![](\"http:\/\/kapak.netkitap.com\/075bk\/I\/ilkel_koleci_feodal_toplum_37557.jpg\")
1.KISIM , 4. B\u00d6L\u00dcM \u0130LKEL TOPLULU\u011eUN EN Y\u00dcKSEK A\u015eAMASI<\/p>\n1.KISIM , 4. B\u00d6L\u00dcM \u0130LKEL TOPLULU\u011eUN EN Y\u00dcKSEK A\u015eAMASI<\/p>\n
1. \u0130LKEL TOPLULU\u011eUN A\u00c7ILIP GEN\u0130\u015eLEMES\u0130 \u00c7A\u011eINDA \u00dcRET\u0130C\u0130 G\u00dc\u00c7LER<\/p>\n
YEN\u0130 \u0130\u015e AVADANLIKLARININ BULUNU\u015eU
M\u00d6 14-13. biny\u0131llar\u0131, \u00fcretici g\u00fc\u00e7lerde bir ilerleme at\u0131l\u0131m\u0131n\u0131n damgalar\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131r. Ta\u015ftan avadanl\u0131klar yetkinle\u015fti. \u0130nsanlar, sald\u0131rmalar, baltalar, m\u0131zrak u\u00e7lar\u0131, nispeten hafif ve kullan\u0131\u015fl\u0131 oklar yapmak \u00fczere ta\u015f\u0131 delmeyi ve cilalamay\u0131 \u00f6\u011frendiler. Avadanl\u0131k ve aletlerin \u00fcretiminde, \u00e7e\u015fitli maddeleri, birbiriyle birlikte kullanmaya, \u00f6zellikle a\u011fa\u00e7tan ve kemikten alet saplar\u0131na, \u00e7akmak ta\u015f\u0131ndan yap\u0131lma keskin ve dayan\u0131kl\u0131 ba\u015f ve a\u011f\u0131zlar (lamlar) takmaya ba\u015fl\u0131yorlar. Bu \u015fekilde, ta\u015ftan sava\u015f baltalar\u0131, b\u0131\u00e7aklar, kamalar, sivriltilmi\u015f keskin ta\u015f u\u00e7lu ve hafif a\u011fa\u00e7 sapl\u0131 m\u0131zrak ve oklar gibi \u00e7e\u015fitli silahlara sahip oluyorlar. O \u00e7a\u011f\u0131n en b\u00fcy\u00fck bulu\u015fu, ok ile yay oldu. Tarih-\u00f6ncesi insanlar\u0131n elinde [sayfa 38] ok ve yay, g\u00fc\u00e7l\u00fc ve uzun menzilli bir silah olu\u015fturuyordu. Art\u0131k insan, av\u0131n\u0131 ya da d\u00fc\u015fman\u0131n\u0131 onlardan uzak bir mesafede durarak vurabiliyor, e\u011fer ilk at\u0131\u015f\u0131 hedefe ula\u015fmazsa, yaln\u0131zca ikinci bir ok atmak zahmetine katlan\u0131yordu. Yay\u0131n bulunu\u015fu, insan\u0131n, do\u011fa g\u00fc\u00e7lerine kar\u015f\u0131 sava\u015f\u0131m\u0131n\u0131 \u00f6nemli bir \u015fekilde kolayla\u015ft\u0131rd\u0131. Toplumsal faaliyetlerde av\u0131n \u00f6nemi, birdenbire artt\u0131. Yay\u0131n ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131, insanlara, ya\u015famak i\u00e7in her \u015feyi, yemek i\u00e7in et, giysi i\u00e7in hayvan postu, deri, silah ve aletler i\u00e7in hammadde (boynuz ve kemik) sa\u011fl\u0131yordu.
Kemikten olta i\u011fneleri, z\u0131pk\u0131nlar ve ilk kabataslak a\u011flar gibi yeni bulu\u015flardan yararlan\u0131lan bal\u0131k avc\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n \u00f6nemi de ayn\u0131 \u00f6l\u00e7\u00fcde artt\u0131.
Yeni aletlerin kullan\u0131lmas\u0131, emek \u00fcretkenli\u011fini hissedilir \u00f6l\u00e7\u00fcde art\u0131rd\u0131. Art\u0131k insan her seferinde, ilk a\u011f\u0131zda t\u00fcketimi i\u00e7in kendisine gerekli olandan biraz daha fazlas\u0131n\u0131 \u00fcretmeye ba\u015fl\u0131yor. Avc\u0131l\u0131k ya da bal\u0131k\u00e7\u0131l\u0131k i\u015fi uygun gitti\u011fi zaman, ganimetinin bir k\u0131sm\u0131n\u0131, k\u00f6t\u00fc g\u00fcnleri d\u00fc\u015f\u00fcnerek bir kenara koyabiliyor. Toprak \u00e7\u00f6mle\u011fin ve a\u011fa\u00e7 k\u00fcp\u00fcn bulunu\u015fu, besinlerin daha uzun zaman saklanmas\u0131 ve pi\u015firilmesi olana\u011f\u0131n\u0131 sa\u011fl\u0131yordu. Besinlerin pi\u015firilmesi, onlar\u0131, organizma taraf\u0131ndan daha kolay \u00f6z\u00fcmlenebilir hale getiriyor ve insanl\u0131\u011f\u0131n besin kaynaklar\u0131n\u0131 \u00f6nemli bir \u015fekilde geni\u015fletiyordu.
