revi, insan ihtiya\u00e7lar\u0131n\u0131n \u00f6zelliklerini incelemek ve sonra da, tatmini insan\u0131 daha hayat dolu ve duyarl\u0131 yapan ger\u00e7ek ihtiya\u00e7larla, insan\u0131 zay\u0131flatan, onu edilgin, b\u0131kk\u0131n, “e\u015fya” h\u0131rs\u0131n\u0131n k\u00f6lesi yapan, kapitalizmin yaratm\u0131\u015f oldu\u011fu uydurma ihtiya\u00e7lar aras\u0131ndaki fark\u0131 ortaya \u00e7\u0131karacak \u00f6l\u00e7\u00fctler bulmakt\u0131r.<\/p>\n

Benim burada dikkat \u00e7ekti\u011fim nokta, \u00fcretimin kendisinin k\u0131s\u0131tlanmas\u0131 de\u011fil, fakat bireysel t\u00fcketim ihtiyac\u0131n\u0131n zarur\u00ee olanlar\u0131 kar\u015f\u0131land\u0131ktan sonra, kaynaklar\u0131n okul, k\u00fct\u00fcphane, tiyatro, park, hastane, toplu ta\u015f\u0131ma gibi toplumsal hizmet \u00fcretimine y\u00f6nlendirilmesi gerekti\u011fidir. Tam s\u0131naile\u015fmi\u015f \u00fclkelerdeki durmadan artan bireysel t\u00fcketim; rekabet, a\u00e7g\u00f6zl\u00fcl\u00fck ve k\u0131skan\u00e7l\u0131\u011f\u0131n yaln\u0131z \u00f6zel m\u00fclkiyetten de\u011fil, ayn\u0131 zamanda s\u0131n\u0131rs\u0131z \u00f6zel t\u00fcketimden de kaynakland\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcrmektedir. Sosyalist teorisyenler \u015fu ger\u00e7ekleri g\u00f6zden ka\u00e7\u0131rmamal\u0131d\u0131rlar: H\u00fcmanist sosyalizmin amac\u0131, “tam insan”\u0131n eksiksiz geli\u015fimine hizmet edecek bir \u00fcretim tarz\u0131na sahip olan bir sanayi toplumu kurmakt\u0131r, t\u00fcketen insan\u0131n yarat\u0131lmas\u0131na yol a\u00e7acak de\u011fil. Sosyalist toplum, i\u00e7inde insanlar\u0131n ya\u015famas\u0131na ve geli\u015fmesine uygun bir yap\u0131 (ya da d\u00fczen) olan bir sanayi toplumu bi\u00e7imidir.<\/p>\n

Toplumsal karakterin \u00fczerinde \u00e7al\u0131\u015f\u0131lmas\u0131na izin veren deneysel y\u00f6ntemler vard\u0131r. B\u00f6yle \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n amac\u0131, genel n\u00fcfus i\u00e7inde ve ayn\u0131 zamanda her s\u0131n\u0131f\u0131n kendi i\u00e7inde \u00e7e\u015fitli karakter sendromlar\u0131n\u0131n s\u0131kl\u0131\u011f\u0131n\u0131, buradaki \u00e7e\u015fitli etkenlerin \u015fiddetini ve farkl\u0131 sosyo-ekonomik ko\u015fullar\u0131n do\u011furdu\u011fu yeni veya biribiriyle \u00e7eli\u015fen etkenleri bulup, ortaya \u00e7\u0131karmakt\u0131r.<\/p>\n

Bu de\u011fi\u015fkenlerin hepsi, mevcut karakter yap\u0131s\u0131n\u0131n sa\u011flaml\u0131\u011f\u0131n\u0131, de\u011fi\u015fim s\u00fcrecini ve ayn\u0131 zamanda bu t\u00fcr de\u011fi\u015fimleri hangi \u00f6nlemlerin h\u0131zland\u0131raca\u011f\u0131n\u0131 iyice anlamaya izin verirler. B\u00f6yle bir “derin anlama”n\u0131n tar\u0131mdan sanayiye ge\u00e7mekte olan \u00fclkelerde ve ayn\u0131 zamanda kapitalizm ya da devlet kapitalizmi alt\u0131ndaki i\u015f\u00e7inin yabanc\u0131la\u015fma \u015fartlar\u0131 alt\u0131ndan ger\u00e7ek sosyalizmin \u015fartlar\u0131na ge\u00e7i\u015fi konusunda ne denli \u00f6nemli oldu\u011funu s\u00f6ylemeye gerek var m\u0131? Bunun da \u00f6tesinde, b\u00f6yle \u00e7al\u0131\u015fmalar siyasal eylemlere k\u0131lavuzluk ederler. E\u011fer halk\u0131n siyasal “kanaatleri”ni anketlerin tespit etti\u011fi \u015fekilde bilirsem, \u00e7ok yak\u0131n gelecekte nas\u0131l davranmaya yatk\u0131n olduklar\u0131n\u0131 da anlar\u0131m. E\u011fer “\u015fu an i\u00e7in bilin\u00e7li olarak hen\u00fcz ortaya konmu\u015f olmayan”, s\u00f6z gelimi \u0131rk\u00e7\u0131l\u0131k, sava\u015fa ya da bar\u0131\u015fa e\u011filim gibi ruhsal etkenlerin g\u00fcc\u00fcn\u00fc \u00f6\u011frenmek istersem, karakterle ilgili bu gibi incelemeler bana, geri pl\u00e2nda yatan, toplumsal s\u00fcre\u00e7 i\u00e7inde devreye giren ve ancak bir s\u00fcre sonra a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131kan etkenlerle ilgili bilgi sa\u011flar.<\/p>\n

