{"id":4219,"date":"2010-02-16T10:19:39","date_gmt":"2010-02-16T07:19:39","guid":{"rendered":"http:\/\/localhost\/wordpress\/2010\/02\/16\/kullanisli-bir-felsefe-olarak-spinozacilik-ulus-baker\/"},"modified":"2010-02-16T10:19:39","modified_gmt":"2010-02-16T07:19:39","slug":"kullanisli-bir-felsefe-olarak-spinozacilik-ulus-baker","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/02\/16\/kullanisli-bir-felsefe-olarak-spinozacilik-ulus-baker\/","title":{"rendered":"Kullan\u0131\u015fl\u0131 Bir Felsefe Olarak Spinozac\u0131l\u0131k | Ulus Baker"},"content":{"rendered":"

Spinoza, \u00e7a\u011fda\u015f yorumcular\u0131ndan Antonio Negri’nin yazd\u0131\u011f\u0131 gibi \u00e7a\u011f\u0131n\u0131n bir “anomali”sidir. \u00dcstelik, 17. y\u00fczy\u0131l Hollanda’s\u0131 gibi bir ba\u015fka anomalinin i\u00e7inde ya\u015famaktad\u0131r — din sava\u015flar\u0131yla ve despotik-merkantilist rejimlerin iktidarlar\u0131 alt\u0131nda sars\u0131lan Avrupa’n\u0131n “en \u00f6zg\u00fcr”, dolay\u0131s\u0131yla en ho\u015fg\u00f6r\u00fcl\u00fc diyar\u0131… Spinoza, \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc kez de anomalidir –o d\u00f6nemin Amsterdam’\u0131nda, bir ka\u00e7 ku\u015fakl\u0131k bir ge\u00e7mi\u015fe sahip, muhtemelen ya \u0131spanyol ya da Portekiz g\u00f6\u00e7meni bir Yahudi ailesine do\u011fmu\u015ftur. \u00c7ok de\u011fil 23 ya\u015f\u0131nda, dinsel ve ticari e\u011fitim ald\u0131\u011f\u0131 sinagog mektebinden, dahas\u0131 cemaatten ve hayattan ihra\u00e7 edilir. Ba\u015f\u0131ndan ge\u00e7en bir aforozdur –ve korkun\u00e7tur, \u00e7\u00fcnk\u00fc hi\u00e7 bir Yahudi genci, “do\u011fal bir t\u00fcccar” olarak, onunla herhangi bir ticari ili\u015fkiye giremeyecek, sokakta ona d\u00f6rt metreden fazla yakla\u015fmayacak, yazd\u0131\u011f\u0131 hi\u00e7bir \u015feyi okumaya kalk\u0131\u015fmayacakt\u0131r. Art\u0131k yaln\u0131zd\u0131r –Avrupa’n\u0131n en “\u00f6zg\u00fcr” ve “ho\u015fg\u00f6r\u00fcl\u00fc” \u00fclkesi Hollanda’n\u0131n sundu\u011fu burjuva \u015fanslar\u0131n\u0131 tadabilen gruplardan Kolejlilere (Collegiantes) yakla\u015f\u0131r \u00f6nce; ard\u0131ndan da Descartes felsefesinden etkilenen baz\u0131 entellekt\u00fcel \u00e7evrelere… Amsterdam’\u0131, \u00f6zellikle bir Yahudi fanatik taraf\u0131ndan u\u011frad\u0131\u011f\u0131 han\u00e7erli sald\u0131r\u0131n\u0131n ard\u0131ndan terketmi\u015ftir –s\u00f6ylendi\u011fi kadar\u0131yla, “ho\u015fg\u00f6r\u00fcs\u00fczl\u00fc\u011f\u00fcn ne mene bir \u015fey oldu\u011funu” hep hat\u0131rda tutabilmek i\u00e7in, han\u00e7erle y\u0131rt\u0131lm\u0131\u015f mantosunu da yan\u0131nda ta\u015f\u0131yarak.<\/p>\n

Tek ge\u00e7im kayna\u011f\u0131 \u00f6\u011frencilik y\u0131llar\u0131nda e\u011fitimini ald\u0131\u011f\u0131 “mercek yontuculu\u011fudur”. Seyyard\u0131r ve pansiyon benzeri yerlerde ya\u015famaktad\u0131r. Bir d\u00f6nem kendisini korumas\u0131 alt\u0131na alan Van der Ende adl\u0131 bir Protestan esnaf ve d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr\u00fcn k\u0131z\u0131 Margerita’ya tutulmu\u015f oldu\u011fu s\u00f6yleniyor. Bu konular olduk\u00e7a kar\u0131\u015f\u0131kt\u0131r ama Spinoza yine ki\u015fili\u011fine uygun bir anekdot vermektedir bize: Evlenmek \u00fczere k\u0131z\u0131n babas\u0131 ondan H\u0131ristiyanl\u0131\u011f\u0131 se\u00e7mesini talep etmi\u015f, o ise reddetmi\u015ftir… Olay\u0131n “ger\u00e7ek” olmas\u0131 pek muhtemel de\u011fildir, ama Spinoza’n\u0131n \u00f6z ya\u015fam\u00f6yk\u00fcs\u00fcn\u00fcn temel bir \u00f6zelli\u011fini d\u0131\u015favurmaktad\u0131r: Ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k ve zihinsel \u00f6zerklik… Asosyal biri asla olmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in, yava\u015f yava\u015f, kendi d\u00fc\u015f\u00fcncelerini yayabildi\u011fi bir dostlar ortam\u0131 olu\u015fur \u00e7evresinde –her meslekten, tiynetten, dinden ve dilden insanlar; hekimler, esnaflar, zanaatkarlar, d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrler, matematik\u00e7iler, t\u00fcccarlar… D\u00fc\u015f\u00fcnceleri yava\u015f yava\u015f geli\u015fmeye ve yetkinle\u015fmeye ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r –Descartes felsefesini tart\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 K\u0131sa \u00e7al\u0131\u015fma’s\u0131 ile \u0131lkeler’i… Ard\u0131ndan, Ethica’s\u0131n\u0131 yazmak \u00fczere yar\u0131m b\u0131rakaca\u011f\u0131 De Emendatione Intellectus (Zihnin Tamirat\u0131 \u00dcst\u00fcne) adl\u0131 kitab\u0131… Bu kitaplar “kamuya a\u00e7\u0131k” k\u0131l\u0131nmazlar –bilindi\u011fi gibi, sahte adla yay\u0131nlanm\u0131\u015f Tractatus Theologicus Politicus’undan (Tanr\u0131bilimsel ve Siyasal Otorite \u00dcst\u00fcne \u00c7al\u0131\u015fma) ba\u015fka hi\u00e7 bir kitab\u0131 sa\u011fl\u0131\u011f\u0131nda yay\u0131nlanmad\u0131. \u00c7al\u0131\u015fmalar\u0131, yine de “dostlar\u0131n\u0131n mal\u0131d\u0131r.” Yava\u015f yava\u015f \u00fcn kazanmaya ba\u015flar. D\u00fc\u015f\u00fcnceleri Avrupa \u00f6l\u00e7ekli yay\u0131lmakta ve lanetlenmektedir. O s\u0131ralar Prusya Elekt\u00f6r\u00fc’n\u00fcn \u00fcniversitesinde, \u00f6zel hoca olarak ve iyi bir para kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda ders verme \u00fczere bir davet al\u0131r: Bir Spinoza anekdotu daha –elekt\u00f6r\u00fcn dan\u0131\u015fman\u0131 Fabritius, “de\u011ferli bay Spinoza”n\u0131n “kamusal olarak kurulmu\u015f d\u00fczene ve resmi kamusal dine ayk\u0131r\u0131 d\u00fc\u015fen \u00f6\u011fretilere” ra\u011fbet etmeyece\u011finden “emindir”. Spinoza ise nazik cevab\u0131nda teklifi reddederken anla\u015f\u0131lan bundan hi\u00e7 de “emin” de\u011fildir: “Majestelerinin ‘kamusal olarak kurulu’ \u00f6\u011fretilerinin “s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131n” nereye kadar d\u00fc\u015f\u00fcnmesine izin verece\u011finden, “kamusal olarak ders vermesinin” kendisini adad\u0131\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnme ve felsefe \u00e7abas\u0131ndan ne \u00f6l\u00e7\u00fcde feragat etmesini gerektirece\u011finden asla “emin” de\u011fildir. \u0131kincisi, anla\u015f\u0131lan Elekt\u00f6r hazretleri Spinoza’n\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcncelerinin “gelecekte ne olaca\u011f\u0131n\u0131” daha \u015fimdiden “bilmektedirler”. Bu y\u00fczden kalk\u0131p gelmesine gerek yoktur. Son olarak, “g\u00f6r\u00fc\u015flerini ve \u00f6\u011fretilerini yayma \u015fans\u0131” kendine tan\u0131nd\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in verdi\u011fi dersler kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda para almas\u0131 hi\u00e7 de yak\u0131\u015f\u0131k almaz. \u00d6\u011frencilerinden para almamas\u0131 gerekir bir \u00f6\u011fretmenin, aksine onlara para vermelidir… Ve Spinoza’n\u0131n cebi her zaman delik olmu\u015ftur…<\/p>\n

