![](\"http:\/\/t0.gstatic.com\/images?q=tbn:udK0wAl1g96GuM:http:\/\/2.bp.blogspot.com\/_VFrHvaXXoPU\/Sbe0e2NdkSI\/AAAAAAAAAD8\/_K3V0GzON1c\/s320\/ahlak5hz1.jpg\")
Kant’\u0131n bir eylemin ahl\u00e2k\u00ee de\u011ferinin onun sonucunda de\u011fil de ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131 niyette oldu\u011funu g\u00f6stererek ethikte yeni bir alan a\u00e7mas\u0131ndan sonra ahl\u00e2k \u00f6rne\u011fi kavram\u0131 insanl\u0131k kavram\u0131na daha yak\u0131ndan ba\u011flanmaya ba\u015flad\u0131. Her ahl\u00e2k \u00f6rne\u011finin insanl\u0131\u011fa bir b\u00fct\u00fcn olarak temsil etti\u011finin bilinci geli\u015fiyordu.<\/p>\n
\u0130nan\u00e7 \u00c7a\u011f\u0131nda Avrupa insan\u0131 klasik felsefenin d\u00fcnyev\u00ee mutluluk-aray\u0131c\u0131s\u0131 olmaktan \u00e7oktan \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131, ama Kant’\u0131n zaman\u0131ndaki Avrupa insan\u0131, Yahudi-H\u0131ristiyan gelene\u011finin transendental \u00e7izgisinden de d\u0131\u015far\u0131 kaymaya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n
Grekler i\u00e7in mutluluk pragmatik kavranan, b\u00f6yle oldu\u011fundan da \u00e7abalayarak eri\u015filebilecek bir \u015feydi; \u00f6zel bir bilgi t\u00fcr\u00fcne sahip olmakla mutluluk ele ge\u00e7irilebilirdi. Grek d\u00fc\u015f\u00fcncesinde insan siyasal bir varl\u0131k olarak belirleniyordu; bununla uyumlu olarak da toplumun mutlulu\u011funa \u00f6ncelik veriliyordu. Ethik siyasalla\u015ft\u0131r\u0131l\u0131yordu. Sa\u011fl\u0131kl\u0131 toplum ancak nesnelerin do\u011fru bilini\u015fi \u00fczerinde \u00f6rg\u00fctlenebilece\u011finden, nesnelerin bilgisiyle toplumsal ili\u015fkilerin bilgisini birle\u015ftirecek bir \u00e7e\u015fit sosyo-ethik, insanlar\u0131 mutluluk ere\u011fine g\u00f6t\u00fcrecek bir bilim olarak d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcyor, ahl\u00e2k \u00f6rne\u011fi de bu y\u00f6nde aran\u0131yordu.<\/p>\n
Grekler ahl\u00e2k problemati\u011finin \u00e7ekirde\u011finin daha derinlerde yatt\u0131\u011f\u0131n\u0131n fark\u0131na varamad\u0131lar. Sonraki tarih onlar\u0131n yetersizliklerini g\u00f6sterdi; \u00e7\u00fcnk\u00fc ethik kesin anlam\u0131yla bir bilim olabilseydi, bu bilimde \u015fimdiye kadar olduk\u00e7a ilerlemi\u015f olmam\u0131z gerekirdi. Bu ilerlemeler sonucunda da ki\u015filer ve toplumlar hayatlar\u0131n\u0131 gittik\u00e7e daha \u00e7ok ethiksel-bllimsel y\u00f6netmeyi \u00f6\u011frenirlerdi.<\/p>\n
