![](\"http:\/\/kapak.netkitap.com\/075bk\/I\/ilkel_koleci_feodal_toplum_37557.jpg\")
\u0130K\u0130NC\u0130 KISIM K\u00d6LEC\u0130 TOPLUM<\/p>\n\u0130K\u0130NC\u0130 KISIM K\u00d6LEC\u0130 TOPLUM<\/p>\n
B\u0130R\u0130NC\u0130 B\u00d6L\u00dcM ASYA VE AFR\u0130KA’NIN K\u00d6LEC\u0130 TOPLUMLARI<\/p>\n
\u0130LKEL toplulu\u011fa \u00f6zg\u00fc \u00fcretim tarz\u0131 ve d\u00fczeni, ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz olarak, sonuna var\u0131yordu. Ama bu zaman\u0131 ge\u00e7mi\u015f d\u00fczenin yerini, zorunlu olarak, k\u00f6lelik d\u00fczeninin almas\u0131, bu k\u00f6lelik d\u00fczeninin, hi\u00e7bir \u015fekilde, birdenbire ortaya \u00e7\u0131kaca\u011f\u0131 ve bir at\u0131l\u0131mda eski \u00fcretim ili\u015fkilerinin yerini alaca\u011f\u0131 anlam\u0131na gelmiyordu. \u0130lkel toplulu\u011fun ba\u011fr\u0131nda ortaya \u00e7\u0131kan k\u00f6le sahibi s\u00f6m\u00fcr\u00fcc\u00fc s\u0131n\u0131f g\u00fc\u00e7lenip sa\u011flamla\u015ft\u0131k\u00e7a ve k\u00f6lelik d\u00fczeni geli\u015ftik\u00e7e, giderek k\u00f6lelik toplumu da kurulmu\u015f oldu.
Yeni \u00fcretim tarz\u0131, ilkel topluluk d\u00fczeninden daha ilerleyiciydi, \u00e7\u00fcnk\u00fc n\u00fcfusun bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fcn el eme\u011finden kurtar\u0131lmas\u0131, ilerlemeyi olanakl\u0131 k\u0131l\u0131yordu. [sayfa 65]
K\u00f6leci toplumlar, insanl\u0131k tarihinde, ilkin Asya’da ve Afrika’da ortaya \u00e7\u0131kt\u0131lar. K\u00f6leli\u011fin bu k\u0131talar \u00fczerindeki evrimini inceleyerek, bir yandan k\u00f6lelik ili\u015fkilerinin olu\u015fumuna \u00f6nderlik eden genel yasalar\u0131 g\u00fcn\u0131\u015f\u0131\u011f\u0131na \u00e7\u0131karabilir, \u00f6te yandan da Asya ve Afrika \u00fclkelerine \u00f6zg\u00fc \u00f6zellikleri ortaya koyabiliriz.<\/p>\n
1. TOPLULU\u011eA A\u0130T K\u00d6LEL\u0130K VE ATAERK\u0130L K\u00d6LEL\u0130K
Uzun s\u00fcren ya\u015fam\u0131 boyunca, k\u00f6lelik d\u00fczeni, bir\u00e7ok a\u015famadan ge\u00e7ti. \u0130lki toplulu\u011fa ait k\u00f6lelikti. \u0130lkel toplulu\u011fun ba\u011fr\u0131nda, hen\u00fcz orada ortakla\u015fa m\u00fclkiyet bi\u00e7iminin \u00fcst\u00fcn geldi\u011fi bir zamanda ortaya \u00e7\u0131kt\u0131. Bu \u00e7a\u011fda, k\u00f6leler de, b\u00fct\u00fcn toplulu\u011fun mal\u0131 idi. K\u00f6leli\u011fin ataerkil bi\u00e7imi, toplulu\u011fa ait k\u00f6lelik bi\u00e7imine \u00e7ok benzer. Ataerkil k\u00f6lelik bi\u00e7imi de, ilkel toplulukta belirmi\u015f ve uzun zaman topluluk ili\u015fkileriyle ve onlar\u0131n kal\u0131nt\u0131lar\u0131yla birlikte bulunmu\u015ftur. K\u00f6leler, olduk\u00e7a azd\u0131 ve k\u00f6le eme\u011fi, belirleyici bir rol oynam\u0131yordu. K\u00f6lelik \u00f6rt\u00fcl\u00fc bir bi\u00e7imdeydi ve \u00e7ok kez, klan\u0131n ya da kabilenin i\u00e7inde yard\u0131mc\u0131 \u00f6\u011fe \u015feklinde bulunuyordu.
Sava\u015f tutsa\u011f\u0131 ya da toplulu\u011fun y\u0131k\u0131ma u\u011fram\u0131\u015f \u00fcyeleri, toplulu\u011fun zengin bir \u00fcyesinin (\u00e7ok kez \u015fef ya da din adam\u0131n\u0131n) kendisine sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 bir lokma kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda, b\u00fct\u00fcn eme\u011fini vermek zorunda kal\u0131yordu. M\u00fclkiyetin genel ilerlemesi ile birlikte, derece derece, yaln\u0131z madd\u00ee mallar\u0131 de\u011fil, onlar\u0131n \u00fcreticilerine de sahip olma “hakk\u0131” kesinle\u015fti. Y\u0131k\u0131ma u\u011fram\u0131\u015f, mal\u0131n\u0131 kaybetmi\u015f \u00fcye ya da “kabul edilen” sava\u015f tutsa\u011f\u0131, yaln\u0131z fiilen de\u011fil, hukuken de k\u00f6le oluyordu, ba\u015fka bir deyi\u015fle efendisinin mal\u0131 haline geliyordu.
K\u00f6le, en g\u00fc\u00e7 ve en tehlikeli i\u015fi yap\u0131yordu. \u0130lkel topluluk d\u00fczeninin tepkisine kar\u015f\u0131n, k\u00f6lenin durumu, gittik\u00e7e daha g\u00fc\u00e7le\u015fiyordu. \u00d6zel m\u00fclkiyet, hi\u00e7 ac\u0131maks\u0131z\u0131n, kan ba\u011flar\u0131n\u0131 kopar\u0131yordu. Asl\u0131nda kabile \u00fcyesi olan bir k\u00f6leyi \u00f6ld\u00fcrmek ya da onu satmak, toplulu\u011fun \u00fcyelerinde b\u00fcy\u00fck bir [sayfa 66] tiksintiye ve hatta klan\u0131n zenginle\u015fmi\u015f b\u00f6yle bir \u00fcyesine kar\u015f\u0131 tepkilere neden oluyordu.
O zamanlar, k\u00f6le edinmenin ba\u015fl\u0131ca kaynaklar\u0131, sava\u015flar, k\u00f6le al\u0131\u015fveri\u015fi ve toplulu\u011fun mal\u0131m yitirmi\u015f, batm\u0131\u015f \u00fcyelerinin, bor\u00e7lar\u0131 kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda, k\u00f6lele\u015ftirilmesiydi.
