Sanat ile devlet ya da toplum aras\u0131ndaki ilgi, sanat\u0131n toplumsal i\u015flevi konular\u0131nda ilk kez d\u00fc\u015f\u00fcnen, d\u00fc\u015f\u00fcncelerini \u00e7epe\u00e7evre ku\u015fat\u0131c\u0131 bir bi\u00e7imde ifade eden Platon olmu\u015ftur. Platon’un u\u011fra\u015ft\u0131\u011f\u0131 ‘sanat\u0131n toplum i\u00e7in \u00f6nemi nedir?, ‘sanat toplumun yarar\u0131na m\u0131d\u0131r?’ gibi sorular, bug\u00fcn bile, toplad\u0131klar\u0131 ilgi zaman zaman eksilip artsa da, g\u00fcndemde kalabiliyorlar. Bu da, bu sorunlar\u0131n, i\u015fi bitirilebilen, t\u00fcketilebilen sorunlar olmad\u0131\u011f\u0131, tersine, onlar\u0131n ‘philosophia perenr\u00fcs’ (hep yeniden gelen felsefe) i\u00e7inde yer ald\u0131\u011f\u0131m g\u00f6sterir.<\/p>\n
Platon’un \u00fclk\u00fcsel bir devlet, bir toplum tasarlamas\u0131n\u0131n belli bir nedeni vard\u0131. Bu ayn\u0131 neden, d\u00fc\u015flenen, ama ger\u00e7ekte olmayan \u00fclke, devlet demek olan ‘\u00fctopya’ d\u00fc\u015f\u00fcncelerinin t\u00fcm\u00fcnde vard\u0131r. Bu ortak neden, var olan devletlerin d\u00fczenlerinin bozuk oldu\u011fu kan\u0131s\u0131 ve bozuklu\u011fun nedeni ise, iyi, do\u011fru, g\u00fczel diye \u00fc\u00e7 y\u00fcksek de\u011fer’de toplanabilecek de\u011ferlerin bu devletlerde eksik olu\u015fu, bu de\u011ferlerin ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131s\u0131 olan insanda, ak\u0131ll\u0131 varl\u0131k’ta herkes\u00e7e ortak oldu\u011fu kabul edilen akl\u0131n yeterince egemen olmay\u0131\u015f\u0131 inanc\u0131d\u0131r.Tan\u0131 bu olunca, sa\u011falt\u0131m \u015fu olacakt\u0131r: Devletin d\u00fczenli i\u015fleyi\u015fini sa\u011flamak, devlette akl\u0131n egemenli\u011fini berkitmek. \u00c7\u00fcnk\u00fc devlet, d\u00fczen demektir, \u00f6rg\u00fctlerin d\u00fczeni ya da d\u00fczenli \u00f6rg\u00fctlenme demektir. D\u00fczen, d\u00fczle\u015ftirmek, d\u00fcze koymak, \u015furaya dizmek, birle\u015ftirmek, i\u015fleri yoluna koymak, uyum sa\u011flamak anlam\u0131na gelir. Peki, d\u00fczle\u015ftirilecek olan, s\u0131raya dizilecek olan nedir, kimdir? Yolunda giden, daha do\u011frusu, gitmesi gereken i\u015fleri yolundan \u00e7\u0131karan bir \u015feyler, birileri mi var? Bir toplumda d\u00fczen koyan ve koyduklar\u0131 d\u00fczeni koruyan insanlar oldu\u011funa g\u00f6re, korunacak bir \u015fey oldu\u011funa g\u00f6re, kendisinden korunulacak, sak\u0131n\u0131lacak insanlar, \u015feyler de var demektir. Nelerdir, kimlerdir bu sak\u0131ncal\u0131lar? Bu yaz\u0131, bu soruyu yan\u0131tlamay\u0131 ama\u00e7 edinen \u00dctopya’lann ba\u015fl\u0131calanna, ama onlar\u0131n yaln\u0131zca s\u0131n\u0131rl\u0131 bir alan\u0131na bakma ere\u011findedir. Bu s\u0131n\u0131rl\u0131 alan sanatt\u0131r. Sak\u0131ncal\u0131 diye g\u00f6sterilen sanata, sanat\u00e7\u0131ya bu \u00fctopyalarda nas\u0131l bak\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r? Bu sak\u0131ncal\u0131n\u0131n sak\u0131ncal\u0131l\u0131\u011f\u0131 nas\u0131l giderilecektir? Eldeki yaz\u0131da, bu sorular\u0131n ara\u015ft\u0131r\u0131laca\u011f\u0131 \u00fctopya’lar, ba\u015fl\u0131cas\u0131 Platon’un “devlet”i olmak \u00fczere, bir de Campanella’n\u0131n “G\u00fcne\u015f \u00dblkesi”dir.<\/p>\n