Yukar\u0131da s\u00f6z\u00fc edilen karakter verilerini sa\u011flamak i\u00e7in kullan\u0131labilecek y\u00f6ntemleri ayr\u0131nt\u0131l\u0131 olarak tart\u0131\u015fmaya bu yaz\u0131n\u0131n hacmi uygun de\u011fil. Hepsinin ortak noktas\u0131, i\u00e7sel ve genellikle bilin\u00e7d\u0131\u015f\u0131 ger\u00e7e\u011fin anlat\u0131m\u0131 i\u00e7in ideolojileri (rasyonelle\u015ftirmeleri) kabul etme yanl\u0131\u015f\u0131ndan ka\u00e7\u0131nmakt\u0131r. \u00c7ok yararl\u0131 oldu\u011fu tecr\u00fcbelerle anla\u015f\u0131lm\u0131\u015f olan bir y\u00f6ntem de a\u00e7\u0131k u\u00e7lu soru anketidir. Bu y\u00f6ntemde verilen cevaplar bilin\u00e7d\u0131\u015f\u0131 anlamlar\u0131na g\u00f6re yorumlan\u0131r. B\u00f6ylece: “Tarihteki ki\u015filerden en \u00e7ok be\u011fendikleriniz kimlerdir?” sorusuna bir cevap: “B\u00fcy\u00fck \u0130skender, Neron, Marx ve Lenin”, bir ba\u015fka cevap da: “Sokrates, Pasteur, Marx ve Lenin” oldu\u011fu zaman, ilk cevab\u0131 verenin kuvvet ve sert otorite yanl\u0131s\u0131 oldu\u011fu, ikinci ki\u015finin ise, hayat\u0131n s\u00fcrmesi ve g\u00fczelle\u015fmesi i\u00e7in insanl\u0131\u011fa hizmet edenleri be\u011fendi\u011fi sonucu \u00e7\u0131kar\u0131l\u0131r. Geni\u015fletilmi\u015f bir yans\u0131t\u0131c\u0131 (projektif) anket kullanarak, bir kimsenin karakter yap\u0131s\u0131n\u0131n g\u00fcvenilir bir resmini elde etmek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. \u00d6teki yans\u0131t\u0131c\u0131 testler de; sevilen \u015fakalar, \u015fark\u0131lar, \u00f6yk\u00fcler ve g\u00f6zlenebilir davran\u0131\u015flar (hele psikanalizci bir g\u00f6zlem i\u00e7in pek \u00f6nemli olan “ufak davran\u0131\u015flar\u0131n \u00e7\u00f6z\u00fcmlenmesi) o ki\u015fi ile ilgili do\u011fru sonu\u00e7lar \u00e7\u0131karmaya yard\u0131m ederler. Y\u00f6ntem a\u00e7\u0131s\u0131ndan bu \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n hepsinde as\u0131l \u00f6ne \u00e7\u0131kan, \u00fcretim bi\u00e7imi ve onun yaratt\u0131\u011f\u0131 s\u0131n\u0131fla\u015fma ile en belirli karakter \u00f6zellikleri ve bunlar\u0131n olu\u015fturduklar\u0131 sendromlar ve bu iki veri tak\u0131m\u0131 aras\u0131ndaki ili\u015fkidir. Tabakalara ayr\u0131lm\u0131\u015f \u00d6rnekleme y\u00f6ntemiyle, b\u00fct\u00fcn bir millet veya toplum s\u0131n\u0131f\u0131, bin ki\u015fiden az bir topluluk \u00fczerinde ara\u015ft\u0131rma yap\u0131larak tan\u0131nabilir.<\/p>\n

\u00c7\u00f6z\u00fcmleyici (analitik) sosyal psikolojinin bir ba\u015fka \u00f6nemli yan\u0131, Freud’un “bilin\u00e7d\u0131\u015f\u0131” dedi\u011fi \u015feydir. Ancak Freud esas olarak bireysel bast\u0131rma ile ilgilenmi\u015fken, Marksist sosyal psikoloji do\u011frultusunda inceleme yapanlar, en \u00e7ok \u00f6zellikle “toplumsal bilin\u00e7d\u0131\u015f\u0131”na ilgi duyacaklard\u0131r. Bu kavram, b\u00fcy\u00fck gruplara \u00f6zg\u00fc i\u00e7 ger\u00e7e\u011fin bast\u0131r\u0131lmas\u0131yla ilgilidir. Her toplum, \u00fcyelerinin ya da belli bir s\u0131n\u0131ftakilerin, fark\u0131na var\u0131ld\u0131\u011f\u0131 takdirde, toplum i\u00e7in “tehlikeli” olacak d\u00fc\u015f\u00fcnce veya hareketlere yol a\u00e7abilecek d\u00fcrt\u00fclerin fark\u0131na varmalar\u0131na izin vermemek i\u00e7in, elinden geleni yapmak zorundad\u0131r. En etkili sans\u00fcr, bas\u0131lm\u0131\u015f ya da s\u00f6ylenmi\u015f s\u00f6z d\u00fczeyinde de\u011fil, fakat d\u00fc\u015f\u00fcncelerin bilin\u00e7 d\u00fczeyine bile y\u00fckselmesini \u00f6nleyerek, yani “tehlikeli uyan\u0131kl\u0131\u011f\u0131n” bast\u0131r\u0131lmas\u0131yla olur. Elbette ki, toplumsal bilin\u00e7d\u0131\u015f\u0131n\u0131n i\u00e7eri\u011fi, toplum yap\u0131s\u0131n\u0131n \u00e7e\u015fitli bi\u00e7imlerine g\u00f6re de\u011fi\u015fir:<\/p>\n