Baz\u0131 de\u011fi\u015fik bi\u00e7imler ve baz\u0131 ay\u0131r\u0131mlar d\u0131\u015f\u0131nda, bu kaynaklar, k\u00f6leci toplumlar tarihinde, b\u00fct\u00fcn k\u0131talar \u00fczerinde g\u00f6r\u00fcl\u00fcr.<\/p>\n
2. DEVLET\u0130N ORTAYA \u00c7IKI\u015eI
K\u00f6lelik d\u00fczeni ili\u015fkilerinin geli\u015fmesi, \u00fcretici g\u00fc\u00e7lerin geli\u015fmesine ko\u015fut olarak ilerlemekte ve onlara ba\u011fl\u0131 bulunmaktayd\u0131. Tar\u0131msal \u00fcretimin artmas\u0131, tar\u0131m ile hayvanc\u0131l\u0131k aras\u0131nda gittik\u00e7e artan ayr\u0131l\u0131k, madencili\u011fin ilerlemesi vb., el eme\u011fi talebini, yani k\u00f6le talebini art\u0131r\u0131yordu.
K\u00f6lelerin say\u0131ca artmas\u0131yla, toplumun ba\u015fl\u0131ca s\u0131n\u0131flar\u0131 olan k\u00f6leler ile efendiler aras\u0131ndaki uzla\u015fmaz kar\u015f\u0131tl\u0131k keskinle\u015fiyordu.
K\u00f6lelerin s\u00f6m\u00fcr\u00fclmesi, tarihte bilinen s\u00f6m\u00fcr\u00fc bi\u00e7imlerinin yaln\u0131z ilki de\u011fil, ayn\u0131 zamanda en zalimi oldu. Yoksulluk i\u00e7inde ve s\u00fcrekli olarak bor\u00e7lan\u0131p k\u00f6lele\u015fmek tehdidi alt\u0131nda s\u00fcr\u00fcnerek ya\u015fayan \u00f6zg\u00fcr insanlar\u0131n durumu da, o kadar \u00e7etindi.
Efendiler, ancak s\u00fcrekli bir bask\u0131 \u00f6rg\u00fct\u00fcn\u00fcn varl\u0131\u011f\u0131 ile k\u00f6leleri ve toplulu\u011fun \u00f6zg\u00fcr \u00fcyelerini ellerinde tutabilirler ve onlar\u0131 kendi yararlar\u0131na, kendi zenginliklerini art\u0131rmaya ve doymakbilmez a\u00e7g\u00f6zl\u00fcl\u00fcklerini tatmin etmeye zorlayabilirlerdi. Bu kurum, giderek, devlet haline geldi.<\/p>\n
DEVLET\u0130N G\u00d6REVLER\u0130
K\u00f6leci devletin ilk g\u00f6revlerinden biri (ister feodal, ister kapitalist olsun, s\u00f6m\u00fcr\u00fcn\u00fcn bulundu\u011fu geri kalan b\u00fct\u00fcn toplumlarda da oldu\u011fu gibi) s\u00f6m\u00fcr\u00fclenleri bast\u0131rmakt\u0131. K\u00f6leci devletler, durmadan fetih sava\u015flar\u0131 y\u00fcr\u00fct\u00fcyor, [sayfa 67] yenilen halklar\u0131n \u00fclkelerini ya\u011fma ediyor ve onlar\u0131 haraca ba\u011fl\u0131yor ya da k\u00f6lele\u015ftiriyordu. Devletin ikinci g\u00f6revi, yani kendi topraklar\u0131n\u0131 geni\u015fletmek de, buradan geliyordu. Bu, yaln\u0131z k\u00f6leci devletin de\u011fil, b\u00fct\u00fcn s\u00f6m\u00fcr\u00fcc\u00fc devletlerin tipik g\u00f6revidir.
Devlet, bu g\u00f6revlerini, kendisine uygun bir ayg\u0131t ile yerine getirir. \u0130lkin, \u015fimdi art\u0131k b\u00fct\u00fcn klan ve kabilenin \u00e7\u0131karlar\u0131n\u0131 de\u011fil, soydan gelme zorbalar haline gelen k\u0131demlilerden ve \u015feflerden k\u00fc\u00e7\u00fck bir grubun \u00e7\u0131karlar\u0131n\u0131 ifade eden baz\u0131 kabile ve klan kurumlar\u0131n\u0131, kendi ama\u00e7lar\u0131na uyarlar. \u0130lkel topluluk zaman\u0131nda, asker\u00ee g\u00fc\u00e7, toplulu\u011fun eli silah tutan \u00fcyelerinin y\u0131\u011f\u0131n halinde toplanmas\u0131ndan olu\u015furken, k\u00f6leci devlet, halktan ayr\u0131 ve ona d\u00fc\u015fman olan bir silahl\u0131 g\u00fc\u00e7, k\u00f6le sahiplerinin en dar anlamda ve bencil \u00e7\u0131karlar\u0131n\u0131 korumak amac\u0131yla s\u00fcrekli bir ordu yarat\u0131r. B\u00f6ylece, eylemlerinde, b\u00fct\u00fcn\u00fcyle toplumun \u00e7\u0131karlar\u0131ndan de\u011fil, egemen s\u0131n\u0131f\u0131n \u00e7\u0131karlar\u0131ndan kaynaklanan mahkemelerin ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Din adamlar\u0131 s\u0131n\u0131f\u0131, bu d\u00f6nemde, devletin ayr\u0131lmaz bir par\u00e7as\u0131d\u0131r; bu s\u0131n\u0131f\u0131n ileri gelenleri, y\u00f6netim ayg\u0131t\u0131yla birlikte bir b\u00fct\u00fcn olu\u015ftururlar, ve g\u00f6zc\u00fcler, koruyucular, yaz\u0131c\u0131lar, denet\u00e7iler, “e\u011fitimciler”, tahsildarlar ve \u00f6b\u00fcr g\u00f6revliler, ayn\u0131 amaca hizmet ederler.
N\u00fcfusun akrabal\u0131k ilkesine g\u00f6re b\u00f6l\u00fcnmesinin yerini, toprak ilkesine ve y\u00f6netim ilkesine dayanan ba\u015fka bir b\u00f6l\u00fcnme al\u0131r.<\/p>\n
SINIFLAR VE DEVLET
Toplum ilkin, k\u00f6lelik d\u00fczeninde s\u0131n\u0131flara ayr\u0131ld\u0131.
Daha \u00f6nce belirtildi\u011fi gibi, bu olay\u0131n k\u00f6keninde ekonomik nedenler, yani \u00fcretim ili\u015fkileri vard\u0131.
Toplumsal s\u0131n\u0131flar\u0131n kesin \u00f6l\u00e7\u00fct\u00fcn\u00fc olu\u015fturan ve toplumsal \u00e7al\u0131\u015fmadaki yerlerini, gelirlerinin kayna\u011f\u0131n\u0131, hacmini ve benzeri ba\u015fl\u0131ca \u00e7izgilerini belirleyen, onlar\u0131n, \u00fcretim ara\u00e7lar\u0131 kar\u015f\u0131s\u0131ndaki durumlar\u0131d\u0131r. Demek ki, tarihsel bak\u0131mdan [sayfa 68] belirli bir toplumsal \u00fcretim sisteminde tuttuklar\u0131 yere, (\u00e7o\u011fu zaman yasalar taraf\u0131ndan saptanm\u0131\u015f ve do\u011frulanm\u0131\u015f) \u00fcretim ara\u00e7lar\u0131 ile olan ili\u015fkilerine ve eme\u011fin toplumsal d\u00fczendeki rolleri ile, bu toplumsal zenginliklerden edinilen pay\u0131n elde edili\u015fi bi\u00e7imine ve \u00f6nemine g\u00f6re, birbirlerinden ayr\u0131lan b\u00fcy\u00fck insan gruplar\u0131na, s\u0131n\u0131f denir.