Platon’un devleti bir ak\u0131l ve ahl\u00e2k devletidir. Yunanca’da “ethos”la dile getirilen ahl\u00e2k’\u0131n bir anlam\u0131 da “\u00f6n\u00fcne ge\u00e7me”, “durdurma”, “durulan, oturulan yer” demektir. \u00d6yleyse, d\u00fczeni kuran ve koruyan akim bu i\u015fteki en \u00f6nemli yard\u0131mc\u0131s\u0131n\u0131n, d\u00fczen bozucular\u0131n\u0131n \u00f6n\u00fcne ge\u00e7en, onlar\u0131 bir yere oturtan ‘ahl\u00e2k’ olmas\u0131 do\u011fald\u0131r. B\u00f6yle bir devlette hi\u00e7bir \u015fey rastlant\u0131ya b\u0131rak\u0131lamaz. Her \u015fey, b\u00fct\u00fcn’\u00fcn mutlulu\u011fu i\u00e7in birbirine \u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr; \u00f6rg\u00fctlenmi\u015ftir. Toplumun t\u00fcm \u00f6\u011feleri, tek tek ele al\u0131n\u0131p gereken yerlerine konulacak, oturtulacakt\u0131r. \u0130\u015fe devletin bek\u00e7ilerinden ba\u015flar Platon. Yap\u0131lacak ilk i\u015f devletin bek\u00e7ilerinin yeti\u015ftirilmesidir. Bir \u015feyi yapmadan \u00f6nce, onun korunmas\u0131yla ilgili \u00f6nlemlerin al\u0131nmas\u0131 gerekti\u011fine inan\u0131lan bir tav\u0131rla kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya bulunuyoruz. Demek ki, o \u015feyin korunmas\u0131 gereken bir \u015fey oldu\u011fu, korunamazsa yok olabilece\u011fi \u00f6nceden kabul ediliyor. “\u2014 \u015eimdi bu yeti\u015ftirme nas\u0131l olacak?”<\/p>\n
Gelenek – g\u00f6renek ne g\u00fcne duruyor: “\u00d6teden beri s\u00fcr\u00fcp gelen yeti\u015ftirme yolundan daha iyisini bulmak zordur. Bu yolsa, beden i\u00e7in idman, ruh i\u00e7in m\u00fcziktir.”<\/p>\n
\u2014 M\u00fczik dedi\u011fimiz e\u011fitime, s\u00f6z sanatlar\u0131 da giriyor mu? \u2014 Giriyor tabii.<\/p>\n
“Her akl\u0131na gelenin uydurdu\u011fu masallar\u0131 \u00e7ocuklar\u0131n dinlemesi do\u011fru mudur? \u2014 Hay\u0131r. O zaman ilk i\u015fimiz masalc\u0131lar\u0131 kollamak olacak. Masallar\u0131 g\u00fczelse b\u0131rakaca\u011f\u0131z s\u00f6ylesinler, k\u00f6t\u00fc ise yasak edece\u011fiz.”<\/p>\n
Konu\u015fmalarda g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi Platon, sanat\u00e7\u0131n\u0131n kar\u015f\u0131s\u0131na yasakla \u00e7\u0131k\u0131yor. Bu yasak estetik de\u011fil, etnik kayg\u0131dan kaynaklan\u0131yor.<\/p>\n
Son konu\u015fmadaki “g\u00fczel – k\u00f6t\u00fc” kar\u015f\u0131tl\u0131\u011f\u0131, asl\u0131nda ‘iyi-k\u00f6r\u00fc’ kar\u015f\u0131tl\u0131\u011f\u0131 anlam\u0131ndad\u0131r. Bunun b\u00f6yle oldu\u011fu, a\u015fa\u011f\u0131daki al\u0131nt\u0131larda daha a\u00e7\u0131k bir bi\u00e7imde g\u00f6r\u00fclecektir. Masallar\u0131n yasak edilmesi, onlar\u0131n ahl\u00e2ka ayk\u0131r\u0131 olu\u015flanndand\u0131r, yoksa g\u00fczel olmad\u0131klar\u0131 i\u00e7in de\u011fil. Bu masalc\u0131lar kim olursa olsun, isterse Hesiados ya da Hameros olsun, onlar da Platon’un devlerinden kap\u0131 d\u0131\u015fan edilecektir. Masalc\u0131lar, ancak toplumun yarar\u0131na olan masallar\u0131 s\u00f6y\u00fcyebilirler: “\u015eairler de verilen \u00f6\u011f\u00fctlere uygun masallar d\u00fczme\u011fe zorlanmal\u0131.”<\/p>\n
“\u0130yilik yolunu g\u00f6sterecek g\u00fczel masallar olmas\u0131na \u00e7ok \u00f6nem vermeliyiz.”<\/p>\n