Yaln\u0131zca dostlar\u0131yla payla\u015ft\u0131\u011f\u0131 yaln\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcr\u00fcr… Ana kitab\u0131 Ethica’s\u0131n\u0131 bitirir… Bir ara casuslukla su\u00e7lan\u0131r. Leibniz taraf\u0131ndan ziyaret edilir ve ona Ethica’s\u0131n\u0131n bir n\u00fcshas\u0131n\u0131 verir. \u0131leride Leibniz Spinoza’y\u0131 ziyareti konusunda sorguland\u0131\u011f\u0131nda “onun neler yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131 denetlemek amac\u0131yla” b\u00f6yle bir ziyaret yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yleyecektir. Koruyucular\u0131 De Witt karde\u015fler, isyanc\u0131 bir g\u00fcruh taraf\u0131ndan sokakta paraland\u0131\u011f\u0131 zaman ilk ve son kez “so\u011fukkanl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 kaybederek” sokaklara f\u0131rlay\u0131p ba\u011f\u0131r\u0131p k\u00fcfretmeye ba\u015flar. Evine d\u00f6nmeye, pansiyon sahibi taraf\u0131ndan zorlukla ikna edilir…<\/p>\n

1774 y\u0131l\u0131nda aniden veremden ya da muhtemel bir akci\u011fer hastal\u0131\u011f\u0131ndan (cam yontma zanaat\u0131n\u0131n bir miras\u0131) \u00f6ld\u00fc\u011f\u00fcnde geriye belirsiz miktarda yay\u0131nlanmam\u0131\u015f yaz\u0131, kitap ve mektup b\u0131rakm\u0131\u015ft\u0131r. Dostlar\u0131 bunlar\u0131n bir k\u0131sm\u0131n\u0131 azar azar yay\u0131nlayarak onun “k\u00f6t\u00fc \u00fcn\u00fcne” katk\u0131da bulunurlar –Leibniz Spinozac\u0131l\u0131\u011f\u0131 yok etmek i\u00e7in elinden geleni yaparken, Locke, Hume gibi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrler de dahil olmak \u00fczere hemen herkes onu lanetlemekte a\u011f\u0131z birli\u011fi i\u00e7indedirler. Bayle Felsefe S\u00f6zl\u00fc\u011f\u00fc’ndeki Spinoza makalesinde son ve kesin darbeyi vurur: Spinoza, bir as\u0131r boyunca art\u0131k “\u00fczerinde d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmemesi”, “hat\u0131rlanmamas\u0131” gereken bir d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrd\u00fcr.<\/p>\n

18. y\u00fczy\u0131l\u0131n sonlar\u0131nda Alman Romantikleri Spinoza’y\u0131 yeniden “ke\u015ffederler”: Lessing, \u00f6zellikle de Goethe… Spinoza evrensel bir uyumun d\u00fcnyas\u0131d\u0131r art\u0131k –Sturm und Drang’\u0131n cehennemi gidi\u015fat\u0131ndan ve tinsel a\u015f\u0131r\u0131l\u0131klar\u0131ndan bunalan Romantiklerimiz, belli bir yanl\u0131\u015f anlama dozuyla, hayranl\u0131k duyduklar\u0131 Spinoza’y\u0131 y\u00fcceltirler –ak\u0131l ile duygular d\u00fcnyas\u0131 aras\u0131ndaki uzla\u015fman\u0131n doruk noktas\u0131, hi\u00e7 de\u011filse anahtar\u0131 olarak Spinozac\u0131l\u0131k…<\/p>\n

Alman Romantiklerinin \u00e7a\u011fda\u015f\u0131 Hegel ise, onlardan farkl\u0131 olarak, iyice ikiy\u00fczl\u00fcd\u00fcr. Spinoza’y\u0131 kabul etmi\u015f g\u00f6r\u00fcn\u00fcr ve her f\u0131rsatta “\u00f6ver”: Spinozac\u0131 olmadan filozof olunamaz… Spinoza erdemin simgesi de\u011fil, ta kendisidir… Buna kar\u015f\u0131n, Jena d\u00f6neminden ba\u015flayarak Spinoza’y\u0131 ciddi bir takibat alt\u0131nda tutar –ne yap\u0131p edip bu tuhaf \u00f6l\u00e7\u00fcde etkili ve sistemli d\u00fc\u015f\u00fcnceyi altetmek, art\u0131k onunla i\u015fi bitirmek zorundad\u0131r. Mant\u0131k Bilimi’nin “\u00d6l\u00e7\u00fc” ba\u015fl\u0131kl\u0131 b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde b\u00fct\u00fcn k\u00f6pr\u00fcleri att\u0131\u011f\u0131na nihayet kanaat getirir: Bu adam\u0131n “olumlulu\u011fu” o kadar \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fczd\u00fcr ki, hi\u00e7 bir \u015feyin “yads\u0131nmas\u0131na” olanak bile tan\u0131mamaktad\u0131r. Bu adam her yeri o kadar Tanr\u0131yla doldurmaktad\u0131r ki, insan\u0131n \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc gibisinden bir d\u00fc\u015f\u00fcnceyi ta ba\u015ftan yasaklamaktad\u0131r. Nihayet, Spinozac\u0131 olmadan filozof filan olunamaz ama, Spinoza’yla kal\u0131rsak “modern” olamay\u0131z…<\/p>\n

Spinoza g\u00fcn\u00fcm\u00fcz d\u00fc\u015f\u00fcnce d\u00fcnyas\u0131n\u0131n i\u00e7ine bir kez daha do\u011fmaktad\u0131r: \u00d6nce, Merleau-Ponty’nin deyimiyle “ufak ak\u0131lc\u0131l\u0131k” gelene\u011fi hat\u0131rlar onu*. Sonra Nietzsche, d\u00fc\u015f\u00fcncelerinin b\u00fct\u00fcn \u00f6nemli noktalar\u0131nda asl\u0131nda bunca y\u0131ld\u0131r Spinozac\u0131 olmu\u015f oldu\u011funu itiraf eder. Ard\u0131ndan, Althusser (ve ard\u0131l\u0131 Macherey) Marx i\u00e7in (daha do\u011frusu Marksizmi ‘Hegelci diyalektikten ar\u0131nd\u0131rmak’ i\u00e7in) \u00fcnl\u00fc “dola\u015fmas\u0131n\u0131” Spinoza g\u00fczergah\u0131ndan ge\u00e7irir. Toni Negri gibi bir “\u0131talyan Marksisti” Spinoza’y\u0131 yaln\u0131zca bir “dola\u015fma arac\u0131” olarak de\u011fil, “vah\u015fetin bir \u00e7a\u011fr\u0131s\u0131”, devrimci \u015fiddetin doru\u011fu olarak onaylar. Son olarak Deleuze, Spinoza’n\u0131n “t\u00fcm filozoflar\u0131n h\u00fck\u00fcmdar\u0131” oldu\u011funu yazar –hayat\u0131 ve eseri felsefeler aras\u0131nda bir felsefe de\u011fil, felsefe ad\u0131 verilen \u015feyin ta kendisidir…<\/p>\n