S\u0131n\u0131flar, ancak, art\u0131-\u00fcr\u00fcn ile, yani \u00fcretici g\u00fc\u00e7lerin geli\u015fmesi, insana, o andaki gereksinmelerini kar\u015f\u0131lamak i\u00e7in gerekenden fazlas\u0131n\u0131 \u00fcretmek olana\u011f\u0131n\u0131 verdi\u011fi zaman ortaya \u00e7\u0131kar.
Devlet, s\u00f6m\u00fcr\u00fcye dayanan toplumlarda egemen s\u0131n\u0131f\u0131n aleti, s\u00f6m\u00fcr\u00fc ve bask\u0131 aletidir.
S\u00f6m\u00fcr\u00fcc\u00fc devletler, tarihsel bak\u0131mdan \u00e7e\u015fitli bi\u00e7imler alabilir, ama onlar\u0131n genel nitelikleri ayn\u0131 kal\u0131r: s\u00f6m\u00fcr\u00fcc\u00fc az\u0131nl\u0131k, s\u00f6m\u00fcr\u00fclen \u00e7o\u011funlu\u011fa h\u00fckmeder.<\/p>\n
TOPLULUKLAR VE KAB\u0130LELER B\u0130RL\u0130KLER\u0130
Kabile birlikleri, en eski ve en ilkel devlet bi\u00e7imleri oldular. K\u00f6le imparatorluklar\u0131n\u0131n \u00e7o\u011funlu\u011fu, bu a\u015famadan ge\u00e7mi\u015ftir.
En g\u00fc\u00e7l\u00fc ve en kalabal\u0131k kabile, federasyonun \u00e7ekirde\u011fini olu\u015fturuyordu. Kabile reisinin kendi klan\u0131ndan bir kral (\u00e7ok kez asker\u00ee \u015fefin g\u00f6revlerini de y\u00fcklenen kabile reisinin kendisi) se\u00e7iliyordu. \u0130ktidar, babadan o\u011fula ge\u00e7iyordu. B\u00fcy\u00fck tap\u0131naklar\u0131n rahipleri, h\u00fck\u00fcmdar\u0131n klan\u0131ndan kar\u015f\u0131lan\u0131yordu. Kabileler federasyonu, kabilelerin kendi iste\u011fiyle oldu\u011fu gibi, daha zay\u0131f kabilelerin zorla birle\u015ftirilmesi ile de olu\u015fuyordu. Topraklar\u0131n geni\u015fletilmesi, fetihlerle ger\u00e7ekle\u015ftiriliyordu.
Devlet bi\u00e7imlenmeleri halinde biraraya toplanan kabileler de yan\u0131nda, ayr\u0131 ayr\u0131 g\u00f6\u00e7ebe kabileler de varl\u0131klar\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcr\u00fcyorlard\u0131. [sayfa 69]<\/p>\n
ASYA VE AFR\u0130KA’NIN \u0130LK K\u00d6LEC\u0130 DEVLETLER\u0130
K\u00f6leci devletlerin ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131, k\u00f6le el eme\u011finin s\u00f6m\u00fcr\u00fcs\u00fcne dayanan yeni \u00fcretim tarz\u0131n\u0131n zaferine tan\u0131kl\u0131k ediyordu. Bu ilk k\u00f6leci devletler, M\u00d6 4. ve 2. biny\u0131llar\u0131nda, Mezopotamya’da (S\u00fcmer, Akad, Babil), Hindistan’da ve \u00c7in’de kurulmu\u015ftu. Asur Krall\u0131\u011f\u0131, M\u00d6 2. biny\u0131l\u0131n\u0131n ilk yar\u0131s\u0131nda kuruldu. Ayn\u0131 \u00e7a\u011fda, K\u00fc\u00e7\u00fck Asya’n\u0131n merkez yaylas\u0131nda kudretli Hitit \u0130mparatorlu\u011funun kuruldu\u011fu g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. M\u00d6 15. y\u00fczy\u0131lda, bug\u00fcnk\u00fc Yemen topraklar\u0131 \u00fczerinde eski Arap devleti Mina Krall\u0131\u011f\u0131 kuruluyor. M\u00d6 1. biny\u0131llar\u0131nda, Transkafkasya’da Urartu Krall\u0131\u011f\u0131 ortaya \u00e7\u0131k\u0131yor. M\u00d6 7-6. y\u00fczy\u0131llarda, Orta Asya’da, Harzem Devleti, daha sonra da Kusanlar Krall\u0131\u011f\u0131 do\u011fuyorlar. M\u00d6 8. y\u00fczy\u0131lda, s\u0131ra \u0130ran’\u0131n bat\u0131 kesiminde Medi’ye geliyor ki, bunun da yerini, M\u00d6 6. y\u00fczy\u0131lda, Pers \u0130mparatorlu\u011fu al\u0131yor. K\u00f6lelik d\u00fczeni, M\u00d6 8-6. y\u00fczy\u0131llarda Yunanistan’da, M\u00d6 6. y\u00fczy\u0131lda ise Roma’da g\u00f6r\u00fclmeye ba\u015fl\u0131yor. Amerika’da (G\u00fcney ve Orta Amerika’da) k\u00f6leci imparatorluklar (\u00e7ok daha \u00f6nce olan Maya sitelerinin d\u0131\u015f\u0131nda), \u0130spanyol fatihlerinin geli\u015finden yakla\u015f\u0131k olarak 150-200 y\u0131l \u00f6nce, ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015flard\u0131r.<\/p>\n
K\u00d6LEC\u0130 DESPOT\u0130ZM
Kabile federasyonlar\u0131, devlet tasla\u011f\u0131ndan ba\u015fka bir \u015fey de\u011fildir. \u015eefin g\u00fc\u00e7 ve yetkisinin giderek g\u00fc\u00e7lenmesi, y\u00f6netim ayg\u0131t\u0131n\u0131n geni\u015flemesi ve sa\u011flamla\u015fmas\u0131, federasyonlar\u0131n, Asya, Afrika ve Amerika’n\u0131n eski k\u00f6leci devletlerinin en tipik bi\u00e7imi olan k\u00f6leci despotizmlere d\u00f6n\u00fc\u015fmesi sonucunu verdi. Bu devletler, co\u011fraf\u00ee ortam\u0131n, tarihsel ve ekonomik ko\u015fullar\u0131n de\u011fi\u015fikliklerine uygun olarak, birbirlerinden ay\u0131rdediliyorlard\u0131.