Sald\u0131rganl\u0131k, isyank\u00e2rl\u0131k, ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131k, yaln\u0131zl\u0131k, mutsuzluk, s\u0131k\u0131nt\u0131 bu i\u00e7eriklere verilebilecek sadece birka\u00e7 \u00f6rnektir. Bast\u0131r\u0131lan d\u00fcrt\u00fcler, bask\u0131 alt\u0131nda tutulmal\u0131 ve onu ink\u00e2r eden ya da tersini savunan ideolojilerle “terbiye edilmeli”dir. Bu nedenle g\u00fcn\u00fcm\u00fcz\u00fcn sanayi toplumunun s\u0131k\u0131nt\u0131l\u0131, kayg\u0131l\u0131 ve mutsuz insan\u0131na da, asl\u0131nda mutlu ve ne\u015fe dolu oldu\u011fu \u00f6\u011fretilmektedir.<\/p>\n

Ba\u015fka baz\u0131 toplumlarda, d\u00fc\u015f\u00fcnce ve anlat\u0131m \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcnden mahrum b\u0131rak\u0131lm\u0131\u015f olan insanlara, en m\u00fckemmel \u00f6zg\u00fcrl\u00fck bi\u00e7imine ula\u015fm\u0131\u015f olduklar\u0131 s\u00f6ylenir, ama o \u00f6zg\u00fcrl\u00fck ad\u0131na \u015fimdilik sadece liderleri konu\u015fmaktad\u0131r. Baz\u0131 sistemlerde ise, ya\u015fama sevgisi bast\u0131r\u0131l\u0131p, yerine m\u00fclkiyet sevgisi te\u015fvik edilirken, baz\u0131lar\u0131nda yabanc\u0131la\u015fman\u0131n fark\u0131na var\u0131lmas\u0131 engellenmekte, onun yerine “sosyalist \u00fclkede yabanc\u0131la\u015fma olamaz” slogan\u0131 alk\u0131\u015flanmaktad\u0131r.<\/p>\n

Bilin\u00e7alt\u0131 olgusunu anlatman\u0131n bir di\u011fer yolu da, ondan Hegel ve Marx’\u0131n terimleriyle s\u00f6z etmektir. Yani, kararlar\u0131nda \u00f6zg\u00fcr oldu\u011funu sanan insan\u0131n arkas\u0131nda etkili olan kuvvetlerin toplam\u0131 ya da Adam Smith’in dedi\u011fi gibi, “iktisat insan\u0131 (homo economicus) \u00f6yle bir g\u00f6r\u00fcnmeyen el taraf\u0131ndan g\u00fcd\u00fcl\u00fcr ki, vard\u0131\u011f\u0131 sonucun, onun as\u0131l niyetiyle hi\u00e7bir ilgisi yoktur.” Smith i\u00e7in bu g\u00f6r\u00fcnmeyen el iyiydi, Marx’a (ve ayn\u0131 zamanda Freud’a) g\u00f6re ise, tehlikeli bir \u015feydi; etkisini yok etmek i\u00e7in onun ortaya \u00e7\u0131kar\u0131lmas\u0131 gerekiyordu. Bilin\u00e7, toplumsal bir olgudur ve Marx’a g\u00f6re i\u00e7eri\u011finin \u00e7o\u011fu da “yalanc\u0131 bilin\u00e7”tir, yani bast\u0131r\u0131lan kuvvetlerin eseri olarak olu\u015fmu\u015ftur.<\/p>\n

Bilin\u00e7alt\u0131, t\u0131pk\u0131 bilin\u00e7 gibi, toplumsal bir olgudur. Pek \u00e7ok ger\u00e7e\u011fin ve insana \u00f6zg\u00fc ya\u015fanm\u0131\u015f olay\u0131n, bilin\u00e7alt\u0131ndan bilince y\u00fckselmesine izin vermeyen bir “toplumsal s\u00fczge\u00e7” taraf\u0131ndan s\u0131n\u0131rlan\u0131r. Bu toplumsal s\u00fczge\u00e7, dil, mant\u0131k ve toplumsal tabulardan meydana gelir. Ger\u00e7ekte toplumca \u00fcretilmi\u015f ve payla\u015f\u0131lm\u0131\u015f hayal \u00fcr\u00fcnlerinden ba\u015fka bir \u015fey olmayan, ama ki\u015filer taraf\u0131ndan hakikat olarak alg\u0131lanan ideolojilerle maskelenir. Bilince ve bast\u0131rma olgusuna bu yakla\u015f\u0131m, Marx’\u0131n “toplumsal varolu\u015fun \u00f6zellikleri bilinci belirler” \u015feklindeki anlat\u0131m\u0131n\u0131n ge\u00e7erli oldu\u011funu deneysel olarak kan\u0131tlayabilir.<\/p>\n