Felsefe ve Anekdot<\/p>\n

Hayat\u0131n\u0131 anlat\u0131rken Spinoza’n\u0131n anekdotlar\u0131ndan bahsedip durduk. Bir filozof i\u00e7in “ya\u015fam\u00f6yk\u00fcs\u00fc” pek bir \u015fey vermeyecektir. Bir yazar ya da sanat\u00e7\u0131y\u0131 kavramak i\u00e7in gerekli boyutlardan biri olabilen ya\u015fam\u00f6yk\u00fcs\u00fc, genel olarak filozoflar hakk\u0131nda pek bir \u015fey anlatmaz bize. Filozoflar i\u00e7in, bize b\u0131rakt\u0131klar\u0131 anekdotlar \u00f6nemlidir. S\u00f6zgelimi Platon, Syracusa tiran\u0131 taraf\u0131ndan defedilir; Herakleitos da\u011fa \u00e7ekiyerek tap\u0131nakta \u00e7ocuklarla oyuna dalar; Empedokles kendini Etna yanarda\u011f\u0131na atar… \u015eimdi bir Spinoza anekdotu daha… Spinoza’n\u0131n “\u00f6zel” dostlar \u00e7evresinden, biyografisinin yazar\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr Tschirnhaus anlat\u0131yor: Spinoza’y\u0131 bir g\u00fcn \u00f6r\u00fcmcek a\u011flar\u0131na sinekler at\u0131p, nas\u0131l hayatlar\u0131 i\u00e7in \u00f6l\u00fcm\u00fcne m\u00fccadele ettiklerini seyrederek \u00e7ocuk gibi kahkahalarla g\u00fclerken yakalad\u0131m… Bu anekdot, Spinoza adl\u0131, 17. y\u00fczy\u0131l\u0131n “d\u00f6nek Yahudi”, “lanetli” filozofunun portresinin ana \u00e7izgilerini g\u00f6zlerimiz \u00f6n\u00fcnde kurmaktad\u0131r: Hayat, her \u015feyin varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrmek i\u00e7in belirsizce ve sonsuzca harcanan bir \u00e7aban\u0131n (conatus ad\u0131n\u0131 verir bu \u00e7abaya) s\u00fcregidi\u015fidir… Yani sonsuzca bir ak\u0131\u015f… Tschirnhaus’un bahsetti\u011fi \u00e7ocuklu\u011fu bu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr\u00fcn inan\u0131lmaz g\u00fc\u00e7teki d\u00fc\u015f\u00fcncesinin temel unsuru haline getiren i\u015fte bu \u00f6zelli\u011fi, yani do\u011fada mutlak bir masumiyeti varsaymas\u0131yd\u0131. Bize belki bir “zalimlik” belirtisi olarak g\u00f6r\u00fcnebilecek bu anekdot, Ethica yazar\u0131n\u0131n as\u0131rlar \u00f6ncesinden bize g\u00f6nderdi\u011fi bir mesajd\u0131r asl\u0131nda: Ya\u015fam hi\u00e7 bir surette “iyilik” ve “k\u00f6t\u00fcl\u00fck” terimleriyle sorgulanamaz. Hayat s\u00fcrer… Ya\u015fam\u0131n \u00f6z\u00fc, ama\u00e7s\u0131zca ve belirsizce s\u00fcregitmesidir.<\/p>\n

Ayn\u0131 anekdot, Ethica’ya ikinci bir anahtar sunar: Hayat, ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz bir m\u00fccadele, bir kavga, zorunlu ve cebri bir ak\u0131\u015ft\u0131r. Bu ak\u0131\u015f \u00fczerinde Tanr\u0131lar bile birbirlerini yemektedirler (Almanlar\u0131n Tanr\u0131s\u0131 Osmanl\u0131lar\u0131n Tanr\u0131s\u0131n\u0131 “yiyecektir”)… Ve biz, sap\u0131na kadar “do\u011fan\u0131n i\u00e7indeki” varl\u0131klar olarak, bu cehennemi ak\u0131\u015fa mahk\u00fcm g\u00f6r\u00fcn\u00fcyoruz… Din sava\u015flar\u0131ndan y\u0131rtabilirsek, belki de iktidar\u0131n\u0131 yeniden kuracak bir despotun egemenli\u011fi alt\u0131na d\u00fc\u015fece\u011fiz.<\/p>\n

Durum, Spinoza’n\u0131n “felsefi kavramlar\u0131n\u0131n” i\u015fleyi\u015fi a\u00e7\u0131s\u0131ndan da pek i\u00e7 a\u00e7\u0131c\u0131 g\u00f6r\u00fcnmemektedir \u015fimdilik: Biz fikirlerimize bile sahip de\u011filiz… Aksine fikirlerimiz hep ba\u015f\u0131m\u0131za gelen \u015feylerdir. Bu durumu Spinoza Eti\u011finin ikinci kitab\u0131n\u0131n hemen ba\u015flar\u0131nda teyit eder: Fikirler bir taraftan “nesnel bir ger\u00e7ekli\u011fe” sahiptirler –yani “bir \u015feyleri temsil ederler”… Ama \u00f6te yandan, her zaman herhangi bir fikre dair bir “fikir” de olu\u015fturabilecek yarat\u0131klar oldu\u011fumuz i\u00e7in, fikirler birer “\u015fey”dirler ve gelip bize \u00e7arp\u0131p ge\u00e7erler… \u0131nsanl\u0131k halinin \u00f6nemli bir k\u0131sm\u0131n\u0131, fikirlerin birbirini kovalay\u0131p durmas\u0131, birbirlerini destekleyip reddetmesi ya\u015fant\u0131lar\u0131 olu\u015fturmaktad\u0131r.<\/p>\n

Spinoza hi\u00e7 bir zaman \u015fu soruyu sormaks\u0131z\u0131n herhangi bir d\u00fc\u015f\u00fcnce \u00fcretmemi\u015ftir: Peki bunlarla ne yapaca\u011f\u0131z? Felsefesi derinden derine pratiktir, b\u00fct\u00fcn \u00f6rnekler g\u00fcnl\u00fck hayata dairdir; hayatt\u0131r… Ama hayatta size daha da k\u00f6t\u00fc gibi gelecek bir hakikat daha vard\u0131r. Fikirler bizde olurlar ve birbirlerini kovalay\u0131p dururlar –elden hep ka\u00e7arlar… Ama, herbiri bir “\u015fey” de oldu\u011fu i\u00e7in, onlar\u0131n “yetkinli\u011finden”, Spinoza’n\u0131n deyi\u015fiyle “varolu\u015f g\u00fcc\u00fcnden” de bahsetmeliyiz. Bu mesele Spinoza felsefesinin anahtar\u0131d\u0131r –bunu anlarsan\u0131z her \u015feyi anlam\u0131\u015fs\u0131n\u0131z demektir: Sonlu bir varl\u0131\u011fa dair bir fikir olarak “\u00f6r\u00fcmcek” fikri, sonsuz bir varl\u0131\u011f\u0131n fikri olarak “Tanr\u0131” fikrinden sonsuzca daha az yetkindir, varolma ve etkileme kudreti sonsuzca daha azd\u0131r… B\u00f6yle bir \u015feyi (yani fikirlerin birbirlerinden farkl\u0131 kuvvetlere sahip olduklar\u0131n\u0131) anlarsan\u0131z Spinozac\u0131s\u0131n\u0131z demektir.<\/p>\n

