{"id":4673,"date":"2010-08-18T10:24:01","date_gmt":"2010-08-18T07:24:01","guid":{"rendered":"http:\/\/localhost\/wordpress\/2010\/08\/18\/plehanovun-sanat-anlay-uezerine\/"},"modified":"2010-08-18T10:24:01","modified_gmt":"2010-08-18T07:24:01","slug":"plehanovun-sanat-anlay-uezerine","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/08\/18\/plehanovun-sanat-anlay-uezerine\/","title":{"rendered":"Plehanov’un sanat anlay\u0131\u015f\u0131 \u00fczerine"},"content":{"rendered":"

Plehanov, ya\u015fam\u0131n\u0131n bir d\u00f6nemini Marksist, di\u011fer bir d\u00f6nemini ise bir Men\u015fevik olarak ge\u00e7iren; Rusya’da Marksizmin geli\u015fmesinde \u00f6nemli rol oynayan ve ama Men\u015fevik saflarda Rusya’da devrimci harekete verdi\u011fi zararla tan\u0131nan bir ki\u015fidir. O, siyasetteki bu ikili yan d\u0131\u015f\u0131nda, k\u00fclt\u00fcr ve sanat \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131yla da bilinir, tan\u0131n\u0131r; bu alanda Marksist ele\u015ftiri kuram\u0131n\u0131n geli\u015fmesine \u00f6nemli katk\u0131larda bulunanlardan birisidir.
Georgiy Valentinovi\u00e7 Plehanov, 1856’da Tambov’da (Rusya) do\u011fdu. Rusya’da kom\u00fcnizm ak\u0131m\u0131n\u0131n yay\u0131lmas\u0131n\u0131n \u00f6nc\u00fclerindendir. Siyasete “Narodni\u00e7estvo” (Halk\u00e7\u0131l\u0131k) ak\u0131m\u0131 saflar\u0131nda ba\u015flayan Plehanov, bu ak\u0131m\u0131n tedhi\u015f\u00e7i metotlara ba\u015fvurmas\u0131 \u00fczerine 1879’da bu ak\u0131mdan ayr\u0131ld\u0131. Marksizmi benimsedi, birka\u00e7 kez yabanc\u0131 \u00fclkelere s\u0131\u011f\u0131nmak zorunda kald\u0131. M\u00fclteci olarak bulundu\u011fu Cenevre’deyken “Osvobojdeniye Truda” (Eme\u011fin Kurtulu\u015fu) grubunu kurdu (1883). Plehanov, 1889’da Paris’te toplanan \u0130kinci Enternasyonal’in Kurulu\u015f Kongresi’ne Eme\u011fin Kurtulu\u015fu grubunu temsilen kat\u0131ld\u0131.
Plehanov \u00f6nderli\u011findeki “Eme\u011fin Kurtulu\u015fu” grubu, Marksizmin Rusya’da geli\u015fmesi i\u00e7in \u00e7ok \u00e7al\u0131\u015ft\u0131. Marks ve Engels’in eserlerini -Kom\u00fcnist Manifesto, \u00dccretli Emek ve Sermaye, \u00dctopik ve Bilimsel Sosyalizm, vd.- Rus\u00e7aya \u00e7evirip yay\u0131nlad\u0131lar ve Rusya’da gizlice da\u011f\u0131tt\u0131lar.<\/p>\n

<\/p>\n

Plehanov; Zasuli\u00e7, Akselrod gibi arkada\u015flar\u0131yla birlikte Marks ve Engels’in \u00f6\u011fretilerini ve bilimsel sosyalizmin d\u00fc\u015f\u00fcncelerini a\u00e7\u0131klayan bir\u00e7ok eser de kaleme ald\u0131. Plehanov ve arkada\u015flar\u0131, eserlerinde, proleter devrim, proletarya diktat\u00f6rl\u00fc\u011f\u00fc, Kom\u00fcnist Parti’nin \u00f6nemi gibi can al\u0131c\u0131 sorunlarda gerek \u00fctopiklere kar\u015f\u0131, gerekse Narodniklere kar\u015f\u0131 \u00f6nemli bir ideolojik m\u00fccadele y\u00fcr\u00fctt\u00fcler. \u00d6nceleri bir Narodnik olan Plehanov, i\u00e7inden geldi\u011fi bu grupla hesapla\u015fmas\u0131n\u0131 “Ayr\u0131l\u0131klar\u0131m\u0131z” adl\u0131 bro\u015f\u00fcrde yapt\u0131.
Plehanov, sadece Marksizmin yorumcusu olarak kalmad\u0131, Marks ve Engels’in teorilerini parlak ve \u00f6zg\u00fcn bir bi\u00e7imde savundu. Eserlerinde Marksizmin temel ilkelerini a\u00e7\u0131klad\u0131. Rusya’da Marksistlerin yeti\u015fmesine ve e\u011fitilmesine yarayan bir\u00e7ok eser kaleme ald\u0131. 1895’te yay\u0131nlanan “Tek\u00e7i (Monist) Tarih G\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn Geli\u015fmesi \u00dczerine” adl\u0131 eseri bu alanda \u00f6zel bir \u00f6nem ta\u015f\u0131yordu.
“Lenin, bu kitap sayesinde \u00abt\u00fcm bir Rus Marksistleri ku\u015fa\u011f\u0131n\u0131n yeti\u015fti\u011fine\u00bb i\u015faret etti.” (Stalin, Eserler, Cilt 15, sayfa 27, \u0130nter Yay\u0131nlar\u0131)
Plehanov, Bernstein’\u0131n \u00f6nderli\u011finde geli\u015fen revizyonizme kar\u015f\u0131 m\u00fccadelede \u00f6ne \u00e7\u0131kt\u0131; “Marksizmi tamamlamak isteyenlerin”, yeni ortaya att\u0131klar\u0131 “ele\u015ftirilere” kar\u015f\u0131 diyalektik materyalizmin hizmetinde en parlak polemik\u00e7ilerden birisi oldu. B\u00fct\u00fcn d\u00fcnyada oport\u00fcnizme kar\u015f\u0131 oldu\u011fu gibi, oport\u00fcnizmin Rusya’daki bir \u00e7e\u015fidi olan “Struve’cilik”e ve “ekonomizm”e kar\u015f\u0131 m\u00fccadelenin \u00f6n saflar\u0131nda yer ald\u0131.
Plehanov \u00f6nderli\u011findeki Eme\u011fin Kurtulu\u015fu grubu, Rus sosyaldemokratlar\u0131n\u0131n bir program\u0131 i\u00e7in iki taslak haz\u0131rlad\u0131. Bu, Rusya’da Marksist bir partinin yarat\u0131lmas\u0131nda \u00f6nemli bir ad\u0131md\u0131.
Plehanov ve Eme\u011fin Kurtulu\u015fu grubu, bir dizi hatalar da yapt\u0131. \u00d6rne\u011fin Plehanov, k\u00f6yl\u00fclerin devrimdeki rol\u00fcn\u00fc g\u00f6rm\u00fcyor, k\u00f6yl\u00fcl\u00fc\u011f\u00fc hesaba katm\u0131yordu. Yine Plehanov, liberal burjuvaziyi devrime istikrars\u0131z da olsa bir destek sa\u011flayabilecek g\u00fc\u00e7 olarak g\u00f6r\u00fcyordu. Plehanov’a g\u00f6re, Rusya’da, burjuvazi ve proletaryadan ba\u015fka, muhalif ve devrimci kombinasyonlar\u0131n dayanabilecekleri hi\u00e7 bir g\u00fc\u00e7 yoktu. “Bu yanl\u0131\u015f g\u00f6r\u00fc\u015fler, Plehanov’un gelecekteki Men\u015fevik g\u00f6r\u00fc\u015flerinin tohumlar\u0131yd\u0131.” (Stalin, Eserler, Cilt 15; SBKP(B) Tarihi-K\u0131sa Ders, sayfa 30, \u0130nter Yay\u0131nlar\u0131)
Plehanov, 1900 sonbahar\u0131nda, Akselrod, Zasuli\u00e7 ve Lenin’le birlikte Iskra (K\u0131v\u0131lc\u0131m) ve Zarya (\u015fafak) gazetelerini \u00e7\u0131karmaya ba\u015flad\u0131. Iskra, bir dizi g\u00f6revi ba\u015far\u0131yla ger\u00e7ekle\u015ftirdi. Bu arada Iskra Yaz\u0131 Kurulu bir de Parti program\u0131 tasla\u011f\u0131 haz\u0131rlad\u0131. Ancak program tasla\u011f\u0131n\u0131n haz\u0131rl\u0131\u011f\u0131 s\u0131ras\u0131nda Plehanov ve di\u011fer yaz\u0131 kurulu \u00fcyeleriyle Lenin aras\u0131nda ciddi g\u00f6r\u00fc\u015f ayr\u0131l\u0131klar\u0131 ortaya \u00e7\u0131kt\u0131. Bu g\u00f6r\u00fc\u015f ayr\u0131l\u0131klar\u0131 tam bir kopu\u015fu getirmedi ancak, Plehanov ve Lenin aras\u0131nda program tasla\u011f\u0131 \u00fczerine y\u00fcr\u00fcyen tart\u0131\u015fmalar daha sonra ortaya \u00e7\u0131kacak “Bol\u015fevik-Men\u015fevik” ayr\u0131l\u0131klar\u0131nda tayin edici bir \u00f6neme sahipti.
RSD\u0130P’nin \u0130kinci Kongresi, 17 Temmuz 1903’te Br\u00fcksel’de a\u00e7\u0131ld\u0131. Ancak polisin bask\u0131s\u0131 \u00fczerine kongre Londra’ya kayd\u0131r\u0131ld\u0131. Bu kongrede program \u00fczerine y\u00fcr\u00fcyen tart\u0131\u015fmalarda iki ayr\u0131 grup ortaya \u00e7\u0131kt\u0131: Men\u015fevikler ve Bol\u015fevikler. Plehanov, ilk ba\u015flarda Lenin’in yan\u0131nda yani Bol\u015feviklerden yana tav\u0131r tak\u0131nd\u0131ysa da Kongre’den sonra Men\u015feviklerle aras\u0131n\u0131 d\u00fczeltti ve “bar\u0131\u015ft\u0131”! Iskra ve Merkez Komitesi, Plehanov’un yard\u0131m\u0131yla Men\u015feviklerin eline ge\u00e7ti. (Stalin, Eserler, Cilt 15; SBKP(B) Tarihi-K\u0131sa Ders, sayfa 62, \u0130nter Yay\u0131nlar\u0131)
Bu andan itibaren Plehanov’la Lenin’in yollar\u0131 ayr\u0131ld\u0131. 1905-1907 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda t\u00fcm temel sorunlarda Men\u015fevik pozisyonlar\u0131n savunucusu olan Plehanov, “k\u00f6yl\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcn devrimci potansiyelini k\u00fc\u00e7\u00fcmsedi, liberal burjuvazi ile ittifak kurulmas\u0131n\u0131 savundu, lafta savundu\u011fu “proletarya diktat\u00f6rl\u00fc\u011f\u00fc”ne \u00f6zde kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kt\u0131. 1905 devrimini “mahkum etti”! Ancak 1908’den 1912’ye kadar Plehanov, felsefede ampiriokritisizme ve partide a\u00e7\u0131k “likidat\u00f6rlere” kar\u015f\u0131 m\u00fccadele ederken ge\u00e7ici olarak Bol\u015feviklere yakla\u015ft\u0131. Emperyalist sava\u015f s\u0131ras\u0131nda Plehanov, sava\u015fta Rusya’n\u0131n zafer kazanmas\u0131n\u0131 savunan “sosyal-yurtsever” bir tutum tak\u0131nd\u0131. Bu tavr\u0131n\u0131 1917 \u015eubat Devrimi’nden sonra da korudu.
Plehanov, \u00f6l\u00fcm\u00fcne kadar, Rusya’y\u0131 sosyalizm i\u00e7in “olgunla\u015fm\u0131\u015f” olarak g\u00f6rmedi. Bu y\u00fczden o, Sovyet iktidar\u0131n\u0131n bir muhalifi olarak kald\u0131. Ama Ekim Devrimi’nden sonra Bol\u015feviklere ve Sovyet iktidar\u0131na kar\u015f\u0131 aktif bir sava\u015f\u0131m i\u00e7ine de girmedi. 1918’de Finlandiya’da \u00f6ld\u00fc.<\/p>\n

***<\/p>\n

Plehanov’un Marksist ele\u015ftiri ve sanat \u00fczerine g\u00f6r\u00fc\u015fleri b\u00fct\u00fcnl\u00fckl\u00fc bir \u015fekilde T\u00fcrk\u00e7eye \u00e7evrilmemi\u015ftir.
Plehanov’un ele\u015ftiri, sanat ve edebiyata ili\u015fkin makalelerinin bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fc Jean Fr\u00e9ville (* Jean Fr\u00e9ville: Frans\u0131z yazar ve yay\u0131nc\u0131. May\u0131s 1898’de do\u011fdu, Haziran 1971’de \u00f6ld\u00fc. Hukuk ve ekonomi bilimi okudu. Devrimci Yazar ve Sanat\u00e7\u0131lar Birli\u011fi’nin kurucular\u0131 aras\u0131nda yer ald\u0131, 1929-1935 y\u0131llar\u0131nda “Humanit\u00e9”nin edebiyat redakt\u00f6r\u00fc olarak \u00e7al\u0131\u015ft\u0131. 1927’de Fransa Kom\u00fcnist Partisi’ne \u00fcye oldu. Fr\u00e9ville, yaz\u0131 ve \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131yla, Fransa’da Marksist edebiyat teorisini destekledi; Henri Barbusse \u00fczerine yazd\u0131\u011f\u0131 hikaye gibi katk\u0131larla ilerici edebiyat\u0131n propagandas\u0131na katk\u0131da bulundu. O, eserlerinde Fransa’daki s\u0131n\u0131f m\u00fccadelesinin \u00f6nemli kesitlerini ortaya koydu. “La Nuit finit a Tours” (Gece yolculukta bitti-1951) adl\u0131 kitab\u0131nda, proletaryan\u0131n m\u00fccadele g\u00fcc\u00fcn\u00fcn geli\u015fmesi i\u00e7in kom\u00fcnist partinin tayin edici \u00f6nemini ortaya koyarak takdir toplad\u0131. “Pain de brique” (Sert ekmek-1937) adl\u0131 kitab\u0131nda ise, 1936’da halk cephesinin deneylerini ortaya koydu. 1930’lu y\u0131llarda, sanat ve edebiyat \u00fczerine Marks, Engels, Lenin ve Stalin’in yaz\u0131lar\u0131ndan derlemeler yapt\u0131; de\u011fi\u015fik konularda yaz\u0131lar yazd\u0131. Plehanov hakk\u0131ndaki tavr\u0131, bunlardan sadece biridir. Fr\u00e9ville, \u0130kinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131 sonras\u0131 d\u00f6nemde de birka\u00e7 kitap yazd\u0131. Fransa Kom\u00fcnist Partisi’nin revizyonistle\u015fti\u011fi d\u00f6nemde de FKP \u00fcyesiydi. Yaz\u0131m\u0131zda tersi belirtilmedik\u00e7e yapt\u0131\u011f\u0131m\u0131z al\u0131nt\u0131lar bu kitaptand\u0131r ve parantez i\u00e7inde sayfa numaras\u0131 verilmi\u015ftir. Yine tersi belirtilmedik\u00e7e vurgulamalar Plehanov’a aittir.
Plehanov’un ele\u015ftiri ve sanat ve edebiyata ili\u015fkin g\u00f6r\u00fc\u015fleriyle ilgili T\u00fcrk\u00e7e dilinde yay\u0131nlanan bir di\u011fer kitap, yine Jean Fr\u00e9ville’in derlemesinin 1959 Frans\u0131zca bask\u0131s\u0131n\u0131n baz\u0131 b\u00f6l\u00fcmlerinin \u00e7evirisidir. As\u0131m Bezirci’nin \u00e7evirisiyle yay\u0131nlanan kitab\u0131n ismi “Sosyalist a\u00e7\u0131dan toplum, sanat ve ele\u015ftiri”dir (4. Bask\u0131 Y\u00f6n Yay\u0131nlar\u0131, 1991) Kitapta, Plehanov’un baz\u0131 makaleleri yan\u0131nda, Fr\u00e9ville’in Plehanov’un sanat anlay\u0131\u015f\u0131yla ilgili bir de\u011ferlendirmesi de vard\u0131r. Bu yaz\u0131y\u0131 haz\u0131rlarken bu kitaptaki Fr\u00e9ville’in de\u011ferlendirmesini ve \u00e7evrilen makaleleri de g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulundurduk, yer yer kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmaya gittik.
“Sanat ve toplumsal hayat” adl\u0131 derlemedeki yaz\u0131lar, Plehanov’un konuyla ilgili yaz\u0131lar\u0131n\u0131n b\u00fct\u00fcn\u00fc de\u011fil, sadece bir k\u0131sm\u0131d\u0131r. \u015f\u00fcphesiz bu durum, Plehanov’un g\u00f6r\u00fc\u015flerini aktarmada bir eksikli\u011fi beraberinde getirecektir. Ancak bu makalelerden de, Marksist ele\u015ftiri, toplumsal yap\u0131-sanat ili\u015fkisi konular\u0131 gibi kimi noktalarda onun g\u00f6r\u00fc\u015flerini okuyucuya tan\u0131tmak olanakl\u0131d\u0131r; biz bunu yapaca\u011f\u0131z.) derlemi\u015f ve bir de\u011ferlendirmeyle yay\u0131nlam\u0131\u015ft\u0131r. Fr\u00e9ville’in yapt\u0131\u011f\u0131 bu derlemenin baz\u0131 b\u00f6l\u00fcmleri, “Sanat ve toplumsal hayat” ad\u0131yla, Selim Mimo\u011flu taraf\u0131ndan T\u00fcrk\u00e7eye \u00e7evrilmi\u015f, Sosyal Yay\u0131nlar taraf\u0131ndan bas\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r (\u0130lk bask\u0131s\u0131 1962). Biz, yaz\u0131m\u0131zda bu kitab\u0131 temel ald\u0131k. Bu kitab\u0131n \u00e7evirisi iyi de\u011fildir; bu y\u00fczden yabanc\u0131 dil bilenlerin, yaz\u0131lar\u0131 di\u011fer dillerde okumalar\u0131n\u0131 sal\u0131k veririz.<\/p>\n