Masalc\u0131lar\u0131n neyi s\u00f6yleyip, neyi s\u00f6ylemiyece\u011fine devlet y\u00f6neticileri karar verecek. Tanr\u0131lar \u00fcst\u00fcne k\u00f6t\u00fc \u015feyler anlat\u0131lmamak. Tanr\u0131lar hep iyi ve g\u00fc\u00e7l\u00fc g\u00f6sterilmeli. “Hele s\u00f6ylemeli de \u015fairlere, tanr\u0131lar\u0131 hi\u00e7 \u015f\u00f6yle konu\u015fturmas\u0131nlar: “Ah ba\u015f\u0131ma gelenler”, bende bahts\u0131z yi\u011fit anas\u0131ym\u0131\u015f\u0131m..’ Haydi kimi tanr\u0131lar var\u0131lans\u0131n diyelim. Ama tanr\u0131lar\u0131n en b\u00fcy\u00fc\u011f\u00fc Zeus’a \u015funlar\u0131 nas\u0131l s\u00f6yletebilir insan: ‘Eyvanlar olsun! Sevdi\u011fim insan\u0131 \u015fehrin surlar\u0131 boyunca b\u00f6yle kovalan\u0131r m\u0131 g\u00f6recektim? Y\u00fcre\u011fim par\u00e7alan\u0131yor.'”<\/p>\n
\u015eairlerin, yaln\u0131zca, insan ustu ya da \u00fcst\u00fcn varl\u0131klar diye bilinen tanr\u0131lara ili\u015fkin konu\u015fmalar\u0131 de\u011fil, ayn\u0131 zamanda insanlara ili\u015fkin s\u00f6zleri de denetlenecektir: “\u015eairler, yazarlar, insanlar \u00fcst\u00fcne de do\u011fru d\u00fcr\u00fcst konu\u015fmuyorlar. Masallarda e\u011fri insanlar\u0131n mutlu, do\u011frular\u0131n mutsuz oldu\u011funu g\u00f6r\u00fcyoruz. E\u011frili\u011fini gizlemesini bilen t\u00fcrl\u00fc nimetlere kavu\u015fuyor; do\u011fru insansa, ba\u015fkalar\u0131na yararl\u0131, kendine zararl\u0131 oluyor. Bu \u00e7e\u015fit s\u00f6zieri de s\u00f6yletmeyiz \u015fairlere; bunun tam tersini g\u00f6steren masallar anlatmalar\u0131n\u0131 istemeliyiz.”<\/p>\n
\u015eairlerin, masalc\u0131lar\u0131n neleri anlatmalar\u0131n\u0131, neleri anlatmaktan sak\u0131nmalar\u0131n\u0131 g\u00f6rd\u00fck. Ancak Platon, bu kadarla yetinmez. \u015eairlerin anlat\u0131m tandan da onun i\u00e7in \u00f6nemlidir. Burada Platon’un daha \u00e7ok bir estetik\u00e7i tav\u0131r ald\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcyoruz: “\u015eairler, masalc\u0131lar, olmu\u015f, olan, ya da olacak bir \u015feyi anlat\u0131rlar… Anlatt\u0131klar\u0131n\u0131 ya do\u011frudan do\u011fruya, ya taklit yolu ile, ya da her iki t\u00fcrl\u00fc anlatmazlar m\u0131?”<\/p>\n
“…Demek \u015fiirin ikit\u00fcrl\u00fc anlatma yolu varau\u015f: Biri, dedi\u011fin gibi tragedya ve komedyadaki taklit yolu; \u00f6teki, \u015fairin olan biteni kendi anlatmas\u0131. Bu \u00e7e\u015fit de Dithyrambos’larda g\u00f6r\u00fcl\u00fcr san\u0131r\u0131m. Her iki \u00e7e\u015fidin de bir araya geldi\u011fi olur, destanlarda ve ba\u015fka \u015fiirlerde oldu\u011fu gibi.”<\/p>\n
Her ne kadar burada Platon, bir estetik\u00e7i tavn ile g\u00f6r\u00fcn\u00fcyorsa da, onun as\u0131l amac\u0131, sanat\u0131n devlet i\u00e7indeki yerini belirlemek, s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 \u00e7izmektir. \u00d6yleyse Platon’un as\u0131l amac\u0131na uygun olarak \u015funu soral\u0131m: Bu devlette izin verilen anlat\u0131m tara hangisidir? Gerek taklide, gerekse yal\u0131n anlat\u0131ma izin verilebilir. Ama bir ko\u015fulla; Yaln\u0131zca iyi hareketler anlat\u0131lacak. \u015eiirleri ne denli ilgi \u00e7ekici, ne denli g\u00fczel olursa olsun bir \u015fair, bu kurala uymazsa, onu Platon devletinden kovuyor:<\/p>\n
“\u00d6yleyse, her k\u0131l\u0131\u011fa girmesini, her \u015feyi ustaca taklid etmesini bilen bir adam, bizim topluma gelip de \u015fiirlerini halk\u0131n \u00f6n\u00fcnde s\u00f6ylemek isterse, bu kutsal, bu e\u015fsiz, bu tad\u0131na doyulmaz \u015fairin \u00f6n\u00fcnde sayg\u0131 ile e\u011filir, deriz ki: Bizim \u00fclkemizde senin cinsinden insanlar yok, olmas\u0131 da yasak. B\u00f6ylece ba\u015f\u0131na kokular s\u00fcrer, \u00e7elenkler kor, onu ba\u015fka bir \u00fclkeye yollanz. Bize daha a\u011f\u0131rba\u015fl\u0131 bir \u015fair gerek, deriz. O kadar ho\u015f olmas\u0131n zarar\u0131 yok, ama ise yarar masallar s\u00f6ylesin, yaln\u0131z iyi