O zaman art\u0131k Spinoza’n\u0131n “duygulan\u0131\u015flar” \u00f6\u011fretisine ge\u00e7ebilirsiniz. Burada Spinoza bize bir \u015fey hat\u0131rlatacakt\u0131r: Bizde yaln\u0131zca fikirler birbirlerini kovalamakla kalmazlar; ayn\u0131 zamanda bu fikirlerin herbirine tekab\u00fcl eden, onlar taraf\u0131ndan belirlenen “ruh halleri” de uyan\u0131r. Sokakta y\u00fcr\u00fcrken hi\u00e7 sevmedi\u011fim Ahmet ile kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131m. Bende elbette onu temsil eden bir “Ahmet fikri” olu\u015ftu. Ama yaln\u0131zca bununla kalm\u0131yor hi\u00e7 bir \u015fey. K\u00f6t\u00fc bir duygu, ya da izlenim, Ahmet ile kar\u015f\u0131la\u015fmak beni mutsuzla\u015ft\u0131rd\u0131, \u00fczd\u00fc… Sonra pek sevdi\u011fim birisiyle, Mehmet ile kar\u015f\u0131la\u015f\u0131yorum… Seviniyorum… Demek ki, fikirler yaln\u0131zca farkl\u0131 kuvvetlere sahip olmakla kalm\u0131yorlar, ayn\u0131 zamanda, Spinoza’n\u0131n deyi\u015fiyle “belirledikleri” “duygulan\u0131\u015flar” da s\u00fcrekli bir de\u011fi\u015fim hali yarat\u0131yor…. Bir hale daha mahk\u00fcm g\u00f6r\u00fcn\u00fcyoruz: Sevin\u00e7-\u00fcz\u00fcnt\u00fc-sevin\u00e7-\u00fcz\u00fcnt\u00fc… i\u015fte hayat budur: Sevin\u00e7 ile \u00fcz\u00fcnt\u00fc duygulan\u0131\u015flar\u0131n\u0131n, fikirler taraf\u0131ndan belirlenmi\u015f olarak, devaml\u0131 birbirlerini takip edi\u015fi…. Bu evrensel insanl\u0131k durumunu Spinoza “fluctuatio animi”, ruhun dalgalan\u0131\u015flar\u0131 terimiyle ifade ediyor…<\/p>\n

Bir “fikir” (idea) nedir? Bir “duygulan\u0131\u015f” (affectus) nedir? Evet, bir fikir iki belirlenime sahiptir: Bir taraftan bir \u015feyi “temsil” etmektedir, \u00f6te taraftan kendisi de bir “\u015fey”dir… Bir duygulan\u0131\u015f ise, \u00f6nce bir “\u015fey”dir, sonra da, ikinci \u00f6zelli\u011fi, fikrin aksine o, “hi\u00e7bir \u015feyi temsil etmeyen” bir d\u00fc\u015f\u00fcnme tarz\u0131d\u0131r. Yani \u015fu: Biz bir \u015feyleri kendimize “temsil etmekle” yetinmeyen varl\u0131klar\u0131z. Ayn\u0131 zamanda o \u015feylerden etkileniyoruz –onlara k\u0131z\u0131yoruz, onlar\u0131 seviyoruz, umutlar\u0131m\u0131z\u0131 ba\u011fl\u0131yoruz, \u00f6fkeleniyorz, onlardan nefret ediyoruz, korkuyoruz, kurtar\u0131c\u0131lar\u0131m\u0131z olarak onlara sar\u0131l\u0131yoruz… \u0131nsanl\u0131k halinin bir g\u00f6r\u00fcn\u00fcm\u00fc daha…<\/p>\n

Unutmayal\u0131m: Her duygulan\u0131\u015f bir fikre sahip olmay\u0131 varsaymaktad\u0131r. Ba\u015fka bir deyi\u015fle Spinoza bize, sevmek i\u00e7in sevilecek bir \u015feyin fikrinin, ister bir imge olarak, isterse kavram olarak bizde bulunmas\u0131 gerekti\u011fini anlamak istemektedir. \u015eeftali severim. A\u011fz\u0131m\u0131n suyu akar. Ama “\u015feftali” fikrinin bende \u00f6nceden bulunmas\u0131 gerekir… Sokakta eski sevgilimle kar\u015f\u0131la\u015fmak beni \u00fczer. Ama \u00f6nce onunla bir sevgili hayat\u0131 ya\u015fam\u0131\u015f olmam, ve bu hayat\u0131n bir dramla sona ermi\u015f olmas\u0131 gerekir –\u00fczg\u00fcn\u00fcm…<\/p>\n

Spinoza o kadar “g\u00fcnl\u00fck hayat” i\u00e7indedir ki, onu okuyup “anlayamad\u0131m” demek insan\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcnme g\u00fcc\u00fcn\u00fcn ne kadar \u00f6rselendi\u011fini d\u0131\u015fa vuracak kadar b\u00fcy\u00fck bir felakettir. Bir Hegel’i “anlayamaman\u0131z” sizin i\u00e7in art\u0131 bir puan olabilir. Hi\u00e7 de\u011filse “olumsuzun” y\u00fcceltildi\u011fi, nefret edilesi ve Nietzsche’nin deyimiyle adam\u0131 “tarihin tekne kaz\u0131nt\u0131s\u0131” haline getiren bir duygudan kendinizi –bilmeden de olsa– kurtarm\u0131\u015f olursunuz. Oysa Spinoza felsefesinin i\u015fleyi\u015f tarz\u0131, onun mutlaka kavran\u0131r olmas\u0131nda yatar. B\u00f6yle bir felsefenin kavranamamas\u0131 demek, d\u00fc\u015f\u00fcnememek anlam\u0131na gelir. Bunun nedeni, Spinoza’n\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcnmeyi \u00e7ok geni\u015f bir anlam\u0131yla ele almas\u0131d\u0131r: Varolu\u015fun s\u0131fatlar\u0131ndan biri olarak d\u00fc\u015f\u00fcnce… Bu ne demektir? A\u00e7\u0131k\u00e7a s\u00f6ylemek gerekirse, Spinoza’da d\u00fc\u015f\u00fcnce ya da genel olarak fikir denilen \u015fey, varolan \u015feylerin bir \u00f6zelli\u011fidir, onlar\u0131 kavrayan varl\u0131\u011f\u0131n yani Descartes’\u0131n Cogito’sunun bir ayr\u0131cal\u0131\u011f\u0131 de\u011fildir. Her cismin, \u015fu kibrit kutusunun bile bir “fikri” vard\u0131r. O, yaln\u0131zca insandan farkl\u0131 olarak bu fikri “bilin\u00e7” alan\u0131na ta\u015f\u0131maz. Ba\u015fka bir deyi\u015fle, kendi hakk\u0131nda bilin\u00e7 sahibi de\u011fildir. Oysa insan, belki de ne yaz\u0131k ki diyece\u011fiz, kendi hakk\u0131nda bir “fikir” sahibidir.<\/p>\n