“Maddeci ele\u015ftirinin g\u00f6revleri”<\/strong><\/p>\n

Plehanov’un \u00e7e\u015fitli yaz\u0131lar\u0131n\u0131n derlendi\u011fi “Yirmi y\u0131l boyunca” adl\u0131 kitab\u0131n\u0131n \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc bas\u0131m\u0131n\u0131n \u00f6ns\u00f6z\u00fcnden al\u0131nan bir b\u00f6l\u00fcme \u00e7eviren ya da derleyen “Maddeci ele\u015ftirinin g\u00f6revleri” ba\u015fl\u0131\u011f\u0131n\u0131 koymu\u015f. 1908’de yaz\u0131lan \u00f6ns\u00f6z\u00fcn ba\u015fl\u0131\u011f\u0131 “Yirmi y\u0131l derlemesinin \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc bask\u0131s\u0131na \u00f6ns\u00f6z”d\u00fcr. Bu yaz\u0131da Plehanov, toplumsal bilin\u00e7-toplumsal ko\u015fullar ba\u011f\u0131nt\u0131s\u0131n\u0131 irdeler; toplumsal bilincin, toplumsal ko\u015fullar taraf\u0131ndan belirlendi\u011fine dikkat \u00e7eker. S\u0131n\u0131fl\u0131 bir toplumda, her ideolojinin belirli bir s\u0131n\u0131f\u0131n e\u011filimini ve ruh halini ifade etti\u011fi g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc Plehanov a\u00e7\u0131s\u0131ndan nettir. Yine bu yaz\u0131da Plehanov, maddeci ele\u015ftirinin g\u00f6revlerini ele al\u0131r.
Plehanov, toplumsal bilin\u00e7-toplumsal ko\u015fullar ili\u015fkisini, bir ele\u015ftirmenin kendisine y\u00f6neltti\u011fi “bireyin geli\u015fmesi \u00fczerinde toplumsal \u00e7evrenin etkisini kabul eden yazarlar\u0131 \u00f6vme, bu etkiyi kabul etmeyen yazarlar\u0131 yerme” iddias\u0131yla polemik i\u00e7inde a\u00e7\u0131klar. Plehanov, kendisinin yanl\u0131\u015f anla\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtir ve bu konudaki g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc \u015fu \u015fekilde form\u00fcle eder:
“Bence toplumsal bilin\u00e7, toplumsal \u015fartlar taraf\u0131ndan belirlenir. Bu g\u00f6r\u00fc\u015f tarz\u0131na kat\u0131lan kimse i\u00e7in, ‘her ideolojinin -sanat ve edebiyat da d\u00e2hil olmak \u00fczere- belli bir toplumun ya da, s\u0131n\u0131flara b\u00f6l\u00fcnm\u00fc\u015f bir toplumdan s\u00f6z ediliyorsa, belli bir s\u0131n\u0131f\u0131n e\u011filimlerini ve ruh hallerini ifade etti\u011fi a\u00e7\u0131kt\u0131r. Yine a\u00e7\u0131kt\u0131r ki, bir eseri tahlil etmek isteyen bir edebiyat ele\u015ftirmeninin \u00f6nce bu eserde hangi toplumsal bilin\u00e7 (ya da s\u0131n\u0131f bilinci) unsurunun dile gelmi\u015f oldu\u011funu kavramas\u0131 gerekir.” (9)
Kendisine ele\u015ftiri y\u00f6nelten ki\u015finin iddia etti\u011fi \u015fekliyle (Plehanov’un; sanat\u00e7\u0131y\u0131, eser\/ler\/inde toplumsal \u00e7evrenin \u00f6nemi konusunda kendi g\u00f6r\u00fc\u015flerini do\u011frulay\u0131p do\u011frulamad\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re yermesi ya da \u00f6vmesi) bir ele\u015ftirinin\/iddian\u0131n sa\u00e7ma bir karikat\u00fcr oldu\u011funu belirtir.
Plehanov’un, toplumsal yap\u0131 ile toplumsal bilin\u00e7 aras\u0131ndaki ba\u011f\u0131nt\u0131da ileri s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc g\u00f6r\u00fc\u015flerin temelinde, Marks ve Engels’in ondan \u00f6nce yapt\u0131\u011f\u0131 tespitlerin \u00f6nemli rol\u00fc ve etkisi vard\u0131r. Bir ba\u015fka deyi\u015fle bir Marksist olarak Plehanov’un, toplumsal yap\u0131-toplumsal bilin\u00e7 aras\u0131ndaki ili\u015fki konusunda ileri s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc tezler, Marks ve Engels’in g\u00f6r\u00fc\u015flerinin bir a\u00e7\u0131mlamas\u0131 \u015feklindedir. Marks’\u0131n a\u015fa\u011f\u0131daki s\u00f6zlerini aktarmam\u0131z, Plehanov’un Marks’la uyum i\u00e7inde oldu\u011funu g\u00f6stermeye yetecektir:
“Ya\u015famlar\u0131n\u0131n toplumsal olarak \u00fcretiminde insanlar, kendi iradelerinden ba\u011f\u0131ms\u0131z, zorunlu, belirli ili\u015fkiler i\u00e7ine, kendi maddi \u00fcretici g\u00fc\u00e7lerinin belli bir geli\u015fme evresinin kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 olan \u00fcretim ili\u015fkileri i\u00e7ine girerler. Bu \u00fcretim ili\u015fkilerinin t\u00fcm\u00fc, toplumun ekonomik yap\u0131s\u0131n\u0131; \u00fczerinde hukuki ve siyasal bir yap\u0131n\u0131n y\u00fckseldi\u011fi, belirli bir toplumsal bilin\u00e7 bi\u00e7imlerine kar\u015f\u0131l\u0131k veren ger\u00e7ek temeli olu\u015ftururlar. Maddi ya\u015famdaki \u00fcretim tarz\u0131, genelinde, toplumsal, siyasal ve d\u00fc\u015f\u00fcncesel ya\u015fam s\u00fcrecini ko\u015fulland\u0131r\u0131r. \u0130nsanlar\u0131n varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirleyen bilin\u00e7leri de\u011fil, tam tersine, insanlar\u0131n bilincini belirleyen insanlar\u0131n kendi toplumsal varl\u0131klar\u0131d\u0131r.” (Karl Marks, “Ekonomi Politi\u011fin Ele\u015ftirisine Katk\u0131ya \u00d6ns\u00f6z”den; Marks-Engels-Lenin “Sanat ve Edebiyat”, Ekim Yay\u0131nlar\u0131, sayfa 36, \u00e7eviri taraf\u0131m\u0131zdan d\u00fczeltilmi\u015ftir.)
Plehanov, idealist ele\u015ftirmenlerin -ve geli\u015fmesinin belli bir d\u00f6neminde Bielinski’nin de- felsefi ele\u015ftirinin g\u00f6revi olarak, sanat\u00e7\u0131n\u0131n eserinde ifade etti\u011fi fikri sanat dilinden felsefe diline, imajlar dilinden mant\u0131k diline \u00e7evirmek \u015feklindeki yakla\u015f\u0131mlar\u0131na da de\u011finir ve kendi tezini \u015f\u00f6yle form\u00fcle eder:
“Bense, maddeci d\u00fcnya g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc tarafl\u0131s\u0131 olmak s\u0131fat\u0131yla diyece\u011fim ki, ele\u015ftirmenin ilk g\u00f6revi, belli bir eserdeki fikri sanat dilinden sosyoloji diline \u00e7evirmek, belli bir edebi fenomenin sosyolojik e\u015fde\u011feri diyebilece\u011fim \u015feyi belirlemektir. Ben, edebiyatla ilgili yaz\u0131lar\u0131mda bu fikri bir\u00e7ok defalar anlatm\u0131\u015f\u0131md\u0131r.” (9-10)
Plehanov; Hegel ekol\u00fcnden idealist ele\u015ftirmenlerin, sanat dilinde ifade edilen fikri felsefe diline \u00e7evirmeleri gerekti\u011fine inand\u0131klar\u0131n\u0131 ama bunu yaparken b\u00f6ylesi bir \u00e7evirme i\u015fleminin ilk ad\u0131m oldu\u011funu bildiklerini belirtir. Plehanov, ikinci ad\u0131m\u0131n “artistik yarat\u0131\u015ftaki fikri somut bi\u00e7imiyle g\u00f6stermek, imajlar i\u00e7inde onu tahlil etmek ve onun par\u00e7alar\u0131nda b\u00fct\u00fcn\u00fc ve birli\u011fi yeniden bulmak” olmas\u0131 gerekti\u011fini s\u00f6yler. \u0130kinci i\u015f artistik niteliklerin de\u011ferlendirilmesidir. Plehanov, felsefe ve estetik aras\u0131ndaki ili\u015fkide felsefenin esteti\u011fi ortadan kald\u0131rmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, tersine ona yol a\u00e7t\u0131\u011f\u0131n\u0131, sa\u011flam bir temel bulmaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 vurgular ve maddeci ele\u015ftirinin temelleri konusunda \u015fu tespitleri yapar:
“Maddeci ele\u015ftiri i\u00e7in de ayn\u0131 \u015feyi s\u00f6ylemem gerekir. Maddeci ele\u015ftiri belirli bir edebi fenomenin toplumsal e\u015fde\u011ferini ara\u015ft\u0131r\u0131rken, e\u011fer bu e\u015fde\u011feri bulman\u0131n yeterli olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve sosyolojinin kap\u0131y\u0131 esteti\u011fe kapal\u0131 tutmay\u0131p, aksine, ard\u0131na kadar a\u00e7mas\u0131 gerekti\u011fini anlamazsa kendi kendisine ihanet etmi\u015f olur.
Konsekan (tutarl\u0131 \/ BN) bir maddeci ele\u015ftirinin ikinci i\u015fi -idealist ele\u015ftirmenlerin yapt\u0131klar\u0131 gibi- incelenen eserin estetik niteliklerinin de\u011ferlendirilmesi olmal\u0131d\u0131r. Maddeci ele\u015ftiri, eserin sosyolojik e\u015fde\u011ferini bulmu\u015f oldu\u011fu bahanesiyle b\u00f6yle bir de\u011ferlendirmeden ka\u00e7\u0131n\u0131rsa, benimsemek istedi\u011fi g\u00f6r\u00fc\u015f tarz\u0131n\u0131 anlamad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermi\u015f olur. Her devrin artistik yarat\u0131\u015f tarz\u0131na ait \u00f6zellikler, bu yarat\u0131\u015f\u0131n ifade etti\u011fi toplumsal psikolojiye daima s\u0131k\u0131ca ba\u011fl\u0131 bulunur. Her devrin toplumsal psikolojisi, daima o devrin toplumsal ili\u015fkileri taraf\u0131ndan \u015fartland\u0131r\u0131l\u0131r. Bu, b\u00fct\u00fcn sanat ve edebiyat tarihinin a\u00e7\u0131k\u00e7a ispat etti\u011fi bir olgudur. \u0130\u015fte bunun i\u00e7indir ki, herhangi bir edebi eserin sosyolojik e\u015fde\u011feri hakk\u0131ndaki tan\u0131m, ele\u015ftirmen bu eserin estetik meziyetlerini de\u011ferlendirmekten ka\u00e7\u0131nd\u0131\u011f\u0131 takdirde, eksik ve dolay\u0131s\u0131yla yanl\u0131\u015f olur. Ba\u015fka bir deyi\u015fle, maddeci ele\u015ftirinin ilk i\u015fi ikincisini gereksizle\u015ftirmek \u015f\u00f6yle dursun, zorunlu tamamlay\u0131c\u0131s\u0131 olarak onu getirir.” (11)
Toplumsal yap\u0131-toplumsal bilin\u00e7 ba\u011f\u0131nt\u0131s\u0131nda do\u011fru bir temele sahip olan Plehanov, toplumsal yap\u0131ya olduk\u00e7a fazla vurgu yapt\u0131\u011f\u0131 gerek\u00e7esiyle \u00e7ok\u00e7a ele\u015ftirilmi\u015ftir. Plehanov \u00fczerine ara\u015ft\u0131rma ve de\u011ferlendirmesi bulunan Jean Fr\u00e9ville de bu noktaya de\u011finir; Plehanov’un “Sanat ve Toplumsal Hayat” adl\u0131 eserinin \u00e7evirisinde ilk makaleye ek olarak dipnot \u015feklinde Fr\u00e9ville’in bu konudaki g\u00f6r\u00fc\u015flerine de yer verilmi\u015ftir. Bu konuda Fr\u00e9ville \u015funlar\u0131 belirtir:
“\u0130dealist teorilere kar\u015f\u0131 y\u00fcr\u00fctt\u00fc\u011f\u00fc m\u00fccadeleden ba\u015f alamayan Plehanov, her zaman, ‘maddeci ele\u015ftirinin ilk i\u015fi’ dedi\u011fi \u015fey \u00fczerinde durmu\u015f ve sosyolojik a\u00e7\u0131klama tarz\u0131nda kalm\u0131\u015ft\u0131r. Plehanov, ne yaz\u0131k ki, ‘ikinci i\u015f’e ge\u00e7mek, as\u0131l estetik alana -tabii ki, ekonomik ve toplumsal ger\u00e7ekler d\u0131\u015f\u0131nda ayr\u0131 bir saha te\u015fkil etmeyen, fakat bu ger\u00e7eklerden \u00e7\u0131kan ve onlar\u0131 ayd\u0131nlatan sahaya- yana\u015fmak i\u00e7in vakit bulamad\u0131.” (12’deki dipnot)
Fr\u00e9ville, “bilimsel esteti\u011fin \u00f6nc\u00fcs\u00fc” olarak de\u011ferlendirdi\u011fi Plehanov’un esas itibar\u0131yla bir sosyolog olarak kald\u0131\u011f\u0131n\u0131 ama bununla birlikte onu “kaba sosyolojizm” ile itham etmenin yanl\u0131\u015f oldu\u011funu da ekleyerek \u015funlar\u0131 belirtir:
“Plehanov, toplumsal \u015fartlar\u0131n incelenmesinin sanat problemlerini \u00e7\u00f6zmeye yetebilece\u011fini ve edebiyat\u0131n sad\u0131k bir kopyaya ya da \u00f6zete indirgenebilece\u011fini sanmaktan uzak kalacak kadar sa\u011flam bir muhakeme ve bilgi sahibi idi. O bir sanat eserinin tarihsel de\u011feriyle estetik de\u011ferini birbirine kar\u0131\u015ft\u0131rmaktan daima ka\u00e7\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r.” (12-13’teki dipnot)
Ge\u00e7en say\u0131m\u0131zda yay\u0131nlad\u0131\u011f\u0131m\u0131z Luna\u00e7arski’nin “Marksist ele\u015ftirinin g\u00f6revleri \u00fczerine tezler”de, Luna\u00e7arski, Marksist ele\u015ftirmenin toplumsal analizi konusunu i\u015fledi\u011fi yerde Plehanov’un Marksist ele\u015ftiri kuram\u0131ndaki yerine at\u0131fta bulunur. Yedinci tezde, Plehanov’un Marksist ele\u015ftiri kuram\u0131na yapt\u0131\u011f\u0131 katk\u0131ya de\u011finen Luna\u00e7arski \u015funlar\u0131 s\u00f6yler:
“VII. Buraya kadar esasen edebiyat ara\u015ft\u0131rmas\u0131nda Marksist ele\u015ftiri alan\u0131nda kald\u0131k. Burada Marksist ele\u015ftirmen, Marksist analiz y\u00f6ntemlerini \u00f6zel bir alana, edebiyata uygulayan sosyoloji bilgini olarak sahneye \u00e7\u0131k\u0131yor. Marksist ele\u015ftirinin kurucusu Plehanov, Marksistlerin esas g\u00f6revlerinin bu oldu\u011funu vurgulam\u0131\u015ft\u0131r. Plehanov, Marksistin “ayd\u0131nlat\u0131c\u0131 d\u00f6nemin insan\u0131”ndan fark\u0131n\u0131n, “ayd\u0131nlat\u0131c\u0131” edebiyata belirli ama\u00e7lar, belirli talepler y\u00fckler, bunlar hakk\u0131nda belirli ideallerden hareketle yarg\u0131da bulunurken, Marksistin ise, bir eserin ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131 nedenlerinin yasalar\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klamas\u0131nda yatt\u0131\u011f\u0131n\u0131 ileri s\u00fcrer.
Plehanov, eski s\u00fcbjektivizme veya estetiksel kaprislerin ve lezzet d\u00fc\u015fk\u00fcnlerinin kar\u015f\u0131s\u0131na objektif, bilimsel Marksist ele\u015ftiri y\u00f6ntemini koymak oldu\u011fu s\u00fcrece, sadece hakl\u0131 de\u011fildi, ayn\u0131 zamanda o, bunun \u00f6tesinde gelecek i\u00e7in Marksist ele\u015ftirinin ger\u00e7ek yolunu \u00e7izme noktas\u0131nda b\u00fcy\u00fck bir \u00e7al\u0131\u015fma ortaya \u00e7\u0131kard\u0131.” (Luna\u00e7arski, Marksist ele\u015ftirinin g\u00f6revleri \u00fczerine tezler, VII. Tez, G\u00fcney Say\u0131 2, sf. 48)<\/p>\n