Avrupan\u0131n dinsel gelene\u011fi (k\u00f6klerini Do\u011fudan ald\u0131 ve, Yahudi-H\u0131ristiyan oldu\u011fundan, ba\u015flang\u0131c\u0131nda anti-Roma, anti-klasik ve anti-Avrupa idi) en y\u00fcksek de\u011feri bireyin t\u00fcrda\u015f\u0131na i\u00e7ten ba\u011flanmas\u0131na dayand\u0131ran ilk giri\u015fimdi. Bu yeni bir \u00f6zg\u00fcrl\u00fck anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n ba\u015flang\u0131c\u0131yd\u0131 da, \u00e7\u00fcnk\u00fc d\u0131\u015ftan en ufak bir zorlama bile olmadan kendisini bir ba\u015fkas\u0131na hizmete ba\u011flanm\u0131\u015f hisseden kimse tamamiyle \u00f6zg\u00fcr bir insand\u0131r. Onun \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc ba\u011flanmas\u0131yla tamamlanm\u0131\u015ft\u0131r. B\u00f6yle bir kimsenin kendini i\u00e7inde buldu\u011fu ahl\u00e2k\u00ee durum, herhangi bir pragmatik, toplum a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00f6vg\u00fcye lay\u0131k, yahut siyasal bak\u0131mdan altruistik durumdan k\u00f6kten farkl\u0131d\u0131r. Ba\u015fkalar\u0131n\u0131 ya\u015fatma duygusuyla ba\u011flanm\u0131\u015f ki\u015fi ahl\u00e2k \u00f6rne\u011finin olana\u011f\u0131d\u0131r ve bu olana\u011f\u0131n ger\u00e7ekle\u015fmesi mutluluk kavram\u0131yla a\u00e7\u0131klanamaz, \u2014 bu kavram\u0131n anlam\u0131 Greklerdeki gibi bir amac\u0131 de\u011fil de bir arac\u0131 g\u00f6sterecek \u015fekilde tersy\u00fcz edilse bile. Ahl\u00e2k \u00f6rne\u011fi ne bir ara\u00e7t\u0131r, ne de tek yahut bir dizi arac\u0131n amac\u0131d\u0131r. O kendi ba\u015f\u0131na bir ama\u00e7t\u0131r.<\/p>\n
Bireyin, somut insan\u0131n (soyut toplumun de\u011fil) de\u011feri insanl\u0131k kavram\u0131n\u0131 olu\u015fturan kaynakt\u0131r. \u00abD\u00fcnyadaki b\u00fct\u00fcn insanlar\u00bb, yani \u00abinsanl\u0131k\u00bb kavram\u0131, olu\u015fumu i\u00e7in bireyin birey olarak mutlak de\u011ferinin tan\u0131nmas\u0131n\u0131 gerektirir. Bunun bilincine do\u011fru ilk ad\u0131m\u0131 H\u0131ristiyanl\u0131k att\u0131.<\/p>\n
\u0130nsan varl\u0131\u011f\u0131n\u0131n de\u011feri a\u00e7\u0131k\u00e7a ve tam anlam\u0131yla ancak Kant’\u0131n ke\u015ffinden sonra g\u00f6r\u00fcld\u00fc. Onun terimlerinin \u00e7o\u011fu bug\u00fcn kullan\u0131lmayabilir, ama katk\u0131s\u0131 k\u00fc\u00e7\u00fclt\u00fclemez. Kant din ahl\u00e2k\u0131n\u0131n \u015farts\u0131z iyiden, yani, kendi hayat\u0131n\u0131 kaybetmeyi d\u00fc\u015f\u00fcnmeden bir ba\u015fkas\u0131n\u0131 ya\u015fatma niyetinden do\u011fdu\u011funu ve geli\u015fti\u011fini g\u00f6rd\u00fc. Ama ayn\u0131 zamanda bu niyetin dinlerce hemen \u00f6d\u00fcl ve ceza \u015fartlar\u0131na ba\u011flanarak bozuldu\u011funu, oysa ahl\u00e2k \u00f6rne\u011finin \u00f6d\u00fcle ve cezaya kar\u015f\u0131 ilgisiz s\u00fcregitti\u011fini de g\u00f6rd\u00fc.<\/p>\n