Bu noktaya kadar Spinoza’y\u0131 herkes gibi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr halde buluruz: \u0131nsan bilin\u00e7li, ak\u0131l sahibi bir varl\u0131k olarak, kibritlere ya da hayvanlara g\u00f6re “\u00fcst\u00fcnd\u00fcr”. Ancak \u00e7ok ge\u00e7meden, Spinoza’n\u0131n bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131ndan, insan\u0131n tam da “bilin\u00e7 sahibi” oldu\u011fu i\u00e7in belki de en d\u00fc\u015fk\u00fcn, en \u015fanss\u0131z varl\u0131klar aras\u0131nda yer alabilece\u011fini de anlar\u0131z. \u00c7\u00fcnk\u00fc insan “mutsuz” olabilmesinin ko\u015fullar\u0131n\u0131 alabildi\u011fine abartm\u0131\u015f bir varl\u0131k t\u00fcr\u00fcd\u00fcr. “Ayr\u0131cal\u0131kl\u0131” oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz ya\u015fam alanlar\u0131 (fark\u0131ndal\u0131k, alg\u0131lama \u00fcst\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc ve as\u0131l \u00f6nemlisi “d\u00fc\u015f\u00fcnen bir varl\u0131k olmas\u0131”) hi\u00e7 de \u00f6yle, a priori “mutluluk \u015fanslar\u0131” sunuyor de\u011fildir ona. \u00c7\u00fcnk\u00fc ger\u00e7ekten de, Spinoza’n\u0131n tasvir etti\u011fi korkun\u00e7 bir d\u00f6ng\u00fcn\u00fcn g\u00f6be\u011finde ya\u015famaktad\u0131r: Fikirleri vard\u0131r ve bu fikirler zorunlu olarak baz\u0131 duygu hallerini belirlerler. Bu duygu halleri ise, asla kurtulamayacak gibi g\u00f6r\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz bir kaderin, sevin\u00e7-keder-sevin\u00e7-keder ard\u0131\u015f\u0131kl\u0131\u011f\u0131n\u0131n anl\u0131k d\u0131\u015favurumlar\u0131ndan ba\u015fka bir \u015fey de\u011fildir.<\/p>\n

Spinoza felsefesinin muazzam zerafeti i\u015fe tam da bu noktada belirir. Evet, “d\u00fc\u015fk\u00fcn” ruhlar\u0131z biz. En kolayc\u0131 bir umudun pe\u015fine d\u00fc\u015febildi\u011fimiz gibi, en sapk\u0131n, en tahakk\u00fcmc\u00fc tiranl\u0131k tarzlar\u0131n\u0131n bile bizi rahat ettirece\u011fine inanabilir, boyun e\u011feriz. Boyun e\u011fmek \u00fczere muazzam karma\u015f\u0131kl\u0131\u011fa sahip makinalar ve sistemler yaratm\u0131\u015f\u0131zd\u0131r: Din bunlar\u0131n en yal\u0131n\u0131, dolay\u0131s\u0131yla en namuslusudur. \u0130\u015fte Spinoza’n\u0131n insan\u0131 kan\u0131n\u0131 donduracak sorusu –Tanr\u0131 ne i\u015fe yarar?<\/p>\n

Tanr\u0131 m\u0131?<\/p>\n

Ola\u011fan dindar zihniyet kadar Tanr\u0131bilimsel d\u00fc\u015f\u00fcnce de “Tanr\u0131”y\u0131 bir “kullan\u0131m de\u011feri”ne sahip k\u0131ld\u0131\u011f\u0131 \u00f6l\u00e7\u00fcde Spinoza’n\u0131n Tanr\u0131 fikrini “pratik felsefe”nin temel dayana\u011f\u0131 haline getirmesi su\u00e7lanabilir bir giri\u015fim de\u011fildir. Spinoza, t\u0131pk\u0131 bir R\u00f6nesans ressam\u0131n\u0131n yapt\u0131\u011f\u0131 gibi, hep ilahiyattan, tanr\u0131sall\u0131ktan ve dinsel-metafizik temalardan bahsedip durur. Ama ne kadar bahsederse, o kadar fazla “tanr\u0131tan\u0131mazl\u0131kla” su\u00e7lanm\u0131\u015f olmas\u0131 bize onun felsefesinin anahtarlar\u0131ndan birini kazand\u0131racakt\u0131r. Nas\u0131l R\u00f6nesans resmi, “insanlar\u0131n yoksul d\u00fcnyas\u0131”n\u0131n sunabilece\u011fi temalarla asla ger\u00e7ekle\u015ftiremeyece\u011fi bir \u00f6zg\u00fcr formlar, temalar, renkler ve perspektifler \u00e7o\u011fullu\u011fu d\u00fcnyas\u0131n\u0131 serbest k\u0131labilmek amac\u0131yla ilahi temalar\u0131 yeniden ve yeniden kurgulay\u0131p durduysa, Spinoza da, pratik felsefenin tek amac\u0131 olan “en \u00fcst\u00fcn k\u0131vanc\u0131” serbest k\u0131labilmek i\u00e7in Tanr\u0131’y\u0131 kullanacakt\u0131r. Ama asla “uhrevi dinlerin” insan-g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fc ta\u015f\u0131yan Tanr\u0131’s\u0131, ya da mistisizmin vahdet tanr\u0131s\u0131 olarak de\u011fil, b\u00fct\u00fcn \u00e7okluklar\u0131n toplam\u0131 ve birli\u011fi olarak sonsuz ve ebedi tanr\u0131s\u0131 olarak. Art\u0131k Tanr\u0131 ne dinsel ya da ahlaki sorumlulu\u011fun hesap sorucu mercii olarak Tanr\u0131d\u0131r, ne de genel olarak filozoflar\u0131n, \u00f6zel olarak da Descartes gibi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrlerin “felsefi” tanr\u0131s\u0131d\u0131r. Spinoza’da Tanr\u0131’n\u0131n “pratik kullan\u0131m\u0131” \u015f\u00f6yledir: Yaradan olarak d\u00fcnyan\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda olmayan, ezeli-ebedi bir sonsuzlu\u011fun, yani sonsuzca s\u0131fatlanm\u0131\u015f t\u00f6z\u00fcn ifadesi olarak Tanr\u0131. Tanr\u0131 varsay\u0131lan bir varl\u0131k de\u011fildir; uygulamaya konulan bir varl\u0131kt\u0131r –sonsuzun varl\u0131k tarz\u0131…<\/p>\n