“Sanat ve toplumsal hayat”<\/strong><\/p>\n

Plehanov’un sanat kuram\u0131na ili\u015fkin temel makalelerinden birisi “Sanat ve toplumsal hayat” ba\u015fl\u0131\u011f\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131r. Plehanov’un 10 Kas\u0131m 1912 tarihinde Paris’te verdi\u011fi bir konferans\u0131n metnini te\u015fkil eden makale, ilk defa Sovremennik (\u00c7a\u011fda\u015f) adl\u0131 dergide 1912 ve 1913 y\u0131llar\u0131nda \u00fc\u00e7 b\u00f6l\u00fcm halinde, 1922 y\u0131l\u0131nda ise bro\u015f\u00fcr halinde bas\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.
Makale iki b\u00f6l\u00fcmden olu\u015fmaktad\u0131r. Plehanov, makalede, bir dizi \u015feyi i\u00e7 i\u00e7e tart\u0131\u015fmakta, tezlerini koymakta ve bunlar\u0131 \u00f6rnekleyerek sonuca gitmektedir. Biz de bu makaleyi de\u011ferlendirirken, \u00f6ne \u00e7\u0131kan kimi noktalar\u0131 -m\u00fcmk\u00fcn oldu\u011funca konu s\u0131ralamas\u0131na ba\u011fl\u0131 kalarak- aktar\u0131yoruz.
Plehanov, s\u00f6z konusu makalesinde esas olarak, “sanat sanat i\u00e7indir” g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc savunucular\u0131yla polemik y\u00fcr\u00fct\u00fcr. “Sanat sanat i\u00e7indir” g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcnde olanlar\u0131n toplumsal olaylar\u0131 yok saymalar\u0131n\u0131 detayl\u0131 bir \u015fekilde irdeleyen Plehanov, bunlar\u0131n savundu\u011fu g\u00f6r\u00fc\u015flerin ne anlama geldi\u011fini, sanat-toplum, sanat-birey, sanat-para, sanat-mistisizm ili\u015fkisi… vb. gibi konular \u00e7er\u00e7evesinde ele al\u0131r.
Plehanov, sanatla toplumsal ya\u015fay\u0131\u015f aras\u0131ndaki ili\u015fkiler sorununda iki ayr\u0131 \u015fekilde \u00e7\u00f6z\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc tespit ederek makalenin ilk b\u00f6l\u00fcm\u00fcne giri\u015f yapar. Bu iki ayr\u0131 yakla\u015f\u0131m\u0131 \u015f\u00f6yle form\u00fcle eder:
“Baz\u0131 kimseler: “\u0130nsan Cumartesi i\u00e7in de\u011fil, cumartesi insan i\u00e7indir, toplum sanat\u00e7\u0131 i\u00e7in de\u011fil, sanat\u00e7\u0131 toplum i\u00e7indir” demi\u015flerdir ve \u015fimdi de b\u00f6yle demektedirler.
Ba\u015fka baz\u0131 kimseler ise bu fikri kesin olarak reddederler. Bunlara g\u00f6re, sanat kendi kendisinin amac\u0131d\u0131r; onu kendisine yabanc\u0131 ba\u015fka ama\u00e7lara eri\u015fmek i\u00e7in ara\u00e7 yapmak, bu ama\u00e7lar en y\u00fcce soydan bile olsa, sanat eserinin de\u011ferini azalt\u0131r.” (14)
G\u00fcn\u00fcm\u00fcze kadar gelen ve iki ayr\u0131 d\u00fcnya g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn sanat alan\u0131ndaki \u00e7at\u0131\u015fmas\u0131n\u0131 ifade eden ikilem konusunda Plehanov, bu iki d\u00fc\u015f\u00fcnceden birinci g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn, yani sanat\u00e7\u0131n\u0131n toplum i\u00e7in oldu\u011funu savunanlar\u0131n savunucular\u0131na \u00f6rnek olarak \u00c7erni\u015fevski ile onun \u00f6\u011frencisi Dobrulyubov’u g\u00f6sterir, konuyla ilgili olarak \u00c7erni\u015fevski’den \u00e7e\u015fitli al\u0131nt\u0131lar yapar. Bu al\u0131nt\u0131lar\u0131n birinde \u00c7erni\u015fevski \u015funlar\u0131 yazar:
“\u00abSanat sanat i\u00e7indir\u00bb d\u00fc\u015f\u00fcncesi, g\u00fcn\u00fcm\u00fczde, \u00abservet servet i\u00e7indir\u00bb, \u00abbilim bilim i\u00e7indir\u00bb, vs. d\u00fc\u015f\u00fcncesi kadar acayip bir d\u00fc\u015f\u00fcncedir. Be\u015fer\u00ee faaliyetlerin t\u00fcm\u00fc insana hizmet etmekle y\u00fck\u00fcml\u00fcd\u00fcrler, yoksa k\u0131s\u0131r ve gereksiz u\u011fra\u015fmalar olarak kal\u0131rlar: Servet insan taraf\u0131ndan kullan\u0131lmak, bilim insana yol g\u00f6stermek i\u00e7in vard\u0131r. Sanat da esasl\u0131 bir iyili\u011fi g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde tutmal\u0131, k\u0131s\u0131r bir zevk olmamal\u0131d\u0131r.” (15)
Plehanov’un \u00c7erni\u015fevski’den yapt\u0131\u011f\u0131 al\u0131nt\u0131lar\u0131n birisinde, \u00c7erni\u015fevski’nin “Sanat\u0131n ger\u00e7ekle estetik ili\u015fkileri” adl\u0131 eserine de at\u0131fta bulunur ve \u015funlar\u0131 tespit eder:
“\u00c7erni\u015fevski ile \u00f6\u011frencisi Dobrolyubov’un g\u00f6z\u00fcnde sanat\u0131n ba\u015fl\u0131ca \u00f6nemi hayat\u0131 kopya etmesinde, onun tezah\u00fcrleri hakk\u0131nda h\u00fck\u00fcmler vermesindedir.” (15-16)
Sanat\u00e7\u0131n\u0131n toplum i\u00e7in oldu\u011fu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcnde olanlar yaln\u0131zca \u00c7erni\u015fevski ve Dobrolyubov de\u011fildir. Nekrasov, Perov ve Kramskoi gibi plastik sanatlar\u0131n tan\u0131nm\u0131\u015f isimleri de ayn\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015ftedirler.
Plehanov, sanat\u00e7\u0131n\u0131n toplum i\u00e7in de\u011fil, sanat\u0131n sanat i\u00e7in oldu\u011fu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc savunanlara \u00f6rnek olarak Birinci Nikola devrinin Pu\u015fkin’ini g\u00f6sterir. Pu\u015fkin’in \u015fiirlerinden al\u0131nt\u0131larla (\u00f6rne\u011fin, “Hayat\u0131n \u00e7alkant\u0131lar\u0131 i\u00e7inde do\u011fmad\u0131k biz,\/Ne kazan\u00e7 i\u00e7in, ne kavga i\u00e7in.\/\u0130lhamlanmak i\u00e7in do\u011fmu\u015fuz biz,\/Ahenkli sesler ve dualar i\u00e7in.”) onun, -bir d\u00f6nem- “sanat sanat i\u00e7indir” teorisini savundu\u011funu g\u00f6sterir. Plehanov daha sonra \u015fu soruyu sorar:
“Acaba birbirine taban tabana kar\u015f\u0131t bu iki fikirden hangisi do\u011fru say\u0131labilir?” (18)
Devamla Plehanov, sorunun bu \u015fekliyle yanl\u0131\u015f konuldu\u011funu ileri s\u00fcrer:
“Bu sorunu \u00e7\u00f6zmeye \u00e7al\u0131\u015fmadan \u00f6nce, onun fena konulmu\u015f oldu\u011funu kaydetmek yerinde olur. Ger\u00e7ekten, ne bu sorunu, ne de buna benzer bir ba\u015fkas\u0131n\u0131 \u00abg\u00f6rev\u00bb bak\u0131m\u0131ndan incelemeye imk\u00e2n vard\u0131r.” (18)
Sorunun yanl\u0131\u015f konulmas\u0131na gerek\u00e7e olarak Plehanov; e\u011fer belirli bir \u00fclkede, belirli \u015fartlar alt\u0131nda toplumsal olaylardan uzak duran bir sanat\u00e7\u0131n\u0131n, ba\u015fka bir d\u00f6nemde ve ba\u015fka toplumsal ko\u015fullar alt\u0131nda toplumsal olaylara ilgisi art\u0131yorsa, bunun nedeninin “… belirli baz\u0131 toplumsal \u015fartlar i\u00e7inde de ba\u015fka baz\u0131 duygular\u0131 duymak” (18) oldu\u011funu s\u00f6yler. “Demek oluyor ki” diye s\u00fcrd\u00fcr\u00fcr Plehanov, “problemin olmas\u0131 gereken \u015fey bak\u0131m\u0131ndan de\u011fil, olmu\u015f ve olmakta olan \u015fey bak\u0131m\u0131ndan ele al\u0131nmas\u0131 gerekir.
\u015fu halde, sorunu \u015f\u00f6yle koyaca\u011f\u0131z:
Sanat\u00e7\u0131larda ve artistik yarat\u0131\u015fla yak\u0131ndan ilgilenen kimselerde sanat i\u00e7in sanat e\u011filiminin do\u011fup g\u00fc\u00e7lenmesine neden olan ba\u015fl\u0131ca toplum \u015fartlar\u0131 nelerdir?” (18)
Plehanov, bu sorunun yan\u0131t\u0131n\u0131 vermekle, en az bu sorun kadar ilgin\u00e7 olan “Sanat\u00e7\u0131larda ve artistik yarat\u0131\u015fla yak\u0131ndan ilgilenen kimselerde faydac\u0131 bir sanat anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n, yani sanat eserlerine \u00abhayat\u0131n tezah\u00fcrleri hakk\u0131nda [verilmi\u015f] h\u00fck\u00fcmler de\u011feri\u00bb a\u015f\u0131lamak e\u011filiminin do\u011fup g\u00fc\u00e7lenmesine neden olan toplum \u015fartlar\u0131 nelerdir?” sorusunun da yan\u0131tlanmas\u0131n\u0131 kolayla\u015ft\u0131raca\u011f\u0131n\u0131 belirtmektedir.
Sorulardan birincisiyle ilgili olarak Plehanov, Pu\u015fkin \u00f6rne\u011finden hareket eder. Pu\u015fkin’in “sanat sanat i\u00e7indir” teorisini savunmad\u0131\u011f\u0131 d\u00f6nemlerin de oldu\u011funu, bir zamanlar onun m\u00fccadeleden ka\u00e7mad\u0131\u011f\u0131n\u0131, tersine m\u00fccadele arad\u0131\u011f\u0131n\u0131 (Birinci Aleksandr devrinde) belirten Plehanov, onun Birinci Nikola devrinde g\u00f6r\u00fc\u015f de\u011fi\u015ftirdi\u011fini ve “sanat sanat i\u00e7indir” teorisine sar\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yledikten sonra, bu derin de\u011fi\u015fikli\u011fin nedeni olarak toplumsal yap\u0131daki de\u011fi\u015fikliklere ba\u015fvurur; bu de\u011fi\u015fikliklerin Pu\u015fkin \u00fczerinde yapt\u0131\u011f\u0131 etkileri anlat\u0131r. Bu de\u011fi\u015fikliklerin en \u00f6nemlilerinden birisi olarak Dekabristlerin yenilgisini ve bu yenilgiyle birlikte sosyetenin en k\u00fclt\u00fcrl\u00fc, en ileri temsilcilerinin sahneden \u00e7ekilmesini; bu \u00e7ekilme sonras\u0131nda “sosyete”nin ahlak ve g\u00f6r\u00fc\u015f d\u00fczeyinde bir d\u00fc\u015f\u00fc\u015f ya\u015fad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6sterir. Pu\u015fkin, bu gerilemeden ve ortaya \u00e7\u0131kan baya\u011f\u0131l\u0131ktan dolay\u0131, y\u00f6netici \u00e7evrelerle ili\u015fkilerinde rahats\u0131zd\u0131r. Bunun sonucunda Pu\u015fkin; “i\u00e7inde bulundu\u011fu durumda, “sanat sanat i\u00e7indir” teorisinin yanda\u015f\u0131 haline gelmi\u015f”tir. \u00d6rne\u011fin Pu\u015fkin \u015f\u00f6yle demi\u015ftir:”Sen krals\u0131n. Yaln\u0131z ya\u015fa. At\u0131l.\/\u00d6zg\u00fcr d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc\u015f\u00fcn seni g\u00f6t\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc \u00f6zg\u00fcr yollara,\/Aziz d\u00fc\u015f\u00fcncelerinin meyvelerini olgunla\u015ft\u0131rarak\/Ve ba\u015fard\u0131\u011f\u0131n soylu i\u015fler i\u00e7in \u00f6d\u00fcl beklemeden.\/” (22) demi\u015ftir.
Plehanov’un Pu\u015fkin \u00f6rne\u011finden \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131 sonu\u00e7 \u015fudur:
“Sanat i\u00e7in sanat e\u011filimi, sanat\u00e7\u0131larla onlar\u0131 saran toplumsal \u00e7evre aras\u0131ndaki uyu\u015fmazl\u0131\u011f\u0131n bulundu\u011fu yerde \u00e7\u0131kar.” (23)
Plehanov, bu temel d\u00fc\u015f\u00fcncesini, di\u011fer \u00f6rneklerle de (Th\u00e9ophile Gautier ve romantikler (*Romantizm: 18. y\u00fczy\u0131l sonunda, klasizme tepki olarak ortaya \u00e7\u0131kan sanat ak\u0131m\u0131. Bu ak\u0131m\u0131n belli ba\u015fl\u0131 nitelikleri; rasyonalizmin ele\u015ftirisi, geleneksel toplum d\u00fczenine kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131k\u0131\u015f; duygu, duyum ve do\u011fal g\u00fczellikleri \u00f6nemsemek, d\u00fc\u015f g\u00fcc\u00fcne \u00f6nem vermek, insan\u0131n ruh d\u00fcnyas\u0131na e\u011filmek en \u00f6nemli \u00f6zelliklerindendir. Romantizmin di\u011fer bir \u00f6zelli\u011fi ise sanat\u00e7\u0131n\u0131n amac\u0131na ula\u015fmas\u0131n\u0131 engelleyen b\u00fct\u00fcn sanat kurallar\u0131na, k\u0131s\u0131tlamalar\u0131na kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kmas\u0131d\u0131r.), parnasyenler (**Parnasizm ya da Parnasyenler: 19. y\u00fczy\u0131l\u0131n ikinci yar\u0131s\u0131nda Fransa’da, romantizme tepki olarak ortaya \u00e7\u0131kan ve “sanat sanat i\u00e7indir” g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc kabul eden \u015fiir ak\u0131m\u0131… \u015fiirde, \u015fairin ki\u015fisel duygular yerine, tabiat manzaralar\u0131n\u0131n ve felsefi d\u00fc\u015f\u00fcncelerin anlat\u0131lmas\u0131, bi\u00e7imin g\u00fczelli\u011fine de\u011fer verilmesi bu ak\u0131m\u0131n \u00f6zelliklerindendir.) vd.) peki\u015ftirir. Onlar \u00fczerinden de, sanat\u0131n ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131 ad\u0131na “sanat sanat i\u00e7indir” teorisinin benimsenmesinin temelinde yatan \u015feyin, onlar\u0131n i\u00e7inde ya\u015fad\u0131klar\u0131 toplumla uyu\u015fmazl\u0131k oldu\u011funu belirtir. Ge\u00e7erken belirtelim ki, Plehanov’un “toplumla uyu\u015fmazl\u0131k” olarak adland\u0131rd\u0131\u011f\u0131 \u015fey, genel olarak halk de\u011fildir. \u00c7\u00fcnk\u00fc, o d\u00f6nemde geni\u015f y\u0131\u011f\u0131nlar zaten sanat\u0131n d\u0131\u015f\u0131ndad\u0131r. Kastedilen, sanat\u00e7\u0131n\u0131n i\u00e7inde bulundu\u011fu toplumla, yani burjuva toplumuyla uyu\u015fmazl\u0131k i\u00e7inde bulunmas\u0131d\u0131r. Plehanov’un tespitine g\u00f6re, sanat\u00e7\u0131n\u0131n (\u00f6zellikle de romantiklerin, Parnasyenlerin vb.) bu uyu\u015fmazl\u0131\u011f\u0131 onu burjuva sisteme y\u00f6nelmeye g\u00f6t\u00fcrmez. Tersine onlar ya umutsuz bir \u015fekilde toplumsal olaylara duyars\u0131z kal\u0131r, ya “yeni” toplumun yani burjuva toplumuna sempatiyle yakla\u015f\u0131p baya\u011f\u0131la\u015fman\u0131n ortadan kald\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131 ister ya da karamsar bir \u015fekilde sistemde de\u011fi\u015fiklik beklememe tavr\u0131n\u0131 se\u00e7erler.
(*)
Plehanov, bu noktada tarihi bir d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcme de i\u015faret eder. 1848 \u015fubat devrimi sonras\u0131nda Frans\u0131z sanat\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n bir\u00e7o\u011funun “sanat sanat i\u00e7indir” teorisini savunmay\u0131 bir kenara koydu\u011funu belirtir. Ancak Parnas ak\u0131m\u0131n\u0131n baz\u0131 temsilcileri, kar\u015f\u0131devrimin zafer kazanmas\u0131ndan sonra “sanat sanat i\u00e7indir” ak\u0131m\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcr\u00fcrler. Plehanov, bu “e\u011filimin” kar\u015f\u0131devrimin zaferiyle psikolojik ba\u011f\u0131na dikkat \u00e7ektikten sonra faydac\u0131 sanat konusuna de\u011finir ve \u015fu de\u011ferlendirmeyi yapar:
“… her siyasi iktidar\u0131n, sanatla ilgilendi\u011fi takdirde, her zaman faydac\u0131 sanat\u0131 tercih etti\u011fini ekleyece\u011fim. Bunda anla\u015f\u0131lmayacak bir yan yok, \u00e7\u00fcnk\u00fc b\u00fct\u00fcn ideolojileri, do\u011frudan do\u011fruya hizmet etti\u011fi davan\u0131n hizmetine ko\u015fmak bir siyasi iktidar\u0131n \u00e7\u0131kar\u0131 gere\u011fidir. \u0130mdi, bir siyasi iktidar, siyasi sadece bazen devrimci, fakat \u00e7o\u011fu defa muhafazak\u00e2r -e\u011fer gerici de\u011filse- oldu\u011funa g\u00f6re, sanatta faydac\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc s\u0131rf devrimcilere ya da genel olarak \u00abileri\u00bb fikirli kimselere has bir g\u00f6r\u00fc\u015f saymak, anla\u015f\u0131laca\u011f\u0131 gibi yanl\u0131\u015f olur.” (33)
Plehanov, sanat\u0131n siyasi iktidarlar taraf\u0131ndan, siyasi iktidar\u0131n \u00e7\u0131kar\u0131na kullan\u0131lmas\u0131n\u0131 \u00f6rnekleriyle g\u00f6stererek tezini kan\u0131tlar.
Makalenin ikinci b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fcn giri\u015finde de Plehanov, “sanat sanat i\u00e7indir” teorisini, hi\u00e7bir ilerici yan\u0131 bulunmayan, tersine burjuva d\u00fczeninin sa\u011flamla\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 i\u00e7in \u00e7al\u0131\u015fan yazarlar (Alexandre Dumas fils, Lamartine, Maxime du Camp) taraf\u0131ndan da reddedilebilece\u011fini g\u00f6sterir.
Buradan \u015fu sonucu \u00e7\u0131kar\u0131r:
“Faydac\u0131 sanat doktrini devrimci zihniyetle oldu\u011fu kadar muhafazakar zihniyetle de ba\u011fda\u015fmaktad\u0131r. B\u00f6yle olmakla birlikte, bu doktrin herhangi bir toplumsal d\u00fczene ya da toplumsal ideale kar\u015f\u0131 duyulan canl\u0131 ve aktif bir ilginin varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u015fart ko\u015far zorunlu olarak. Bu ilgi -\u015fu ya da bu nedenle- kayboldu\u011fu zaman o da kaybolur.” (37-38)
Faydac\u0131 sanat konusunda Plehanov, yeni romantiklerin “sanat\u0131n mutlak ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131” ilan etmeleriyle polemik i\u00e7inde \u015funlar\u0131 s\u00f6yler:
“… belirli baz\u0131 toplumsal ili\u015fkilerin savunmas\u0131n\u0131 bile bile ama\u00e7 edinen bir sanat\u0131n ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131ndan s\u00f6z edilebilir mi? Elbette edilemez. B\u00f6yle bir sanat, \u015f\u00fcphesiz faydac\u0131 sanatt\u0131r.” (71)
\u0130ster muhafazakar olsun, isterse ilericiler olsun faydac\u0131 sanat\u0131n “gereklili\u011fini” kabul etti\u011fi tespitini yapan Plehanov, burada durmaz; bunun bir ad\u0131m ilerisine ge\u00e7er; “iki kar\u015f\u0131t e\u011filimden hangisinin sanat\u0131n geli\u015fmesi i\u00e7in daha elveri\u015fli oldu\u011funu” sorununu ortaya atar. Verdi\u011fi yan\u0131t ise \u015f\u00f6yledir:
“Toplumsal hayata ve d\u00fc\u015f\u00fcnceye ili\u015fkin b\u00fct\u00fcn sorunlar gibi, bu sorunun da mutlak bir \u015fekilde \u00e7\u00f6z\u00fclmesine imkan yoktur. Her \u015fey zaman ve mekan \u015fartlar\u0131na ba\u011fl\u0131d\u0131r.” (38) diyen Plehanov, derlemede yer alan \u0130bsen’le ilgili de\u011ferlendirmesinin sonunda, “…\u00fcretim alan\u0131nda, insanl\u0131\u011f\u0131n halen sahip bulundu\u011fu b\u00fct\u00fcn \u00fcretim g\u00fc\u00e7lerinin kullan\u0131lmas\u0131na engel olan kapitalizm, artistik yarat\u0131\u015f alan\u0131nda da frenleyici bir rol oynamaktad\u0131r” (186) demekte ve a\u00e7\u0131k tav\u0131r tak\u0131nmaktad\u0131r.
Yine Plehanov, yukar\u0131daki konuyla ba\u011f\u0131nt\u0131 i\u00e7inde ilericilik-gericilik sorununu da tart\u0131\u015f\u0131r ve \u015fu \u00f6nemli sonucu \u00e7\u0131kar\u0131r:
“Bir s\u0131n\u0131f, iktisadi \u0131skalada (skalada\/BN) kendisinden a\u015fa\u011f\u0131 olan bir ba\u015fka s\u0131n\u0131f\u0131 s\u00f6m\u00fcrerek ya\u015f\u0131yorsa ve bu s\u0131n\u0131f toplum i\u00e7inde mutlak \u015fekilde egemen bir duruma eri\u015fmi\u015fse, art\u0131k onun i\u00e7in ileriye gitmek demek a\u015fa\u011f\u0131ya inmek demektir.” (59)
Plehanov, i\u00e7erik sorununu da tart\u0131\u015fman\u0131n i\u00e7ine \u00e7eker. Bu konuda Gautier gibi toplumsal sorunlara kay\u0131ts\u0131z kalan, faydac\u0131 sanat kar\u015f\u0131tlar\u0131yla polemik y\u00fcr\u00fct\u00fcr ve \u015fu de\u011ferlendirmeyi yapar:
“… bir sanat eserinin meziyetini nihai ve kesin olarak belirleyen \u015fey, onun i\u00e7eri\u011finin de\u011feridir. Oysa romantikler ve bu arada Th\u00e9ophile Gautier bunu kabul etmek istemiyorlard\u0131. Th\u00e9ophile Gautier, \u015fiirin hi\u00e7bir \u015fey ispat etmekle kalmay\u0131p \u00fcstelik hi\u00e7bir \u015fey de anlatmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, bir m\u0131sra\u0131n g\u00fczelli\u011finin ondaki ahenk ve ritme ba\u011fl\u0131 oldu\u011funu s\u00f6yl\u00fcyordu. B\u00fcy\u00fck hata! Hakikat tam bunun tersidir. \u015fiir -ve, genel olarak her sanat eseri- daima bir \u015fey anlat\u0131r; \u00e7\u00fcnk\u00fc daima bir \u015fey ifade eder. Tabii, her \u015fiir anlatt\u0131\u011f\u0131n\u0131 kendine has bir tarzda \u00abanlat\u0131r\u00bb. Sanat\u00e7\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcncesini imajlarla ifade etti\u011fi halde, makale yazar\u0131 fikirlerini mant\u0131ksal kan\u0131tlarla ispat eder. Bir edebiyat\u00e7\u0131 imajlar yerine mant\u0131ksal kan\u0131tlar kullan\u0131rsa ya da yaratt\u0131\u011f\u0131 imajlar onun \u015fu ya da bu konuyu ispatlamas\u0131na yararsa, o art\u0131k bir sanat\u00e7\u0131 olmaktan \u00e7\u0131k\u0131p bir makale yazar\u0131 olur; isterse denemeler ve makaleler de\u011fil de, romanlar, hikayeler ya da tiyatro piyesleri yazs\u0131n… B\u00fct\u00fcn bunlar apa\u00e7\u0131k olmakla beraber, hi\u00e7 de bir sanat eseri i\u00e7in fikrin \u00f6nemsiz oldu\u011fu anlam\u0131na gelmez. Hatta, diyece\u011fim ki, ideolojik i\u00e7erikten tamamen yoksun bir sanat eseri yoktur. \u015fekli her \u015feyin \u00fcst\u00fcnde tutan ve i\u00e7erik kayg\u0131s\u0131 duymayan yazarlar bile eserlerinde daima \u015fu ya da bu tarzda, bir fikri ifade ederler.” (39-40)<\/p>\n