B\u00fct\u00fcn bunlar\u0131n yard\u0131m\u0131yla, insanlar, ayn\u0131 bar\u0131nakta, daha uzun zaman kalabiliyorlard\u0131. Onun i\u00e7in, a\u011fa\u00e7tan, ge\u00e7ici olmayan konutlar, evler yapmaya ba\u015flad\u0131lar. \u0130nsanl\u0131k, yava\u015f yava\u015f, yerle\u015fik ya\u015fama ge\u00e7mek \u00fczere, g\u00f6\u00e7ebe ya\u015fam\u0131n\u0131 terkediyordu.<\/p>\n
B\u0130TK\u0130 YET\u0130\u015eT\u0130R\u0130LMES\u0130
Emek \u00fcretkenli\u011finin artmas\u0131, insan\u0131n, kendisini, daha uzun zaman ve daha s\u00fcrekli \u00e7aba isteyen u\u011fra\u015flara, yani (anma ve hayvan yeti\u015ftirmeye vermesini sa\u011flad\u0131. Bu, ancak, [sayfa 39] emek \u00fcretkenli\u011finin, insan\u0131n evcille\u015ftirdi\u011fi hayvanlar\u0131n ya da ekti\u011fi bitkilerin b\u00fcy\u00fcmesini beklerken, ba\u015fka faaliyetlerinin \u00fcr\u00fcnleri sayesinde ve birikmi\u015f yedekleriyle ya\u015fam\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrebilmesini sa\u011flayacak \u00f6l\u00e7\u00fcde geli\u015fmesi halinde olanakl\u0131 olur.
Ama zamanla \u00fcretimin geli\u015fmesi, co\u011fraf\u00ee ortam de\u011fi\u015fikliklerine uyarak \u00e7e\u015fitli yollar izler.
En eski zamanlardan beri, \u00f6zellikle bitkilerin b\u00fcy\u00fcmesine elveri\u015fli b\u00f6lgelerde ya\u015fayan baz\u0131 kabileler, daha \u00e7ok bitki toplamakla u\u011fra\u015f\u0131yorlard\u0131. Sonra, yava\u015f yava\u015f, bitki toplamaktan bitki ekimine ge\u00e7tiler. En iyi bitkilerin tohumlar\u0131m se\u00e7ip ay\u0131rarak, ektikleri topra\u011f\u0131 kabart\u0131p yumu\u015fatarak ve baz\u0131 durumlarda \u00e7aprazlamaya ba\u015fvurarak, bitki t\u00fcrlerini geli\u015ftirmeyi ba\u015far\u0131yorlard\u0131. Bitki toplamaktan, ilkel de olsa, bitki yeti\u015ftirilmesine ge\u00e7i\u015f, ancak, topra\u011f\u0131n i\u015flenmesi i\u00e7in \u00f6zel olarak uyarlanm\u0131\u015f aletler (ucu inceltilmi\u015f ve ate\u015fte sertle\u015ftirilmi\u015f sopa ve \u00e7apalar) ve ayn\u0131 zamanda uzun y\u0131llar\u0131n bitki toplama deneyimi sayesinde olmu\u015ftur.
Topra\u011f\u0131n i\u015flenmesi, kad\u0131nlar, \u00f6teki bitki t\u00fcrlerinin sald\u0131r\u0131s\u0131na ba\u015far\u0131yla kar\u015f\u0131koyan dar\u0131y\u0131 ekmeye ba\u015flad\u0131klar\u0131 zaman, kendini g\u00f6sterdi. \u0130lk yeti\u015ftirilen bitkiler aras\u0131nda arpa, \u00e7avdar, has bu\u011fday da yer al\u0131yordu. \u0130nsanlar, kabart\u0131l\u0131p yumu\u015fat\u0131lm\u0131\u015f topraklar \u00fczerinde bitkilerin daha iyi geli\u015ftiklerine dikkat ederek, topra\u011f\u0131 \u00f6zenle i\u015flemeye ba\u015flad\u0131lar; \u00f6nce ucu sivriltilmi\u015f basit sopalarla, sonra \u00f6zel bir aletle, uzun bir sap ile ucundaki keskin bir ta\u015f kopuntusundan olu\u015fturulan \u00e7apayla \u00e7al\u0131\u015ft\u0131lar. \u00dcr\u00fcn\u00fc bi\u00e7mek i\u00e7in, a\u011fa\u00e7 sapl\u0131, \u00e7akmak ta\u015f\u0131ndan, \u00e7ok keskin a\u011f\u0131zl\u0131 oraklar kullan\u0131l\u0131yordu. Daha sonra, (\u00f6zellikle Mezopotamya’da, \u0130ran’da, Orta Asya’n\u0131n g\u00fcneyinde, Sovyet topraklar\u0131 \u00fczerinde Dinyester, G\u00fcney Bug ve Dinyeper havzas\u0131nda) bitki yeti\u015ftirilmesi, kabilelerin \u00e7o\u011funlu\u011funun ba\u015fl\u0131ca ge\u00e7im arac\u0131 haline geldi.
\u0130lkel topluluk d\u00f6neminde, daha o zaman, insan, bug\u00fcn [sayfa 40] bilinen tar\u0131m bitkilerinin hemen hemen hepsinden yararlan\u0131yordu. En eski zamanlardan beri bitki toplamakta olan Amerika Hintlileri, tar\u0131m ekonomisine ge\u00e7tikten sonra, m\u0131s\u0131r ve patates tar\u0131m\u0131 gibi \u00e7ok b\u00fcy\u00fck \u00f6nemi olan tar\u0131mlar\u0131 yaratt\u0131lar.