Tanr\u0131n\u0131n kullan\u0131m\u0131n\u0131n birinci anahtar\u0131, Ethica’n\u0131n ikinci kitab\u0131nda Spinoza “fikirlerin birbirini takip edi\u015fi” \u00fczerinde konu\u015fmaya ba\u015flad\u0131\u011f\u0131nda elde edilir: Simmel’in modern kentli d\u00fcnyas\u0131nda oldu\u011fu gibi, bizde fikirler hep birbirlerini takip ederler: Birbirlerini kovalarlar, yok ederler ya da aksine g\u00fc\u00e7lendirip desteklerler. Bu, g\u00fcnl\u00fck, ola\u011fan, herkesin bildi\u011fi bir “insanl\u0131k halidir”. Biz s\u00fcrekli olarak fikirlerin bombard\u0131man\u0131 alt\u0131nday\u0131z. Sokakta y\u00fcr\u00fcrken, Ahmet ile kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131zda i\u015fte bir “Ahmet fikri” ve ard\u0131ndan gelen bir dizi \u00e7a\u011fr\u0131\u015f\u0131m… Biraz ilerde Mehmet ile kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131mda, i\u015fte bir “Mehmet fikri” ve onun \u00e7a\u011fr\u0131\u015f\u0131mlar\u0131… Sabahleyin, alacakaranl\u0131\u011f\u0131 geride b\u0131rakarak y\u00fckselen g\u00fcne\u015f, ve onun “fikri”, \u00f6\u011fleyin daha yak\u0131c\u0131 bir g\u00fcne\u015fin “fikri” ve onun ak\u015famleyin \u00e7ekip gidi\u015fi… Spinoza’da bir “fikir” nedir \u00f6yleyse? “Herhangi bir \u015feyi temsil eden bir d\u00fc\u015f\u00fcnme tarz\u0131”d\u0131r. Ve bir \u015feyi temsil etti\u011fi \u00f6l\u00e7\u00fcde bir fikrin \u00d4nesnel ger\u00e7ekli\u011fi’ vard\u0131r. Bu kadar g\u00fcndelik hayata ait bir halden Spinoza, yo\u011fun bir kuramsal s\u0131\u00e7ramayla (formaliter) bamba\u015fka bir d\u00fcnyaya, bol bol Tanr\u0131’dan, sonsuzluktan, ebediyetten bahsedece\u011fi o a\u011f\u0131r, felsefi d\u00fcnyaya nas\u0131l ge\u00e7er? \u00c7ok basit: Bir fikrin nesnel ger\u00e7ekli\u011fi onun bir \u015feyi temsil etmesi bak\u0131m\u0131ndand\u0131r. Ama ben her zaman bir fikrin de fikrini, bir fikri de temsil eden bir fikri olu\u015fturabilirim. \u00d6yleyse bir fikir de “kendinde” bir “\u015fey”dir… T\u0131pk\u0131 bir cisim gibi… Spinoza, bir “\u015fey” olarak fikrin ger\u00e7ekli\u011fine “fikrin bi\u00e7imsel ger\u00e7ekli\u011fi” demektedir. Ve fikrin “bi\u00e7imsel ger\u00e7ekli\u011fi”nden bahsetmeye ba\u015flad\u0131\u011f\u0131m\u0131z andan itibaren i\u015fin b\u00fct\u00fcn g\u00f6r\u00fcn\u00fcm\u00fc de\u011fi\u015fir: Spinoza, her “\u015fey” gibi, fikirlerin de “yetkinli\u011finden” ya da “varolma kudretinden” s\u00f6z etmeye ba\u015flar –sonlu bir varl\u0131\u011f\u0131n fikri olarak \u00f6r\u00fcmcek fikrinin “bi\u00e7imsel ger\u00e7ekli\u011fi” elbette sonsuz ve ezeli-ebedi bir varl\u0131\u011fa dair olu\u015fturulmu\u015f Tanr\u0131 fikrinden sonsuz derecede daha az bir varolma kudreti, yetkinli\u011fi ve g\u00fcc\u00fc vard\u0131r. Fikirler zihinde (mens) belli bir kuvvet uygulamaktan asla geri kalmazlar.<\/p>\n

Spinoza, sonra yine g\u00fcndelik ya\u015fama d\u00f6ner: Bizde yaln\u0131zca hem kendileri farkl\u0131 kuvvetler uygulayan “\u015feyler” olan, hem de “\u015feyleri temsil eden” fikirler yoktur.<\/p>\n

Tutkularla ger\u00e7ekle\u015ftirilebilecek her \u015fey ak\u0131l yoluyla da ger\u00e7ekle\u015ftirilebilir. Spinoza, Hollanda’n\u0131n bu “d\u00f6nek” Yahudi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr\u00fc, felsefe d\u00fcnyas\u0131na Alman Romantiklerince (Lessing, Goethe vs.) yeniden davet edildi\u011fi zaman bu form\u00fcl de esas de\u011ferine kavu\u015fuyordu: Sturm und Drang’\u0131n a\u015f\u0131r\u0131l\u0131klar\u0131ndan art\u0131k b\u0131km\u0131\u015f olan Goethe ile Lessing, ancak onun felsefesinde “ak\u0131l” ile “tutkular” ve “duygular” d\u00fcnyas\u0131 aras\u0131nda bir dolay\u0131m \u015fans\u0131 bulunabildi\u011fini farkettiler. Protestanl\u0131\u011f\u0131 Bat\u0131 felsefesine yeniden kodlamay\u0131 ba\u015faran Kant ve \u00f6zellikle Hegel yeti\u015fip bu \u00e7ok \u00f6zg\u00fcn “Spinoza etkisi”nin hakk\u0131ndan gelinceye kadar, Spinoza’n\u0131n form\u00fcl\u00fc yer yer bir \u015fiir ilham\u0131 bile olu\u015fturabilmi\u015fti. Bug\u00fcn, klasik felsefe terimlerinin ve metafizi\u011fin a\u011f\u0131r ele\u015ftirilere tabi tutuldu\u011fu ortamda Spinoza’y\u0131 ikinci bir kez daha davet edebiliyorsak, s\u00f6z konusu form\u00fcle verilen Romantik anlam\u0131n \u00f6tesine ta\u015fmam\u0131z gerekiyor: Spinoza felsefesi “tutkular\u0131n” yerine “ak\u0131l” vaazeden bir felsefe de\u011fildir. \u0131nsanlar\u0131n “akl\u0131n buyru\u011funa g\u00f6re davranacaklar\u0131” umudunu Ethica’da form\u00fcle eder etmez ard\u0131nda b\u0131rak\u0131r. Yine de bizi “olabilirliklerin”, “gizil g\u00fc\u00e7lerin” alan\u0131na mahk\u00fcm etmeden yapar bunu. Ne eksik ne de fazla, Spinoza felsefesi tam tam\u0131na “pratik” nitelikli bir felsefedir: Bu y\u00fczden, bir dizi form\u00fcl\u00fcn, tan\u0131m\u0131n, kan\u0131tlaman\u0131n ve \u00f6nermenin s\u0131ralan\u0131p durdu\u011fu “more geometrico”, yani “geometrik d\u00fczene uygun olarak g\u00f6sterilmi\u015f” sunu\u015f y\u00f6ntemi…<\/p>\n

Etika’n\u0131n Tekni\u011fi<\/p>\n

Ethica’y\u0131 okumaya giri\u015fmekte baz\u0131 kolayl\u0131klar\u0131 sunmak zorunday\u0131z \u015fimdi. \u00d6zellikle ikinci b\u00f6l\u00fcm\u00fcn ba\u015f\u0131nda Spinoza, tart\u0131\u015fmas\u0131n\u0131n kavranabilmesi i\u00e7in \u00e7ok \u00f6nemli olan baz\u0131 ayr\u0131mlar\u0131 ortaya atmaya giri\u015fir: “Fikirlerden” (idea) bahseder. Buna ba\u011fl\u0131 olarak, bu fikirlerin tekab\u00fcl ettikleri “bedenlerden” ya da “cisimlerden” (corpora) bahseder. Bahsetti\u011fi \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc bir \u015fey de “duygulan\u0131\u015flar”d\u0131r (affectus). \u00d6nce Spinoza i\u00e7in bir “fikrin” ne oldu\u011funa bakal\u0131m. \u0131lk nokta Spinoza i\u00e7in “fikrin nesnel ger\u00e7ekli\u011fi”nin ne anlama geldi\u011fini yakalamakt\u0131r. 17. y\u00fczy\u0131la kadar, unutulmamal\u0131 ki bir filozof “nesnel ger\u00e7eklikten” bahsetti\u011fi zaman bundan “bir \u015feyi temsil eden fikrin” ger\u00e7ekli\u011fini anlamaktad\u0131r. Bir “\u00fc\u00e7gen fikri” \u00fc\u00e7geni temsil etti\u011fi \u00f6l\u00e7\u00fcde “nesnel ger\u00e7ekli\u011fe” sahiptir. Nesnel ger\u00e7eklik bir fikrin temsil etti\u011fi \u015feyle olan ili\u015fkisi demektir.<\/p>\n