Bir\u00e7ok belge (M\u0131s\u0131r papir\u00fcsleri, elyazmalar\u0131, yaz\u0131tlar, eski yazarlar\u0131n tan\u0131kl\u0131klar\u0131, destanlar vb.) k\u00f6leci despotizmin ba\u015fl\u0131ca \u00f6zellikleri hakk\u0131nda bize bir fikir vermektedir. [sayfa 70] Babil Kral\u0131 Hammurabi’nin b\u0131rakt\u0131\u011f\u0131 yasalar, k\u00f6leci d\u00fcnyan\u0131n t\u00fcm\u00fcn\u00fcn toplum ya\u015fam\u0131 \u00fczerinde bir fikir edinme olana\u011f\u0131 verir. Bu yasalar, M\u00d6 18. y\u00fczy\u0131lda, b\u00fcy\u00fck bir bazalt ta\u015f\u0131 \u00fczerine kaz\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. Bu, tan\u0131d\u0131\u011f\u0131m\u0131z ilk yaz\u0131l\u0131 yasad\u0131r; ve k\u00f6lelik d\u00fczenine, \u00f6zel m\u00fclkiyete ve insan\u0131n insan taraf\u0131ndan s\u00f6m\u00fcr\u00fclmesine yer vermektedir. Hammurabi’nin Babil’i, despotizmin tipik bir d\u00fczeniydi, zorbal\u0131k rejimiydi. Y\u00fcksek iktidar; yasama, y\u00fcr\u00fctme, yarg\u0131lama ve dinsel yetki, kral\u0131n elinde toplanm\u0131\u015ft\u0131. H\u00fck\u00fcm s\u00fcrmekte olan ideolojinin en \u00f6nemli yanlar\u0131ndan biri, krall\u0131k iktidar\u0131n\u0131 ve onu elinde bulunduran\u0131 putla\u015ft\u0131rma, ona tap\u0131nma idi; kral, \u00e7ok kez, tanr\u0131la\u015ft\u0131r\u0131l\u0131yordu. Kral, \u00fclkeyi y\u00f6netmek i\u00e7in, karma\u015f\u0131k bir b\u00fcrokratik ayg\u0131ttan yararlan\u0131yordu. \u00d6zel g\u00f6revliler, merkezi y\u00f6netimin \u00e7e\u015fitli kollar\u0131n\u0131 y\u00fcr\u00fct\u00fcyorlard\u0131; \u00f6tekiler, \u00e7e\u015fitli eyaletlerde, genel y\u00f6netici olarak h\u00fck\u00fcm s\u00fcr\u00fcyordu.<\/p>\n
3. K\u00d6LEC\u0130 TOPLUMDA \u00dcRET\u0130M \u0130L\u0130\u015eK\u0130LER\u0130
\u00dcretim ili\u015fkileri, \u00fcretim ara\u00e7lar\u0131n\u0131n m\u00fclkiyet bi\u00e7imleri, eme\u011fin toplumsal \u00f6rg\u00fctleni\u015finde s\u0131n\u0131flar\u0131n g\u00f6revleri ve ayn\u0131 zamanda \u00fcr\u00fcnlerin \u00fcle\u015ftirilmesi bi\u00e7imleri gibi kavramlardan olu\u015fur.<\/p>\n
K\u00d6LELER VE K\u00d6LE SAH\u0130PLER\u0130
Hammurabi Yasalar\u0131, yaln\u0131z Mezopotamya’da de\u011fil, k\u00f6leci d\u00fcnyan\u0131n t\u00fcm\u00fcnde \u00fcretim ili\u015fkilerinin \u00f6zelliklerine \u0131\u015f\u0131k tutar.
Babil’de, egemen g\u00fc\u00e7, k\u00fc\u00e7\u00fck ve orta k\u00f6le sahiplerinden olu\u015fuyordu. Hammurabi Yasalar\u0131, her \u015feyden \u00f6nce, onlar\u0131n \u00e7\u0131kar\u0131n\u0131 koruyordu. Yasa metninin bir\u00e7ok paragraf\u0131, do\u011frudan do\u011fruya ya da dolayl\u0131 olarak, k\u00f6le sahiplerinin \u00e7\u0131karlar\u0131n\u0131 korumaya ayr\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. Bu yasalara g\u00f6re, ba\u015fkas\u0131n\u0131n k\u00f6lesini yaralayan ya da hayvan\u0131na zarar veren, sahibine \u00f6denecek ufak bir para cezas\u0131 ile cezaland\u0131r\u0131l\u0131yordu. Bir ba\u015fkas\u0131n\u0131n k\u00f6lesinin \u00f6ld\u00fcr\u00fclmesi halinde, su\u00e7lu, \u00f6len k\u00f6lenin [sayfa 71] sahibine bir k\u00f6le veriyordu. K\u00f6leler, aile durumlar\u0131 hi\u00e7 hesaba kat\u0131lmaks\u0131z\u0131n sat\u0131l\u0131yor, hi\u00e7bir ko\u015fula ba\u011fl\u0131 olmaks\u0131z\u0131n arma\u011fan ediliyor ya da herhangi bir \u015fey kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 de\u011fi\u015ftiriliyor ya da miras konusu oluyorlard\u0131. K\u00f6le sahiplerinin m\u00fclkiyet hakk\u0131na kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kan kimse, a\u011f\u0131r bir \u015fekilde cezaland\u0131r\u0131l\u0131yordu. Bir k\u00f6lenin \u00e7al\u0131nmas\u0131 ya da ka\u00e7an bir k\u00f6leye yatakl\u0131k edilmesi, \u00f6l\u00fcm cezas\u0131 ile cezaland\u0131r\u0131l\u0131yordu. Her k\u00f6le, kendi sahibini g\u00f6steren bir damga ta\u015f\u0131yordu. Bu damgay\u0131 silecek olan her \u00f6zg\u00fcr ki\u015fi, a\u011f\u0131r bir ceza tehdidi alt\u0131ndayd\u0131. \u00dcretim ara\u00e7lar\u0131ndan yoksun olan k\u00f6leler, en ilkel haklardan da yoksundular.
Efendilerin, \u00fcretim ara\u00e7lar\u0131 ve k\u00f6le el eme\u011fi \u00fczerindeki tam m\u00fclkiyetleri, k\u00f6leci \u00fcretim ili\u015fkilerinin temelini olu\u015fturuyordu.
K\u00f6lelerin s\u00fcrekli fetih sava\u015flar\u0131ndan sa\u011flanmalar\u0131n\u0131n yan\u0131s\u0131ra, Babil toplumunun kendisi de, k\u00f6lelerin sa\u011flanabildi\u011fi \u00f6nemli kaynaklardan biriydi. K\u00f6leci toplumda, egemen olan k\u00f6le sahibi efendilerin m\u00fclkiyetinin yan\u0131s\u0131ra, k\u00fc\u00e7\u00fck k\u00f6yl\u00fc ve zanaat\u00e7\u0131 m\u00fclkiyeti de vard\u0131; Babil, bu kural i\u00e7in, bir istisna de\u011fildi. Ama \u015funu da s\u00f6ylemek gerekir ki, \u00f6zg\u00fcr k\u00f6yl\u00fcler ve zanaat\u00e7\u0131lar, giderek ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131klar\u0131n\u0131 yitiriyorlar ve k\u00f6lele\u015fiyorlard\u0131. Babil’in \u00f6zg\u00fcr halk\u0131, kendi aralar\u0131nda, yurtta\u015fl\u0131k haklar\u0131ndan yararlanan yurtta\u015flar ve yurtta\u015fl\u0131k haklar\u0131n\u0131n t\u00fcm\u00fcnden yararlanamayan “mu\u015fkenu”lar olarak