Bu yakla\u015f\u0131mlar\u0131n bir sonucu olarak, kat\u0131 Freudcu ve Marksist y\u00f6nelimli psikanaliz g\u00f6r\u00fc\u015fleri aras\u0131nda bir teorik fark daha ortaya \u00e7\u0131kmaktad\u0131r. Bast\u0131r\u0131lan en \u00f6nemli konunun ensest (aile i\u00e7i cinsel ili\u015fki) iste\u011fi olmas\u0131 bir yana Freud; en etkili bast\u0131rma sebebinin had\u0131m edilme korkusu oldu\u011funa inan\u0131rd\u0131 Ben buna kat\u0131lm\u0131yorum ve hem bireysel, hem de toplumsal d\u00fczeylerde, insan\u0131n en b\u00fcy\u00fck korkusunun hemcinslerinden tamamen kopup, toplumun d\u0131\u015f\u0131na itilmek ya da toplumun d\u0131\u015f\u0131nda kalmak oldu\u011funa inan\u0131yorum. \u00d6l\u00fcm korkusuna bile dayanmak daha kolayd\u0131r. Toplum, bast\u0131rma taleplerini “toplum d\u0131\u015f\u0131na itme, toplumdan tecrit etme” tehditleriyle yerine getirtir. Ya\u015fanan belli olaylar\u0131 ink\u00e2r etmezseniz, toplumdan biri de\u011filsiniz demektir. O zaman hi\u00e7bir yere ait de\u011filsiniz ve akl\u0131n\u0131z\u0131 ka\u00e7\u0131rma tehlikesi i\u00e7indesiniz. (Ak\u0131l hastal\u0131\u011f\u0131 asl\u0131nda, d\u0131\u015f d\u00fcnyayla t\u00fcm ba\u011flar\u0131n ortadan kalkmas\u0131yla kendini belli eden bir durumdur.)<\/p>\n

Marksistler genellikle, insan fark\u0131nda olmadan ona y\u00f6n veren \u015feyin, ekonomik etmenler ve bunlar\u0131n siyasal sembolleri (uzant\u0131lar\u0131) oldu\u011funu kabul etmi\u015flerdir. Ama psikanaliz alan\u0131ndaki incelemeler, bunun fazla dar bir anlay\u0131\u015f oldu\u011funu g\u00f6steriyor. Toplum, insanlardan olu\u015fur ve her bir ki\u015fi, en az geli\u015fmi\u015finden, en olgununa kadar duygu ve enerji dolu potansiyellerle donanm\u0131\u015ft\u0131r. Bir b\u00fct\u00fcn olarak, bu insan potansiyeli her topluma \u00f6zg\u00fc ekonomik ve sosyal etmenlerin karma etkisiyle yo\u011frulur. Toplumun b\u00fct\u00fcn\u00fcne ait olan bu etmenler, belli bir toplumsal bilin\u00e7alt\u0131 ve belli \u00e7eli\u015fkiler \u00fcretirler. Bu \u00e7eli\u015fkiler, insan\u0131 bask\u0131 alt\u0131na alan fakt\u00f6rlerle, akl\u0131 ba\u015f\u0131nda bir insan\u0131n ya\u015famas\u0131 i\u00e7in zorunlu olan insan ihtiya\u00e7lar\u0131 aras\u0131nda ortaya \u00e7\u0131kar. (Bu ihtiya\u00e7lara \u00f6rnek ola\u00acrak asgar\u00ee \u00f6zg\u00fcrl\u00fck, uyar\u0131m, yani be\u015f duyumuzun hissetti\u011fi her \u015fey, hayata ilgi ve mutluluk say\u0131labilir.) Nitekim, daha \u00f6nce belirtti\u011fim gibi, devrimler, yaln\u0131zca yeni \u00fcretici g\u00fc\u00e7lerin de\u011fil, ayn\u0131 zamanda insan do\u011fas\u0131n\u0131n bast\u0131r\u0131lm\u0131\u015f yanlar\u0131n\u0131n da ifadeleri olarak meydana gelirler ve ancak bu iki ko\u015ful biraraya gelmi\u015fse ba\u015far\u0131l\u0131 olurlar. Bast\u0131rma, ister bireysel, ister toplumsal olsun.<\/p>\n

insan\u0131n asl\u0131n\u0131 bozar, onu par\u00e7alara ay\u0131r\u0131r ve b\u00fct\u00fcnselli\u011finden yoksun b\u0131rak\u0131r. Bilin\u00e7, belli bir toplumun \u015fekillendirdi\u011fi “toplumsal insan”\u0131 temsil eder; bilin\u00e7alt\u0131ysa i\u00e7imizdeki evrensel in\u00acsan\u0131n sembol\u00fcd\u00fcr. Hem iyi ve hem de k\u00f6t\u00fc yanlar\u0131yla. Terence’nin \u00fcnl\u00fc \u00f6zdeyi\u015fini do\u011frulayan “b\u00fct\u00fcn insan”d\u0131r bu. Terence “insana ait olan hi\u00e7bir \u015feyin bana yabanc\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131na inan\u0131yorum” demi\u015f ve bu s\u00f6z, Marx’\u0131n en \u00e7ok sevdi\u011fi \u00f6zdeyi\u015f ve d\u00fcstur olmu\u015ftu.<\/p>\n