* Merleau-Ponty Spinoza’n\u0131n muhte\u015fem masumiyetinin hakk\u0131n\u0131 verenler aras\u0131nda ilktir: Spinoza, Descartes ve Leibniz, “b\u00fcy\u00fck ak\u0131lc\u0131l\u0131\u011f\u0131n” adamlar\u0131d\u0131rlar –“olumlu bir sonsuzlu\u011fu” seyrederler ve \u00e7ocuklar kadar b\u00fcy\u00fck bir mutlulukla, yeni yeni ortaya \u00e7\u0131kmaya ba\u015flayan “bilimler” ile “metafizik tinin” aras\u0131n\u0131, hi\u00e7 birisini \u00f6rselemeden bulmay\u0131 ba\u015far\u0131rlar (bkz. M. Merleau-Ponty, “Introduction”, Les Philosophes celebres.)<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Spinoza, \u00e7a\u011fda\u015f yorumcular\u0131ndan Antonio Negri’nin yazd\u0131\u011f\u0131 gibi \u00e7a\u011f\u0131n\u0131n bir “anomali”sidir. \u00dcstelik, 17. y\u00fczy\u0131l Hollanda’s\u0131 gibi bir ba\u015fka anomalinin i\u00e7inde ya\u015famaktad\u0131r — din sava\u015flar\u0131yla ve despotik-merkantilist rejimlerin iktidarlar\u0131 alt\u0131nda sars\u0131lan Avrupa’n\u0131n “en \u00f6zg\u00fcr”, dolay\u0131s\u0131yla en ho\u015fg\u00f6r\u00fcl\u00fc diyar\u0131… Spinoza, \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc kez de anomalidir –o d\u00f6nemin Amsterdam’\u0131nda, bir ka\u00e7 ku\u015fakl\u0131k bir ge\u00e7mi\u015fe sahip, muhtemelen ya \u0131spanyol ya da […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[44],"tags":[],"class_list":{"0":"post-4219","1":"post","2":"type-post","3":"status-publish","4":"format-standard","6":"category-spinosizm"},"yoast_head":"\nKullan\u0131\u015fl\u0131 Bir Felsefe Olarak Spinozac\u0131l\u0131k | Ulus Baker - narteks.net<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/02\/16\/kullanisli-bir-felsefe-olarak-spinozacilik-ulus-baker\/\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"tr_TR\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"Kullan\u0131\u015fl\u0131 Bir Felsefe Olarak Spinozac\u0131l\u0131k | Ulus Baker\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"Spinoza, \u00e7a\u011fda\u015f yorumcular\u0131ndan Antonio Negri’nin yazd\u0131\u011f\u0131 gibi \u00e7a\u011f\u0131n\u0131n bir “anomali”sidir. \u00dcstelik, 17. y\u00fczy\u0131l Hollanda’s\u0131 gibi bir ba\u015fka anomalinin i\u00e7inde ya\u015famaktad\u0131r — din sava\u015flar\u0131yla ve despotik-merkantilist rejimlerin iktidarlar\u0131 alt\u0131nda sars\u0131lan Avrupa’n\u0131n “en \u00f6zg\u00fcr”, dolay\u0131s\u0131yla en ho\u015fg\u00f6r\u00fcl\u00fc diyar\u0131… Spinoza, \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc kez de anomalidir –o d\u00f6nemin Amsterdam’\u0131nda, bir ka\u00e7 ku\u015fakl\u0131k bir ge\u00e7mi\u015fe sahip, muhtemelen ya \u0131spanyol ya da […]\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/02\/16\/kullanisli-bir-felsefe-olarak-spinozacilik-ulus-baker\/\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"narteks.net\" \/>\n<meta property=\"article:published_time\" content=\"2010-02-16T07:19:39+00:00\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"http:\/\/devriye.files.wordpress.com\/2008\/10\/spinoza_11.jpg\" \/>\n<meta name=\"author\" content=\"Tar\u0131k\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:creator\" content=\"@narteks\" \/>\n<meta name=\"twitter:site\" content=\"@narteks\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Yazan:\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"Tar\u0131k\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:label2\" content=\"Tahmini okuma s\u00fcresi\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data2\" content=\"20 dakika\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\/\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"Article\",\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/02\/16\/kullanisli-bir-felsefe-olarak-spinozacilik-ulus-baker\/#article\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/02\/16\/kullanisli-bir-felsefe-olarak-spinozacilik-ulus-baker\/\"},\"author\":{\"name\":\"Tar\u0131k\",\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/#\/schema\/person\/61f37d9834294b72d31d274e7ed79bca\"},\"headline\":\"Kullan\u0131\u015fl\u0131 Bir Felsefe Olarak Spinozac\u0131l\u0131k | Ulus Baker\",\"datePublished\":\"2010-02-16T07:19:39+00:00\",\"mainEntityOfPage\":{\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/02\/16\/kullanisli-bir-felsefe-olarak-spinozacilik-ulus-baker\/\"},\"wordCount\":3931,\"commentCount\":0,\"publisher\":{\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/#organization\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/02\/16\/kullanisli-bir-felsefe-olarak-spinozacilik-ulus-baker\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"http:\/\/devriye.files.wordpress.com\/2008\/10\/spinoza_11.jpg\",\"articleSection\":[\"Spinosizm\"],\"inLanguage\":\"tr\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"CommentAction\",\"name\":\"Comment\",\"target\":[\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/02\/16\/kullanisli-bir-felsefe-olarak-spinozacilik-ulus-baker\/#respond\"]}]},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/02\/16\/kullanisli-bir-felsefe-olarak-spinozacilik-ulus-baker\/\",\"url\":\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/02\/16\/kullanisli-bir-felsefe-olarak-spinozacilik-ulus-baker\/\",\"name\":\"Kullan\u0131\u015fl\u0131 Bir Felsefe Olarak Spinozac\u0131l\u0131k | Ulus Baker - narteks.net\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/02\/16\/kullanisli-bir-felsefe-olarak-spinozacilik-ulus-baker\/#primaryimage\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/02\/16\/kullanisli-bir-felsefe-olarak-spinozacilik-ulus-baker\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"http:\/\/devriye.files.wordpress.com\/2008\/10\/spinoza_11.jpg\",\"datePublished\":\"2010-02-16T07:19:39+00:00\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/02\/16\/kullanisli-bir-felsefe-olarak-spinozacilik-ulus-baker\/#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"tr\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/02\/16\/kullanisli-bir-felsefe-olarak-spinozacilik-ulus-baker\/\"]}]},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"tr\",\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/02\/16\/kullanisli-bir-felsefe-olarak-spinozacilik-ulus-baker\/#primaryimage\",\"url\":\"http:\/\/devriye.files.wordpress.com\/2008\/10\/spinoza_11.jpg\",\"contentUrl\":\"http:\/\/devriye.files.wordpress.com\/2008\/10\/spinoza_11.jpg\"},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/02\/16\/kullanisli-bir-felsefe-olarak-spinozacilik-ulus-baker\/#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Anasayfa\",\"item\":\"https:\/\/narteks.net\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"Kullan\u0131\u015fl\u0131 Bir Felsefe Olarak Spinozac\u0131l\u0131k | Ulus Baker\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/#website\",\"url\":\"https:\/\/narteks.net\/\",\"name\":\"narteks.net\",\"description\":\"K\u00fclt\u00fcr Sanat Edebiyat Felsefe\",\"publisher\":{\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/#organization\"},\"alternateName\":\"K\u00fclt\u00fcr Sanat Edebiyat