Kant’\u0131n “i\u00e7imizdeki yasa”s\u0131n\u0131 izleyerek ahl\u00e2k \u00f6rne\u011fini, bulutsuz bir gecedeki parlak g\u00f6kta\u015f\u0131 kadar a\u00e7\u0131k\u00e7a g\u00f6rebiliriz. \u00d6rnek \u00e7o\u011fu kez kendisini pek k\u0131sa bir s\u00fcre i\u00e7in g\u00f6sterir ama insanl\u0131 d\u00fcnyan\u0131n her yerinde s\u00fcrekli dola\u015f\u0131r. Do\u011fan\u0131n ahl\u00e2k \u00f6rne\u011fini insan ili\u015fkileri bi\u00e7iminde olu\u015fturmas\u0131n\u0131n ve onu hayat u\u011fruna yinelemesinin ard\u0131nda (Kant’\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fc gibi) gizli bir plan\u0131n\u0131n oldu\u011funu s\u00f6yleyemeyiz; bunu s\u00f6ylemek do\u011fal olu\u015flar\u0131 insan\u00ee ama\u00e7lara ba\u011flamak olur. Ama kesinlikle s\u00f6ylenebilecek bir \u015fey varsa, o da ahl\u00e2k \u00f6rne\u011finin, ister binlerce y\u0131l \u00f6nce, ister hemen \u015fimdi g\u00f6r\u00fcls\u00fcn, \u00f6zce ayn\u0131 kal\u0131\u015f\u0131d\u0131r. Bundan, onun art\u0131k do\u011fal evrime ba\u011f\u0131ml\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131, do\u011fan\u0131n onu a\u015fmaya \u00e7al\u0131\u015fmad\u0131\u011f\u0131 anlam\u0131 da \u00e7\u0131kar.<\/p>\n
Ahl\u00e2k \u00f6rne\u011fi kendisini konu\u015fturur; uzun uzad\u0131ya yorumlara dalmaya gerek yoktur. \u015eimdi, ikisi d\u00fcnya edebiyat\u0131ndan, ikisi de son zamanlardaki haberlerden d\u00f6rt \u00f6rnek verece\u011fim. 4800 y\u0131l \u00f6nce S\u00fcmer \u015fehri Laga\u015f istil\u00e2ya u\u011frad\u0131\u011f\u0131ndan \u00f6l\u00fcm ve sefalet ola\u011fan kar\u015f\u0131lanmad\u0131. \u015eair Dingirraddamu sava\u015f kurban\u0131 olan \u00e7ocuklar\u0131n yazg\u0131s\u0131na yak\u0131n\u0131yordu. Vicdan\u0131n do\u011fu\u015fu uygarl\u0131\u011f\u0131n ba\u015flang\u0131c\u0131yla \u00f6rt\u00fc\u015fm\u00fc\u015f olmal\u0131. Di\u011fer yanda, Frazer’in tasvir etti\u011fi, Brahmapootra vadisinde yerle\u015fik Lhota Naga kabilesi ba\u015fka kabilelerin \u00e7ocuklar\u0131n\u0131 yakalay\u0131p \u00f6ld\u00fcr\u00fcrlerdi. Onlar\u0131n, Laga\u015f’\u0131n d\u00fc\u015fmanlar\u0131n\u0131nki gibi k\u00f6t\u00fc niyetleri yoktu, ahl\u00e2ki \u00e7eli\u015fkileri yoktu. Niyetleri, \u00f6ld\u00fcrd\u00fckleri \u00e7ocu\u011fun kemiklerini, daha iyi \u00fcr\u00fcn alma amac\u0131yla tarlalar\u0131na dikmekti. Bu eylemin ahl\u00e2k d\u0131\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n bilincinde de\u011fildirler; tersine, bunu yapmamak t\u00f6relerine kar\u015f\u0131 gelmek olurdu. Onlarda Sumerli \u015fairin, bizim de i\u00e7ine girdi\u011fimiz duygu yap\u0131s\u0131 yoktu; \u00e7\u00fcnk\u00fc \u015fair, sava\u015fta kendi \u00fclkesi kazansa da, d\u00fc\u015fman\u0131n \u00e7ocuklar\u0131n\u0131n kara yazg\u0131s\u0131 i\u00e7in yakmacakt\u0131r. Lhota Naga kabilesinin t\u00f6resi i\u00e7indeki bu davran\u0131\u015f