Bitki yeti\u015ftirilmesine ge\u00e7i\u015f, insanlar\u0131n do\u011faya olan ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 azaltt\u0131; \u00e7\u00fcnk\u00fc, emek \u00fcretkenli\u011finin daha y\u00fcksek olu\u015fu, yiyecek yedekleri olu\u015fturulmas\u0131na olanak sa\u011fl\u0131yordu. Tar\u0131m\u0131m ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131 ile insan\u0131n eylem alan\u0131 olduk\u00e7a geni\u015fledi. \u0130nsan yeni al\u0131\u015fkanl\u0131klar kazan\u0131yor, deneyimini zenginle\u015ftiriyor, do\u011fa yasalar\u0131n\u0131 daha iyi tan\u0131may\u0131 \u00f6\u011freniyor ve o zamana kadar bilinmeyen yeni aletler buluyor.<\/p>\n
HAYVAN YET\u0130\u015eT\u0130RME
Hemen hemen tar\u0131m\u0131n ilkel bi\u00e7imleri ile birlikte hayvan yeti\u015ftirme de geli\u015fmeye ba\u015flad\u0131. Bu yeni faaliyet, k\u00f6kenini, hayvanlar\u0131 \u00e7evresi kapal\u0131 bir yere do\u011fru s\u00fcrmekten ibaret olan bir s\u00fcrek av\u0131 y\u00f6nteminin geli\u015fmesinden al\u0131r.
Bu \u015fekilde yakalanan hayvanlar hemen \u00f6ld\u00fcr\u00fclm\u00fcyor, ama et i\u00e7in haz\u0131r yedek olarak saklan\u0131yordu. Ba\u015flang\u0131\u00e7ta, hayvanlar, ancak k\u0131sa bir s\u00fcre saklan\u0131yordu; ama daha sonra, a\u011f\u0131la kapama s\u00fcresi, hayvanlar\u0131n tutsakl\u0131k halinde de \u00e7o\u011falmaya ba\u015flamalar\u0131na de\u011fin uzat\u0131ld\u0131.
Hayvan yeti\u015ftirme, insanl\u0131\u011f\u0131n evriminde b\u00fcy\u00fck bir rol oynad\u0131; \u00e7\u00fcnk\u00fc av i\u00e7in pek elveri\u015fli olmayan mevsimlerde de, et elde etme olana\u011f\u0131 sa\u011fl\u0131yordu. Asya, Afrika ve Avrupa’n\u0131n ilk \u00e7obanlar\u0131, hayvanlar\u0131n\u0131 yaln\u0131z et, s\u00fct, post ve y\u00fcn kayna\u011f\u0131ndan ibaret g\u00f6r\u00fcyorlard\u0131. \u0130nsan taraf\u0131ndan evcille\u015ftirilen ilk hayvan, k\u00f6pek oldu. M\u00d6 6. il\u00e2 5. biny\u0131llar\u0131nda, inekler, koyunlar, ke\u00e7iler ve domuzlar evcille\u015ftirilmi\u015fti. Bu \u00e7a\u011fda, M\u0131s\u0131r’da, \u00d6n-Asya’da ve Orta-Asya’da, Hindistan’da, \u00c7in’de ve Avrupa’da evcil hayvanlar yeti\u015ftiriliyordu. Daha sonra, rengeyi\u011fi ve Amerika’da lama evcille\u015ftirildi.
Derece derece tar\u0131ma ve hayvan yeti\u015ftiricili\u011fine ge\u00e7en [sayfa 41] kabileler yan\u0131nda, tek u\u011fra\u015flar\u0131 avc\u0131l\u0131k ve bitki dev\u015firme olan ba\u015fka kabileler de vard\u0131. Bunlar, ya\u015fam\u0131n \u00f6zellikle \u00e7ok \u00e7etin oldu\u011fu en k\u0131s\u0131r \u00fclkelerde, yani Kuzey Amerika’n\u0131n b\u00fcy\u00fck k\u0131sm\u0131nda, Hindistan’\u0131n g\u00fcney b\u00f6lgelerinde, Afrika’da, \u00c7in-Hindi’nde vb. ya\u015f\u0131yordu. B\u00fct\u00fcn bu elveri\u015fsiz do\u011fal ko\u015fullara kar\u015f\u0131n, \u00fcretici g\u00fc\u00e7ler ilerlemekten geri kalmad\u0131. Yaylar, oklar, Avustralya’da at\u0131\u015f silah\u0131 olarak kullan\u0131lan boomerang de\u011fne\u011fi geli\u015ftiriliyordu; av i\u00e7in her \u00e7e\u015fit mekanik tuzaklar bulunuyor, hayvan postlar\u0131n\u0131n, boynuz ve kemiklerin i\u015flenmesinde geli\u015ftirilmi\u015f y\u00f6ntemler ortaya konuyordu.
\u0130nsanlar, bir\u00e7ok yararl\u0131 bitkileri tan\u0131may\u0131 \u00f6\u011frenmi\u015flerdi ve bunlar\u0131, gerek besleyici nitelikleri, gerek t\u0131bb\u00ee \u00f6zellikleri i\u00e7in topluyorlard\u0131. Baz\u0131 bitkilerin liflerinden iplik ve ip \u00f6r\u00fcyorlar, bunlardan da a\u011flar, kaba kuma\u015flar, torbalar yap\u0131yorlard\u0131.