\u0130\u00e7erik konusunda do\u011fru bir yakla\u015f\u0131m\u0131n savunucusu olan Plehanov, bir sanat eserinin ideolojik i\u00e7erikten yoksun olamayaca\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylerken, bir sanat eserinde her g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn ifade edilmesine de imkan bulunmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 da s\u00f6zlerine ekler.
Plehanov, “sanat sanat i\u00e7indir” tezini savunanlarla polemi\u011fini “mutlak sanat” konusunda da s\u00fcrd\u00fcr\u00fcr. O, mutlak sanat d\u00fc\u015f\u00fcncesinin bulunmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, hi\u00e7bir zaman da bulunmam\u0131\u015f oldu\u011funu vurgular. “Mutlak sanat” g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc savunanlar\u0131n ve buna \u00f6rne\u011fin Milos Ven\u00fcs\u00fc’n\u00fc \u00f6rnek g\u00f6sterenlerin (Turgenyev) insanl\u0131\u011f\u0131n estetik geli\u015fim seyrini yanl\u0131\u015f yorumlad\u0131klar\u0131n\u0131 belirtir. \u015f\u00f6yle devam eder:
“Belirli bir anda, belirli bir toplumda ya da s\u0131n\u0131fta egemen olan g\u00fczellik idealinin k\u00f6k\u00fc, k\u0131smen, insan t\u00fcr\u00fcn\u00fcn geli\u015fmesinin biyolojik \u015fartlar\u0131nda -ki baz\u0131 \u00f6zellikleri, bu arada \u0131rk \u00f6zelliklerini bu \u015fartlar meydana getirir-, k\u0131smen de bu toplumun ya da s\u0131n\u0131f\u0131n do\u011fu\u015f ve ya\u015fay\u0131\u015f\u0131n\u0131n tarihsel \u015fartlar\u0131ndad\u0131r. \u0130\u015fte bu nedenle, bu ideal daima son derece zengin bir i\u00e7erik -mutlak, yani \u015farts\u0131z olmay\u0131p, tersine, tamamen \u015fartl\u0131 bir i\u00e7erik- ta\u015f\u0131r.
\u00abSaf g\u00fczellik\u00bbe hayranl\u0131k duymak, bu estetik zevki belirleyen biyolojik, tarihsel ve toplumsal \u015fartlara ba\u011f\u0131ml\u0131 olmaktan \u00e7\u0131kmak anlam\u0131na gelmez; sadece, bu \u015fartlar\u0131n varl\u0131\u011f\u0131ndan az \u00e7ok bilin\u00e7li bir \u015fekilde habersiz olmak anlam\u0131na gelir.” (45)
Plehanov, “sanat sanat i\u00e7indir” tezini savunanlarla polemik y\u00fcr\u00fct\u00fcrken, geli\u015fen toplumsal ko\u015fullar, s\u0131n\u0131f farkl\u0131la\u015fmas\u0131 ve bilin\u00e7 d\u00fczeyindeki geli\u015fmeleri aktar\u0131r, 1848 olaylar\u0131n\u0131n (*1848 devrimleri: 1848 y\u0131l\u0131nda Avrupa’da me\u015fruti y\u00f6netimlere kar\u015f\u0131 Cumhuriyet\u00e7ilerin hareketi. \u0130talya, Fransa, Almanya ve Avusturya’da ba\u015flayan ayaklanmalar, me\u015fruti iktidarlarca bast\u0131r\u0131ld\u0131; bir dizi kazan\u0131lm\u0131\u015f hak gasp edildi; me\u015fruti g\u00fc\u00e7ler iktidarlar\u0131n\u0131 peki\u015ftirdiler.) \u00f6nemi \u00fczerinde de durur.
Plehanov, 1848 \u00f6ncesinde Parnasyenlerin, romantiklerin ya da realistlerin kendi \u00e7evreleriyle uyumsuzlu\u011funa dikkat \u00e7eker. 1848 olaylar\u0131 art\u0131k “varl\u0131kl\u0131larla, varl\u0131ks\u0131zlar aras\u0131ndaki m\u00fccadelede kimin galip gelece\u011fi sorununu” (51) net bir \u015fekilde koyar. Yeni toplumda s\u0131n\u0131flar aras\u0131 ili\u015fkilerde durum \u00e7ok daha net ve basit bir hale d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcr. Bu durumda burjuva ideologlar\u0131 emek\u00e7ilerin burjuvazi taraf\u0131ndan “iktisadi k\u00f6lelikte tutulup tutulamayaca\u011f\u0131 sorununun s\u00f6z konusu oldu\u011funu anl\u0131yorlard\u0131. Bu durum hakk\u0131ndaki bilin\u00e7, varl\u0131kl\u0131lar i\u00e7in sanat sanat (i\u00e7indir \/ BN) taraftarlar\u0131n\u0131n ruhuna kadar i\u015fleyecekti. … Burjuva ideologlar\u0131, kendi s\u0131n\u0131flar\u0131yla proletarya aras\u0131ndaki m\u00fccadelenin anlam\u0131n\u0131 \u00f6ncelere oranla \u00e7ok daha a\u00e7\u0131k bir bi\u00e7imde anl\u0131yorlard\u0131. Ve bu anlay\u0131\u015f\u0131n, onlar\u0131n u\u011fra\u015fmakta olduklar\u0131 \u00abteoriler\u00bbin mahiyeti \u00fczerinde en b\u00fcy\u00fck etkiyi g\u00f6stermemesine imkan yoktu.” (51-52)
Ancak burjuva ideologlar\u0131n\u0131n, burjuvazi ile proletarya aras\u0131ndaki s\u0131n\u0131f sava\u015f\u0131m\u0131na bilimsel bir a\u00e7\u0131dan yakla\u015f\u0131p toplumsal olaylar\u0131 bilime yak\u0131\u015f\u0131r bir serinkanl\u0131l\u0131kla incelemek yetene\u011fini yava\u015f yava\u015f yitirdiklerini belirten Plehanov, bu durumda felsefeden ekonomi politi\u011fe, bir dizi alanda eserlerin de\u011ferinin adamak\u0131ll\u0131 d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fcne; \u00f6rne\u011fin felsefede “uzla\u015ft\u0131rmaya dayal\u0131” idealist bir ak\u0131m\u0131n geli\u015fti\u011fine dikkat \u00e7eker, sanat\u0131n da bu idealist “kaderden” kurtulmas\u0131n\u0131n imkans\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 vurgular.
Bu noktada realistlerin durumu biraz daha farkl\u0131d\u0131r. Onlar, “… g\u00fcnl\u00fck burjuva ya\u015fay\u0131\u015f\u0131n\u0131n \u00abkirli \u00e7amur\u00bbundan \u00e7\u0131km\u0131\u015f, \u00abmiskince d\u00fc\u015f\u00fcnceler\u00bbe, \u00abmiskince tutkular\u00bba elbette sempati duyamazlard\u0131” (53). Bu y\u00fczden onlar nat\u00fcralizmi ke\u015ffederler! Ancak \u00e7a\u011fda\u015f i\u015f\u00e7i hareketi nat\u00fcralizme yabanc\u0131d\u0131r ve nat\u00fcralizm, b\u00fcy\u00fck toplumsal olaylar\u0131 inceleme ve bunlar\u0131 artistik bir tarzda tasvir etme imkan\u0131 vermez. Plehanov \u015f\u00f6yle der:
“Bu metot, Marks taraf\u0131ndan, nat\u00fcralist materyalizm diye adland\u0131r\u0131lan; ve toplumsal insana \u00f6zg\u00fc faaliyet, e\u011filim, zevk ve d\u00fc\u015f\u00fcnce al\u0131\u015fkanl\u0131klar\u0131n\u0131n fizyoloji ya da patoloji yoluyla yeteri kadar a\u00e7\u0131klanamayaca\u011f\u0131n\u0131, \u00e7\u00fcnk\u00fc b\u00fct\u00fcn bu \u015feylerin toplumsal ili\u015fkilerce belirlendi\u011fini anlayamayan maddeci anlay\u0131\u015fa s\u0131k\u0131ca ba\u011fl\u0131 bulunuyordu. Bu metoda sad\u0131k sanat\u00e7\u0131lar, \u00abmastodonlar\u00bb\u0131n\u0131(**Mastodon: File benzeyen, soyu t\u00fckenmi\u015f iri memeli hayvan.) ve \u00abtimsahlar\u00bb\u0131n\u0131 belki birer birey olarak inceleyip tasvir edebiliyorlard\u0131, ama b\u00fcy\u00fck bir b\u00fct\u00fcn\u00fcn \u00fcyeleri olarak tasvir edemiyorlard\u0131.” (54)
“Sanat sanat i\u00e7indir” g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc savunanlar\u0131n, \u00f6zellikle 1848 olaylar\u0131 sonras\u0131nda i\u00e7ine girdi\u011fi a\u00e7maz\u0131n onlar\u0131 mistisizme ve dekadanl\u0131\u011fa g\u00f6t\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc belirtmi\u015ftik. Plehanov, bu durumu a\u00e7\u0131mlarken sanat sanat i\u00e7indir ak\u0131m\u0131n\u0131 savunanlar\u0131n egoizmine de de\u011finir. \u015f\u00f6yle der:
“… kafas\u0131 i\u015fleyen, y\u00fcre\u011fi duygulu bir insan \u00e7a\u011fda\u015f toplumda cereyan eden sivil sava\u015f\u0131n kay\u0131ts\u0131z bir seyircisi olarak kalamaz. Bu insan, e\u011fer burjuva \u00f6nyarg\u0131lar\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015f sahas\u0131n\u0131 daraltm\u0131\u015fsa, barikat\u0131n bir taraf\u0131nda yer alacak, bu \u00f6nyarg\u0131lar\u0131n etkisinden masum kalm\u0131\u015fsa barikat\u0131n \u00f6b\u00fcr taraf\u0131na ge\u00e7ecektir. Bu b\u00f6yledir. Lakin, ba\u015fka bir s\u0131n\u0131f\u0131n \u00e7ocuklar\u0131 gibi, burjuva s\u0131n\u0131f\u0131n\u0131n \u00e7ocuklar\u0131n\u0131n da hepsi i\u015fleyen bir kafa sahibi de\u011fildirler; ve kafalar\u0131 i\u015fleyenler da daima duygulu bir y\u00fcrek ta\u015f\u0131mazlar. \u0130\u015fte bunlar\u0131n bug\u00fcn bile, kolayca, sanat sanat i\u00e7indir doktrininin konsekan tarafl\u0131s\u0131 kalmalar\u0131 m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Bu doktrin, toplumsal \u00e7\u0131karlara, hatta belirli bir s\u0131n\u0131f\u0131n dar \u00e7\u0131karlar\u0131na kar\u015f\u0131 kay\u0131ts\u0131zl\u0131\u011fa m\u00fckemmelen uygun d\u00fc\u015fer. \u0130mdi, \u00f6yle g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor ki, burjuva toplum d\u00fczeni bu kay\u0131ts\u0131zl\u0131\u011f\u0131 belki ba\u015fka herhangi bir d\u00fczenden daha \u00e7ok geli\u015ftirmektedir: ku\u015faklarla ku\u015faklar\u0131n o \u00fcnl\u00fc; \u00abherkes kendisi i\u00e7in, bir Tanr\u0131 herkes i\u00e7in\u00bb ilkesi zihniyetiyle yeti\u015ftirildi\u011fi bir yerde, yaln\u0131z kendisini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcp kendi \u00e7\u0131kar\u0131yla ilgilenen egoistlerin bulunmas\u0131 tabidir. Nitekim, \u015fimdiki burjuva toplumu i\u00e7inde de bu egoistlerin belki her zamankinden daha \u00e7ok bulundu\u011funu g\u00f6r\u00fcyoruz.
…
Bir insan i\u00e7in, kendi \u00f6z \u00abben\u00bbinden ba\u015fka her \u015fey y\u0131k\u0131ld\u0131 m\u0131, \u00e7a\u011fda\u015f toplumun ba\u011fr\u0131nda cereyan eden b\u00fcy\u00fck m\u00fccadelenin sakin bir kronik\u00e7isi rol\u00fcn\u00fc oynamaktan onu art\u0131k hi\u00e7bir \u015fey al\u0131koyamaz. Fakat, hay\u0131r! Bir \u015fey onu bu rol\u00fc oynamaktan al\u0131koyacakt\u0131r. Bu da, … toplumsal hi\u00e7bir \u015feye ilgi duymama halidir. Ne toplumsal m\u00fccadeleye, ne topluma herhangi bir ilgi g\u00f6steren kimse, bu m\u00fccadelenin kronik\u00e7isi olabilir mi? Bu m\u00fccadeleyle ili\u015fi\u011fi olan her \u015fey ona bir \u00f6l\u00fcm s\u0131k\u0131nt\u0131s\u0131 verecektir. Ve e\u011fer bu insan bir sanat\u00e7\u0131 ise, o zaman eserlerinde bu m\u00fccadeleye en ufak bir imada bile bulunmayacak, o da \u00abbiricik ger\u00e7ek\u00bble, yani kendi \u00abben\u00bbiyle yetinecektir. Ve bir an gelip bu \u00abben\u00bb yaln\u0131z kendisiyle arkada\u015fl\u0131k etmekten s\u0131k\u0131laca\u011f\u0131na g\u00f6re, sanat\u00e7\u0131m\u0131z tutup \u00abben\u00bbi i\u00e7in fantastik bir d\u00fcnya, bir \u00abmavera\u00bb \u00e2lemi (\u00f6teki \u00e2lemi \/ BN), yery\u00fcz\u00fcn\u00fcn ve yery\u00fcz\u00fc \u00absorunlar\u0131\u00bbn\u0131n \u00e7ok \u00fcst\u00fcnde bir d\u00fcnya yaratacakt\u0131r. Nitekim, bug\u00fcn bir\u00e7ok sanat\u00e7\u0131lar b\u00f6yle yap\u0131yor.” (76-77)
“Sanat sanat i\u00e7indir” savucular\u0131n\u0131n egoist yanlar\u0131yla ilgili olarak Plehanov, verdi\u011fi Hippius (Zinaida Nikolayevna Hippius ya da Gippius, Rus kad\u0131n yazar, 1869-1945) \u00f6rne\u011fiyle ba\u011f\u0131nt\u0131 i\u00e7inde ise \u015funlar\u0131 s\u00f6yler:
“…tanr\u0131lar gibi nefislerini seven \u015fairler, kendilerini \u00e7evreleyen toplum i\u00e7inde olup bitenlere hi\u00e7bir ilgi duymazlar. Bunlar\u0131n \u00f6zleyi\u015fleri, ister istemez gayet belirsiz \u015feyler olacakt\u0131r.”
Felsefi alanda “ben”ci yakla\u015f\u0131m\u0131 savunanlar\u0131n sanatta a\u00e7\u0131k bir idealizme d\u00fc\u015fece\u011fi de Plehanov a\u00e7\u0131s\u0131ndan gayet a\u00e7\u0131kt\u0131r. \u015f\u00f6yle der: “… bir kimse nefsini \u00abbir tanr\u0131 gibi\u00bb severse artistik yarat\u0131\u015flar\u0131nda, art\u0131k kendisiyle me\u015fgul olur ancak.” (87)
“Sanat sanat i\u00e7indir” g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn savunucular\u0131 i\u00e7ine d\u00fc\u015ft\u00fckleri egoizmi sanat\u0131n kimi alanlar\u0131nda -\u015fiir, resim, vd.- \u00f6rnekleyerek veren Plehanov, bunun felsefi temelini ortaya koydu\u011fu yerde \u015funlar\u0131 belirtir:
“S\u00fcbjektif idealizm, daima, “ben”imizden ba\u015fka bir ger\u00e7e\u011fin bulunmad\u0131\u011f\u0131 fikrine dayan\u0131r. Lakin, bu fikrin, her biri kendisini bir Tanr\u0131 gibi seven insanlar aras\u0131ndaki ili\u015fkileri y\u00f6neten egoist bir kural haline getirilmesi -fazla di\u011ferkaml\u0131k (ba\u015fkalar\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnme \/ BN) zaten hi\u00e7bir zaman burjuvazinin ay\u0131rt edici \u00f6zelli\u011fi olmam\u0131\u015ft\u0131r- ve \u00fcstelik de yeni bir esteti\u011fin teorik temeli yap\u0131lmas\u0131 i\u00e7in burjuvazinin dekadans devrine has bir bireycili\u011fe l\u00fczum h\u00e2s\u0131l olmu\u015ftur”. (91)
Plehanov, dekadan sanata \u00f6rnek olarak k\u00fcbizmi g\u00f6sterir. Ancak burjuva bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131na sahip olan ve “ben” d\u00fc\u015f\u00fcncesini toplumsal ya\u015fam\u0131n yerine koyanlar\u0131n “yenilik” aramalar\u0131 bo\u015f bir \u00e7abad\u0131r. Plehanov bu durumu sa\u00e7mal\u0131k olarak adland\u0131rmaktad\u0131r.
Yukar\u0131da da belirtti\u011fimiz gibi, Plehanov’un bu makalesinin esas konusu “sanat sanat i\u00e7indir” tezinin savunucular\u0131n\u0131n neyi savunduklar\u0131n\u0131 g\u00f6stermek ve onlarla polemik i\u00e7inde kendi do\u011fru g\u00f6r\u00fc\u015flerini ortaya koymakt\u0131r. Plehanov, makalesinde, “sanat sanat i\u00e7indir” g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc savunanlar\u0131n i\u00e7ine d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fc a\u00e7maz\u0131 ele al\u0131rken, para-sanat ili\u015fkisine de de\u011finir ve \u015funu s\u00f6yler:
“Kurtlar\u0131n yan\u0131nda [kurt gibi] ulumak gerek, demi\u015fler. K\u00fc\u00e7\u00fck burjuva zihniyetine kar\u015f\u0131 lafla m\u00fccadele y\u00fcr\u00fcten \u00e7a\u011fda\u015f burjuva estetik\u00e7ileri, Alt\u0131n Buza\u011f\u0131’ya tap\u0131nmakta en adi bir k\u00fc\u00e7\u00fck burjuvadan geri kalm\u0131yorlar. C. Mauclaire diyor ki:
\u00abBir sanat hareketi var san\u0131l\u0131yor: Oysa asl\u0131nda, tablolar borsas\u0131nda olan bir harekettir bu ve, bu arada, tan\u0131nmam\u0131\u015f dahiler \u00fczerinde spek\u00fclasyon yap\u0131lmaktad\u0131r. … Para sorunu sanat sorununa \u00f6ylesine kar\u0131\u015fm\u0131\u015f bulunuyor ki, sanat ele\u015ftirisi bir k\u0131skaca girmi\u015f durumdad\u0131r. En iyi ele\u015ftirmenler d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcklerini oldu\u011fu gibi s\u00f6yleyemiyorlar. \u00d6tekiler ise ancak s\u00f6ylenmesi maslahat icab\u0131 olan \u015feyi s\u00f6yl\u00fcyorlar, \u00e7\u00fcnk\u00fc [ne de olsa] hayatlar\u0131n\u0131 meslekleriyle kazanmak zorundad\u0131rlar. Bu duruma esef etmek gerekti\u011fini s\u00f6ylemek istemiyorum, fakat sorunun \u00e7etrefilli\u011fini takdir etmek yerinde olur.\u00bb
Sanat i\u00e7in sanat\u0131n para i\u00e7in sanat haline geldi\u011fini g\u00f6r\u00fcyoruz. … Her \u015feyin para ile sat\u0131n al\u0131nabildi\u011fi bir devirde sanat\u0131n da \u00f6yle olmas\u0131na \u015fa\u015f\u0131labilir mi?” (102-103)
Plehanov, son b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde, yetenekle-ideolojik g\u00f6r\u00fc\u015f aras\u0131ndaki ba\u011f\u0131nt\u0131ya da dikkat \u00e7ekerek; “… \u015funu g\u00fcvenle s\u00f6yleyebiliriz ki, zaman\u0131m\u0131z\u0131n b\u00fcy\u00fck kurtar\u0131c\u0131 fikirlerine n\u00fcfuz etmek, ger\u00e7ek bir sanat\u00e7\u0131n\u0131n yetene\u011fini son derece takviye eder. Yeter ki, bu fikirler onun eti, kan\u0131 olsun ve bu fikirleri hakikaten sanatkarca ifade edebilsin” (105) der.
“Sanat sanat i\u00e7indir” g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn \u00e7ekicili\u011fi sosyalist toplumda da olacak m\u0131d\u0131r? Bu sorunla ilgili olarak da Plehanov, \u015fu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc ileri s\u00fcrer:
“Sosyalist toplumda sanat i\u00e7in sanat\u0131n \u00e7ekicili\u011fi, toplumsal ahlaktaki a\u015fa\u011f\u0131la\u015fma sona erdi\u011fi oranda, mant\u0131ken imkans\u0131z hale gelecektir. Bu a\u015fa\u011f\u0131la\u015fma, egemen s\u0131n\u0131f\u0131n elindeki imtiyazlar\u0131 korumak i\u00e7in sarfetti\u011fi gayretin ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz bir sonucu olarak g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor.” (100)
Bir b\u00fct\u00fcn olarak makalede savunulan g\u00f6r\u00fc\u015fleri de\u011ferlendirdi\u011fimizde Plehanov, “sanat sanat i\u00e7indir” g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc savunanlarla polemik i\u00e7inde, onlar\u0131n geli\u015fimlerini, a\u00e7mazlar\u0131n\u0131 do\u011fru ve detayl\u0131 bir \u015fekilde ortaya koymaktad\u0131r. O, bunu yaparken, bu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc savunanlar\u0131n temel yanl\u0131\u015f\u0131n\u0131n ve eksikli\u011finin toplumsal ya\u015famla olan ba\u011flar\u0131n\u0131n kopuklu\u011funa dikkat \u00e7eker ve toplumsal ya\u015famla sanat aras\u0131ndaki kopmaz ba\u011fa i\u015faret eder.<\/p>\n