bi\u00e7imi elbette \u00abinsan\u00bb \u00f6znesinin y\u00fcklemlerinden birisi olarak kabul edilemez ve \u00abinsan\u00bb tan\u0131m\u0131na dahil edilemez. Oysa \u015fu bizim modern d\u00fcnyada \u00e7ocuklar yine katledilirse ve \u00fcstelik ileri teknolojinin yepyeni silahlar\u0131yla katledilirse, bu bilin\u00e7li k\u00f6t\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcn insan \u00f6znesinin bir y\u00fcklemi olmad\u0131\u011f\u0131 ne mant\u0131k\u00e7a ne de tarih\u00e7e savunulabilir. Bu durumda ahl\u00e2ki, \u00e7eli\u015fki b\u00fcy\u00fck bir gerilimle duyulur ve \u00e7eli\u015fkinin olumlu yan\u0131n\u0131, t\u00fcrda\u015f\u0131 ya\u015fatmay\u0131, vurgulayacak \u00f6rnekler aran\u0131r.<\/p>\n
Di\u011fer \u00fc\u00e7 \u00f6rne\u011fe topluca ve k\u0131saca de\u011finece\u011fim.<\/p>\n
2400 y\u0131l \u00f6nce Ksenofon’un komutas\u0131nda bir Grek ordusu Do\u011fu Anadolunun da\u011fl\u0131k b\u00f6lgesinden Karadenize do\u011fru ge\u00e7it ararken iki yerli K\u00fcrd\u00fc yakalar, yol g\u00f6stermelerini isterler. Birincisi bir\u00e7ok i\u015fkenceye ra\u011fmen konu\u015fmay\u0131 reddeder ve \u00f6ld\u00fcr\u00fcl\u00fcr. \u0130kincisi raz\u0131 olur. \u00d6b\u00fcr\u00fcn\u00fcn neden sustu\u011fu sorulunca, o adam\u0131n yeni evlendirdi\u011fi k\u0131z\u0131n\u0131n ordunun ge\u00e7ece\u011fi yola yak\u0131n bir k\u00f6yde oturdu\u011funu s\u00f6yler.<\/p>\n
Birka\u00e7 y\u0131l \u00f6nce gazetelerde Elaine Esposito ad\u0131nda 43 ya\u015f\u0131nda bir k\u0131z \u00e7ocu\u011fun Floridadaki evinde \u00f6ld\u00fc\u011f\u00fc haberi verilmi\u015fti. 37 y\u0131ld\u0131r bitkisel durumda ya\u015f\u0131yormu\u015f. Haber \u015f\u00f6yle devam ediyordu: \u00abBu s\u00fcre i\u00e7inde k\u00fc\u00e7\u00fck Elaine’nin babas\u0131 ila\u00e7 giderlerini kar\u015f\u0131lamak i\u00e7in \u00fc\u00e7 ayr\u0131 i\u015fte birden \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015f; hastabak\u0131c\u0131 olan annesi ise hem i\u015fine devam etmi\u015f hem de k\u0131z\u0131n\u0131n her gereksinmesine ko\u015fmu\u015ftur. Anne Esposito k\u0131z\u0131n\u0131n belirli aral\u0131klarla yata\u011f\u0131nda d\u00f6nd\u00fcr\u00fclmesinden ba\u015fka g\u00fcnde d\u00f6rt kez s\u0131v\u0131 besin almas\u0131n\u0131 sa\u011flam\u0131\u015ft\u0131r.\u00bb<\/p>\n
Ocak 1982’de Washington’da Potomac \u0131rma\u011f\u0131 \u00fczerinde bir u\u00e7ak kazas\u0131nda yolcular buzlu suya d\u00fc\u015ft\u00fc. Bir helikopter timi bir\u00e7ok hayat kurtard\u0131 ve oradan ge\u00e7en Lenny Skutnik \u0131rma\u011fa atlay\u0131p Priscilla Tirado’yu \u00e7\u0131kard\u0131. (Bir felsefe yaz\u0131s\u0131 s\u0131radan insanlardan adlar\u0131yla s\u00f6zetmekten utan\u00e7 duymamal\u0131) Ayn\u0131 anda, kimli\u011fi belirlenemeyen (sonradan belirlenmi\u015f olmal\u0131) 50 ya\u015flar\u0131nda bir adam da sudayd\u0131. Haber \u015f\u00f6yleydi: \u00abHelikopterden can simidinin her indirili\u015finde adam onu yakalad\u0131 ve bir ba\u015fkas\u0131na iletti. Sonunda helikopter onu da almaya d\u00f6nd\u00fc\u011f\u00fcnde buzlar\u0131n aras\u0131nda kaybolmu\u015ftu.\u00bb<\/p>\n