b\u00f6l\u00fcn\u00fcyorlard\u0131. Yurtta\u015fl\u0131k haklar\u0131n\u0131n t\u00fcm\u00fcnden yararlanan bir yurtta\u015f sakat b\u0131rak\u0131ld\u0131\u011f\u0131 zaman, su\u00e7lu da, ayn\u0131 \u015fekilde sakat b\u0131rak\u0131larak, cezaland\u0131r\u0131l\u0131yordu. Bir “mu\u015fkenu”nun sakatlanmas\u0131na neden olan ise, yaln\u0131zca para cezas\u0131 \u00f6d\u00fcyordu. H\u0131rs\u0131zl\u0131k halinde, “mu\u015fkenu” kategorisine giren bir insan, ayn\u0131 durumda, yurtta\u015fl\u0131k haklar\u0131ndan yararlanan bir yurtta\u015f\u0131n \u00f6demek zorunda oldu\u011fundan birka\u00e7 kat fazla para cezas\u0131 \u00f6d\u00fcyordu. Yaln\u0131z bir k\u00f6lenin \u00e7al\u0131nmas\u0131, toplumun temeline kar\u015f\u0131 bir suikast say\u0131l\u0131yor ve \u00f6l\u00fcm cezas\u0131 ile cezaland\u0131r\u0131l\u0131yordu. [sayfa 72]
Yurtta\u015fl\u0131k haklar\u0131ndan yararlanan yurtta\u015flar da, kendi aralar\u0131nda zenginler ve yoksullar olarak ayr\u0131l\u0131yorlard\u0131. Yoksullar, ya\u015famlar\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrebilmek i\u00e7in, i\u015f avadanl\u0131klar\u0131n\u0131, paray\u0131 vb. zenginlerden \u00f6d\u00fcn\u00e7 almak zorundayd\u0131lar. Bor\u00e7lar\u0131n \u00f6denmemesi halinde, e\u011fer bor\u00e7lu, topra\u011fa sahip bulunuyorsa, topra\u011f\u0131 da dahil olmak \u00fczere, mallar\u0131na elkonuluyordu. Yoksulla\u015fan yurtta\u015f, bor\u00e7lar\u0131 y\u00fcz\u00fcnden k\u00f6le haline geliyordu. Bor\u00e7lu (hemen her zaman ailesi \u00fcyeleri de), belirli bir s\u00fcre i\u00e7in, bi\u00e7imsel olarak k\u00f6lele\u015fmi\u015f kabul ediliyordu. Ama ger\u00e7ekte, \u00f6mr\u00fc boyunca k\u00f6le oluyordu. Kendi yurtta\u015flar\u0131n\u0131 sat\u0131nal\u0131p, el eme\u011fi arayan k\u00f6le sahiplerine kiralayan yeni bir tip, k\u00f6le tacirleri ortaya \u00e7\u0131k\u0131yordu.<\/p>\n
K\u00d6LEC\u0130 DEVLETTE TOPLULU\u011eUN ROL\u00dc
\u00d6yleyse, Babil toplumunda, k\u00f6lelerin yan\u0131s\u0131ra, asl\u0131nda eski ilkel toplulu\u011fun \u00fcyeleri olan bir y\u0131\u011f\u0131n \u00f6zg\u00fcr yurtta\u015f\u0131n bulunmas\u0131n\u0131 nas\u0131l a\u00e7\u0131klamal\u0131?
Devletin kurulu\u015fundan \u00f6nce, kabaran sularla sulanan topraklar\u0131n verimlili\u011fi, karma\u015f\u0131k ve iyi d\u00fczenlenmi\u015f bir sulama sistemine dayanan tar\u0131m\u0131n do\u011fmas\u0131na yard\u0131mc\u0131 olmu\u015ftu. Topraklar\u0131n ve sulama i\u015flerinin, k\u00f6leci latifundialar aras\u0131nda b\u00f6l\u00fcnmesi -k\u00f6leleri, emeklerinin sonu\u00e7lar\u0131 hi\u00e7bir \u015fekilde ilgilendirmedi\u011fine g\u00f6re-, bu sulama tesislerini tehlikeye sokabilecek, tar\u0131m\u0131n gerilemesine yola\u00e7abilecekti. Bunun i\u00e7in, devlet, k\u0131r topluluklar\u0131n\u0131 muhafaza etmeyi daha yararl\u0131 buldu. Ama bu, \u00fcyelerinin s\u00f6m\u00fcr\u00fcy\u00fc bilmedikleri o eski zaman\u0131n toplulu\u011fu de\u011fildi art\u0131k. Yeni ko\u015fullarda, k\u00f6leci devletin s\u00f6m\u00fcr\u00fc konusu oluyordu. Eskiden oldu\u011fu gibi toplulu\u011fun \u00fcyeleri, b\u00fcy\u00fck bir eme\u011fe ve \u00e7ok say\u0131da el eme\u011fine gereksinme g\u00f6steren barajlara, setlere, kanallara bak\u0131yorlard\u0131. Eskiden oldu\u011fu gibi gene tohum ekiyorlar, hasat yap\u0131yorlard\u0131, ama \u00fcr\u00fcn\u00fcn b\u00fcy\u00fck bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc krala, rahiplere veriliyor ya da koruma birliklerinin bak\u0131m\u0131na ve muhafazama ayr\u0131l\u0131yordu. Krall\u0131\u011f\u0131n g\u00f6zc\u00fcleri, s\u00fcrekli olarak bu sulama [sayfa 73] sisteminin iyi durumda tutulmas\u0131n\u0131 ve toplulu\u011fun \u00fcyelerinin har\u00e7lar\u0131, vergileri d\u00fczenli \u00f6demelerini denetliyorlar, b\u00f6ylece do\u011frudan do\u011fruya \u00fcreticileri, \u00fcrettikleri servetlerin en iyi pay\u0131ndan yoksun b\u0131rak\u0131yorlard\u0131.
Durum, antik\u00e7a\u011f\u0131n \u00f6teki despotik \u00fclkelerindekine -M\u0131s\u0131r, \u00c7in, Hindistan, \u0130ran, Amerika’daki \u0130nkalar \u0130mparatorlu\u011fu, vb.- pek benzemekteydi.
Ama her ne kadar k\u00f6leci devlet, k\u0131r topluluklar\u0131n\u0131n s\u00fcrd\u00fcr\u00fclmesinde yarar g\u00f6rd\u00fcyse de, giderek onun yap\u0131s\u0131n\u0131 \u00e7\u00f6kertiyordu. H\u00fck\u00fcmdar, toplulu\u011fun topraklar\u0131n\u0131n zarar\u0131na sistemli bir bi\u00e7imde geni\u015fletti\u011fi b\u00fcy\u00fck arazileri (domaines) elinde bulunduruyordu. Devletin en y\u00fcksek temsilcisi h\u00fck\u00fcmdar\u0131n elinde toplanm\u0131\u015f olan topraklar, sava\u015flar sayesinde geni\u015flemi\u015fti. Kendi toplumsal temelini g\u00fc\u00e7lendirmek i\u00e7in, h\u00fck\u00fcmdar, \u00e7evresindeki baz\u0131 k\u00f6le sahiplerine, devlet g\u00f6revlilerine, askerlere ve tap\u0131naklara b\u00fcy\u00fck yurtluklar da\u011f\u0131t\u0131yordu. Bu yurtluklar\u0131 kendi topraklar\u0131ndan veriyor ya da topluluklardan zorla al\u0131yordu. \u00dcstelik topluluk, baz\u0131 \u00fcyelerinin zenginle\u015fmesi, \u00f6tekilerin yoksulla\u015fmas\u0131 sonucu, s\u00fcrekli olarak da\u011f\u0131l\u0131yordu.