\u00c7erni\u015fevski’nin estetik anlay\u0131\u015f\u0131<\/strong><\/p>\n

Plehanov’un derlemedeki bu yaz\u0131s\u0131, “Yirmi y\u0131l boyunca” adl\u0131 kitab\u0131n\u0131n “\u00c7erni\u015fevski’nin estetik teorisi” ba\u015fl\u0131kl\u0131 makalesinden al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r. Makale, “Rus ele\u015ftiricili\u011finin kaderi” ba\u015fl\u0131kl\u0131 makalenin d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc b\u00f6l\u00fcm\u00fc olarak 1897 y\u0131l\u0131nda yaz\u0131ld\u0131. Ko\u015fullar\u0131n elvermemesinden dolay\u0131, yaz\u0131n\u0131n sadece bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc “Novoi Slovo”da yay\u0131nland\u0131. Tamam\u0131 1908’de “Yirmi y\u0131l boyunca” adl\u0131 derlemede yay\u0131nland\u0131.
Plehanov’dan \u00f6nce, estetik \u00fczerine \u00e7al\u0131\u015fmalarda bulunanlardan birisi \u00c7erni\u015fevski’dir. \u00c7erni\u015fevski, estetik \u00fczerine yapt\u0131\u011f\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalarda Hegel ve Fischer’in idealist esteti\u011finden ayr\u0131l\u0131r. O, “g\u00fczellik ya\u015famd\u0131r” diyerek toplumsal ya\u015famla esteti\u011fin ba\u011f\u0131n\u0131 kurar. “Sanat sanat i\u00e7indir” g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn pek yayg\u0131n oldu\u011fu d\u00f6neminde \u00c7erni\u015fevski, sanat\u0131 toplumsal ya\u015famdan koparmaz, tersine onu, toplumsal kurtulu\u015f kavgas\u0131na ba\u011flar. Fr\u00e9ville, \u015f\u00f6yle der:
“Ona g\u00f6re, sanat salt estetik bir tat vermekle s\u0131n\u0131rland\u0131r\u0131lamaz. S\u00f6z\u00fcn geni\u015f ve soylu anlam\u0131yla, sanat yararl\u0131 olmal\u0131, ki\u015fio\u011flunu bilin\u00e7lendirmelidir. \u00abKamunun yarar\u0131: \u0130\u015fte sanat\u0131n \u00f6z\u00fc temeli budur.\u00bb Sanat, \u00abya\u015fam\u0131n kald\u0131rac\u0131\u00bbd\u0131r.” (Fr\u00e9ville; Sosyalist a\u00e7\u0131dan toplum, sanat ve ele\u015ftiri, Y\u00f6n Yay\u0131nlar\u0131, sayfa 22)
Plehanov, \u00c7erni\u015fevski’nin do\u011frular\u0131n\u0131 savunurken, onun eksiklerini tamamlar ve kendi g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc, \u00c7erni\u015fevski’nin g\u00f6r\u00fc\u015fleriyle ba\u011f i\u00e7inde okura aktar\u0131r.
“Sanat sanat i\u00e7indir” g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn savunuldu\u011fu bir ortamda \u00c7erni\u015fevski’nin “sanat ya\u015famd\u0131r” g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn hakl\u0131l\u0131\u011f\u0131na vurgu yapan Plehanov, \u00c7erni\u015fevski’nin eksik ve yanl\u0131\u015f yanlar\u0131na de\u011findi\u011fi yerde onun bulundu\u011fu seviyenin daha \u00fczerine \u00e7\u0131kamad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yler.
\u00c7erni\u015fevski’nin “g\u00fczellik ya\u015famd\u0131r” g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc aktararak de\u011ferlendirmesine ba\u015flar Plehanov. Bu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc bir dizi \u00f6rnekle a\u00e7\u0131klayan Plehanov; sanat\u0131n, “hayat\u0131 kopya etti\u011fi” ve hayat\u0131n, \u00abg\u00fczel hayat\u0131n\u00bb, \u00abolmas\u0131 gerekti\u011fi gibi olan hayat\u00bb\u0131n belirli bir d\u00f6nemde, belirli bir toplumun, belirli bir s\u0131n\u0131f\u0131ndan olan kimselerle di\u011fer s\u0131n\u0131flar i\u00e7in ba\u015fka ba\u015fka anlamlar ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131 tespitini yapar. Bu farkl\u0131l\u0131\u011f\u0131n nedenini ise \u015f\u00f6yle a\u00e7\u0131klar:
“Bu fark nereden geliyor? … hayat farkl\u0131d\u0131r, \u00e7\u00fcnk\u00fc bu s\u0131n\u0131flar\u0131n ekonomik durumlar\u0131 farkl\u0131d\u0131r. \u00c7erni\u015fevski bunu m\u00fckemmel bir \u015fekilde ispat etmi\u015f. \u015fu halde hakl\u0131 olarak, hayat anlay\u0131\u015f\u0131 ve dolay\u0131s\u0131yla g\u00fczellik kavram\u0131, toplumun ekonomik geli\u015fmesinin ak\u0131\u015f\u0131yla birlikte de\u011fi\u015fir, diyebiliriz.” (110)<\/p>\n

Plehanov, \u00c7erni\u015fevski’nin sanata yakla\u015f\u0131m\u0131nda onun idealist sanat anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131 \u00e7\u00fcr\u00fcterek, g\u00fczelin “olmas\u0131 gerekti\u011fi gibi” olan hayat oldu\u011funu ve sanat\u0131n genellikle “g\u00fczel hayat\u0131” kopya etmeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylerken hakl\u0131 konumda durdu\u011funu belirtir. Devamla \u00c7erni\u015fevski’nin bir yan\u0131lg\u0131s\u0131na dikkat \u00e7eker. Plehanov \u015f\u00f6yle der:
“\u00c7erni\u015fevski’nin tek yan\u0131lg\u0131s\u0131, insanlar\u0131n hayat hakk\u0131ndaki fikirlerinin tarihte nas\u0131l geli\u015fti\u011fini yeteri kadar anlamam\u0131\u015f olmas\u0131yd\u0131. …
\u00c7erni\u015fevski’nin estetik hakk\u0131ndaki fikirleri, do\u011fru bir sanat anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131; yani eski felsefenin diyalektik metodunu \u00f6z\u00fcne sindirip m\u00fckemmelle\u015ftirmi\u015f olmas\u0131na ra\u011fmen, onun metafizik temelini reddeden ve soyut bir fikre de\u011fil, somut toplumsal hayata ba\u015fvuran anlay\u0131\u015f\u0131 ancak \u00e7ekirdek halinde ta\u015f\u0131yordu. \u00c7erni\u015fevski diyalektik g\u00f6r\u00fc\u015fe kadar y\u00fckselemedi; bu y\u00fczden onun hayat ve sanat anlay\u0131\u015flar\u0131nda \u00f6nemli bir metafizik unsur bulunur.” (112).
\u00c7erni\u015fevski’nin g\u00f6r\u00fc\u015flerinin sa\u011flam bilimsel bir temelden yoksun bulundu\u011funu belirten Plehanov, “bilimsel estetik anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131n\u0131n ancak do\u011fru bir hayat anlay\u0131\u015f\u0131yla ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 zaman temel kazanabilece\u011fini” belirtir ve \u00c7erni\u015fevski’nin bu konudaki g\u00f6r\u00fc\u015flerini a\u00e7\u0131mlar.
Plehanov, \u00c7erni\u015fevski ile ilgili de\u011ferlendirmesinde onun, insan ihtiya\u00e7lar\u0131n\u0131 suni ve do\u011fal olarak ay\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yler. \u00c7erni\u015fevski’ye g\u00f6re; ya\u015fam\u0131n bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcyle ihtiya\u00e7lara uydu\u011fu oranda normal, di\u011fer b\u00f6l\u00fcm\u00fcyle insan\u0131n suni ihtiya\u00e7lar\u0131 taraf\u0131ndan \u015fartland\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131 oranda anormaldir. Plehanov, \u00c7erni\u015fevski’nin, b\u00f6yle bir k\u0131stasla, toplumun b\u00fct\u00fcn y\u00fcksek s\u0131n\u0131flar\u0131n\u0131n hayat\u0131n\u0131n anormal; onlar\u0131n bu anormal hayat\u0131n\u0131 ifade eden sanat\u0131n\u0131n da sahte olarak g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc aktard\u0131ktan sonra, “Fakat” der, “toplum, daha vah\u015fet halinden \u00e7\u0131kmaya ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 \u00e7ok eski bir devirden beri s\u0131n\u0131flara b\u00f6l\u00fcnm\u00fc\u015ft\u00fc. Bu hale g\u00f6re, \u00c7erni\u015fevski’nin, insanl\u0131\u011f\u0131n tarih evresine ait b\u00fct\u00fcn hayat\u0131n\u0131 sahte ve anormal saymas\u0131 ve bu uzun devre boyunca bu anormal zemin \u00fczerinde do\u011fan b\u00fct\u00fcn hayat tasvirlerini az ya da \u00e7ok sahte ilan etmesi gerekiyordu. … Ne var ki, bu g\u00f6r\u00fc\u015f tarihsel s\u00fcrecin bilimsel a\u00e7\u0131klamas\u0131na temel vazifesi g\u00f6remezdi.” (113)
Plehanov, \u00c7erni\u015fevski’nin estetikle ilgili g\u00f6r\u00fc\u015fleri konusunda onun teorisinin realizmle idealizmin bir kar\u0131\u015f\u0131m\u0131 oldu\u011funu s\u00f6yler:
“… \u00c7erni\u015fevski ile Dobrolyubov’un savunduklar\u0131 estetik teorisinin kendisi de realizm ile idealizmin ayr\u0131 bir kar\u0131\u015f\u0131m\u0131 idi. Bu teori, hayat fenomenlerini a\u00e7\u0131klarken olan\u0131 g\u00f6zlemlemek ve tespit etmekle yetinmiyor, fakat ayn\u0131 zamanda -hatta en ba\u015fta- olmas\u0131 gerekeni de g\u00f6steriyordu. Bu teori ger\u00e7e\u011fi var olan \u015fekliyle inkar ediyor ve bu itibarla devrin \u00abolumsuz\u00bb e\u011filimini dile getiriyordu.” (117)
\u00c7erni\u015fevski’nin \u00e7e\u015fitli hatalar\u0131na da k\u0131saca de\u011finen (\u00f6rne\u011fin “ger\u00e7ekteki g\u00fczellik kendi ba\u015f\u0131na g\u00fczeldir” g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc) ve ele\u015ftiren Plehanov, bu hatalarla ba\u011f\u0131nt\u0131 i\u00e7inde \u00c7erni\u015fevski hakk\u0131nda \u015fu genel tespiti yapar:
“K\u0131sacas\u0131, yazar\u0131m\u0131z\u0131n bu hatalar\u0131 -daha \u00f6nce s\u00f6yledi\u011fimiz gibi- \u015feyler hakk\u0131nda diyalektik g\u00f6r\u00fc\u015f yoklu\u011fu ile a\u00e7\u0131klan\u0131r. \u00c7erni\u015fevski, obje ile s\u00fcbje aras\u0131ndaki hakiki ba\u011f\u0131 bulmay\u0131 fikirlerin ak\u0131\u015f\u0131n\u0131 \u015feylerin ak\u0131\u015f\u0131yla a\u00e7\u0131klamay\u0131 ba\u015faramam\u0131\u015ft\u0131r. Bu y\u00fczden, onun sonu\u00e7ta kendi kendini nakzetmesi (\u00e7\u00fcr\u00fctmesi \/ BN) ve bizzat felsefenin ruhuna ayk\u0131r\u0131 olarak, baz\u0131 fikirlere objektif bir de\u011fer atfetmesi mukadderdi.” (119)<\/p>\n