Avc\u0131 kabileleri ve bitki toplayan kabileler, b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde, daima do\u011fa g\u00fc\u00e7lerinin oyunlar\u0131 kar\u015f\u0131s\u0131nda g\u00fc\u00e7s\u00fcz kal\u0131yorlard\u0131. Ama onlar da, kendi yeni aletlerinden, deneyimlerinden ve \u00e7al\u0131\u015fma al\u0131\u015fkanl\u0131klar\u0131ndan yava\u015f yava\u015f yararland\u0131klar\u0131 gibi, kom\u015fu kabilelerin deneyim, teknik ve bulu\u015flar\u0131ndan da yararlanarak, daha ilerlemi\u015f ekonomi bi\u00e7imlerine ge\u00e7iyorlard\u0131.<\/p>\n
2. \u0130LKEL TOPLULU\u011eUN EN Y\u00dcKSEK A\u015eAMASINDA \u00dcRET\u0130M \u0130L\u0130\u015eK\u0130LER\u0130<\/p>\n
TOPLUMDA EKONOM\u0130K BA\u011eLARIN VE \u00dcRET\u0130M BA\u011eLARININ G\u00dc\u00c7LENMES\u0130
\u00dcretimdeki de\u011fi\u015fiklikler, insanlar\u0131n ortakla\u015fa \u00f6rg\u00fctlenmelerinde d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcmler olu\u015fturdu. \u0130nsanlar\u0131n, derece derece yerle\u015fik ya\u015fama ge\u00e7i\u015fleri, yaln\u0131zca kan akrabal\u0131\u011f\u0131na dayanan geleneksel ba\u011flar\u0131 s\u0131kla\u015ft\u0131rmakla kalmad\u0131, daha yeni ba\u011flar da yaratt\u0131. \u00dcretim ve ekonomik ili\u015fkiler artt\u0131. [sayfa 42] Kom\u015fu klanlar, kendilerini, yaban\u0131l hayvanlardan daha iyi sak\u0131nmak ve besin yedeklerini ve bar\u0131naklar\u0131n\u0131 yabanc\u0131lar\u0131n talan\u0131ndan korumak i\u00e7in, birbirleriyle birle\u015fmeye ba\u015flad\u0131. Klanlar aras\u0131nda gittik\u00e7e g\u00fc\u00e7lenen bu ba\u011flar, kabilelerin, yani bir\u00e7ok klan\u0131 biraraya toplayan topluluklar\u0131n olu\u015fmas\u0131 sonucunu do\u011furdu.
Kabile ba\u011flar\u0131n\u0131n sa\u011flamla\u015fmas\u0131 ile kabile m\u00fclkiyeli ortaya \u00e7\u0131kt\u0131. B\u00f6ylece, kabilenin oturdu\u011fu topraklar ve bu alan\u0131n kapsad\u0131\u011f\u0131 zenginlikler, av alanlar\u0131, bal\u0131k\u00e7\u0131l\u0131k b\u00f6lgeleri, b\u00fct\u00fcn kabilenin mal\u0131 say\u0131l\u0131yordu. Kabile topraklar\u0131, akarsular, ormanlar, da\u011f ya da tepe zincirleri gibi, do\u011fal s\u0131n\u0131rlarla birbirinden ayr\u0131l\u0131yordu.
Klanlar\u0131n ve kabilelerin topla\u015fmalar\u0131, yeni tekniklerin yay\u0131lmas\u0131na b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde katk\u0131da bulunuyordu. Kabile birli\u011finin ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131 ile kabile dilleri ve kabile uygarl\u0131klar\u0131 g\u00fc\u00e7lenmeye ba\u015flad\u0131.
Daha geni\u015f bir toplumsal \u00f6rg\u00fctlenme bi\u00e7imi olmakla birlikte, kabile, kendi i\u00e7indeki kan akrabal\u0131\u011f\u0131na dayanan gentes halinde b\u00f6l\u00fcnmeleri h\u00e2l\u00e2 koruyordu. Her klan, kendi i\u00e7 sorunlar\u0131nda b\u00fcy\u00fck bir ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011fa sahipti: avland\u0131klar\u0131 alanlar\u0131n vb. m\u00fclkiyetini koruyordu. B\u00f6ylece, daha geni\u015f bir birli\u011fin, yani kabilelerin do\u011fu\u015fu, ortak m\u00fclkiyeti geni\u015fletmekten ba\u015fka bir \u015fey yapmad\u0131.
Aletlerin ve \u00fcretim ara\u00e7lar\u0131n\u0131n ortak m\u00fclkiyeti, \u00fcretici g\u00fc\u00e7lerin mevcut geli\u015fme d\u00fczeyine uygun d\u00fc\u015f\u00fcyordu. \u0130lkel tar\u0131m ve hayvanc\u0131l\u0131k, bir ba\u015fka m\u00fclkiyet bi\u00e7imi i\u00e7in sa\u011flam temeller olu\u015fturulmas\u0131 olana\u011f\u0131n\u0131 hen\u00fcz sa\u011flam\u0131yordu; \u00e7\u00fcnk\u00fc, topra\u011f\u0131n o \u00e7a\u011f\u0131n ilkel \u00fcretim ara\u00e7lar\u0131 (a\u011fa\u00e7 kesmek i\u00e7in ta\u015f balta, a\u011fa\u00e7tan \u00e7apa, ucu ate\u015fte sertle\u015ftirilmi\u015f kazma-sopa) ile i\u015flenmesi ve \u00e7itle \u00e7evrili yerlerde hayvanc\u0131l\u0131k, b\u00fct\u00fcn toplum \u00fcyelerinin \u00e7abalar\u0131n\u0131n birle\u015ftirilmesini gerektiriyordu. Buna kar\u015f\u0131l\u0131k, ortak \u00e7al\u0131\u015fma da, ba\u015fl\u0131ca \u00fcretim ara\u00e7lar\u0131 (ekilebilen topraklar, av alanlar\u0131, bar\u0131naklar, tekneler vb.) \u00fczerinde, ortak m\u00fclkiyetin devam\u0131n\u0131 zorunlu [sayfa 43] k\u0131l\u0131yordu. Ev ekonomisi, toplumsal \u00f6zelli\u011fini, ayn\u0131 \u015fekilde koruyordu:
baz\u0131 evlerde y\u00fczlerce ki\u015fi olmak \u00fczere, daima, ortak bar\u0131nakta oturuluyordu.