Derinlik psikolojisi, Marx’\u0131n teorisinde merkez\u00ee bir rol oynayan bir soruna da katk\u0131da bulunabilir. Bu, Marx’\u0131n tatmink\u00e2r bir \u00e7\u00f6z\u00fcme bir t\u00fcrl\u00fc ula\u015famad\u0131\u011f\u0131 “insan\u0131n \u00f6z\u00fc ve do\u011fas\u0131” sorunudur. Marx, \u00f6zellikle 1844’ten sonra “insan\u0131n \u00f6z\u00fc” gibi metafizik ve tarihsel olmayan bir kavram\u0131 kullanmak istemiyordu. \u00c7\u00fcnk\u00fc binlerce y\u0131ld\u0131r bir\u00e7ok y\u00f6netici kendi y\u00f6netimlerinin ve yasalar\u0131n\u0131n (de\u011fi\u015fmez oldu\u011funu il\u00e2n ettikleri) “insan do\u011fas\u0131 “na uygun oldu\u011funu kan\u0131tlamak i\u00e7in bu kavram\u0131 kullanm\u0131\u015flard\u0131. Ama \u00f6te yandan da Marx, insan\u0131n her k\u00fclt\u00fcr\u00fcn \u00fczerine “kendi metnini yazaca\u011f\u0131” bo\u015f bir k\u00e2\u011f\u0131t par\u00e7as\u0131 oldu\u011fu yolundaki g\u00f6reci yakla\u015f\u0131ma da kar\u015f\u0131yd\u0131. Bu do\u011fru olsayd\u0131, insan nas\u0131l toplumun onu sokmaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 varolu\u015f kal\u0131plar\u0131na kar\u015f\u0131 isyan edebilirdi? E\u011fer bozulmu\u015f olabilecek temel bir “insan do\u011fas\u0131 modeli” kavram\u0131na sahip olmasayd\u0131 Marx (Kapital’de) “bozulmaya u\u011fram\u0131\u015f insan” kavram\u0131n\u0131 nas\u0131l kullanabilirdi? Buna psikolojik \u00e7\u00f6z\u00fcmleme esas\u0131na dayanan bir cevap, bence insan\u0131n \u00f6z\u00fcn\u00fcn bir \u00e7eli\u015fkide yat\u0131yor olu\u015fudur. Bu \u00e7eli\u015fki, bir yandan insan\u0131n do\u011fan\u0131n i\u00e7inde olu\u015fu (kendi iradesi d\u0131\u015f\u0131nda bu d\u00fcnyaya at\u0131lm\u0131\u015f olmas\u0131 ve yine \u00f6yle geri al\u0131nmas\u0131; \u00fcstelik tesad\u00fcfe ba\u011fl\u0131 yer ve zamanlarda), ama ayn\u0131 zamanda da kendisinin, ba\u015fkalar\u0131n\u0131n, ge\u00e7mi\u015fin ve ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 \u00e2n\u0131n fark\u0131nda olu\u015fundan dolay\u0131 do\u011fay\u0131 a\u015fmas\u0131d\u0131r. Yarat\u0131klar aras\u0131nda bir “hilkat garibesi” olan insan, yeni bir birlik bi\u00e7imi bularak bu \u00e7eli\u015fkisini \u00e7\u00f6zemedik\u00e7e, kendini dayan\u0131lmaz derecede yaln\u0131z hissedecektir. \u0130nsan\u0131n varolu\u015fundaki temel \u00e7eli\u015fki, (do\u011fdu\u011fu andan beri hayat\u0131n ona sormakta oldu\u011fu soruya bir cevap bulmak i\u00e7in) onu, bu \u00e7eli\u015fkiye bir \u00e7\u00f6z\u00fcm bulmaya zorlar. S\u00f6z\u00fc edilen birli\u011fin nas\u0131l elde edilece\u011fi sorusuna ise, do\u011frulu\u011fu soru\u015fturulabilen ancak s\u0131n\u0131rl\u0131 birka\u00e7 \u00e7\u00f6z\u00fcm \u00f6nerisi getirilebilir.<\/p>\n