Bielinski’nin edebiyat hakk\u0131ndaki fikirleri<\/strong><\/p>\n

Plehanov, Bielinski ile ilgili de\u011ferlendirmesi, 1897 y\u0131l\u0131nda yaz\u0131ld\u0131. \u0130lk kez Novoi Slovo (Yeni S\u00f6z) dergisinin 10. ve 11. say\u0131lar\u0131nda, “Rus ele\u015ftiricili\u011finin kaderi” ba\u015fl\u0131kl\u0131 makalenin \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc b\u00f6l\u00fcm\u00fc olarak yay\u0131nland\u0131. Yaz\u0131, “Yirmi y\u0131l boyunca” adl\u0131 kitapta yer ald\u0131. S\u00f6z konusu kitap 1922-1923’te yeniden bas\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.
Plehanov, Bielinski ile ilgili de\u011ferlendirmesinde esas olarak onu, “sanat sanat i\u00e7indir” taraftarlar\u0131na kar\u015f\u0131 ileri s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc itirazlarda hi\u00e7 de ikna edici olmad\u0131\u011f\u0131 noktas\u0131nda ele\u015ftirir. Yine Plehanov, Bielinski’nin hayat\u0131n\u0131n son y\u0131llar\u0131na kadar, ele\u015ftiride s\u0131n\u0131flar\u0131n tarihsel geli\u015fimine ve toplumsal ili\u015fkilere ba\u015fvurmak yerine mutlak fikre dayand\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in ele\u015ftirmektedir. Plehanov, Bielinski hakk\u0131nda \u015fu genel de\u011ferlendirmeyi yapar:
“… Bielinski, toplumsal ger\u00e7e\u011fi kabul etti\u011fi devirde, estetik ele\u015ftirinin objektif esaslar\u0131n\u0131 bulmaya ve bunlar\u0131 mutlak fikrin mant\u0131ksal geli\u015fmesine ba\u011flamaya \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. Bielinski, arad\u0131\u011f\u0131 bu objektif esaslar\u0131, bizzat kendisi (ve \u00fcstad\u0131) taraf\u0131ndan -sanat\u0131n tarihsel gidi\u015fine yeteri kadar dikkat g\u00f6sterilmeksizin- a priori olarak tespit edilmi\u015f baz\u0131 g\u00fczellik kanunlar\u0131nda bulmu\u015ftur. Fakat, Bielinski’nin hayat\u0131n\u0131n son y\u0131llar\u0131nda, ele\u015ftirinin en sonda Mutlak Fikir’e de\u011fil, s\u0131n\u0131flar\u0131n tarihsel geli\u015fmesine ve toplumsal ili\u015fkilere ba\u015fvurmas\u0131 gerekti\u011fini g\u00f6rm\u00fc\u015f olmas\u0131 \u00e7ok \u00f6nemlidir. Felsefi d\u00fc\u015f\u00fcncenin geli\u015fmesinin, Bielinski zaman\u0131 Almanyas\u0131n\u0131n ilerici k\u0131sm\u0131nda izlemekte oldu\u011fu e\u011filime t\u0131pat\u0131p uyan bu e\u011filimden, Bielinski’nin ele\u015ftiriyi ancak diyalektik g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc b\u0131rak\u0131p e\u011fitici g\u00f6r\u00fc\u015f noktas\u0131nda yer ald\u0131\u011f\u0131 hallerde uzakla\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. O zamanki tarihsel \u015fartlar\u0131m\u0131z i\u00e7inde \u00f6nlenmesine imkan bulunmayan ve toplumsal geli\u015fmemiz i\u00e7in, kendi tarzlar\u0131nda, gayet yararl\u0131 olan bu gibi sapmalar, Bielinski’yi Rus e\u011fiticilerinin ilki yapm\u0131\u015ft\u0131r.” (141-142)
Plehanov, Bielinski’yi de\u011ferlendirirken, onun “edebiyatla sanat\u0131n geli\u015fmesinin halk bilincine ait di\u011fer unsurlar\u0131n geli\u015fmesine s\u0131k\u0131 s\u0131k\u0131ya ba\u011fl\u0131 oldu\u011fu” g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn do\u011frulu\u011funa de\u011finir; sanat\u0131n geli\u015fmesinin \u00e7e\u015fitli d\u00f6nemlerinde d\u00fc\u015f\u00fcncelerin dinden felsefeye \u00e7e\u015fitli kaynaklardan ald\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yleyen Bielinski’ye hak verir. Devamla, ekonomik yap\u0131 ile sanat\u0131n ba\u011f\u0131nt\u0131s\u0131 ve toplumsal psikolojinin \u00f6nemi konusunda Plehanov \u015funlar\u0131 s\u00f6yler:
“Hegel’le haleflerinin idealist diyalekti\u011finin yerini alan diyalektik materyalizmin taraftarlar\u0131na atfedilmesi \u00e2det olmu\u015f bir fikir vard\u0131r: Halk bilincini olu\u015fturan b\u00fct\u00fcn unsurlar m\u00fcnhas\u0131ran (yaln\u0131z, sadece\/BN) \u00abekonomik fakt\u00f6r\u00bb\u00fcn etkisiyle geli\u015fir. Bu felsefe ak\u0131m\u0131 taraftarlar\u0131n\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcncesini bundan daha yanl\u0131\u015f bir \u015fekilde ifade etmek zordur: Onlar b\u00fcsb\u00fct\u00fcn ba\u015fka \u015fey s\u00f6yl\u00fcyorlar. Diyorlar ki, edebiyat, sanat, felsefe, vs. toplumsal psikolojiyi ifade ederler ve toplumsal psikolojinin karakteri de s\u00f6z konusu toplumu te\u015fkil eden insanlar aras\u0131ndaki kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 ili\u015fkiler taraf\u0131ndan belirlenir. Bu ili\u015fkiler en sonda \u00fcretim g\u00fc\u00e7lerinin geli\u015fme derecesine tabidir. \u00dcretim g\u00fc\u00e7lerindeki her ilerleme toplumsal ili\u015fkilerde ve dolay\u0131s\u0131yla toplumsal psikolojide bir de\u011fi\u015fikli\u011fe yol a\u00e7ar. Toplumsal psikolojide meydana gelen de\u011fi\u015fiklikler, zorunlu olarak, az ya da \u00e7ok kuvvetle, edebiyata, sanata, felsefeye, vs. yans\u0131r. Fakat, toplumsal ili\u015fkilerde meydana gelen de\u011fi\u015fiklikler gayet \u00e7e\u015fitli \u00abfakt\u00f6rler\u00bbi harekete ge\u00e7irir: Belirli bir anda edebiyat, vs. \u00fczerinde di\u011fer fakt\u00f6rlerden daha fazla etki yapacak fakt\u00f6r acaba hangisidir? Bu, toplumsal ekonomiye do\u011frudan do\u011fruya ba\u011fl\u0131 olmayan, ikinci, \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc dereceden bir s\u00fcr\u00fc nedene tabidir. Genel olarak, ekonominin sanat ve di\u011fer ideolojiler \u00fczerinde do\u011frudan do\u011fruya bir etkisi ancak \u00e7ok ender olarak g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Etkin \u015fekilde i\u015fleyen \u00abfakt\u00f6rler\u00bb en \u00e7ok siyaset, felsefe, vs. gibi ba\u015fka \u00abfakt\u00f6rler\u00bbdir. Bazen bunlardan birinin aksiyonu di\u011ferlerinkinden daha \u00e7ok g\u00f6ze \u00e7arpar. … \u00c7e\u015fitli \u00fclkelerde, \u00e7e\u015fitli toplumsal geli\u015fme devirlerinde muhtelif \u00abfakt\u00f6rler\u00bbe ait de\u011fi\u015fik kombinezonlar saymakla bitmez. Materyalist diyalektik\u00e7iler bunu pek iyi bilirler. Fakat, onlar olaylar\u0131n y\u00fczeyinde kalmaz, muhtelif \u00abfakt\u00f6rler\u00bbin kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 aksiyonuna ba\u015fvurmakla yetinmezler. Siz; filan durumda etkin olan fakt\u00f6r siyasal fakt\u00f6rd\u00fcr, dedi\u011finiz zaman, onlar bunu; demek, insanlar\u0131n toplumsal \u00fcretim s\u00fcreci i\u00e7indeki kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 ili\u015fkileri en g\u00f6ze \u00e7arp\u0131c\u0131 ifadesini siyasette bulmu\u015ftur, \u015feklinde a\u00e7\u0131klarlar. Siz felsefi ya da dinsel \u00abfakt\u00f6r\u00bb\u00fc ileri s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fczde, onlar bu fakt\u00f6r\u00fcn \u00fcst\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc, en sonunda gerektirmi\u015f olan toplumsal g\u00fc\u00e7ler kombinezonunu belirlemeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar. \u0130\u015fte bu kadar. Bielinski materyalist diyalektik\u00e7ilere yakla\u015f\u0131yordu. \u015fu anlamda ki, Hegelci olmak s\u0131fat\u0131yla; o, toplumsal hayata, toplumsal bilince ait muhtelif unsurlar\u0131n kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 aksiyonuna ba\u015fvurmay\u0131 yeterli bulmamaktayd\u0131.” (129-131)
Plehanov’un sanat\u0131n ekonomiyle olan ba\u011f\u0131 konusunda Marksistlere y\u00f6neltilen iddialar ve toplumsal psikolojinin rol\u00fc ve \u00f6nemi konusunda s\u00f6ylediklerini Luna\u00e7arski, “Plehanov ilkesi” olarak adland\u0131r\u0131r.
G\u00fcney’in 2. say\u0131s\u0131nda, Luna\u00e7arski’nin “Marksist ele\u015ftirinin g\u00f6revleri \u00fczerine tezler”ini yay\u0131nlad\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 yukar\u0131da belirtmi\u015ftik. Bu tezlerin d\u00f6rd\u00fcnc\u00fcs\u00fcnde Luna\u00e7arski, Marksist ele\u015ftirmenin g\u00f6revlerinden birisi olarak, herhangi bir \u00e7a\u011f\u0131n kapsaml\u0131 ara\u015ft\u0131rmas\u0131nda ele\u015ftirmenin toplumsal olaylar\u0131 b\u00fct\u00fcnl\u00fckl\u00fc bir \u015fekilde ele almas\u0131 gerekti\u011fini, ama tek bir yazar veya tek bir eser s\u00f6z konusu oldu\u011funda ekonomik temellerin ara\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131n mutlak zorunluluk olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtir ve buradan “Plehanov ilkesi” olarak tan\u0131mlanabilecek ilkenin \u00f6ne \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yler. “Buna g\u00f6re” der Luna\u00e7arski; “sanat eserleri ancak \u00e7ok az bir bi\u00e7imde toplumun \u00fcretim bi\u00e7imlerine ba\u011fl\u0131d\u0131rlar. Onlar daha \u00e7ok ba\u015fka zincir halkalar\u0131na, toplumun s\u0131n\u0131f yap\u0131s\u0131na ve s\u0131n\u0131f \u00e7\u0131karlar\u0131n\u0131n yaratt\u0131\u011f\u0131 s\u0131n\u0131fsal ruh haline ba\u011fl\u0131d\u0131r. Bir edebiyat eseri, bilin\u00e7li ya da bilin\u00e7siz olarak, daima yazar\u0131n\u0131n ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131 s\u0131n\u0131f\u0131n ruh halini yans\u0131t\u0131r. Ya da, ki bu da s\u0131k\u00e7a ortaya \u00e7\u0131kmaktad\u0131r, \u00e7e\u015fitli s\u0131n\u0131flar\u0131n yazar \u00fczerinde b\u0131rakt\u0131\u011f\u0131 etkilerin bir karma\u015fas\u0131d\u0131r ve bu da dikkatle analiz edilmek zorundad\u0131r.” (G\u00fcney, Say\u0131 2, sayfa 47, 4. Tez)
Plehanov, Bielinski’yi incelerken, onun (Bielinski’nin), co\u011frafi \u00e7evrenin sanat \u00fczerine etkileri konusundaki g\u00f6r\u00fc\u015flerine de de\u011finir. Bielinski, sanat \u00fczerine etkide bulunan ikinci dereceden nedenler aras\u0131nda co\u011frafi etkiyi de saymas\u0131 kar\u015f\u0131s\u0131nda \u015fu do\u011fru g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc ileri s\u00fcrer:
“… co\u011frafi \u00e7evrenin (sanat\u0131n\/BN) geli\u015fmesi \u00fczerinde dolayl\u0131 bi\u00e7imde, yani geli\u015fmesi daima az \u00e7ok co\u011frafi \u00e7evreye tabi olan \u00fcretim g\u00fc\u00e7lerinin temeli \u00fczerinde te\u015fekk\u00fcl etmi\u015f toplumsal ili\u015fkiler delaletiyle etki meydana getirdi\u011fini belirtelim. Co\u011frafi \u00e7evrenin sanat \u00fczerinde, g\u00f6ze pek az bile olsa \u00e7arpacak dolays\u0131z bir etkisi yoktur.” (131)<\/p>\n

Lanson’un “Frans\u0131z Edebiyat\u0131 Tarihi” \u00fczerine notlar<\/strong><\/p>\n

Plehanov, bu makalesinde “Frans\u0131z edebiyat\u0131 tarihi” adl\u0131 kitab\u0131n yazar\u0131 Lanson’un g\u00f6r\u00fc\u015fleri \u00fczerinde durmaktad\u0131r. Makale, bu kitab\u0131n Rus\u00e7aya \u00e7evrilmesi sonras\u0131nda kaleme al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r. Makalenin orijinal ba\u015fl\u0131\u011f\u0131 “G. Lanson’un Frans\u0131z edebiyat\u0131 tarihi \u00fczerine kitaplar\u0131na iki ele\u015ftiri”dir. Novoi Slovo (Yeni S\u00f6z) adl\u0131 derginin 9 ve 12. say\u0131lar\u0131nda (1897) imzas\u0131z olarak yay\u0131nlanm\u0131\u015ft\u0131r.
Lanson’un, kitab\u0131nda, Balzac’\u0131 adaletsiz bir \u015fekilde de\u011ferlendirdi\u011finden yola \u00e7\u0131kan Plehanov, bunun nedenlerini sorgular ve Lanson hakk\u0131nda \u015fu de\u011ferlendirmeyi yapar:
“Lanson, genel olarak, Frans\u0131z edebiyat\u0131n\u0131n geli\u015fmesini Fransa’da toplumsal rejimin geli\u015fmesine ba\u011flamaya olduk\u00e7a m\u00fctemayildir (e\u011filimlidir \/ BN). Onun kitab\u0131n\u0131 dikkatle okuyan bir kimse; edebiyat toplumun yans\u0131s\u0131 ve toplum da, Bielinski’nin deyimiyle, kar\u015f\u0131tlar\u0131n birli\u011fi oldu\u011funa g\u00f6re, edebi geli\u015fmenin gidi\u015fini bu kar\u015f\u0131tlar aras\u0131ndaki m\u00fccadelenin belirledi\u011fi fikri hakk\u0131nda orada bir\u00e7ok kan\u0131tlar bulacakt\u0131r. Lakin, yaz\u0131k ki, Lanson, bu fikrin \u00f6nemini hi\u00e7 de tamam\u0131yla anlamam\u0131\u015f ve dolay\u0131s\u0131yla bunu edebiyat tarihinin incelenmesine konsekan bir \u015fekilde uygulayamam\u0131\u015ft\u0131r. Hatta o, yer yer bu fikre kar\u015f\u0131 koymaya bile haz\u0131rd\u0131r. Edebiyata ya da genel olarak, tarih olaylar\u0131na uygulanan determinizmi onun d\u00fc\u015f\u00fcncesi b\u00fcsb\u00fct\u00fcn kabul etmez.” (149-150)
Plehanov, Lanson’u ele\u015ftirirken di\u011fer \u015feylerin yan\u0131nda, iki \u00f6nemli konu \u00fczerine de g\u00f6r\u00fc\u015flerini a\u00e7\u0131klar.
Konulardan birisi, bir \u00f6nceki ba\u015fl\u0131k alt\u0131nda (Bielinski’nin edebiyat hakk\u0131ndaki fikirleri) i\u015flenen ve bizim de geni\u015f\u00e7e al\u0131nt\u0131 yapt\u0131\u011f\u0131m\u0131z ekonomik fakt\u00f6r\u00fcn sanatla ili\u015fkisi konusunda s\u00f6ylenenleri tamamlar niteliktedir. Plehanov, makalenin ikinci b\u00f6l\u00fcm\u00fcne (ki makale iki b\u00f6l\u00fcmden olu\u015fmaktad\u0131r) ba\u015flarken \u015funlar\u0131 s\u00f6yler:
“\u0130nsanl\u0131\u011f\u0131n spirit\u00fcel (manevi) geli\u015fme tarihini b\u00fct\u00fcn alanlarda ve cereyan etti\u011fi her yerde \u015fimdi her zamankinden fazla bir \u0131srar ve dikkatle incelememiz gerekmektedir: \u015fimdi bizde (edebi dilimizde) ekonomik materyalizm ad\u0131 verilen ve insanl\u0131\u011f\u0131n spirit\u00fcel geli\u015fmesinin son tahlilde ekonomik ili\u015fkiler taraf\u0131ndan, \u00fcretim ili\u015fkileri taraf\u0131ndan \u015fartland\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yleyen \u015feyden pek fazla s\u00f6z edilmektedir. Bunun tamamen do\u011fru bir fikir oldu\u011funa \u015f\u00fcphe yoktur: \u0130nsanl\u0131\u011f\u0131n spirit\u00fcel geli\u015fmesi hakk\u0131nda hakikaten bilimsel bir a\u00e7\u0131klama ancak ekonomik (daha do\u011frusu diyalektik) materyalizm bak\u0131m\u0131ndan yap\u0131labilir. Fakat, b\u00f6yle bir a\u00e7\u0131klama -ba\u015fka herhangi bir bilimsel a\u00e7\u0131klama gibi- olgular\u0131n dikkatle incelenmesini ve ger\u00e7e\u011fin (realitenin) bilinmesini \u015fart ko\u015far. Hi\u00e7bir teori, hi\u00e7bir felsefe [bu incelemenin, bu bilginin] yerini alamaz; hatta s\u00f6z konusu teori ya da felsefe genel olarak tamamen do\u011fru olsa bile… insanl\u0131\u011f\u0131n spirit\u00fcel geli\u015fmesinden s\u00f6z eden bir kimse, bu geli\u015fmenin en sonda \u00fcretim g\u00fc\u00e7lerinin geli\u015fmesinden ileri geldi\u011finin, \u00fcretim g\u00fc\u00e7lerindeki geli\u015fmenin insanlar aras\u0131ndaki toplumsal ili\u015fkilerde daha sonra gelen b\u00fct\u00fcn de\u011fi\u015fiklikleri belirledi\u011fini belirtmekle yetinirse, o insan ger\u00e7i do\u011fru oldu\u011funa \u015f\u00fcphe olmayan bir d\u00fc\u015f\u00fcnceyi ifade etmi\u015f olur, ama onun do\u011frulu\u011fundan \u015f\u00fcphe olmayan bu d\u00fc\u015f\u00fcnceyi iyice anlay\u0131p anlamad\u0131\u011f\u0131, ya da bu d\u00fc\u015f\u00fcncenin bu kimsenin kafas\u0131nda -bir iman konusu (article de foi) halinde al\u0131nm\u0131\u015f ve muhte\u015fem hareketsizli\u011fi i\u00e7inde mumyala\u015fm\u0131\u015f- bir \u00f6l\u00fc soyutlama, bir k\u0131s\u0131r dogma olarak kal\u0131p kalmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 hen\u00fcz bilemeyiz.” (153)
Dogmatizmin diyalektik materyalizme, di\u011fer d\u00fc\u015f\u00fcnce sistemlerinden \u00e7ok daha fazla zarar verdi\u011fine vurgu yapan Plehanov, dogmatizmin diyalekti\u011fin en amans\u0131z d\u00fc\u015fman\u0131 oldu\u011funu s\u00f6yler. Plehanov, devamla, diyalektik materyalizmin “bir mumyala\u015fm\u0131\u015f dogmalar mecmuas\u0131” olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, onun her \u015feyden \u00f6nce bir ara\u015ft\u0131rma metodu oldu\u011funu belirtir. Plehanov’un gerek \u00fcretim ili\u015fkilerine vurgu yapmas\u0131 (ki daha \u00f6nce inceledi\u011fimiz makalelerde de buna ili\u015fkin vurgulara s\u0131k\u00e7a rastlan\u0131r) onun, toplumsal ili\u015fkiler-sanat ili\u015fkisinde \u00fczerinde y\u00fcr\u00fcd\u00fc\u011f\u00fc en \u00f6nemli noktalardan birisidir. Bu konuda Plehanov iki y\u00f6nl\u00fc bir m\u00fccadele y\u00fcr\u00fct\u00fcr. O bir yandan ekonomik ili\u015fkilerin belirleyici oldu\u011fu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcnde olanlar\u0131n kimi yanl\u0131\u015flar\u0131yla polemik y\u00fcr\u00fct\u00fcrken, di\u011fer yandan bu ili\u015fkileri t\u00fcmden yads\u0131yan ya da “unutanlara” kar\u015f\u0131 olmak \u00fczere iki y\u00f6nl\u00fc m\u00fccadele etmi\u015ftir.
Plehanov’dan aktarmak istedi\u011fimiz ikinci \u00f6nemli konu “ki\u015fisel katk\u0131lar\u0131n sanat eserindeki rol\u00fc”ne ili\u015fkindir.
Lanson, yazd\u0131\u011f\u0131 Frans\u0131z Edebiyat Tarihi adl\u0131 kitapta; “…bir eserin mahiyetini tespite yarayan ara\u00e7lar kullan\u0131l\u0131p bittikten \u0131rka, \u00e7evreye, zamana d\u00fc\u015fen paylar ayr\u0131ld\u0131ktan ve t\u00fcr\u00fcn evrimindeki kesintisizlik hesaba kat\u0131ld\u0131ktan sonra, geriye \u00e7o\u011fu defa bu a\u00e7\u0131klamalardan hi\u00e7birisiyle eri\u015filemeyen, bu nedenlerden hi\u00e7birisi taraf\u0131ndan belirlenemeyen bir \u015fey kal\u0131r: …ki\u015fisel katk\u0131lar…” der. Lanson’a g\u00f6re “… eserin y\u00fcksek orijinalitesi belirlenemeyen ve a\u00e7\u0131klanamayan bu kal\u0131nt\u0131d\u0131r.” (Lanson’dan aktaran Plehanov, 156) demektedir.
Plehanov, bu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn yeni bir g\u00f6r\u00fc\u015f olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve bu g\u00f6r\u00fc\u015fe yaln\u0131zca edebiyat tarihinde de\u011fil, genel olarak tarihte ve b\u00fct\u00fcn toplumsal bilimlerde s\u0131k s\u0131k rastland\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtir. Bu g\u00f6r\u00fc\u015fle polemik i\u00e7inde Plehanov, bu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn idealist oldu\u011funu s\u00f6yler ve “ki\u015fisel katk\u0131lar teorisi” olarak adland\u0131rd\u0131\u011f\u0131 bu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc geri \u00e7evirir. \u015f\u00f6yle der:
“Her edebi eser kendi \u00e7a\u011f\u0131n\u0131n ifadesidir. Onun i\u00e7eri\u011fini ve \u015feklini o \u00e7a\u011f\u0131n zevkleri, al\u0131\u015fkanl\u0131klar\u0131 ve e\u011filimleri belirler; ve [bir] yazar ne kadar b\u00fcy\u00fck olursa, onun eserinin karakterini \u00e7a\u011f\u0131n\u0131n karakterine tabi k\u0131lan ba\u011f da o kadar kuvvetli, o kadar a\u00e7\u0131k olur; ba\u015fka bir deyi\u015fle, onun eserlerinde ki\u015fisel denilebilecek “kal\u0131nt\u0131”ya o kadar az rastlan\u0131r. Bir b\u00fcy\u00fck adam\u0131n ba\u015fl\u0131ca \u00f6zelli\u011fi, “\u00fcst\u00fcn orijinalli\u011fi (okuyucu Lanson’un bu deyimini hat\u0131rlayacakt\u0131r), kendi devrinin toplumsal ya da spirit\u00fcel \u00f6zleyi\u015flerini ve ihtiya\u00e7lar\u0131n\u0131 kendi sahas\u0131nda ba\u015fka herkesten daha \u00f6nce, daha iyi, daha tam olarak dile getirmeyi bilmesindedir. B\u00fcy\u00fck adam\u0131n \u00abtarihsel ki\u015fili\u011fi\u00bbni meydana getiren bu \u00f6zelli\u011fin kar\u015f\u0131s\u0131nda b\u00fct\u00fcn di\u011fer \u00f6zellikler, t\u0131pk\u0131 g\u00fcne\u015f \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda y\u0131ld\u0131zlar\u0131n kaybolmas\u0131 gibi, kaybolur. Ve b\u00f6ylece, tarihsel ki\u015filik (individualit\u00e9) pekala dakik (pr\u00e9cise) bir bilimsel tahlile konu olabilir.” (164)<\/p>\n