Ama, insanlar aras\u0131ndaki boy, g\u00fc\u00e7 vb. gibi bireysel farkl\u0131l\u0131klar y\u00fcz\u00fcnden, baz\u0131 i\u015f avadanl\u0131klar\u0131 zorunlu olarak, baz\u0131 ki\u015filerin ki\u015fisel kullan\u0131mlar\u0131 i\u00e7in ayr\u0131ld\u0131. Bununla birlikte, ba\u015fl\u0131ca \u00fcretim ara\u00e7lar\u0131, daima toplulu\u011fun ortak m\u00fclkiyeti olarak kal\u0131yordu.<\/p>\n
KLAN VE KAB\u0130LEN\u0130N Y\u00d6NET\u0130M S\u0130STEM\u0130
Klan\u0131n ya da kabilenin b\u00fct\u00fcn i\u015fleri, toplulu\u011fun b\u00fct\u00fcn \u00fcyeleri taraf\u0131ndan se\u00e7ilen \u015fefler ya da \u015fefler meclisleri taraf\u0131ndan d\u00fczenleniyordu. Bu \u015feflerin sayg\u0131nl\u0131\u011f\u0131, yaln\u0131zca deneyim, avda beceriklilik, sava\u015f\u00e7\u0131 cesaret, bilgi gibi bireysel niteliklerinden ileri geliyordu. G\u00fc\u00e7 ve yetkileri babadan kalma de\u011fildi, yaln\u0131zca \u00fcyelerin oyuna dayan\u0131yordu. Her an g\u00f6revlerinden al\u0131nabilirlerdi. Servet bak\u0131m\u0131ndan, kabilenin \u00f6teki \u00fcyeleri ile hi\u00e7 bir farklar\u0131 yoktu.
\u015eu halde g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor ki, ilkel topluluk d\u00fczeninde, devlet i\u015fleyi\u015fini yak\u0131ndan ya da uzaktan an\u0131msatan kurumlar yoktu ve toplulu\u011fun y\u00f6netimi, klan demokrasisi ilkesine g\u00f6re, yani toplulu\u011fun (klan ya da kabilenin) b\u00fct\u00fcn \u00fcyelerinin kamu i\u015flerinin y\u00fcr\u00fct\u00fclmesine e\u015fit olarak kat\u0131lmas\u0131 ilkesine g\u00f6re ger\u00e7ekle\u015ftirilmekteydi. Bu toplumsal \u00f6rg\u00fctlenme bi\u00e7imi, esas olarak, mevcut \u00fcretim ili\u015fkilerine uygun d\u00fc\u015f\u00fcyordu. ;<\/p>\n
SANATIN BA\u015eLAMASI
D\u00fc\u015f\u00fcncenin ilerlemesi ile, beynin, insan\u0131n g\u00f6z\u00fc \u00f6n\u00fcnde bulunmasalar bile, nesnelerin ve g\u00f6r\u00fcng\u00fclerin betimlemesini yapabilme yetisi yetkinle\u015fiyordu. \u0130nsanlar\u0131n kendilerini \u00e7evreleyen d\u00fcnyadan edindikleri alg\u0131lar\u0131, duyular\u0131, ger\u00e7ek imgeler bi\u00e7iminde anlatma yolundaki ilk denemelerini, beynin bu yetisiyle a\u00e7\u0131klamak gerekir.
Daha neanderthal \u00e7a\u011f\u0131ndan beri insanlar, \u00e7izgiler ve [sayfa 44] oymalarla, \u00e7iziklerle, ancak d\u0131\u015f \u00e7izgileriyle, nesnelerin benzerlerini yapmay\u0131 denediler. Ama bu i\u015fin \u00fcstesinden gelebilmek i\u00e7in beyinleri hen\u00fcz pek az geli\u015fmi\u015fti, elleri de yeteri kadar becerikli de\u011fildi; bu, \u00f6zellikle ellerinin alt\u0131nda bulunan kabataslak aletlerle daha da g\u00fc\u00e7t\u00fc. Plastik y\u00f6ntemlerle kendilerini ku\u015fatan d\u00fcnyadaki nesnelerin benzerlerini yaratabilmeleri i\u00e7in, \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n, insanlar\u0131n \u00f6rgenlerini (\u00f6zellikle y\u00fcksek bir yetkinlik derecesine ula\u015fan ellerin) inceltmesini ve avadanl\u0131klar\u0131n \u00e7ok iyile\u015fmesini beklemek gerekir.