\u0130nsan, hayvanl\u0131k a\u015famas\u0131na geri d\u00f6nmeyi deneyerek, insana \u00f6zg\u00fc (ak\u0131l ve sevgi gibi) ne varsa bir kenara iterek, k\u00f6le veya k\u00f6le \u00e7al\u0131\u015ft\u0131r\u0131c\u0131s\u0131 olarak, kendini nesnele\u015ftirerek ya da insana \u00f6zg\u00fc g\u00fc\u00e7lerini hemcinsleriyle ve do\u011fayla yeni bir birlik bulana kadar geli\u015ftirerek, \u00f6zg\u00fcr bir insan olarak (yaln\u0131zca zincirlerinden \u00f6zg\u00fcr olmak i\u00e7in de\u011fil, gizil g\u00fc\u00e7lerinin t\u00fcm\u00fcn\u00fc geli\u015ftirmeyi hayat\u0131n\u0131n temel hedefi yapmak i\u00e7in veya varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 kendi \u00fcretken \u00e7abas\u0131na bor\u00e7lu olan bir insan olarak birli\u011fi bulabilir. \u0130nsan\u0131n do\u011fu\u015ftan gelme bir “ilerleme g\u00fcd\u00fcs\u00fc” yoktur, fakat her yeni geli\u015fme d\u00fczeyinde tekrar ortaya \u00e7\u0131kan varolu\u015f \u00e7eli\u015fkisini \u00e7\u00f6zme ihtiyac\u0131n\u0131n g\u00fcd\u00fcm\u00fcndedir. Bu \u00e7eli\u015fki (ya da ba\u015fka t\u00fcrl\u00fc s\u00f6ylersek, insan\u0131n sorunlar\u0131 \u00e7\u00f6zme konusundaki farkl\u0131 ve de\u011fi\u015fik imk\u00e2nlar\u0131) onun \u00f6z\u00fcn\u00fc olu\u015fturur.<\/p>\n