adam\u0131n taklit\u00e7isi olsun, onun davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131 anlats\u0131n, askerlerimizin e\u011fitiminde uygulanan kanunlara uysun s\u00f6zleri.”<\/p>\n
Platon’un devletinde sanat, gen\u00e7lerin yeti\u015ftirilmesi i\u00e7in bir ara\u00e7t\u0131r. Gen\u00e7lerin yeti\u015ftirilmesi iki ad\u0131ml\u0131d\u0131r: ruh e\u011fitimi, beden e\u011fitimi. Ruh e\u011fitimi i\u00e7in s\u00f6z sanatlar\u0131 ve m\u00fczik, beden e\u011fitimi i\u00e7in idman. S\u00f6z sanatlar\u0131n\u0131n nas\u0131l olaca\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6rd\u00fck, \u015fimdi s\u0131ra m\u00fczikte. Ancak m\u00fczi\u011fi de s\u00f6z sanatlar\u0131yla birlikte d\u00fc\u015f\u00fcnmek gerek. \u00c7\u00fcnk\u00fc Platon’a g\u00f6re, “melodi \u00fc\u00e7 \u015feyin kar\u0131\u015f\u0131m\u0131d\u0131r: s\u00f6z, makam, ritim: “S\u00f6z, d\u00fczenli s\u00f6zler ve masallar \u00fcst\u00fcne demin s\u00f6yledi\u011fimiz kurallara uyacak”<\/p>\n
S\u00f6z konusunda a\u011flamalara, vahlanmalara yer verilmemi\u015fti. Makam ve ritmin de s\u00f6zlere uymas\u0131 gerekir. Hangi makamlar h\u00fcz\u00fcnl\u00fc s\u00f6zler uyar? “Kar\u0131\u015f\u0131k Lydia, uzun Lydia makamlar\u0131 ve benzerleri.”<\/p>\n
Bu makamlar devlete sokulmamal\u0131d\u0131r. “De\u011fil erkeklere, akl\u0131 ba\u015f\u0131nda kad\u0131nlara bile zarar verir bu makamlar.” “Biz bek\u00e7ilerimizin sarho\u015f, gev\u015fek, tembel olmalar\u0131n\u0131 da istemiyoruz.” “Peki, makamlar aras\u0131nda gev\u015fek olanlar ve i\u00e7ki sofras\u0131na yak\u0131\u015fanlar hangileridir?” “\u2014 \u00c7\u00f6z\u00fck denilen Ionia e Lydia makamlar\u0131.”<\/p>\n
Bunlar, sava\u015facak insanlar\u0131n a\u011f\u0131zlar\u0131na yak\u0131\u015fmaz. “… \u00d6yle bir makam alal\u0131m ki, sava\u015fta, ya da zor kar\u015f\u0131s\u0131nda kalan, yaralanan, yenilen, \u00f6l\u00fcmle kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya gelen ve her t\u00fcrl\u00fc mutsuzluk i\u00e7inde kaderine kafa tutabilen bir adam\u0131n yi\u011fit\u00e7e davran\u0131\u015f\u0131na uysun. Bize bir ba\u015fka makam daha l\u00e2z\u0131m ki, ban\u015f i\u00e7indeki ya\u015fay\u0131\u015f\u0131m\u0131za uysun.<\/p>\n
(…) \u0130\u015fte biri sert, \u00f6teki yumu\u015fak bu iki makam, iyi g\u00fcnde oisun, k\u00f6t\u00fc g\u00fcnde olsun, akl\u0131 ba\u015f\u0131nda ve yi\u011fit insanlar\u0131n sesine uyacak olan bu iki makam bize yeter.”<\/p>\n
“En \u00e7ok sesi olan, b\u00fct\u00fcn makamlar\u0131 \u00e7alabilen flauta”ya ve “onun bir taklidi olan telli sazlara” izin verilmez. Yaln\u0131zca lyra, kithara bir de k\u0131rlarda \u00e7obanlar\u0131n \u00e7ald\u0131\u011f\u0131 kavala bu devlette yer vard\u0131r.<\/p>\n
Platon’ca onaylanan m\u00fczik, \u015fu askeri ifadede tam anlam\u0131n\u0131 bulacakt\u0131r:<\/p>\n
‘Hazarda ve seferde’ m\u00fczik. Askeri bandolarda yayl\u0131 sazlar\u0131n olmay\u0131\u015f\u0131, burada an\u0131msanmal\u0131d\u0131r. Yayl\u0131 sazlar duygululu\u011fu artt\u0131r\u0131r, dinliyenleri gev\u015fetir. Keman’\u0131n verem yapt\u0131\u011f\u0131 bi\u00e7imindeki halk inan\u0131\u015f\u0131 da ayn\u0131 ba\u011flamda anla\u015f\u0131lmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n