Baz\u0131 kaya ve ta\u015flar\u0131n girintili \u00e7\u0131k\u0131nt\u0131l\u0131 kenar \u00e7izgileri, tarih-\u00f6ncesi sanat\u00e7\u0131lara, hayvanlar\u0131n siluetlerini an\u0131msat\u0131yordu ve bunlar\u0131 yontarak ve boyayarak, bu benzerli\u011fi daha da g\u00fc\u00e7lendirmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorlard\u0131. Daha sonra, insan siluetleri, hatta ma\u011fara duvarlar\u0131na, kayalar\u0131n y\u00fczeylerine, ya\u015famlar\u0131ndaki b\u00fct\u00fcn bu oluntuyu (\u00e9pisode) anlatan komposizyonlar \u00e7izmeye ba\u015fl\u0131yorlar; bazan da bu \u015fematik desenleri maden\u00ee renklerle canland\u0131r\u0131yorlard\u0131. Bu kompozisyonlar, yaban\u0131l hayvanlar\u0131, av sahnelerini, k\u0131saca insan\u0131n ya\u015fam\u0131nda kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131 ve belle\u011finde kalan her \u015feyi, \u00e7ok ger\u00e7ek\u00e7i bir bi\u00e7imde betimliyorlard\u0131. Yap\u0131tlar\u0131n konusu gibi yap\u0131l\u0131\u015f bi\u00e7imleri de, toplumsal ya\u015fam taraf\u0131ndan ko\u015fulland\u0131r\u0131l\u0131yordu, bir ba\u015fka deyi\u015fle, tablolar, do\u011fal \u00e7evrenin, insan taraf\u0131ndan ne \u00f6l\u00e7\u00fcde kavran\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 yans\u0131t\u0131yordu.
Demek ki, sanat, b\u00f6ylece, ba\u015flang\u0131c\u0131ndan beri, \u00e7evredeki sahnelerin ve nesnelerin \u00f6zel bir bi\u00e7imde benzerinin yap\u0131lmas\u0131ndan ba\u015fka bir \u015fey olmad\u0131.
\u0130lkel topluluk d\u00fczeni tam a\u00e7\u0131l\u0131p geli\u015fme \u00e7a\u011f\u0131ndayken, insan, nesnelerin ve do\u011fa olaylar\u0131n\u0131n vb. d\u0131\u015f \u00f6zelliklerini az\u00e7ok do\u011fru bir bi\u00e7imde betimlemek yetene\u011fine ula\u015fm\u0131\u015ft\u0131. Ama onun bilgilerinin hepsi y\u00fczeyseldi; hen\u00fcz nesnelerin ve g\u00f6r\u00fcng\u00fclerin derin anlam\u0131n\u0131, birbirleriyle ba\u011flant\u0131lar\u0131n\u0131, kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 etkilerini anlayam\u0131yordu. [sayfa 45]<\/p>\n
D\u0130NSEL BET\u0130MLRMELER\u0130N DO\u011eU\u015eU
\u0130nsan, \u00e7al\u0131\u015f\u0131rken, do\u011fay\u0131 g\u00f6z\u00f6n\u00fcnde tutmak zorunda oldu\u011funu g\u00f6r\u00fcyordu ve bu g\u00f6zlemleri, onu, kendini \u00e7evreleyen d\u00fcnyay\u0131 daha derin bir bi\u00e7imde a\u00e7\u0131klamak i\u00e7in ilk denemelere giri\u015fmeye g\u00f6t\u00fcr\u00fcyordu. Ama onun g\u00fcc\u00fc, onun deneyimi gibi, do\u011fa hakk\u0131ndaki bilgileri de yetersizdi. \u0130lkel insan, do\u011fa olaylar\u0131n\u0131n birbirleriyle ba\u011flant\u0131lar\u0131n\u0131, ardarda geli\u015flerini, kendi ya\u015fam\u0131 \u00fczerindeki etkilerini anlayam\u0131yordu. Kendi ilkel donat\u0131m\u0131 ile kendini, do\u011fa afetleri kar\u015f\u0131s\u0131nda g\u00fc\u00e7s\u00fcz hissediyordu. Sel basmalar\u0131, yanarda\u011f p\u00fcsk\u00fcrmeleri, orman yang\u0131nlar\u0131, kurakl\u0131klar\u0131, a\u00e7l\u0131klar ve benzeri afetlerin patlak vermesi an\u0131nda, bu g\u00fc\u00e7s\u00fczl\u00fck, do\u011fan\u0131n yasalar\u0131 konusundaki c\u0131l\u0131z bilgisi, onu, kendi kavray\u0131\u015f\u0131n\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda, ger\u00e7eksiz, imgesel g\u00fc\u00e7lerin do\u011fa olaylar\u0131n\u0131 y\u00f6netti\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnmeye y\u00f6neltiyordu. Bu \u015fekilde ortaya \u00e7\u0131kan dinsel fikirler, bu g\u00fc\u00e7s\u00fczl\u00fck duygusundan ileri geliyordu ve beyinde, insanl\u0131\u011f\u0131n ya\u015fam\u0131n\u0131 d\u00fczenleyen tamamen ger\u00e7ek olan g\u00f6r\u00fcng\u00fclerin bozulmu\u015f, yanl\u0131\u015f ve imgesel bir yans\u0131s\u0131n\u0131 olu\u015fturuyordu.