\u00d6zetleyecek olursak: Bu makale, diyalektik ve h\u00fcmanist y\u00f6nelimli bir psikanalizi \u00f6nemli bir bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131 olarak Marksist d\u00fc\u015f\u00fcnceye sunmak ve tan\u0131tmak i\u00e7in bir dilektir. \u0130nanc\u0131m odur ki, Marksizm’in b\u00f6yle bir psikolojik teoriye ihtiyac\u0131 vard\u0131r. Ayr\u0131ca psikanalizin de ger\u00e7ek Marksist teoriyi kendine katmas\u0131, onun da d\u00fc\u015f\u00fcnce ve etki alan\u0131n\u0131 geni\u015fletecektir. B\u00f6yle bir sentez, her iki alan\u0131n verimini de artt\u0131racakt\u0131r.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Marksizm h\u00fcmanizmdir, insanc\u0131ll\u0131kt\u0131r ve hedefi, insan\u0131n sakl\u0131 kalm\u0131\u015f yeteneklerinin t\u00fcm\u00fcn\u00fcn ortaya \u00e7\u0131kar\u0131lmas\u0131d\u0131r. S\u00f6z konusu bu insan yaln\u0131zca d\u00fc\u015f\u00fcnceleri veya bilinci ile beliren bir insan de\u011fil, maddi ve ruhsal \u00f6zellikleriyle, toplumsal bir \u00e7evre i\u00e7inde ya\u015fayan ve ya\u015famak i\u00e7in de \u00fcretmek zorunda olan ger\u00e7ek bir insand\u0131r. Her \u015feyiyle insan (ve ayn\u0131 zamanda bilinci) Marksist d\u00fc\u015f\u00fcncenin ilgi alan\u0131d\u0131r […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[178],"tags":[],"class_list":{"0":"post-4178","1":"post","2":"type-post","3":"status-publish","4":"format-standard","6":"category-marksizm"},"yoast_head":"\nH\u00fcmanist Psikanalizin Marx'\u0131n Teorisine Uygulanmas\u0131 | Erich Fromm - narteks.net<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/02\/08\/humanist-psikanalizin-marxin-teorisine-uygulanmasi-erich-fromm\/\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"tr_TR\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"H\u00fcmanist Psikanalizin Marx'\u0131n Teorisine Uygulanmas\u0131 | Erich Fromm\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"Marksizm h\u00fcmanizmdir, insanc\u0131ll\u0131kt\u0131r ve hedefi, insan\u0131n sakl\u0131 kalm\u0131\u015f yeteneklerinin t\u00fcm\u00fcn\u00fcn ortaya \u00e7\u0131kar\u0131lmas\u0131d\u0131r. S\u00f6z konusu bu insan yaln\u0131zca d\u00fc\u015f\u00fcnceleri veya bilinci ile beliren bir insan de\u011fil, maddi ve ruhsal \u00f6zellikleriyle, toplumsal bir \u00e7evre i\u00e7inde ya\u015fayan ve ya\u015famak i\u00e7in de \u00fcretmek zorunda olan ger\u00e7ek bir insand\u0131r. Her \u015feyiyle insan (ve ayn\u0131 zamanda bilinci) Marksist d\u00fc\u015f\u00fcncenin ilgi alan\u0131d\u0131r […]\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/02\/08\/humanist-psikanalizin-marxin-teorisine-uygulanmasi-erich-fromm\/\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"narteks.net\" \/>\n<meta property=\"article:published_time\" content=\"2010-02-08T13:02:33+00:00\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"https:\/\/narteks.net\/wp-content\/uploads\/narteks.png\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:width\" content=\"300\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:height\" content=\"90\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:type\" content=\"image\/png\" \/>\n<meta name=\"author\" content=\"Tar\u0131k\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:creator\" content=\"@narteks\" \/>\n<meta name=\"twitter:site\" content=\"@narteks\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Yazan:\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"Tar\u0131k\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:label2\" content=\"Tahmini okuma s\u00fcresi\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data2\" content=\"30 dakika\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\/\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"Article\",\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/02\/08\/humanist-psikanalizin-marxin-teorisine-uygulanmasi-erich-fromm\/#article\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/02\/08\/humanist-psikanalizin-marxin-teorisine-uygulanmasi-erich-fromm\/\"},\"author\":{\"name\":\"Tar\u0131k\",\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/#\/schema\/person\/61f37d9834294b72d31d274e7ed79bca\"},\"headline\":\"H\u00fcmanist Psikanalizin Marx’\u0131n Teorisine Uygulanmas\u0131 | Erich Fromm\",\"datePublished\":\"2010-02-08T13:02:33+00:00\",\"mainEntityOfPage\":{\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/02\/08\/humanist-psikanalizin-marxin-teorisine-uygulanmasi-erich-fromm\/\"},\"wordCount\":6015,\"commentCount\":0,\"publisher\":{\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/#organization\"},\"articleSection\":[\"Marksizm\"],\"inLanguage\":\"tr\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"CommentAction\",\"name\":\"Comment\",\"target\":[\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/02\/08\/humanist-psikanalizin-marxin-teorisine-uygulanmasi-erich-fromm\/#respond\"]}]},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/02\/08\/humanist-psikanalizin-marxin-teorisine-uygulanmasi-erich-fromm\/\",\"url\":\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/02\/08\/humanist-psikanalizin-marxin-teorisine-uygulanmasi-erich-fromm\/\",\"name\":\"H\u00fcmanist Psikanalizin Marx'\u0131n Teorisine Uygulanmas\u0131 | Erich Fromm - narteks.net\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/#website\"},\"datePublished\":\"2010-02-08T13:02:33+00:00\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/02\/08\/humanist-psikanalizin-marxin-teorisine-uygulanmasi-erich-fromm\/#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"tr\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/02\/08\/humanist-psikanalizin-marxin-teorisine-uygulanmasi-erich-fromm\/\"]}]},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/02\/08\/humanist-psikanalizin-marxin-teorisine-uygulanmasi-erich-fromm\/#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Anasayfa\",\"item\":\"https:\/\/narteks.net\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"H\u00fcmanist Psikanalizin Marx’\u0131n Teorisine Uygulanmas\u0131 | Erich Fromm\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/#website\",\"url\":\"https:\/\/narteks.net\/\",\"name\":\"narteks.net\",\"description\":\"K\u00fclt\u00fcr Sanat Edebiyat Felsefe\",\"publisher\":{\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/#organization\"},\"alternateName\":\"K\u00fclt\u00fcr Sanat Edebiyat