Henrik \u0130bsen<\/strong><\/p>\n

Plehanov, bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc derlemede yer alan bu makaleyi 1906 y\u0131l\u0131nda; \u0130bsen’in \u00f6l\u00fcm\u00fc \u00fczerine kaleme alm\u0131\u015ft\u0131r. Makalenin ilk sekiz b\u00f6l\u00fcm\u00fc 1906’da yay\u0131nland\u0131. 9. b\u00f6l\u00fcm\u00fc 1908’de, 11 Temmuz tarihli “Neue Zeit” dergisinin ekinde yay\u0131nland\u0131. 9. b\u00f6l\u00fcm\u00fcn Rus\u00e7as\u0131ysa ilk kez 1931’de yay\u0131nland\u0131. Plehanov, \u0130bsen’le ilgili de\u011ferlendirmesine \u00f6ncelikle onun isyankarl\u0131k y\u00f6n\u00fcne vurgu yaparak ba\u015flar ve bu yan\u0131n \u0130bsen’in b\u00fct\u00fcn dramlar\u0131na sinmi\u015f oldu\u011funu vurgular. Plehanov, bu yan\u0131 sorgularken, tutarl\u0131l\u0131\u011f\u0131n ve mant\u0131kl\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnce tarz\u0131n\u0131n \u00f6nemine i\u015faret eder; bir sanat eserinde ideolojinin (“modern d\u00fc\u015f\u00fcncenin isyan\u0131”-Doumic) verilmesi konusuna de\u011finir ve \u015f\u00f6yle der:
“\u00abModern d\u00fc\u015f\u00fcncenin isyan\u0131\u00bb, bir sanat eserinde \u00f6\u011f\u00fctlendi\u011finde, o eserin estetik de\u011ferinden bir \u015fey eksiltmez. Yeter ki, \u00f6\u011f\u00fcd\u00fcn s\u00f6zleri a\u00e7\u0131k ve konsekan (mant\u0131k\u00e7a tutarl\u0131) olsun, \u00f6\u011f\u00fct veren fikirlerini se\u00e7meyi iyi bilsin, bu fikirler onun eti, kan\u0131 haline gelsin ve artistik yarat\u0131\u015f s\u0131ras\u0131nda bulan\u0131kl\u0131\u011fa, kar\u0131\u015f\u0131kl\u0131\u011fa, d\u00fczensizli\u011fe yol a\u00e7mas\u0131n. Ama bu zorunlu \u015fart yerine gelmezse, \u00f6\u011f\u00fct\u00e7\u00fcn\u00fcn fikirleri \u00fczerinde tam bir egemenli\u011fi bulunmaz, \u00fcstelik de bu fikirleri yeteri kadar a\u00e7\u0131k ve konsekan olmazsa, o zaman ideoloji sanat eserini olumsuz bir \u015fekilde etkileyerek onu so\u011fuk, yorucu ve s\u0131k\u0131c\u0131 yapar. Burada kabahatin fikirlerin kendisinde de\u011fil, fakat bunlar\u0131 \u00f6z\u00fcne sindiremeyen ve \u015fu ya da bu nedenle konsekan bir ideolog olamayan sanat\u00e7\u0131da oldu\u011funu not ediniz. Bu hale g\u00f6re, ilk izlenimimizin aksine olarak, burada ideolojiden de\u011fil, tam tersine, ideolojisizlikten s\u00f6z edilebilir.” (169)
Bu kriterler temelinde \u0130bsen’i de\u011ferlendiren Plehanov, onun isyan \u00f6\u011f\u00fctlerken bunun sonu\u00e7lar\u0131n\u0131 kendisinin de bilmedi\u011fini, bu y\u00fczden “\u00f6\u011f\u00fctlerinin” zorunlu olarak bulan\u0131k bir hal ald\u0131\u011f\u0131n\u0131; bu t\u00fcrden sanat eserlerinin soyut ve \u015fematik olaca\u011f\u0131n\u0131, \u0130bsen’in de tezli eserlerinde buna rastland\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtir.
\u00d6l\u00fcm\u00fcnden \u00f6nceki son d\u00f6nemlerinde \u0130bsen’in sembolist ak\u0131mdan etkilenmi\u015f olmas\u0131 nedeniyle \u0130bsen’in de\u011ferlendirmesini bu ak\u0131m\u0131n de\u011ferlendirmesiyle i\u00e7 i\u00e7e yapan Plehanov, onun (\u0130bsen’in) hayranlar\u0131ndan birisinin s\u00f6yledi\u011fi “sembolizm… hem ger\u00e7e\u011fi resmetmek, hem de onun s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 a\u015fmak arzumuzu ayn\u0131 zamanda tatmin eden sanat \u015feklidir” (173) g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcyle polemik y\u00fcr\u00fcterek \u015fu tespiti yapar:
“Yukar\u0131ya ald\u0131\u011f\u0131m\u0131z s\u00f6ze g\u00f6re, ger\u00e7e\u011fin s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 a\u015fmak i\u00e7in soyutlama zorunlu g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor. \u0130mdi, d\u00fc\u015f\u00fcnce belirli bir ger\u00e7e\u011fin -\u00e7\u00fcnk\u00fc i\u015fimiz daima belli bir ger\u00e7ekledir- s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 iki yoldan a\u015fabilir: Birincisi semboller yoludur ki, bizi soyutlama \u00fclkesine g\u00f6t\u00fcr\u00fcr; ikincisi bizzat ger\u00e7e\u011fin -kendi s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131, kendi kendisini a\u015fmak ve gelecek ger\u00e7e\u011fin temellerini atmak i\u00e7in \u00f6z i\u00e7eri\u011fini \u00f6z kuvvetleriyle geli\u015ftiren bug\u00fcnk\u00fc ger\u00e7e\u011fin- izledi\u011fi yoldur.” (174)
Plehanov, sembolizmin bir \u00e7e\u015fit fukaral\u0131k oldu\u011funu belirttikten sonra, ger\u00e7e\u011fin g\u00fcc\u00fcyle donanm\u0131\u015f bir d\u00fc\u015f\u00fcncenin sembolizme ihtiya\u00e7 duymayaca\u011f\u0131n\u0131 vurgular ve \u015f\u00f6yle devam eder:
“Edebiyat ve sanat toplumsal hayat\u0131n aynas\u0131d\u0131r, derler. E\u011fer bu s\u00f6z do\u011fruysa -ki do\u011fru oldu\u011funa \u015f\u00fcphe yok- toplumsal d\u00fc\u015f\u00fcncenin fukaral\u0131\u011f\u0131na tan\u0131kl\u0131k eden sembolizm e\u011filimlerini do\u011furan neden toplumsal ili\u015fkilerin \u015fu ya da bu \u015fekli, toplumsal geli\u015fmenin \u015fu ya da bu gidi\u015fidir; toplumsal bilinci toplumsal hayat belirler.” (175)
\u0130bsen’le ilgili de\u011ferlendirmesinde Plehanov’un de\u011findi\u011fi noktalardan birisi de, \u0130bsen’in ba\u015far\u0131l\u0131 olmas\u0131n\u0131n ard\u0131nda yatan nedenin ne oldu\u011fudur. Plehanov, bu ba\u015far\u0131n\u0131n nedenlerinden birisi olarak, \u0130bsen’in eserlerinin bir\u00e7ok yan\u0131yla “\u00e7a\u011fda\u015f uygarl\u0131k d\u00fcnyas\u0131n\u0131n okuyucular\u0131n\u0131n ruh hallerine uygun d\u00fc\u015fmesinde” (178) g\u00f6r\u00fcr. Buradan Plehanov, o d\u00f6nemde, yayg\u0131n olan ruh halinin “\u00e7o\u011fulculuktan nefret”, “bireyselli\u011fe sempati” oldu\u011funu; kapitalist \u00fcretim tarz\u0131n\u0131n h\u00fck\u00fcm s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc b\u00fct\u00fcn \u00fclkelerde entelekt\u00fcel \u00e7evrelerin de bireycilikten yana, \u00e7o\u011fulculu\u011fun kar\u015f\u0131s\u0131nda bulundu\u011funu; “bireysellikten yana-\u00e7o\u011fulculu\u011fa kar\u015f\u0131” olan \u0130bsen’in de bu y\u00fczden etkisini g\u00fc\u00e7l\u00fc bir \u015fekilde hissettirdi\u011fini tespit eder.
\u0130bsen’in “savundu\u011fu” isyanc\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015flerin ger\u00e7ekte isyanc\u0131 de\u011fil, tam tersine reformcu oldu\u011funu (ki Plehanov, \u0130bsen’in reformcu g\u00f6r\u00fc\u015flerinin dramatik eserlerine yans\u0131mad\u0131\u011f\u0131n\u0131, daha \u00e7ok apolitik bir yakla\u015f\u0131m\u0131n egemen oldu\u011funu belirtir); bu y\u00fczden de \u0130bsen’in “entelekt\u00fcel \u00e7evrelerde” kabul g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc vurgular. Plehanov; “entelekt\u00fcel \u00e7evrelerin” bu tavr\u0131n\u0131 da ele\u015ftirir ve bu ruh halinin \u00e7a\u011fda\u015f sanata damgas\u0131n\u0131 vurdu\u011funu belirttikten sonra makalesini \u015fu do\u011fru tespitle bitirir:<\/p>\n

“… \u00e7a\u011fda\u015f s\u0131n\u0131f m\u00fccadelelerinin burjuva \u00abentelekt\u00fcel \u00e7evreler\u00bbinde meydana getirdi\u011fi ruh hali, modern sanat\u0131 yavanla\u015ft\u0131rmaktad\u0131r. Bu bak\u0131mdan, \u00fcretim alan\u0131nda, insanl\u0131\u011f\u0131n halen sahip bulundu\u011fu b\u00fct\u00fcn \u00fcretim g\u00fc\u00e7lerinin kullan\u0131lmas\u0131na engel olan kapitalizm, artistik yarat\u0131\u015f alan\u0131nda da frenleyici bir rol oynamaktad\u0131r” (186)<\/p>\n

Tolstoy<\/strong><\/p>\n

Derlemede, Plehanov’un Tolstoy ile ilgili yapt\u0131\u011f\u0131 de\u011ferlendirme, onun iki yaz\u0131s\u0131ndan al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r. Yaz\u0131lardan birisi 1910 y\u0131l\u0131nda Zwezda (Y\u0131ld\u0131z) adl\u0131 dergide, di\u011feri ise 1911 y\u0131l\u0131nda Sosyaldemokrat adl\u0131 dergide yay\u0131nlanm\u0131\u015ft\u0131r. Plehanov’un, Tolstoy’la ilgili bir\u00e7ok yaz\u0131s\u0131 vard\u0131r. Derlemede aktar\u0131lan yaz\u0131lar ise iki b\u00f6l\u00fcmden par\u00e7alard\u0131r.
Plehanov’un Tolstoy’un \u00f6l\u00fcm\u00fcnden sonra kaleme ald\u0131\u011f\u0131 bu yaz\u0131larda Tolstoy’u de\u011fi\u015fik a\u00e7\u0131lardan irdeler, onun ahlak, din, proletarya… hakk\u0131ndaki tav\u0131rlar\u0131n\u0131 inceler, ele\u015ftirir. Tolstoy’un \u00f6l\u00fcm\u00fcnden sonra onun ard\u0131ndan \u00fcz\u00fcnt\u00fc duyanlar\u0131, “onu kay\u0131ts\u0131z \u015farts\u0131z” sevenler ya da “bir yerden bir yere kadar” sevenler olarak ikiye ay\u0131ran Plehanov, bunlar\u0131n Tolstoy’da neyi sevdiklerini a\u00e7\u0131klar; \u015f\u00f6yle der:
“Onu \u00abkay\u0131ts\u0131z \u015farts\u0131z sevenler\u00bb (az ya da \u00e7ok samimiyet ve kuvvetle) y\u00fcksek s\u0131n\u0131flar\u0131n ideologlar\u0131, yani negatif bir ahlakla yetinmeye haz\u0131r olan ve yayg\u0131n toplumsal \u00e7\u0131karlar\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in, ruhlar\u0131ndaki bo\u015flu\u011fu t\u00fcrl\u00fc dinsel \u00f6zdeyi\u015flerle doldurmaya \u00e7al\u0131\u015fan kimselerdir. Tolstoy’u \u00abbir yerden bir yere kadar\u00bb sevenler ise, \u00e7al\u0131\u015fan halk\u0131n bilin\u00e7li temsilcileri, yani negatif bir ahlakla yetinmeyen, hayatlar\u0131n\u0131n y\u00f6n\u00fcn\u00fc aramak i\u00e7in nefislerini s\u0131k\u0131nt\u0131ya sokmaya hi\u00e7 ihtiya\u00e7lar\u0131 olmayan, \u00e7\u00fcnk\u00fc bunu, uzun zamandan beri, b\u00fcy\u00fck bir toplumsal ideale do\u011fru y\u00fcr\u00fcmekte esasen \u00abne\u015feyle\u00bb bulmu\u015f olan kimselerdir.”
Bu insanlar Tolstoy’u “nereden” “nereye” kadar severler?
Bu soruyu kolayca cevapland\u0131rabiliriz. Bu insanlar, Tolstoy’u, toplumsal ili\u015fkilerin de\u011fi\u015ftirilmesi u\u011frundaki m\u00fccadeleyi anlamam\u0131\u015f ve bu m\u00fccadeleye kar\u015f\u0131 ancak kay\u0131ts\u0131zl\u0131k duymu\u015f olmas\u0131na ra\u011fmen, mevcut toplumsal rejimin k\u00f6t\u00fcl\u00fcklerini, derinden hissetmi\u015f bir yazar olarak; ve \u00f6zellikle, muazzam yetene\u011fini mevcut toplumsal rejimin k\u00f6t\u00fcl\u00fcklerini, episodik (bir roman veya hikayede ikinci derecede bir olay \/ BN) bir \u015fekilde de olsa, iyice belirterek tasvir etmekte kullanm\u0131\u015f bir yazar olarak takdir ederler.
\u00c7a\u011f\u0131m\u0131z\u0131n ger\u00e7ekten ileri insanlar\u0131nda Tolstoy sevgisinin \u00abnereden\u00bbi ve \u00abnereye kadar\u00bb\u0131 i\u015fte budur.” (189-190)
Bu genel de\u011ferlendirme yan\u0131nda Plehanov’un, derlemedeki yaz\u0131s\u0131n\u0131n ilk c\u00fcmlesi \u015f\u00f6yle ba\u015flar: “Tolstoy b\u00fcy\u00fck bir seny\u00f6rd\u00fc ve hayat\u0131n\u0131n sonuna kadar da b\u00fcy\u00fck bir seny\u00f6r olarak kald\u0131” (187)
Plehanov’un Tolstoy hakk\u0131nda s\u00f6yledi\u011fi bu s\u00f6zler, Fr\u00e9ville taraf\u0131ndan, onun siyasal hatalar\u0131n\u0131n edebi yarg\u0131lar\u0131na yans\u0131mas\u0131 olarak g\u00f6sterilmi\u015f ve ele\u015ftirilmi\u015ftir. Fr\u00e9ville, de\u011ferlendirmesinde, Plehanov’un de\u011ferlendirmesini ele\u015ftirirken kendini hakl\u0131 \u00e7\u0131karmak i\u00e7in Lenin’in de\u011ferlendirmesine ba\u015fvurmaktad\u0131r. \u015f\u00f6yle der Lenin:
“Rusya’da burjuva devriminin yakla\u015ft\u0131\u011f\u0131 bir s\u0131rada milyonlarca Rus k\u00f6yl\u00fcs\u00fcnde beliren d\u00fc\u015f\u00fcnce ve duygular\u0131n s\u00f6zc\u00fcs\u00fc olarak b\u00fcy\u00fckt\u00fcr Tolstoy. Bir b\u00fct\u00fcn olarak al\u0131nd\u0131\u011f\u0131 zaman da, g\u00f6r\u00fc\u015flerinin t\u00fcm\u00fc, devrimimizin bir k\u00f6yl\u00fc burjuva devrimi olarak kendine \u00f6zg\u00fc \u00e7izgilerini ifade etti\u011fi i\u00e7in \u00f6zg\u00fcnd\u00fcr Tolstoy. Bu a\u00e7\u0131dan bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, Tolstoy’un g\u00f6r\u00fc\u015flerindeki \u00e7eli\u015fkiler, k\u00f6yl\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcn devrimimiz s\u0131ras\u0131nda oynamak zorunda kald\u0131\u011f\u0131 tarihsel roldeki \u00e7eli\u015fkin ko\u015fullar\u0131n ger\u00e7ekten bir aynas\u0131d\u0131r.” (Marx-Engels-Lenin; Sanat ve Edebiyat; sayfa 245-246, a\u00e7L)
Dikkatli okundu\u011funda Plehanov’la Lenin’in de\u011ferlendirmeleri aras\u0131nda i\u00e7eriksel fark olmad\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fclecektir. Yukar\u0131da Plehanov’dan yapt\u0131\u011f\u0131m\u0131z uzun al\u0131nt\u0131da o, Tolstoy’da olumlu yan\u0131 da do\u011fru bir \u015fekilde ortaya koymakta; “mevcut toplumsal rejimin k\u00f6t\u00fcl\u00fcklerini, derinden hissetmi\u015f bir yazar olarak Tolstoy’un muazzam yetene\u011fini mevcut toplumsal rejimin k\u00f6t\u00fcl\u00fcklerini iyice belirterek tasvir etmekte kullanm\u0131\u015f olmas\u0131n\u0131 takdir etmektedir. Lenin’in de Tolstoy’da buldu\u011fu olumlu yan\u0131n \u00e7er\u00e7evesi (Tolstoy hakk\u0131ndaki yaz\u0131lar\u0131 b\u00fct\u00fcnl\u00fckl\u00fc de\u011ferlendirildi\u011finde) Plehanov’un \u00e7izdi\u011fi \u00e7er\u00e7eveden farkl\u0131 de\u011fildir. Dolay\u0131s\u0131yla Plehanov’un Tolstoy’u seny\u00f6r olarak de\u011ferlendirmesini -ki bu olgudur- ele\u015ftiren Fr\u00e9ville’in bu de\u011ferlendirmesi bizce yanl\u0131\u015f bir de\u011ferlendirmedir.<\/p>\n