Arkeolojik ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n kan\u0131tlad\u0131\u011f\u0131 gibi, dinsel betimlemeler ancak 50 ya da 40 bin y\u0131ldan beri vard\u0131r. \u0130nsan, \u00e7ok kez, k\u0131zg\u0131n y\u0131rt\u0131c\u0131 hayvanlar\u0131n kaba kuvvetine kar\u015f\u0131 koyamad\u0131\u011f\u0131 ve kendi ya\u015fam\u0131, avdaki talihine ba\u011fl\u0131 oldu\u011fu i\u00e7in, yaban\u0131l hayvanlara do\u011fa\u00fcst\u00fc nitelikler, \u00f6zellikler yak\u0131\u015ft\u0131rmaya koyuldu. Hayvanlarla kendisinin ortak atalardan geldi\u011fini, hayvan\u0131n, kendisine etini feda ederek, kendisini ya\u015fatt\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyordu. Ya\u015fam\u0131 ve \u00f6l\u00fcm\u00fc a\u00e7\u0131klayamayan tarih-\u00f6ncesi insan, hayvanlar\u0131n kemikleri sakland\u0131\u011f\u0131 takdirde, baz\u0131 b\u00fcy\u00fclerle onlara yeniden canl\u0131l\u0131k verebilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyordu.
Klan\u0131n atalar\u0131n\u0131 ve koruyucu ruhlar\u0131n\u0131 baz\u0131 hayvanlarda g\u00f6rme olay\u0131, totemizm ad\u0131n\u0131 ald\u0131. Daha sonra insanlar, yaln\u0131zca hayvanlar\u0131 de\u011fil, otlar\u0131, a\u011fa\u00e7lar\u0131 da, totem, yani [sayfa 46] klanlar\u0131n\u0131n atalar\u0131 ve koruyucular\u0131 olarak almaya ba\u015flad\u0131lar. \u0130nsan, ya\u015fam\u0131n\u0131 daha iyi g\u00fcven alt\u0131na almak, kendini yaban\u0131l hayvanlardan korumak, avda talihli ve mutlu olabilmek i\u00e7in, kendi yaratt\u0131\u011f\u0131 totemin yard\u0131m\u0131n\u0131 sa\u011flamay\u0131, b\u00fcsb\u00fct\u00fcn zorunlu bir \u015fey say\u0131yordu. Dua ederek, yakararak, sungularda bulunarak, totemi \u00f6vg\u00fclere bo\u011farak, g\u00f6nl\u00fcn\u00fc almaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yordu. Yava\u015f yava\u015f, toteme bu s\u0131\u011fm\u0131\u015flar, av b\u00fcy\u00fcs\u00fc ya da g\u00f6zba\u011fc\u0131l\u0131\u011f\u0131 denen \u00e7ok kesin olarak belirlenmi\u015f bir ayin usul\u00fcne g\u00f6re yap\u0131lmaya ba\u015fland\u0131.
Dinin en yayg\u0131n bi\u00e7imlerinden biri animizmdi, yani madd\u00ee olmayan do\u011fa\u00fcst\u00fc bir erk ve yetiye sahip g\u00fc\u00e7lere (iyi ve k\u00f6t\u00fc ruhlara, \u015feytanlara, tanr\u0131lara vb.) inanmakt\u0131. Bu inan\u00e7, k\u00f6kenlerini, insan\u0131n, madd\u00ee olmayan bir varl\u0131k yak\u0131\u015ft\u0131rd\u0131\u011f\u0131, ama ayn\u0131 zamanda da, insanlara \u00f6zg\u00fc yetiler ve a\u00e7\u0131klanamaz bir g\u00fc\u00e7 y\u00fckleyerek, bir bak\u0131ma kendi kavray\u0131\u015f\u0131 i\u00e7ine \u00e7ekti\u011fi do\u011fa olaylar\u0131n\u0131n ger\u00e7ek ay\u0131rdedici \u00f6zelli\u011fini kavrayamamas\u0131ndan almaktad\u0131r. B\u00f6ylece, g\u00f6kg\u00fcr\u00fclt\u00fcs\u00fc, f\u0131rt\u0131na, orman, \u0131rmak, do\u011fa\u00fcst\u00fc varl\u0131klar bi\u00e7iminde (naiade – \u00e7e\u015fme ve sular tanr\u0131lar\u0131; sylvain – orman ve tarlalar tanr\u0131lar\u0131) temsil edilmekteydiler. \u00d6l\u00fcm\u00fcn ve ya\u015fam\u0131n ruhsal ilkesine inanmak da, animizmden gelmektedir.
Do\u011fa\u00fcst\u00fc inan\u00e7, her \u00e7e\u015fit muskac\u0131l\u0131\u011f\u0131 ve b\u00fcy\u00fcc\u00fcl\u00fc\u011f\u00fc ortaya \u00e7\u0131kard\u0131 ve yayd\u0131. Ba\u015flang\u0131\u00e7ta, sava\u015f\u00e7\u0131lar\u0131n danslar\u0131, sava\u015f\u00e7\u0131lar\u0131n sava\u015f\u0131m i\u00e7g\u00fcd\u00fclerini yapay olarak k\u0131\u015fk\u0131rtmak, harekete ge\u00e7irmekten ba\u015fka bir ama\u00e7 g\u00fctm\u00fcyordu; ama zamanla, etkilerini art\u0131rmaya y\u00f6neltilmi\u015f bir\u00e7ok ayinle \u00e7apra\u015f\u0131kla\u015ft\u0131r\u0131lan bu danslara, b\u00fcy\u00fcl\u00fc bir de\u011fer y\u00fcklenildi. Ba\u015flang\u0131\u00e7ta, sevilen varl\u0131\u011f\u0131n ilgisini kendi \u00fczerine \u00e7ekmekten ba\u015fka bir \u015fey olmayan a\u015fk konusundaki b\u00fcy\u00fcler, zamanla gizemli bir anlam kazand\u0131lar. Ensonu, t\u0131bb\u00ee b\u00fcy\u00fcc\u00fcl\u00fck de, etkinlikleri tart\u0131\u015fma g\u00f6t\u00fcrmeyen kan alma, tedavi edici menkular (ha\u015flanm\u0131\u015f bitki sular\u0131) kullan\u0131m\u0131 vb. gibi uygulamalardan ileri gelmektedir.