Ritm’lere gelince: “Haydi b\u00f6yleyse temizli\u011fe devam edelim. Makamlardan sonra, ritmlere geldi s\u0131ra. Onlar\u0131n da de\u011fi\u015fik, \u00e7ok \u00e7e\u015fitli olmas\u0131n\u0131 istemiyoruz. Hem yi\u011fit\u00e7e, hem de \u00f6l\u00e7\u00fcl\u00fc bir hayata uygun olmalar\u0131 gerekir.”<\/p>\n
B\u00f6ylece, melodiyi olu\u015fturan \u00fc\u00e7 \u00f6\u011fe olan s\u00f6z, makam, ritm ayn ayn incelenmi\u015f ve onlar\u0131n nas\u0131l olmas\u0131 gerekece\u011fi saptanm\u0131\u015f oldu. Bu \u00fc\u00e7 \u00f6\u011feden Platon’a g\u00f6re en \u00f6nemlisi ‘s\u00f6z’d\u00fcr. Bu nedenle \u00f6l\u00e7\u00fc ve melodinin s\u00f6ze uymas\u0131 gerek. Makam ve ritm \u00f6l\u00e7\u00fcleri s\u00f6z \u00f6l\u00e7\u00fclerine g\u00f6re olacak.<\/p>\n
Platon’un m\u00fczik e\u011fitimi ile b\u00f6ylesine inceden inceye ilgilenmesinin nedeni \u015fudur: Ona g\u00f6re, “hi\u00e7bir \u015fey insan\u0131n i\u00e7ine ritm ve d\u00fczen kadar i\u015flemez.” “Gere\u011fi gibi yap\u0131lan m\u00fczik e\u011fitimi” kendini iyi bir insan olarak yeti\u015ftirmek isteyen” i\u00e7in vazge\u00e7ilmez ko\u015fuldur. B\u00f6yle bir “m\u00fczik e\u011fitimini g\u00f6ren”, “i\u00e7i d\u0131\u015f\u0131 birbirine uyan d\u00fczenli ki\u015fileri sevecek. D\u00fczensiz insanlar\u0131 sevmiyecek.”<\/p>\n
Ama\u00e7 b\u00fct\u00fcn’\u00fcn mutlulu\u011funu sa\u011flamak, bunun i\u00e7in de toplumun d\u00fczenim korumakt\u0131r. \u015eiir de, m\u00fczik de bunun i\u00e7in birer ara\u00e7t\u0131rlar. Yaln\u0131z \u015fiir ve m\u00fczik mi? Ku\u015fkusuz hay\u0131r. “\u00d6b\u00fcr sanatlarda da ayn\u0131 titizli\u011fi g\u00f6stermiyecek miyiz? Onlar\u0131n da k\u00f6t\u00fc huylan, \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fczl\u00fckleri, baya\u011f\u0131l\u0131\u011f\u0131, \u00e7irkinli\u011fi canl\u0131 varl\u0131klar\u0131n resimlerinde olsun yap\u0131larda olsun, \u015fu veya bu i\u015flerinde olsun, g\u00f6stermelerine engel olmamal\u0131 m\u0131y\u0131z? Olamazsak, i\u015f g\u00f6rmelerini yasak etmeli de\u011fil miyiz? Bek\u00e7ilerimiz k\u00f6t\u00fcl\u00fck tasvirleri i\u00e7inde, t\u0131pk\u0131 k\u00f6t\u00fc yiyeceklerle beslenir gibi mi yeti\u015fsinler? Her g\u00fcn fark\u0131nda olmadan bir\u00e7ok zehirli bitkileri azar azar yiyerek zehirlensinler de i\u00e7lerine k\u00f6t\u00fcl\u00fck i\u015flesin mi?”<\/p>\n
Bu s\u00f6zlerin bizim i\u00e7in as\u0131l ilgin\u00e7li\u011fi \u015furadad\u0131r! Burada konu\u015fan, sanki, g\u00fcn\u00fcm\u00fczden iki bin be\u015f y\u00fcz y\u00fc \u00f6nce ya\u015fam\u0131\u015f bir d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr de\u011fil de, sokakta, i\u015fyerimizde, ya\u015fam\u0131n her kesiminde kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131z, toplum ad\u0131na konu\u015fan i\u00e7imizden biridir. \u0130nsanl\u0131k, bunca y\u0131ld\u0131r ayn\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnceleri, belle\u011finde nas\u0131l da ta\u015f\u0131yagelmi\u015ftir. \u0130yisi mi, biz yine \u0130sa’dan \u00f6ncesinin Yunanistan’\u0131na d\u00f6nelim. Platon’u dinlemeyi s\u00fcrd\u00fcrelim :<\/p>\n