\u00d6zg\u00fcr halk, devlete, gerek ayn\u00ee olarak (tar\u0131m \u00fcr\u00fcnleri ve hayvan), gerek nakit olarak b\u00fcy\u00fck miktarda vergi \u00f6d\u00fcyordu. Vergiler sayesinde say\u0131lar\u0131 art\u0131r\u0131lan ve yasalar\u0131n \u00f6zel koruyuculu\u011funa al\u0131nan pek \u00e7ok saray vard\u0131. H\u00fck\u00fcmdar ve tapmaklar, “tutsaklar evi” denilen \u00f6zel evlerde ya\u015fayan pek \u00e7ok k\u00f6leye sahiptiler.<\/p>\n
4. ASYA VE AFR\u0130KA’NIN ANT\u0130K\u00c7A\u011e \u0130MPARATORLUKLARINDA \u00dcRET\u0130C\u0130 G\u00dc\u00c7LER\u0130N GEL\u0130\u015eMES\u0130
En eski Asya ve Afrika imparatorluklar\u0131nda \u00fcretici g\u00fc\u00e7ler geli\u015fmeye devam ediyordu. Bu arada, Babil tar\u0131m\u0131nda da, tun\u00e7tan ve sonra demirden yap\u0131lma avadanl\u0131klar yayg\u0131n olarak kullan\u0131l\u0131yordu. Zanaat\u00e7\u0131lar\u0131n aletleri de iyile\u015fmi\u015fti. [sayfa 74]
Hammurabi Yasalar\u0131, \u00e7ok \u00e7e\u015fitli meslek erbab\u0131ndan: tu\u011flac\u0131lardan, dokumac\u0131lardan, demircilerden, d\u00fclgerlerden, gemi ve ev yap\u0131mc\u0131lar\u0131ndan vb. s\u00f6zediyor.
Zanaat\u00e7\u0131l\u0131k, M\u0131s\u0131r’da da \u00e7ok ilerlemi\u015fti. Dokumac\u0131l\u0131k \u00e7ok yayg\u0131nd\u0131. Eski yatay dokuma tezg\u00e2h\u0131 yerine, dikey dokuma tezg\u00e2h\u0131 kullan\u0131lmaya ba\u015flanm\u0131\u015ft\u0131. Bak\u0131r i\u015fleyen demirciler, k\u00f6r\u00fck yerine tulumdan yararlan\u0131yorlard\u0131. Saban yetkinle\u015ftiriliyor. Camc\u0131l\u0131k kendi ba\u015f\u0131na bir zanaat kolu oluyor. Tu\u011flalar pi\u015firiliyor.
Zanaat\u00e7\u0131l\u0131k, genel kural olarak, \u00f6zg\u00fcr yurtta\u015flar taraf\u0131ndan yap\u0131l\u0131yor, ama \u00f6zellikle in\u015faat\u00e7\u0131l\u0131kta en g\u00fc\u00e7 ve kaba i\u015fler, k\u00f6lelere yapt\u0131r\u0131l\u0131yor. \u0130lk mekanizmalar\u0131n, ilkin in\u015faat i\u015flerinde ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor. Eski M\u0131s\u0131r’da, piramitlerin yap\u0131lmas\u0131 i\u00e7in koca ta\u015f bloklar\u0131 kald\u0131rmak amac\u0131yla kurulmu\u015f \u00f6zel d\u00fczenekler vard\u0131. Asya ve Afrika devletlerinde yap\u0131lm\u0131\u015f olan su depolar\u0131, barajlar ve yatak de\u011fi\u015ftiren kanallarla yap\u0131lan sulama sistemleri, k\u00f6lelik \u00e7a\u011f\u0131ndaki teknik ilerlemelere tan\u0131kl\u0131k ediyor. Nil nehri \u00fczerindeki Assuan tesisleri, en heybetli yap\u0131tlar\u0131ndan birini olu\u015fturur.
Deniz ticaretinin geli\u015fmesi, gemi yap\u0131m\u0131n\u0131n yetkinle\u015fmesine yola\u00e7t\u0131.
Silahlar da geli\u015fiyordu. Asker\u00ee harek\u00e2tlar s\u0131ras\u0131nda, sava\u015f arabalar\u0131, ko\u00e7ba\u015flar\u0131 kullan\u0131l\u0131yordu. Sava\u015f gemileri, manc\u0131n\u0131klarla donat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n
META-PARA \u0130L\u0130\u015eK\u0130LER\u0130N\u0130N GEL\u0130\u015eMES\u0130
Daha ilkel topluluk d\u00f6neminde, de\u011fi\u015fimin ilerlemesi sokucu, metalar\u0131n genel e\u015fde\u011feri ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131. \u00d6nceleri, genel e\u015fde\u011fer rol\u00fcn\u00fc, hayvan, k\u00fcrk, deri, fildi\u015fi vb. gibi en \u00f6nemli \u00fcr\u00fcnler oynuyordu. K\u00f6leci toplumda, genel e\u015fde\u011fer rol\u00fc, madenlere, \u00f6nce demir ve bak\u0131ra, sonra alt\u0131na ve \u00f6zellikle g\u00fcm\u00fc\u015fe ge\u00e7iyor. Para, genel e\u015fde\u011fer ve dola\u015f\u0131m arac\u0131 olarak ortaya \u00e7\u0131kt\u0131. Ba\u015flang\u0131\u00e7ta para, madenler gibi k\u00fcl\u00e7e halinde, sonra da \u00f6zel olarak bas\u0131lm\u0131\u015f para bi\u00e7iminde [sayfa 75] kullan\u0131ld\u0131.
Ticaretin geli\u015fmesi, \u00fcretime kat\u0131lmayan, yaln\u0131z de\u011ferinin bir par\u00e7as\u0131n\u0131 kendilerine malettikleri metalar\u0131n de\u011fi\u015fimi ile u\u011fra\u015fan tacirlerin do\u011fu\u015funun nedeni oluyor. Tacirler, \u00fclke \u00fclke dola\u015f\u0131yorlar, bazan \u00e7ok uzaklara gidiyorlard\u0131.
B\u00f6ylece \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc toplumsal i\u015fb\u00f6l\u00fcm\u00fc ger\u00e7ekle\u015fti.
Bat\u0131 Asya’n\u0131n k\u00f6leci devletlerinde, Yunanistan’da ve \u00c7in’de, para, sikke bi\u00e7iminde, M\u00d6 7-6. y\u00fczy\u0131llarda ortaya \u00e7\u0131kt\u0131. \u00c7in’de, para sikkeleri, ‘kare, b\u0131\u00e7ak, k\u0131l\u0131\u00e7 ya da k\u00fcrek bi\u00e7imindeydi; bazan da yuvarlak ve ortalar\u0131 kare bi\u00e7iminde delinmi\u015f oluyordu.