Ama b\u00fcy\u00fc, e\u011fer derinli\u011finde, insan\u0131n ruhlar\u0131 yard\u0131m\u0131na [sayfa 47] \u00e7a\u011f\u0131rma g\u00fcc\u00fcne iman idiyse; feti\u015fizm, b\u00fcsb\u00fct\u00fcn farkl\u0131 bir din bi\u00e7imiydi. Feti\u015fizm, madd\u00ee nesnelere, do\u011fa\u00fcst\u00fc bir g\u00fc\u00e7 yak\u0131\u015ft\u0131rmaktan ibarettir. Demek oluyor ki, bu nesneler, insan \u00fczerinde bir etkiye sahip say\u0131l\u0131yorlard\u0131, \u015fu halde onlara tapmak gerekiyordu. \u0130nsanlar\u0131n nas\u0131l ve ni\u00e7in do\u011fup \u00f6ld\u00fcklerini anlayamayan Avustralyal\u0131lar ve ba\u015fka halklar, ya\u015fam\u0131n gizeminin k\u00fc\u00e7\u00fck \u00e7ak\u0131l ta\u015flar\u0131 ya da tahta par\u00e7alar\u0131 i\u00e7inde gizlendi\u011fini ve bunlar\u0131n par\u00e7alanmas\u0131n\u0131n, insan\u0131n hemen \u00f6lmesine neden oldu\u011funu kabul ediyorlard\u0131.
\u00d6l\u00fcm\u00fc kendi kendilerine a\u00e7\u0131klayamayan insanlar, \u00f6l\u00fcm kar\u015f\u0131s\u0131nda bo\u015finanlardan gelme bir deh\u015fet duyuyorlard\u0131; bu duygu, ya\u015farken toplulu\u011fun s\u0131radan \u00fcyelerinin kendilerinden korkmu\u015f olduklar\u0131 b\u00fcy\u00fck sava\u015f\u00e7\u0131lar, \u015fefler vb. gibi \u00f6l\u00fclerin ki\u015fili\u011fi \u00fczerine aktar\u0131ld\u0131. Y\u0131\u011f\u0131n\u0131n hayalg\u00fcc\u00fc, bu ki\u015filerin bedenlerine, giderek imgelerine bile do\u011fa\u00fcst\u00fc bir g\u00fc\u00e7 y\u00fckl\u00fcyorlard\u0131. Daha sonra \u00f6l\u00fclerin ruhlar\u0131n\u0131n oturduklar\u0131 bir \u00f6teki d\u00fcnya fikri ortaya \u00e7\u0131kt\u0131. Do\u011fa\u00fcst\u00fc g\u00fc\u00e7lerin kayralar\u0131n\u0131 kazanmak iste\u011fi, tanr\u0131lara sunulan kurbanlar, madd\u00ee arma\u011fanlar \u00e2deti ile ifade edildi.
G\u00f6r\u00fcl\u00fcyor ki, ilk dinsel betimlemeler, insan\u0131n do\u011fa kar\u015f\u0131s\u0131nda duydu\u011fu g\u00fc\u00e7s\u00fczl\u00fck duygusundan do\u011fdu. Dinler, bu g\u00fc\u00e7s\u00fczl\u00fck kompleksini s\u00fcrd\u00fcrmeye yard\u0131m ettiler; \u00e7\u00fcnk\u00fc dinler, d\u00fcnyan\u0131n bilimsel olarak tan\u0131nmas\u0131n\u0131 engelliyorlar, insan\u0131, do\u011fa g\u00f6r\u00fcng\u00fclerinin ger\u00e7ek inceleni\u015finden uzakla\u015ft\u0131r\u0131yorlar, b\u00f6ylece insan\u0131n geli\u015fmesini engelliyorlard\u0131. [sayfa 48]<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
1.KISIM , 4. B\u00d6L\u00dcM \u0130LKEL TOPLULU\u011eUN EN Y\u00dcKSEK A\u015eAMASI 1. \u0130LKEL TOPLULU\u011eUN A\u00c7ILIP GEN\u0130\u015eLEMES\u0130 \u00c7A\u011eINDA \u00dcRET\u0130C\u0130 G\u00dc\u00c7LER YEN\u0130 \u0130\u015e AVADANLIKLARININ BULUNU\u015eU M\u00d6 14-13. biny\u0131llar\u0131, \u00fcretici g\u00fc\u00e7lerde bir ilerleme at\u0131l\u0131m\u0131n\u0131n damgalar\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131r. Ta\u015ftan avadanl\u0131klar yetkinle\u015fti. \u0130nsanlar, sald\u0131rmalar, baltalar, m\u0131zrak u\u00e7lar\u0131, nispeten hafif ve kullan\u0131\u015fl\u0131 oklar yapmak \u00fczere ta\u015f\u0131 delmeyi ve cilalamay\u0131 \u00f6\u011frendiler. Avadanl\u0131k ve aletlerin \u00fcretiminde, […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[151],"tags":[],"class_list":{"0":"post-4758","1":"post","2":"type-post","3":"status-publish","4":"format-standard","6":"category-ilkel-koleci-ve-feodal-toplum"},"yoast_head":"\n