Toparlarsak<\/strong><\/p>\n

Plehanov’un sanat ve edebiyat \u00fczerine g\u00f6r\u00fc\u015flerinin k\u0131sa bir d\u00f6k\u00fcm\u00fcn\u00fc yapmaya, onun sanat ve edebiyat hakk\u0131ndaki g\u00f6r\u00fc\u015flerini yer yer uzun al\u0131nt\u0131larla, ba\u011f\u0131nt\u0131s\u0131ndan koparmamaya \u00f6zen g\u00f6stererek okuyucuya sunmaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131k.
Bir derlemeden yola \u00e7\u0131karak Plehanov’u b\u00fct\u00fcnl\u00fck i\u00e7inde de\u011ferlendirmenin zorlu\u011fu a\u00e7\u0131kt\u0131r. Ancak, onun kimi noktalarda savundu\u011fu g\u00f6r\u00fc\u015fler ve tak\u0131nd\u0131\u011f\u0131 tav\u0131rlar, onun sanata yakla\u015f\u0131m\u0131nda \u00f6nemli \u00e7\u0131k\u0131\u015f noktalar\u0131 olarak ele al\u0131n\u0131p de\u011ferlendirilebilir.
Bu bilin\u00e7le yakla\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131zda \u015fu noktalar\u0131n alt\u0131n\u0131 \u00e7izmek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr:
Plehanov’un, sanata yakla\u015f\u0131m\u0131, toplumsal ko\u015fullardan ba\u011f\u0131ms\u0131z de\u011fildir. Ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 d\u00f6nemde bu alanda savunulan idealist g\u00f6r\u00fc\u015flerle polemik i\u00e7inde, do\u011fru bir bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131yla, diyalektik y\u00f6ntemi kullanarak sorunlara yakla\u015fm\u0131\u015f; Marksizmin temel noktalar\u0131n\u0131 \u00e7\u0131k\u0131\u015f noktas\u0131 alm\u0131\u015ft\u0131r. O, bu y\u00f6ntemi kullanarak, Dobrolyubov, \u00c7erni\u015fevski ve Belinski’nin yetersiz de olsa ba\u015flatt\u0131klar\u0131 toplumcu ele\u015ftiri kuram\u0131n\u0131 ilerletmi\u015ftir.
Makalelerinden yapt\u0131\u011f\u0131m\u0131z al\u0131nt\u0131larda a\u00e7\u0131k\u00e7a g\u00f6r\u00fclebilece\u011fi gibi, sanat\u0131n toplumsal ko\u015fullardan ba\u011f\u0131ms\u0131z ele al\u0131namayaca\u011f\u0131na ili\u015fkin g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc; bunun devam\u0131 olarak ileri s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc toplumsal psikolojinin sanat\u0131n \u00fczerindeki etkisine ili\u015fkin g\u00f6r\u00fc\u015fleriyle Plehanov, Marksist ele\u015ftiri kuram\u0131n\u0131n geli\u015fmesine \u00f6nemli katk\u0131larda bulunmu\u015f; toplumsal yap\u0131 ve toplumsal psikolojinin sanat \u00fczerindeki etkisini \u00f6zellikle vurgulam\u0131\u015f, Luna\u00e7arski’nin de tan\u0131mlad\u0131\u011f\u0131 gibi “Plehanov ilkesi” g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc form\u00fcle etmi\u015ftir. Bu, Marksist ele\u015ftiri kuram\u0131na \u00f6nemli bir katk\u0131d\u0131r.
O, “sanat sanat i\u00e7indir” g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc savunanlarla, nat\u00fcralizm, sembolizm, k\u00fcbizm, Parnasyenler gibi ak\u0131mlar\u0131n savunucular\u0131na kar\u015f\u0131 sa\u011flam ve tutarl\u0131 bir m\u00fccadele y\u00fcr\u00fctm\u00fc\u015f; bu m\u00fccadelede i\u00e7eriksiz bir sanat\u0131n olamayaca\u011f\u0131n\u0131 net bir \u015fekilde ortaya koymu\u015ftur. “Bir sanat eserinin meziyetini nihai ve kesin olarak belirleyen \u015fey, onun i\u00e7eri\u011finin de\u011feridir” diyerek i\u00e7eri\u011fin \u00f6nemini net a\u00e7\u0131k bir bi\u00e7imde vurgulam\u0131\u015f, bi\u00e7imle i\u00e7eri\u011fin uyumuna dikkat \u00e7ekmi\u015ftir. Plehanov, faydac\u0131 sanat\u0131n olamayaca\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yleyenlerle polemik i\u00e7inde, hi\u00e7bir sanat\u0131n i\u00e7eriksiz olamayaca\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc ileri s\u00fcrm\u00fc\u015f ve bunu temellendirmi\u015ftir.
“Sanat sanat i\u00e7indir” tezini savunanlarla polemik i\u00e7inde Plehanov, “mutlak sanat d\u00fc\u015f\u00fcncesinin bulunmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, hi\u00e7bir zaman bulunmam\u0131\u015f oldu\u011funu” do\u011fru bir bi\u00e7imde vurgulam\u0131\u015ft\u0131r.
Plehanov, “ben”ci, “bireyci” anlay\u0131\u015flar\u0131n kar\u015f\u0131s\u0131nda, \u00e7o\u011fulculuktan yana olmu\u015ftur.
Plehanov, paran\u0131n sanat ile ili\u015fkisi konusunda “her \u015feyin para ile sat\u0131n al\u0131nabildi\u011fi bir devirde sanat\u0131n da \u00f6yle olmamas\u0131na \u015fa\u015f\u0131labilir mi?” diyerek kapitalist toplumda sanat\u0131n bir meta oldu\u011funa dikkat \u00e7ekmi\u015ftir.
Plehanov, sorunlara toplumsal bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131yla yakla\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. Ama o, estetik yana fazla a\u011f\u0131rl\u0131k verememi\u015f olmas\u0131ndan dolay\u0131 ele\u015ftirilmi\u015ftir. Bu noktada Frevill\u00e9’in de belirtti\u011fi gibi “Plehanov, ne yaz\u0131k ki, ‘ikinci i\u015f’e ge\u00e7mek, as\u0131l estetik alana… yana\u015fmak i\u00e7in vakit bulamaz”; iyi bir toplumbilimci olarak kalm\u0131\u015ft\u0131r. Ancak, onun toplumbilimcili\u011fi basit, kaba bir toplumbilimcilik de\u011fildir.<\/p>\n

Kaynak: G\u00fcney Dergisi<\/p>\n

\u00a0<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Plehanov, ya\u015fam\u0131n\u0131n bir d\u00f6nemini Marksist, di\u011fer bir d\u00f6nemini ise bir Men\u015fevik olarak ge\u00e7iren; Rusya’da Marksizmin geli\u015fmesinde \u00f6nemli rol oynayan ve ama Men\u015fevik saflarda Rusya’da devrimci harekete verdi\u011fi zararla tan\u0131nan bir ki\u015fidir. O, siyasetteki bu ikili yan d\u0131\u015f\u0131nda, k\u00fclt\u00fcr ve sanat \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131yla da bilinir, tan\u0131n\u0131r; bu alanda Marksist ele\u015ftiri kuram\u0131n\u0131n geli\u015fmesine \u00f6nemli katk\u0131larda bulunanlardan birisidir.Georgiy Valentinovi\u00e7 […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[103],"tags":[],"class_list":{"0":"post-4673","1":"post","2":"type-post","3":"status-publish","4":"format-standard","6":"category-felsefe-genel"},"yoast_head":"\nPlehanov'un sanat anlay\u0131\u015f\u0131 \u00fczerine - narteks.net<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/08\/18\/plehanovun-sanat-anlay-uezerine\/\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"tr_TR\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"Plehanov'un sanat anlay\u0131\u015f\u0131 \u00fczerine\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"Plehanov, ya\u015fam\u0131n\u0131n bir d\u00f6nemini Marksist, di\u011fer bir d\u00f6nemini ise bir Men\u015fevik olarak ge\u00e7iren; Rusya’da Marksizmin geli\u015fmesinde \u00f6nemli rol oynayan ve ama Men\u015fevik saflarda Rusya’da devrimci harekete verdi\u011fi zararla tan\u0131nan bir ki\u015fidir. O, siyasetteki bu ikili yan d\u0131\u015f\u0131nda, k\u00fclt\u00fcr ve sanat \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131yla da bilinir, tan\u0131n\u0131r; bu alanda Marksist ele\u015ftiri kuram\u0131n\u0131n geli\u015fmesine \u00f6nemli katk\u0131larda bulunanlardan birisidir.Georgiy Valentinovi\u00e7 […]\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/08\/18\/plehanovun-sanat-anlay-uezerine\/\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"narteks.net\" \/>\n<meta property=\"article:published_time\" content=\"2010-08-18T07:24:01+00:00\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"http:\/\/www.hrono.ru\/img\/1917\/plehanov-gw.jpg\" \/>\n<meta name=\"author\" content=\"Tar\u0131k\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:creator\" content=\"@narteks\" \/>\n<meta name=\"twitter:site\" content=\"@narteks\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Yazan:\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"Tar\u0131k\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:label2\" content=\"Tahmini okuma s\u00fcresi\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data2\" content=\"63 dakika\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\/\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"Article\",\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/08\/18\/plehanovun-sanat-anlay-uezerine\/#article\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/08\/18\/plehanovun-sanat-anlay-uezerine\/\"},\"author\":{\"name\":\"Tar\u0131k\",\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/#\/schema\/person\/61f37d9834294b72d31d274e7ed79bca\"},\"headline\":\"Plehanov’un sanat anlay\u0131\u015f\u0131 \u00fczerine\",\"datePublished\":\"2010-08-18T07:24:01+00:00\",\"mainEntityOfPage\":{\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/08\/18\/plehanovun-sanat-anlay-uezerine\/\"},\"wordCount\":12514,\"commentCount\":0,\"publisher\":{\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/#organization\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/08\/18\/plehanovun-sanat-anlay-uezerine\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"http:\/\/www.hrono.ru\/img\/1917\/plehanov-gw.jpg\",\"articleSection\":[\"Felsefe (Genel)\"],\"inLanguage\":\"tr\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"CommentAction\",\"name\":\"Comment\",\"target\":[\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/08\/18\/plehanovun-sanat-anlay-uezerine\/#respond\"]}]},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/08\/18\/plehanovun-sanat-anlay-uezerine\/\",\"url\":\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/08\/18\/plehanovun-sanat-anlay-uezerine\/\",\"name\":\"Plehanov'un sanat anlay\u0131\u015f\u0131 \u00fczerine - narteks.net\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/08\/18\/plehanovun-sanat-anlay-uezerine\/#primaryimage\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/08\/18\/plehanovun-sanat-anlay-uezerine\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"http:\/\/www.hrono.ru\/img\/1917\/plehanov-gw.jpg\",\"datePublished\":\"2010-08-18T07:24:01+00:00\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/08\/18\/plehanovun-sanat-anlay-uezerine\/#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"tr\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/08\/18\/plehanovun-sanat-anlay-uezerine\/\"]}]},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"tr\",\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/08\/18\/plehanovun-sanat-anlay-uezerine\/#primaryimage\",\"url\":\"http:\/\/www.hrono.ru\/img\/1917\/plehanov-gw.jpg\",\"contentUrl\":\"http:\/\/www.hrono.ru\/img\/1917\/plehanov-gw.jpg\"},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/08\/18\/plehanovun-sanat-anlay-uezerine\/#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Anasayfa\",\"item\":\"https:\/\/narteks.net\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"Plehanov’un sanat anlay\u0131\u015f\u0131 \u00fczerine\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/#website\",\"url\":\"https:\/\/narteks.net\/\",\"name\":\"narteks.net\",\"description\":\"K\u00fclt\u00fcr Sanat Edebiyat Felsefe\",\"publisher\":{\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/#organization\"},\"alternateName\":\"K\u00fclt\u00fcr Sanat Edebiyat Felsefe\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\/\/narteks.net\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"tr\"},{\"@type\":\"Organization\",\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/#organization\",\"name\":\"narteks.net\",\"url\":\"https:\/\/narteks.net\/\",\"logo\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"tr\",\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/#\/schema\/logo\/image\/\",\"url\":\"https:\/\/narteks.net\/wp-content\/uploads\/narteks.png\",\"contentUrl\":\"https:\/\/narteks.net\/wp-content\/uploads\/narteks.png\",\"width\":300,\"height\":90,\"caption\":\"narteks.net\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/#\/schema\/logo\/image\/\"},\"sameAs\":[\"https:\/\/x.com\/narteks\",\"https:\/\/instagram.com\/narteksnet\"]},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/#\/schema\/person\/61f37d9834294b72d31d274e7ed79bca\",\"name\":\"Tar\u0131k\",\"image\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"tr\",\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/#\/schema\/person\/image\/\",\"url\":\"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/50865afb55632c4ae467e0af0930f6510aa2297d8014be502a55b14f3b7550cf?s=96&d=mm&r=g\",\"contentUrl\":\"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/50865afb55632c4ae467e0af0930f6510aa2297d8014be502a55b14f3b7550cf?s=96&d=mm&r=g\",\"caption\":\"Tar\u0131k\"},\"sameAs\":[\"http:\/\/narteks.net\"],\"url\":\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/author\/narbak\/\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO Premium plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Plehanov'un sanat anlay\u0131\u015f\u0131 \u00fczerine - narteks.net","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/08\/18\/plehanovun-sanat-anlay-uezerine\/","og_locale":"tr_TR","og_type":"article","og_title":"Plehanov'un sanat anlay\u0131\u015f\u0131 \u00fczerine","og_description":"Plehanov, ya\u015fam\u0131n\u0131n bir d\u00f6nemini Marksist, di\u011fer bir d\u00f6nemini ise bir Men\u015fevik olarak ge\u00e7iren; Rusya’da Marksizmin geli\u015fmesinde \u00f6nemli rol oynayan ve ama Men\u015fevik saflarda Rusya’da devrimci harekete verdi\u011fi zararla tan\u0131nan bir ki\u015fidir. O, siyasetteki bu ikili yan d\u0131\u015f\u0131nda, k\u00fclt\u00fcr ve sanat \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131yla da bilinir, tan\u0131n\u0131r; bu alanda Marksist ele\u015ftiri kuram\u0131n\u0131n geli\u015fmesine \u00f6nemli katk\u0131larda bulunanlardan birisidir.Georgiy Valentinovi\u00e7 […]","og_url":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/08\/18\/plehanovun-sanat-anlay-uezerine\/","og_site_name":"narteks.net","article_published_time":"2010-08-18T07:24:01+00:00","og_image":[{"url":"http:\/\/www.hrono.ru\/img\/1917\/plehanov-gw.jpg","type":"","width":"","height":""}],"author":"Tar\u0131k","twitter_card":"summary_large_image","twitter_creator":"@narteks","twitter_site":"@narteks","twitter_misc":{"Yazan:":"Tar\u0131k","Tahmini okuma s\u00fcresi":"63 dakika"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"Article","@id":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/08\/18\/plehanovun-sanat-anlay-uezerine\/#article","isPartOf":{"@id":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/08\/18\/plehanovun-sanat-anlay-uezerine\/"},"author":{"name":"Tar\u0131k","@id":"https:\/\/narteks.net\/#\/schema\/person\/61f37d9834294b72d31d274e7ed79bca"},"headline":"Plehanov’un sanat anlay\u0131\u015f\u0131 \u00fczerine","datePublished":"2010-08-18T07:24:01+00:00","mainEntityOfPage":{"@id":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/08\/18\/plehanovun-sanat-anlay-uezerine\/"},"wordCount":12514,"commentCount":0,"publisher":{"@id":"https:\/\/narteks.net\/#organization"},"image":{"@id":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/08\/18\/plehanovun-sanat-anlay-uezerine\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"http:\/\/www.hrono.ru\/img\/1917\/plehanov-gw.jpg","articleSection":["Felsefe (Genel)"],"inLanguage":"tr","potentialAction":[{"@type":"CommentAction","name":"Comment","target":["https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/08\/18\/plehanovun-sanat-anlay-uezerine\/#respond"]}]},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/08\/18\/plehanovun-sanat-anlay-uezerine\/","url":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/08\/18\/plehanovun-sanat-anlay-uezerine\/","name":"Plehanov'un sanat anlay\u0131\u015f\u0131 \u00fczerine - narteks.net","isPartOf":{"@id":"https:\/\/narteks.net\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/08\/18\/plehanovun-sanat-anlay-uezerine\/#primaryimage"},"image":{"@id":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/08\/18\/plehanovun-sanat-anlay-uezerine\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"http:\/\/www.hrono.ru\/img\/1917\/plehanov-gw.jpg","datePublished":"2010-08-18T07:24:01+00:00","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/08\/18\/plehanovun-sanat-anlay-uezerine\/#breadcrumb"},"inLanguage":"tr","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/08\/18\/plehanovun-sanat-anlay-uezerine\/"]}]},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"tr","@id":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/08\/18\/plehanovun-sanat-anlay-uezerine\/#primaryimage","url":"http:\/\/www.hrono.ru\/img\/1917\/plehanov-gw.jpg","contentUrl":"http:\/\/www.hrono.ru\/img\/1917\/plehanov-gw.jpg"},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/08\/18\/plehanovun-sanat-anlay-uezerine\/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Anasayfa","item":"https:\/\/narteks.net\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Plehanov’un sanat anlay\u0131\u015f\u0131 \u00fczerine"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/narteks.net\/#website","url":"https:\/\/narteks.net\/","name":"narteks.net","description":"K\u00fclt\u00fcr Sanat Edebiyat Felsefe","publisher":{"@id":"https:\/\/narteks.net\/#organization"},"alternateName":"K\u00fclt\u00fcr Sanat Edebiyat Felsefe","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/narteks.net\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"tr"},{"@type":"Organization","@id":"https:\/\/narteks.net\/#organization","name":"narteks.net","url":"https:\/\/narteks.net\/","logo":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"tr","@id":"https:\/\/narteks.net\/#\/schema\/logo\/image\/","url":"https:\/\/narteks.net\/wp-content\/uploads\/narteks.png","contentUrl":"https:\/\/narteks.net\/wp-content\/uploads\/narteks.png","width":300,"height":90,"caption":"narteks.net"},"image":{"@id":"https:\/\/narteks.net\/#\/schema\/logo\/image\/"},"sameAs":["https:\/\/x.com\/narteks","https:\/\/instagram.com\/narteksnet"]},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/narteks.net\/#\/schema\/person\/61f37d9834294b72d31d274e7ed79bca","name":"Tar\u0131k","image":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"tr","@id":"https:\/\/narteks.net\/#\/schema\/person\/image\/","url":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/50865afb55632c4ae467e0af0930f6510aa2297d8014be502a55b14f3b7550cf?s=96&d=mm&r=g","contentUrl":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/50865afb55632c4ae467e0af0930f6510aa2297d8014be502a55b14f3b7550cf?s=96&d=mm&r=g","caption":"Tar\u0131k"},"sameAs":["http:\/\/narteks.net"],"url":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/author\/narbak\/"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4673","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=4673"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4673\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=4673"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=4673"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=4673"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}