\u00dcretim, ticar\u00ee bir nitelik kazan\u0131yor, yani do\u011frudan t\u00fcketimden \u00e7ok, de\u011fi\u015fime y\u00f6nelmi\u015f bulunuyor.<\/p>\n
KENTLER\u0130N DO\u011eU\u015eU
Zanaat\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131n ve ticaretin geli\u015fmesi ile zanaat\u00e7\u0131lar\u0131n topland\u0131klar\u0131 ve al\u0131\u015fveri\u015fin yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 yerlerde, kentler beliriyordu. Bu kentler, zanaat \u00fcr\u00fcnlerinin \u00fcretim merkezi ve ticar\u00ee \u00e7ekirdekleri haline geldiler. Bir\u00e7ok durumda, kentler, eski konaklama yerlerindeki berkitilmi\u015f yerler yan\u0131nda, k\u00fclt\u00fcr merkezlerinde, kalelerin, su kaynaklar\u0131n\u0131n (\u015fifal\u0131 su kaynaklar\u0131 da dahil) yak\u0131nlar\u0131nda, b\u00fcy\u00fck yollar\u0131n kav\u015faklar\u0131nda b\u00fcy\u00fcyordu. Bu arada, M\u00d6 2. biny\u0131llar\u0131nda, Mekke kenti, ondurucu \u00f6zellikleri olan bir su kayna\u011f\u0131n\u0131n yak\u0131n\u0131nda do\u011fdu; hac\u0131lar (ziyaret\u00e7iler) Kutsal Kara Ta\u015f\u0131 ululamak i\u00e7in durmadan oraya ak\u0131yorlard\u0131. M\u00d6 1. biny\u0131l\u0131n sonlar\u0131na do\u011fru, co\u011fraf\u00ee ortam\u0131n elveri\u015flili\u011fi ve bol su kaynaklan sayesinde, Suriye \u00e7\u00f6l\u00fcn\u00fcn vahalar\u0131ndan birinde, b\u00fcy\u00fck Palmir site-devleti do\u011fdu.<\/p>\n
T\u0130CAR\u00ce \u0130L\u0130\u015eK\u0130LER\u0130N ARTMASI
Ticari ili\u015fkiler, her \u015feyden \u00f6nce, deniz k\u0131y\u0131lar\u0131nda ya da nehirlerin kenarlar\u0131nda yerle\u015fmi\u015f olan \u00fclkeler aras\u0131nda kuruldu. [sayfa 76]
M\u00d6 3. biny\u0131la do\u011fru Akdenizin do\u011fu k\u0131y\u0131lar\u0131n\u0131n kuzey b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde yerle\u015fmi\u015f olan Fenike k\u00f6leci site-devletleri, hemen hemen yaln\u0131z ticaretle u\u011fra\u015f\u0131yorlard\u0131. Fenikelilerin, K\u00fc\u00e7\u00fck Asya, K\u0131br\u0131s, Girit, Yunanistan ve ayn\u0131 zamanda Bat\u0131 Akdeniz ile ticar\u00ee ili\u015fkileri vard\u0131. K\u00fc\u00e7\u00fck Asya’dan g\u00fcm\u00fc\u015f ve kur\u015fun, daha sonra, demir; K\u0131br\u0131s’tan bak\u0131r vb. ithal ediyorlard\u0131.
Eski d\u00fcnya, Asya ve Afrika’n\u0131n en uzak \u00fclkelerini birbirine ba\u011flayan ticaret yollar\u0131 ile kaplanm\u0131\u015ft\u0131.
“Baharat Yolu”, K\u0131z\u0131l Denizi, kuzeye do\u011fru, uzunlu\u011funa ge\u00e7iyordu; bu, G\u00fcney Arabistan’dan ve Akdenizin do\u011fu k\u0131y\u0131lar\u0131ndaki kentlerden gelen bir kervan yoluydu; bu yoldan, Hindistan ve Afrika’dan sa\u011flanan buhur, m\u00fcrrisafi denilen zamk, baharat, alt\u0131n ve daha sonra, k\u00f6le ticareti yap\u0131l\u0131yordu.
Ba\u015fka bir kervan yolu, G\u00fcney Arabistan’\u0131 Mezopotamya’ya ba\u011fl\u0131yordu. Tacirler, Do\u011fu Afrika’n\u0131n ticaret e\u015fyas\u0131n\u0131, Arabistan’\u0131 Afrika’dan ay\u0131ran Bab\u00fclmendep bo\u011faz\u0131ndan ge\u00e7irerek, kuzeye g\u00f6nderiyorlard\u0131.
Eski bir kervan yolu, \u00c7in’i, Orta Asya \u00fczerinden \u0130ran’a ve Akdeniz \u00fclkelerine ba\u011fl\u0131yordu. \u00c7e\u015fitli \u00c7in metalar\u0131 -madenler, maroken e\u015fya, en \u00e7ok da ipek-, “B\u00fcy\u00fck ipek Yolu” denilen bu yolla g\u00f6nderiliyordu.
Ku\u015fanlar Krall\u0131\u011f\u0131 \u00e7a\u011f\u0131nda, Orta Asya da bir ticaret merkezi idi. Bu \u00fclkenin tacirleri \u00c7in’den \u00f6zellikle cam e\u015fya ve m\u00fccevherat ta\u015f\u0131yorlard\u0131. Orta Asya, Hindistan’la, bat\u0131da, Akdenizin do\u011fu k\u0131y\u0131lar\u0131ndaki \u00fclkelerde, Do\u011fu Avrupa ve Roma imparatorlu\u011fu ile ticaret ili\u015fkilerinde bulunuyordu. Meta-para ili\u015fkilerinin ilerlemesi, servet e\u015fitsizli\u011fini h\u0131zland\u0131r\u0131yordu. Ya\u015famlar\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrebilmek i\u00e7in yoksullar, zenginlerden \u00f6d\u00fcn\u00e7 olarak i\u015f aletleri, para vb. almak zorundayd\u0131lar. \u00c7ok kez, bor\u00e7lu, alacakl\u0131n\u0131n k\u00f6lesi haline geliyordu. B\u00f6ylece k\u00f6leler ordusu b\u00fcy\u00fcyordu. Bor\u00e7 verenler gittik\u00e7e zenginle\u015ferek, mesle\u011fi para biriktirmek ve bu paray\u0131 tefeci faizleriyle \u00f6d\u00fcn\u00e7 vermek olan tefeci haline geliyorlard\u0131. [sayfa 77]<\/p>\n
5. SINIF SAVA\u015eIMI VE ROL\u00dc
S\u0131n\u0131fl\u0131 toplumun ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131 ile insanl\u0131k tarihi, baz\u0131 s\u0131n\u0131flar\u0131n y\u00fckseli\u015fi, \u00f6tekilerinin yokolu\u015fu tarihi haline, ac\u0131mas\u0131z bir s\u0131n\u0131f sava\u015f\u0131m\u0131n\u0131n tarihi haline geldi.
K\u00f6leci toplumun b\u00fct\u00fcn tarihi, s\u0131n\u0131flar aras\u0131 kavgalarla, her \u015feyden \u00f6nce k\u00f6lelerle efendileri aras\u0131ndaki \u00e7at\u0131\u015fmalarla doludur. S\u0131n\u0131f sava\u015f\u0131m\u0131, s\u0131n\u0131flar\u0131n ekonomik durumlar\u0131n\u0131n ve \u00e7\u0131kar \u00e7eli\u015fkilerinin kutupla\u015fmas\u0131n\u0131n sonucudur. S\u0131n\u0131flar\u0131n \u00e7\u0131karlar\u0131na gelince, bunlar, belirli bir s\u0131n\u0131f\u0131n, belirli bir toplumsal \u00fcretim sistemindeki durumu ile belirlenir. Efendilerinin m\u00fclk\u00fc olan, kendileri m\u00fclkten yoksun bulunan, g\u00f6r\u00fclmemi\u015f bir s\u00f6m\u00fcr\u00fcye boyune\u011fen k\u00f6lelerin, kendilerini bu duruma s\u00fcr\u00fckleyen \u00fcretim tarz\u0131n\u0131 ve siyasal rejimi ortadan kald\u0131rmakta \u00e7\u0131karlar\u0131 vard\u0131; oysa efendiler, tersine, bu \u00fcretim tarz\u0131n\u0131 ve siyasal rejimi koruyorlard\u0131.
B\u00f6ylece, her ne kadar devrimci anlay\u0131\u015flar\u0131 s\u0131n\u0131rl\u0131 idiyse de, k\u00f6leler, devrimci bir s\u0131n\u0131f olu\u015fturuyorlard\u0131.