Platon, d\u00fc\u015fledi\u011fi toplumun \u00f6ylesine yetkin oldu\u011funa inanm\u0131\u015ft\u0131r ki, orada hi\u00e7bir yenili\u011fe izin vermez. “Devletin bek\u00e7ileri e\u011fitimin bozulmamas\u0131na bakacaklar. Ne beden, ne de kafa e\u011fitiminde, kurulmu\u015f d\u00fczene ayk\u0131r\u0131 hi\u00e7bir yenili\u011fe meydan vermiyecekler. Biri tutar, “\u015fair a\u011fz\u0131ndan \u00e7\u0131kan yeni s\u00f6zlere bay\u0131l\u0131r insanlar’, derse, bu s\u00f6z tehlikelidir. \u00c7\u00fcnk\u00fc herkes \u015fairin yeni havalar\u0131 de\u011fil de, m\u00fczikte yeni makamlar\u0131 kastetti\u011fini san\u0131r. O t\u00fcrl\u00fc bir yenili\u011fi de ho\u015fg\u00f6r\u00fcr. Oysa b\u00f6yle bir \u015fey ne onaylanmak, ne de \u015fairin d\u00fc\u015f\u00fcncesi i\u00e7in kabul edilmelidir. M\u00fczikte yeni bir \u00e7e\u015fidin do\u011fmas\u0131 ka\u00e7\u0131n\u0131lacak bir \u015feydir. Bununla her \u015fey tehlikeye girer. Damon’un dedi\u011fi, benim de inand\u0131\u011f\u0131m gibi, m\u00fczikte yol de\u011fi\u015fti mi, devletin anayasas\u0131 temelinden sars\u0131l\u0131r.”<\/p>\n
Sanat\u0131n toplumdaki yerinin kesin \u00e7izgilerle saptand\u0131\u011f\u0131 Platon’un devletinde sanat ve sanat\u00e7\u0131, g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi, s\u0131k\u0131 bir denetim alt\u0131ndad\u0131r. B\u00f6ylesine bir durumda, sanat\u00e7\u0131n\u0131n \u00f6zg\u00fcr yaratmas\u0131ndan s\u00f6z edilemez. Zaten Platon, her t\u00fcrl\u00fc yeni yaratmaya kar\u015f\u0131 oldu\u011funu a\u00e7\u0131k\u00e7a s\u00f6ylemektedir, niyetini gizlememektedir.<\/p>\n
Onun i\u00e7in \u00f6nemli olan devletin d\u00fczeninin korunmas\u0131d\u0131r. Akim, d\u00fczenin egemen oldu\u011fu bu devlette d\u00fczen bozucu hi\u00e7bir \u015feye yer verilmez. \u0130nsanda akl\u0131n kar\u015f\u0131t\u0131 duygudur, daha do\u011frusu, akl\u0131n egemenli\u011fine kar\u015f\u0131 koyan duygudur. Duygu, bu egemenlik i\u00e7erisinde kald\u0131\u011f\u0131 s\u00fcrece, ona s\u00f6ylenecek s\u00f6z yoktur. Tersine, bu durumda o, akim, d\u00fczenin hizmetindedir. Duyguyu bu hizmet, bu g\u00f6rev d\u0131\u015f\u0131na itebilecek, onu bu y\u00f6nde besliyebilecek en \u00f6nemli ‘sak\u0131ncal\u0131’ ara\u00e7 ise sanatt\u0131r. Sanat, daima insan\u0131n duygu y\u00f6n\u00fcne seslenir. Ona dikkat edilmeli. Akl\u0131n d\u00fczenini bozmaya kalkmas\u0131n. O, b\u00f6yle bir \u015fey yapmaya kalkt\u0131\u011f\u0131nda ak\u0131l, ethos’u, ahl\u00e2k’\u0131 hemen g\u00f6reve \u00e7a\u011f\u0131racakt\u0131r. Ethos da sanat\u0131n \u00f6n\u00fcne ge\u00e7ecek, onu bu sak\u0131ncal\u0131 i\u015ften cayd\u0131racakt\u0131r.<\/p>\n
Platon’un- sanata kar\u015f\u0131 tak\u0131nd\u0131\u011f\u0131 bunca yasak\u00e7\u0131 tavr\u0131n\u0131n ard\u0131nda, onun sanata verdi\u011fi \u00f6nem de g\u00f6r\u00fcl\u00fcr: Sanat\u0131n hem toplum d\u00fczenini koruyucu, hem de bozucu bir g\u00fcc\u00fc olabilece\u011fi varsay\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Platon’un sanatla bu denli u\u011fra\u015fmas\u0131n\u0131n temelinde b\u00f6yle bir varsay\u0131m yatar. Oysa Platon’dan sonraki \u00fctopya’c\u0131larda sanata b\u00f6yle b\u00fcy\u00fck bir yer verilmez. \u00d6rne\u011fin, ne Thomas More’un “Utopia”s\u0131nda, ne de \u015fimdi ele alaca\u011f\u0131m\u0131z Campanella’n\u0131n “G\u00fcne\u015f \u00dclkesi”nde sanata ayr\u0131lan yer, Platon’un ay\u0131rd\u0131\u011f\u0131 yerle boy \u00f6l\u00e7\u00fc\u015femez. “G\u00fcne\u015f \u00dblkesi”nde de sanat, \u00f6ncelikle bir ara\u00e7 olarak g\u00f6r\u00fcl\u00fcr ve zanaat-sanat ayr\u0131m\u0131 yap\u0131lmaz:<\/p>\n