Ahl\u00e2k \u00f6rne\u011fi \u00fczerinde felsefi terimlerle konu\u015fmak hi\u00e7 gerekmiyor. Ama kullan\u0131l\u0131rlarsa \u00f6rnek onlara i\u00e7erik kazand\u0131r\u0131r. \u015e\u00f6yle: Ahl\u00e2k \u00f6rne\u011fi insan\u0131n insana ba\u011flanmas\u0131n\u0131n \u00e7e\u015fitli bi\u00e7imlerini g\u00f6sterir (\u00f6l\u00fcm\u00fc hemen kabullenene fedak\u00e2rl\u0131ktan, uzun s\u00fcre \u00e7ile \u00e7eken, g\u00fc\u00e7l\u00fcklere g\u00f6\u011f\u00fcs geren fedak\u00e2rl\u0131k bi\u00e7imlerine kadar): felsefede Kant taraf\u0131ndan ba\u011flanma olarak dile getirildi. Do\u011fal kendini-koruma g\u00fcd\u00fcs\u00fcn\u00fc a\u015farak art\u0131 belirlenim (plus determination) olarak ortaya \u00e7\u0131kar. Anla\u015f\u0131lmas\u0131 i\u00e7in bilimsel sebeplilik kavram\u0131 i\u00e7inde ele al\u0131nmaya ihtiyac\u0131 yoktur; herhangi bir bilimsel ilkeye dayanmaz; onun bilgisi sui generis’dir. Karanl\u0131kta kalan hi\u00e7bir yan\u0131 yoktur; d\u0131\u015f d\u00fcnya \u00fczerindeki bilgi birikimiyle a\u00e7\u0131klanacak hi\u00e7bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc yoktur: bir b\u00fct\u00fcn olarak a\u00e7\u0131k ve se\u00e7iktir. Ahl\u00e2k \u00f6rne\u011fi ilerlemez, ahl\u00e2k eyleminin ger\u00e7ekle\u015ftiricisi i\u00e7in hi\u00e7 kimse \u00abdaha iyisini yapabilirdi\u00bb deme hakk\u0131n\u0131 kendinde bulamaz, ama o yapabilece\u011finin en iyisin yaparken (Kant) daha iyisini yapabilir. \u0130yi ile daha iyi aras\u0131nda ya\u015fatma niyeti bak\u0131m\u0131ndan fark yoktur, ikisi de yetkindir. Ahl\u00e2k \u00f6rnekleriyle bir de\u011ferler skalas\u0131 yahut hiyerar\u015fisi yap\u0131lamamakla beraber, bunlar\u0131n yinelenmesinin say\u0131ca \u00e7o\u011falmas\u0131, ya\u015fatmalar\u0131n \u00f6ld\u00fcrmelere a\u011f\u0131r basmas\u0131, insanl\u0131k kavram\u0131n\u0131n i\u00e7erdi\u011fi bir umut, bir beklentidir, ama u\u011frunda m\u00fccadele edilmesi gereken bir umut, bir beklentidir. Ba\u015fkas\u0131n\u0131 ya\u015fatma \u00f6rnekleri aras\u0131nda nitelik fark\u0131 olamayaca\u011f\u0131ndan, \u00f6rnek \u00e7ok \u00e7e\u015fitlilik i\u00e7inde tekildir. Ahl\u00e2k \u00f6rne\u011finin ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131 \u0130yi g\u00f6reli de\u011fil mutlakt\u0131r. Onun hi\u00e7bir bilime dayanmamas\u0131na kar\u015f\u0131l\u0131k b\u00fct\u00fcn bilimler, hayat\u0131n hizmetinde \u00f6rg\u00fctlenmek i\u00e7in ona dayan\u0131rlar: o b\u00fct\u00fcn bilginin \u00aben \u00fcst\u00fcn iyi\u00bbsidir (summum bonum).<\/p>\n