Felsefe\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\/\/narteks.net\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"tr\"},{\"@type\":\"Organization\",\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/#organization\",\"name\":\"narteks.net\",\"url\":\"https:\/\/narteks.net\/\",\"logo\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"tr\",\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/#\/schema\/logo\/image\/\",\"url\":\"https:\/\/narteks.net\/wp-content\/uploads\/narteks.png\",\"contentUrl\":\"https:\/\/narteks.net\/wp-content\/uploads\/narteks.png\",\"width\":300,\"height\":90,\"caption\":\"narteks.net\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/#\/schema\/logo\/image\/\"},\"sameAs\":[\"https:\/\/x.com\/narteks\",\"https:\/\/instagram.com\/narteksnet\"]},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/#\/schema\/person\/61f37d9834294b72d31d274e7ed79bca\",\"name\":\"Tar\u0131k\",\"image\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"tr\",\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/#\/schema\/person\/image\/\",\"url\":\"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/50865afb55632c4ae467e0af0930f6510aa2297d8014be502a55b14f3b7550cf?s=96&d=mm&r=g\",\"contentUrl\":\"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/50865afb55632c4ae467e0af0930f6510aa2297d8014be502a55b14f3b7550cf?s=96&d=mm&r=g\",\"caption\":\"Tar\u0131k\"},\"sameAs\":[\"http:\/\/narteks.net\"],\"url\":\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/author\/narbak\/\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO Premium plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"H\u00fcmanist Psikanalizin Marx'\u0131n Teorisine Uygulanmas\u0131 | Erich Fromm - narteks.net","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/02\/08\/humanist-psikanalizin-marxin-teorisine-uygulanmasi-erich-fromm\/","og_locale":"tr_TR","og_type":"article","og_title":"H\u00fcmanist Psikanalizin Marx'\u0131n Teorisine Uygulanmas\u0131 | Erich Fromm","og_description":"Marksizm h\u00fcmanizmdir, insanc\u0131ll\u0131kt\u0131r ve hedefi, insan\u0131n sakl\u0131 kalm\u0131\u015f yeteneklerinin t\u00fcm\u00fcn\u00fcn ortaya \u00e7\u0131kar\u0131lmas\u0131d\u0131r. S\u00f6z konusu bu insan yaln\u0131zca d\u00fc\u015f\u00fcnceleri veya bilinci ile beliren bir insan de\u011fil, maddi ve ruhsal \u00f6zellikleriyle, toplumsal bir \u00e7evre i\u00e7inde ya\u015fayan ve ya\u015famak i\u00e7in de \u00fcretmek zorunda olan ger\u00e7ek bir insand\u0131r. Her \u015feyiyle insan (ve ayn\u0131 zamanda bilinci) Marksist d\u00fc\u015f\u00fcncenin ilgi alan\u0131d\u0131r […]","og_url":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/02\/08\/humanist-psikanalizin-marxin-teorisine-uygulanmasi-erich-fromm\/","og_site_name":"narteks.net","article_published_time":"2010-02-08T13:02:33+00:00","og_image":[{"width":300,"height":90,"url":"https:\/\/narteks.net\/wp-content\/uploads\/narteks.png","type":"image\/png"}],"author":"Tar\u0131k","twitter_card":"summary_large_image","twitter_creator":"@narteks","twitter_site":"@narteks","twitter_misc":{"Yazan:":"Tar\u0131k","Tahmini okuma s\u00fcresi":"30 dakika"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"Article","@id":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/02\/08\/humanist-psikanalizin-marxin-teorisine-uygulanmasi-erich-fromm\/#article","isPartOf":{"@id":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/02\/08\/humanist-psikanalizin-marxin-teorisine-uygulanmasi-erich-fromm\/"},"author":{"name":"Tar\u0131k","@id":"https:\/\/narteks.net\/#\/schema\/person\/61f37d9834294b72d31d274e7ed79bca"},"headline":"H\u00fcmanist Psikanalizin Marx’\u0131n Teorisine Uygulanmas\u0131 | Erich Fromm","datePublished":"2010-02-08T13:02:33+00:00","mainEntityOfPage":{"@id":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/02\/08\/humanist-psikanalizin-marxin-teorisine-uygulanmasi-erich-fromm\/"},"wordCount":6015,"commentCount":0,"publisher":{"@id":"https:\/\/narteks.net\/#organization"},"articleSection":["Marksizm"],"inLanguage":"tr","potentialAction":[{"@type":"CommentAction","name":"Comment","target":["https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/02\/08\/humanist-psikanalizin-marxin-teorisine-uygulanmasi-erich-fromm\/#respond"]}]},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/02\/08\/humanist-psikanalizin-marxin-teorisine-uygulanmasi-erich-fromm\/","url":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/02\/08\/humanist-psikanalizin-marxin-teorisine-uygulanmasi-erich-fromm\/","name":"H\u00fcmanist Psikanalizin Marx'\u0131n Teorisine Uygulanmas\u0131 | Erich Fromm - narteks.net","isPartOf":{"@id":"https:\/\/narteks.net\/#website"},"datePublished":"2010-02-08T13:02:33+00:00","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/02\/08\/humanist-psikanalizin-marxin-teorisine-uygulanmasi-erich-fromm\/#breadcrumb"},"inLanguage":"tr","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/02\/08\/humanist-psikanalizin-marxin-teorisine-uygulanmasi-erich-fromm\/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/02\/08\/humanist-psikanalizin-marxin-teorisine-uygulanmasi-erich-fromm\/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Anasayfa","item":"https:\/\/narteks.net\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"H\u00fcmanist Psikanalizin Marx’\u0131n Teorisine Uygulanmas\u0131 | Erich Fromm"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/narteks.net\/#website","url":"https:\/\/narteks.net\/","name":"narteks.net","description":"K\u00fclt\u00fcr Sanat Edebiyat Felsefe","publisher":{"@id":"https:\/\/narteks.net\/#organization"},"alternateName":"K\u00fclt\u00fcr Sanat Edebiyat Felsefe","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/narteks.net\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"tr"},{"@type":"Organization","@id":"https:\/\/narteks.net\/#organization","name":"narteks.net","url":"https:\/\/narteks.net\/","logo":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"tr","@id":"https:\/\/narteks.net\/#\/schema\/logo\/image\/","url":"https:\/\/narteks.net\/wp-content\/uploads\/narteks.png","contentUrl":"https:\/\/narteks.net\/wp-content\/uploads\/narteks.png","width":300,"height":90,"caption":"narteks.net"},"image":{"@id":"https:\/\/narteks.net\/#\/schema\/logo\/image\/"},"sameAs":["https:\/\/x.com\/narteks","https:\/\/instagram.com\/narteksnet"]},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/narteks.net\/#\/schema\/person\/61f37d9834294b72d31d274e7ed79bca","name":"Tar\u0131k","image":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"tr","@id":"https:\/\/narteks.net\/#\/schema\/person\/image\/","url":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/50865afb55632c4ae467e0af0930f6510aa2297d8014be502a55b14f3b7550cf?s=96&d=mm&r=g","contentUrl":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/50865afb55632c4ae467e0af0930f6510aa2297d8014be502a55b14f3b7550cf?s=96&d=mm&r=g","caption":"Tar\u0131k"},"sameAs":["http:\/\/narteks.net"],"url":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/author\/narbak\/"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4178","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=4178"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4178\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=4178"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=4178"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=4178"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}