“…Daha sonra, \u00e7e\u015fitli zanaatlar\u0131 \u00f6\u011frensinler diye, \u00e7ocuklar b\u00f6l\u00fck b\u00f6l\u00fck, a\u015f\u00e7\u0131, marangoz, kundurac\u0131, demirci ve resim atelyelerine g\u00f6t\u00fcr\u00fclerek, hangi zanaata e\u011filimleri oldu\u011fu, nelerden ho\u015fland\u0131klar\u0131 \u00f6\u011frenilir.”<\/p>\n
Burada sanat (zanaat), yaln\u0131zca bir u\u011fra\u015f, bir meslek olarak anla\u015f\u0131l\u0131yor. Herkesin bir i\u015fi, bir u\u011fra\u015f\u0131 olmal\u0131d\u0131r. Yoksa d\u00fczen bozulur, ahl\u00e2ks\u0131zl\u0131k kol gezer: “G\u00fcne\u015f (\u0130lkelilerin, zanaatlar\u0131 hor g\u00f6ren, buna kar\u015f\u0131l\u0131k, hi\u00e7 bir meslekleri olm\u0131yan, hi\u00e7 bir yararl\u0131 i\u015f g\u00f6rmiyen, bolluk i\u00e7inde aylak ya\u015fay\u0131p zevkleri ve keyfieri i\u00e7in s\u00fcr\u00fc s\u00fcr\u00fc insan kullanan kimselere soylu ki\u015fi g\u00f6z\u00fcyle bakan bizlerle ne denli alay ettiklerini anlatamam. Onlara g\u00f6re, b\u00f6ylesine bir tutum bir devlet i\u00e7in en k\u00f6t\u00fc sonu\u00e7lar do\u011furabilir: Ahl\u00e2ks\u0131zl\u0131klar okulu denebilecek b\u00f6ylesi bir topluluktan s\u00fcr\u00fc ile haydutlar, eli b\u0131\u00e7akl\u0131lar \u00e7\u0131kar.”<\/p>\n
Campanella i\u00e7in sanat\u0131n \u015f\u00f6yle ya da b\u00f6yle olmas\u0131 de\u011fil, var olup olmamas\u0131 ahl\u00e2k\u0131, toplumsal d\u00fczeni belirler. Ancak, yine de sanat ile ahl\u00e2k ya da toplum d\u00fczeni aras\u0131nda bir ilgi kurulur ve sanat, yine ahl\u00e2k\u0131n yede\u011fine al\u0131n\u0131r.<\/p>\n
“G\u00fcne\u015f, \u00dclkesi”nde en b\u00fcy\u00fck y\u00f6netici “Hoh”un \u00fc\u00e7 yard\u0131mc\u0131s\u0131 vard\u0131r: “G\u00fc\u00e7”, “Ak\u0131l” ve “Sevgi”. Hoh, bu \u00fc\u00e7 yard\u0131mc\u0131s\u0131yla \u00fclkeyi y\u00f6netir. M\u00fczik\u00e7i, ozan, s\u00f6z ustas\u0131, ressam, heykelci, Ak\u0131l’\u0131n y\u00f6netimi alt\u0131ndad\u0131r. Demek ki, bu sanatlar\u0131 denetleyen, d\u00fczenleyen, y\u00f6neten yine Platon’da oldu\u011fu gibi ak\u0131l’d\u0131r. Ne ki mimarl\u0131k, askeri i\u015flerden sorumlu G\u00fc\u00e7’\u00fcn y\u00f6netimine verilmi\u015ftir. Ayr\u0131ca, Platon’un devlet’indeki kadar olmasa bile “G\u00fcne\u015f \u00dclkesi”nde de sanat\u00e7\u0131lar\u0131n, y\u00f6neticilerin denetimi alt\u0131nda tutulduklar\u0131 a\u00e7\u0131k\u00e7a ifade edilir : “Bayram t\u00f6renleri, kad\u0131nlar\u0131n bir a\u011f\u0131zdan s\u00f6yledikleri t\u00fcrk\u00fcler ve top sesleriyle ba\u015flar. Ozanlar en \u00fcnl\u00fc sava\u015f\u00e7\u0131lar\u0131 ve zaferleri dile getiren \u015fiirler okurlar. \u00d6vg\u00fclerinde yabanc\u0131 bir kahraman\u0131 k\u00f6t\u00fcleyerek bile olsa, ger\u00e7e\u011fi de\u011fi\u015ftirip bozanlar cezaya \u00e7arpt\u0131r\u0131l\u0131rlar.”<\/p>\n
Sanat\u00e7\u0131 ger\u00e7e\u011fe uymak zorundad\u0131r. Yoksa, devletin cezaland\u0131r\u0131c\u0131 eli onun kar\u015f\u0131s\u0131na dikilir. Campanella’ya g\u00f6re, ger\u00e7e\u011fi oldu\u011fu gibi s\u00f6ylemiyen sanat\u00e7\u0131 yalan s\u00f6ylemi\u015f olur. “Yalan ise insanlara u\u011fursuzluk getirir. \u00c7\u00fcnk\u00fc yalan erdemli insan\u0131n g\u00f6lgede kalmas\u0131na, ahl\u00e2ks\u0131z insanlar\u0131n \u00f6v\u00fcl\u00fcp y\u00fcceltilmesine yol a\u00e7ar.”<\/p>\n