Felsefe\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\/\/narteks.net\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"tr\"},{\"@type\":\"Organization\",\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/#organization\",\"name\":\"narteks.net\",\"url\":\"https:\/\/narteks.net\/\",\"logo\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"tr\",\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/#\/schema\/logo\/image\/\",\"url\":\"https:\/\/narteks.net\/wp-content\/uploads\/narteks.png\",\"contentUrl\":\"https:\/\/narteks.net\/wp-content\/uploads\/narteks.png\",\"width\":300,\"height\":90,\"caption\":\"narteks.net\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/#\/schema\/logo\/image\/\"},\"sameAs\":[\"https:\/\/x.com\/narteks\",\"https:\/\/instagram.com\/narteksnet\"]},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/#\/schema\/person\/61f37d9834294b72d31d274e7ed79bca\",\"name\":\"Tar\u0131k\",\"image\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"tr\",\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/#\/schema\/person\/image\/\",\"url\":\"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/50865afb55632c4ae467e0af0930f6510aa2297d8014be502a55b14f3b7550cf?s=96&d=mm&r=g\",\"contentUrl\":\"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/50865afb55632c4ae467e0af0930f6510aa2297d8014be502a55b14f3b7550cf?s=96&d=mm&r=g\",\"caption\":\"Tar\u0131k\"},\"sameAs\":[\"http:\/\/narteks.net\"],\"url\":\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/author\/narbak\/\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO Premium plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Kullan\u0131\u015fl\u0131 Bir Felsefe Olarak Spinozac\u0131l\u0131k | Ulus Baker - narteks.net","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/02\/16\/kullanisli-bir-felsefe-olarak-spinozacilik-ulus-baker\/","og_locale":"tr_TR","og_type":"article","og_title":"Kullan\u0131\u015fl\u0131 Bir Felsefe Olarak Spinozac\u0131l\u0131k | Ulus Baker","og_description":"Spinoza, \u00e7a\u011fda\u015f yorumcular\u0131ndan Antonio Negri’nin yazd\u0131\u011f\u0131 gibi \u00e7a\u011f\u0131n\u0131n bir “anomali”sidir. \u00dcstelik, 17. y\u00fczy\u0131l Hollanda’s\u0131 gibi bir ba\u015fka anomalinin i\u00e7inde ya\u015famaktad\u0131r — din sava\u015flar\u0131yla ve despotik-merkantilist rejimlerin iktidarlar\u0131 alt\u0131nda sars\u0131lan Avrupa’n\u0131n “en \u00f6zg\u00fcr”, dolay\u0131s\u0131yla en ho\u015fg\u00f6r\u00fcl\u00fc diyar\u0131… Spinoza, \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc kez de anomalidir –o d\u00f6nemin Amsterdam’\u0131nda, bir ka\u00e7 ku\u015fakl\u0131k bir ge\u00e7mi\u015fe sahip, muhtemelen ya \u0131spanyol ya da […]","og_url":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/02\/16\/kullanisli-bir-felsefe-olarak-spinozacilik-ulus-baker\/","og_site_name":"narteks.net","article_published_time":"2010-02-16T07:19:39+00:00","og_image":[{"url":"http:\/\/devriye.files.wordpress.com\/2008\/10\/spinoza_11.jpg","type":"","width":"","height":""}],"author":"Tar\u0131k","twitter_card":"summary_large_image","twitter_creator":"@narteks","twitter_site":"@narteks","twitter_misc":{"Yazan:":"Tar\u0131k","Tahmini okuma s\u00fcresi":"20 dakika"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"Article","@id":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/02\/16\/kullanisli-bir-felsefe-olarak-spinozacilik-ulus-baker\/#article","isPartOf":{"@id":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/02\/16\/kullanisli-bir-felsefe-olarak-spinozacilik-ulus-baker\/"},"author":{"name":"Tar\u0131k","@id":"https:\/\/narteks.net\/#\/schema\/person\/61f37d9834294b72d31d274e7ed79bca"},"headline":"Kullan\u0131\u015fl\u0131 Bir Felsefe Olarak Spinozac\u0131l\u0131k | Ulus Baker","datePublished":"2010-02-16T07:19:39+00:00","mainEntityOfPage":{"@id":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/02\/16\/kullanisli-bir-felsefe-olarak-spinozacilik-ulus-baker\/"},"wordCount":3931,"commentCount":0,"publisher":{"@id":"https:\/\/narteks.net\/#organization"},"image":{"@id":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/02\/16\/kullanisli-bir-felsefe-olarak-spinozacilik-ulus-baker\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"http:\/\/devriye.files.wordpress.com\/2008\/10\/spinoza_11.jpg","articleSection":["Spinosizm"],"inLanguage":"tr","potentialAction":[{"@type":"CommentAction","name":"Comment","target":["https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/02\/16\/kullanisli-bir-felsefe-olarak-spinozacilik-ulus-baker\/#respond"]}]},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/02\/16\/kullanisli-bir-felsefe-olarak-spinozacilik-ulus-baker\/","url":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/02\/16\/kullanisli-bir-felsefe-olarak-spinozacilik-ulus-baker\/","name":"Kullan\u0131\u015fl\u0131 Bir Felsefe Olarak Spinozac\u0131l\u0131k | Ulus Baker - narteks.net","isPartOf":{"@id":"https:\/\/narteks.net\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/02\/16\/kullanisli-bir-felsefe-olarak-spinozacilik-ulus-baker\/#primaryimage"},"image":{"@id":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/02\/16\/kullanisli-bir-felsefe-olarak-spinozacilik-ulus-baker\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"http:\/\/devriye.files.wordpress.com\/2008\/10\/spinoza_11.jpg","datePublished":"2010-02-16T07:19:39+00:00","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/02\/16\/kullanisli-bir-felsefe-olarak-spinozacilik-ulus-baker\/#breadcrumb"},"inLanguage":"tr","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/02\/16\/kullanisli-bir-felsefe-olarak-spinozacilik-ulus-baker\/"]}]},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"tr","@id":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/02\/16\/kullanisli-bir-felsefe-olarak-spinozacilik-ulus-baker\/#primaryimage","url":"http:\/\/devriye.files.wordpress.com\/2008\/10\/spinoza_11.jpg","contentUrl":"http:\/\/devriye.files.wordpress.com\/2008\/10\/spinoza_11.jpg"},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/02\/16\/kullanisli-bir-felsefe-olarak-spinozacilik-ulus-baker\/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Anasayfa","item":"https:\/\/narteks.net\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Kullan\u0131\u015fl\u0131 Bir Felsefe Olarak Spinozac\u0131l\u0131k | Ulus Baker"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/narteks.net\/#website","url":"https:\/\/narteks.net\/","name":"narteks.net","description":"K\u00fclt\u00fcr Sanat Edebiyat Felsefe","publisher":{"@id":"https:\/\/narteks.net\/#organization"},"alternateName":"K\u00fclt\u00fcr Sanat Edebiyat Felsefe","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/narteks.net\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"tr"},{"@type":"Organization","@id":"https:\/\/narteks.net\/#organization","name":"narteks.net","url":"https:\/\/narteks.net\/","logo":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"tr","@id":"https:\/\/narteks.net\/#\/schema\/logo\/image\/","url":"https:\/\/narteks.net\/wp-content\/uploads\/narteks.png","contentUrl":"https:\/\/narteks.net\/wp-content\/uploads\/narteks.png","width":300,"height":90,"caption":"narteks.net"},"image":{"@id":"https:\/\/narteks.net\/#\/schema\/logo\/image\/"},"sameAs":["https:\/\/x.com\/narteks","https:\/\/instagram.com\/narteksnet"]},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/narteks.net\/#\/schema\/person\/61f37d9834294b72d31d274e7ed79bca","name":"Tar\u0131k","image":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"tr","@id":"https:\/\/narteks.net\/#\/schema\/person\/image\/","url":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/50865afb55632c4ae467e0af0930f6510aa2297d8014be502a55b14f3b7550cf?s=96&d=mm&r=g","contentUrl":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/50865afb55632c4ae467e0af0930f6510aa2297d8014be502a55b14f3b7550cf?s=96&d=mm&r=g","caption":"Tar\u0131k"},"sameAs":["http:\/\/narteks.net"],"url":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/author\/narbak\/"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4219","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=4219"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4219\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=4219"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=4219"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=4219"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}