Ahl\u00e2k \u00f6rne\u011fi bilimlere insan varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 anlamalar\u0131 i\u00e7in \u0131\u015f\u0131k tutar. Bilimler onu kendi a\u00e7\u0131lar\u0131ndan yorumlarlar. \u0130nsan t\u00fcr\u00fcn\u00fcn soys\u00fcrd\u00fcrmesinin bir mekanizmas\u0131 olarak: biyoloji taraf\u0131ndan. Yahut, fedak\u00e2rl\u0131k ad\u0131n\u0131 alan kal\u0131t\u0131m \u00f6zelli\u011fi olarak: genetik taraf\u0131ndan. Ya da basit\u00e7e, toplum d\u00fczenini sa\u011flayan dayan\u0131\u015fma ilkesi olarak: sosyoloji taraf\u0131ndan. Ya da en geni\u015f anlamda aile, akrabal\u0131k ba\u011f\u0131 olarak: antropoloji taraf\u0131ndan. Ya da sevginin i\u015flevi olarak: psikoloji taraf\u0131ndan. Hatta, doyum arayan canl\u0131l\u0131k ilkesinin kar\u015f\u0131t\u0131ndaki d\u00fc\u015f\u00fcnsel ilke olarak: metafizik taraf\u0131ndan. B\u00fct\u00fcn ahl\u00e2k sistemleri, b\u00fct\u00fcn ethik teorileri ahl\u00e2k \u00f6rne\u011finin genelli\u011fini dile getirmeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131lar. Kullan\u0131lan terimler \u00e7a\u011flara g\u00f6re de\u011fi\u015fmi\u015ftir ama anlam ayn\u0131 kalm\u0131\u015ft\u0131r. Anlama bir yerde bir zaman var\u0131ld\u0131\u011f\u0131 s\u00fcrece, birisini ya\u015fatmak ile birisini \u00f6ld\u00fcrmek aras\u0131ndaki (g\u00fcn\u00fcm\u00fczde k\u00fcresel boyutlara ula\u015fan) \u00e7eli\u015fkinin hayattan yana \u00e7\u00f6z\u00fcmlenmesi i\u00e7in umut vard\u0131r.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Kant’\u0131n bir eylemin ahl\u00e2k\u00ee de\u011ferinin onun sonucunda de\u011fil de ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131 niyette oldu\u011funu g\u00f6stererek ethikte yeni bir alan a\u00e7mas\u0131ndan sonra ahl\u00e2k \u00f6rne\u011fi kavram\u0131 insanl\u0131k kavram\u0131na daha yak\u0131ndan ba\u011flanmaya ba\u015flad\u0131. Her ahl\u00e2k \u00f6rne\u011finin insanl\u0131\u011fa bir b\u00fct\u00fcn olarak temsil etti\u011finin bilinci geli\u015fiyordu. \u0130nan\u00e7 \u00c7a\u011f\u0131nda Avrupa insan\u0131 klasik felsefenin d\u00fcnyev\u00ee mutluluk-aray\u0131c\u0131s\u0131 olmaktan \u00e7oktan \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131, ama Kant’\u0131n zaman\u0131ndaki Avrupa insan\u0131, […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[103],"tags":[],"class_list":{"0":"post-4195","1":"post","2":"type-post","3":"status-publish","4":"format-standard","6":"category-felsefe-genel"},"yoast_head":"\n