Campanella’n\u0131n Platon kadar sanat\u0131 ve sanat\u00e7\u0131lar\u0131 ele al\u0131p, inceden inceye ara\u015ft\u0131rmam\u0131\u015f olmas\u0131, onun sanat\u0131 \u00f6nemsemedi\u011fini g\u00f6sterir. Onun i\u00e7in sanat, herhangi bir u\u011fra\u015ftan farks\u0131zd\u0131r. Platon, bir t\u00f6re bek\u00e7isi olmakla birlikte, ayn\u0131 zamanda estetik kayg\u0131lan olan bir filozoftu, \u00dcstelik Platon’un “\u015e\u00f6len”-gibi ba\u015fka-diyalog’lar\u0131nda sanat\u0131, yaratmay\u0131 olumlay\u0131c\u0131, y\u00fcceltici bir tutum i\u00e7inde bulundu\u011funu da biliyoruz. Oysa Campanella’n\u0131n bu t\u00fcr kayg\u0131lar\u0131 yoktu.<\/p>\n
Gerek Platon’un “Devlet”inde, gerekse Campanella’n\u0131n “G\u00fcne\u015f \u00dclkesi” nde, sanat, hep ahlaksal a\u00e7\u0131dan ele al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r. Sanat i\u00e7in as\u0131l istenen de\u011fer ‘g\u00fczel’ de\u011fil, ‘iyi’dir. Bunun anlam\u0131 a\u00e7\u0131kt\u0131r : Sanat\u0131n de\u011feri, toplumun mutlulu\u011funa katk\u0131s\u0131yla orant\u0131l\u0131d\u0131r. Bu mutlulu\u011fu artt\u0131ran sanat de\u011ferlidir, yaln\u0131zca b\u00f6yle bir sanata yer vard\u0131r. Onun \u00f6l\u00e7\u00fct\u00fc de ‘iyi’dir. Sanat\u0131n ‘g\u00fczel’i ger\u00e7ekle\u015ftirmesi demek, ayn\u0131 zamanda “iyi’yi ger\u00e7ekle\u015ftirmesi demektir. G\u00fczel – iyi birlikteli\u011fi, t\u00fcm \u00fclk\u00fcsel devletlerin ortak amacad\u0131r. Bu birliktelikte ‘iyi’, ‘g\u00fczel’in \u00f6n\u00fcne ge\u00e7er, ‘G\u00fczel’, ‘iyi’ de olmal\u0131d\u0131r, iyi de\u011filse, g\u00fczel olmas\u0131n\u0131n bir anlam\u0131 yoktur. Oysa, ‘iyi’ i\u00e7in ‘g\u00fczel’in b\u00f6yle bir belirleyicili\u011fi s\u00f6z konusu de\u011fildir. \u0130yi, g\u00fczel olabilir, ama o, g\u00fczel olmasa da olur. Ku\u015fkusuz b\u00f6yle bir tav\u0131r, esteti\u011fi, ethik’in emrine veren, onun kendi ba\u011f\u0131ms\u0131z varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 tan\u0131mayan bir tav\u0131rd\u0131r.<\/p>\n
\u00a0<\/p>\n
KAYNAK\u00c7A :<\/p>\n
CAMPANELLA, Thomas; G\u00fcne\u015f \u00dclkesi, \u00c7ev.: Vedat G\u00fcnyol – Haydar Kazgan, \u00c7an Yay\u0131nlan, \u0130stanbul, 1965
MORE, Thomas; Utopia, \u00c7ev.: S. Ey\u00fcbo\u011flu – M. Urgan – V. G\u00fcnyol, \u00c7an Yay\u0131nlan, \u0130stanbul, 1964
PLATON (Efl\u00e2tun); Devlet, \u00c7ev.: S. Ey\u00fcbo\u011flu – M. A. Cimcoz, Remzi Kitabevi, \u0130stanbul, 1962; der Staat, \u00fcbersetz von Otto, Apelt, Verlag von Felix Meiner, Leipzig, 1923<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Sanat ile devlet ya da toplum aras\u0131ndaki ilgi, sanat\u0131n toplumsal i\u015flevi konular\u0131nda ilk kez d\u00fc\u015f\u00fcnen, d\u00fc\u015f\u00fcncelerini \u00e7epe\u00e7evre ku\u015fat\u0131c\u0131 bir bi\u00e7imde ifade eden Platon olmu\u015ftur. Platon’un u\u011fra\u015ft\u0131\u011f\u0131 ‘sanat\u0131n toplum i\u00e7in \u00f6nemi nedir?, ‘sanat toplumun yarar\u0131na m\u0131d\u0131r?’ gibi sorular, bug\u00fcn bile, toplad\u0131klar\u0131 ilgi zaman zaman eksilip artsa da, g\u00fcndemde kalabiliyorlar. Bu da, bu sorunlar\u0131n, i\u015fi bitirilebilen, t\u00fcketilebilen […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[103],"tags":[],"class_list":{"0":"post-4199","1":"post","2":"type-post","3":"status-publish","4":"format-standard","6":"category-felsefe-genel"},"yoast_head":"\n