Silahl\u0131 isyanlar, antik\u00e7a\u011f\u0131n, Asya ve Afrika imparatorluklar\u0131ndaki k\u00f6lelerin s\u0131n\u0131f sava\u015f\u0131mlar\u0131n\u0131n en g\u00f6ze g\u00f6r\u00fcn\u00fcr bi\u00e7imiydi. Bunun gibi, M\u0131s\u0131r’da, Orta \u0130mparatorlu\u011fun sonuna do\u011fru, b\u00fcy\u00fck bir halk ayaklanmas\u0131, k\u00f6lelerden ba\u015fka pek \u00e7ok zanaat\u00e7\u0131 ve m\u00fclks\u00fcz yoksul k\u00f6yl\u00fcn\u00fcn de kat\u0131ld\u0131\u011f\u0131 bir ayaklanma patlak verdi.
Eski \u00c7in’de binlerce isyan \u00e7\u0131kt\u0131. En \u00f6nemli ba\u015fkald\u0131rma, M\u00d6 18. y\u00fczy\u0131lda oldu. \u0130syana kat\u0131lanlar, birbirlerini tan\u0131mak i\u00e7in, ka\u015flar\u0131n\u0131 k\u0131rm\u0131z\u0131ya boyuyorlard\u0131; onun i\u00e7in, ayaklanmaya, “k\u0131rm\u0131z\u0131 ka\u015flar” ad\u0131 verilmi\u015fti. \u0130syanc\u0131lar aras\u0131nda k\u00f6leler, ilkel topluluk \u00fcyeleri, zanaat\u00e7\u0131lar, bal\u0131k\u00e7\u0131lar ve k\u00fc\u00e7\u00fck esnaf vard\u0131. D\u00fczenli birliklere kar\u015f\u0131 bir zafer kazand\u0131ktan sonra, isyanc\u0131lar, ba\u015fkente y\u00fcr\u00fcd\u00fcler ve ba\u015fkenti ele ge\u00e7irdiler. Y\u00f6netici s\u0131n\u0131f, ancak t\u00fcm g\u00fc\u00e7lerini seferber ederek ayaklanmay\u0131 bast\u0131rabildi.
E\u011fer ba\u015fkald\u0131rmalar ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131kla sonu\u00e7lan\u0131yorsa, bu, [sayfa 78] isyana kat\u0131lanlar\u0131n \u00f6rg\u00fctten ve gerekli disiplinden yoksun bulunmalar\u0131ndan ileri geliyordu; onlar\u0131n g\u00fc\u00e7leri da\u011f\u0131n\u0131kt\u0131 ve egemen s\u0131n\u0131f\u0131n iyi silahlanm\u0131\u015f g\u00fc\u00e7lerine kar\u015f\u0131 duramazd\u0131. Bu \u00e7a\u011fda, insan\u0131n insan taraf\u0131ndan s\u00f6m\u00fcr\u00fcs\u00fcn\u00fcn ortadan kald\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131n ger\u00e7ek ko\u015fulu yoktu ve olamazd\u0131.
Ama yenilgilere kar\u015f\u0131n, ilkel topluluklardan kalma varl\u0131klar\u0131n\u0131 h\u00e2l\u00e2 s\u00fcrd\u00fcrmekte olan \u00fcyelerin, zanaat\u00e7\u0131lar\u0131n ve k\u00f6lelerin ayaklanmalar\u0131, b\u00fcy\u00fck bir rol oynuyordu; \u00e7\u00fcnk\u00fc bu ayaklanmalar, s\u00f6m\u00fcr\u00fcn\u00fcn kaba bi\u00e7imlerine indirilen darbelerdi.
Bu ayaklanmalar, halk\u0131n \u00f6zg\u00fcrl\u00fck sava\u015f\u0131m\u0131n\u0131n ilk deneyimleri oldular; bu sava\u015f\u0131m\u0131n temellerini at\u0131yorlar ve onun geleneklerini g\u00fc\u00e7lendiriyorlard\u0131. Ge\u00e7ici ba\u015far\u0131lar bile, do\u011frudan do\u011fruya \u00fcreticilerin durumunda az\u00e7ok bir iyile\u015fme ile sonu\u00e7lan\u0131yordu, bu da, en sonunda, \u00fcretici g\u00fc\u00e7lerin a\u00e7\u0131l\u0131p geli\u015fmesine yard\u0131m ediyordu.<\/p>\n
6. ESK\u0130 K\u00d6LEC\u0130 TOPLUMLARDA \u0130DEOLOJ\u0130 VE K\u00dcLT\u00dcR<\/p>\n
D\u0130N\u0130N ROL\u00dc
En eski antik\u00e7a\u011f k\u00f6leci devletlerin ideolojilerinin ay\u0131rdedici \u00f6zelli\u011fi, dinsel niteliklerdir. Bu, Babil, M\u0131s\u0131r, Hindistan, Urartu, \u0130ran ve Eski Amerika devletleri i\u00e7in ayn\u0131 \u00f6l\u00e7\u00fcde do\u011frudur. Dinlerin bi\u00e7imleri, ayinleri, efsanelerin konusu de\u011fi\u015fik olmakla birlikte, dinsel \u00f6\u011fretilerin temeli ayn\u0131 kal\u0131yordu; \u00e7al\u0131\u015fanlar s\u00f6z dinlemeli, boyune\u011fmeliydiler, yoksa, bu d\u00fcnyada ya da \u00f6b\u00fcr d\u00fcnyada tanr\u0131lar kendilerini cezaland\u0131r\u0131rd\u0131. Binlerce dinsel \u00f6\u011freti, daha o zamandan, otoritelere boyune\u011fmemi\u015f olanlar\u0131n tanr\u0131sal cezas\u0131 olan cehennem kavram\u0131n\u0131; yery\u00fcz\u00fcndeki ac\u0131lar\u0131n, \u00fcz\u00fcnt\u00fc ve g\u00fc\u00e7l\u00fcklerin \u00f6d\u00fcl\u00fc olarak cennet kavram\u0131n\u0131 \u00f6z\u00fcnde ta\u015f\u0131yordu. Rahipler, kendilerini, halk y\u0131\u011f\u0131nlar\u0131n\u0131 \u00e7e\u015fitli ara\u00e7larla, zenginlerin iktidar\u0131n\u0131n tanr\u0131dan geldi\u011fine inand\u0131rmaya ad\u0131yorlard\u0131. [sayfa 79] Despotik devletlerde, krall\u0131k yetkisinin ve kral\u0131n kendisinin tanr\u0131salla\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131, bu rahiplerin \u00e7abalar\u0131n\u0131n en belirgin sonucu oldu. \u00d6l\u00fcml\u00fc d\u00fcnyam\u0131zda bir tek efendinin kutsalla\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131, dinsel betimlemelerde, tanr\u0131lar aras\u0131nda da bir kral imgesini yaratmal\u0131yd\u0131. \u00c7oktanr\u0131c\u0131l\u0131ktan tektanr\u0131c\u0131l\u0131\u011fa bu a\u015famal\u0131 ge\u00e7i\u015fi, eski k\u00f6leci devletlerin \u00e7o\u011funda de\u011fi\u015fen bir \u00f6l\u00e7\u00fcde ve \u00e7e\u015fitli bi\u00e7imlerde g\u00f6zleyebiliriz.
Emek\u00e7iler, do\u011fa kar\u015f\u0131s\u0131nda ve s\u00f6m\u00fcr\u00fcc\u00fcler kar\u015f\u0131s\u0131nda g\u00fc\u00e7s\u00fczd\u00fcler. Bu, halk y\u0131\u011f\u0131nlar\u0131n\u0131n bilincinde, egemen s\u0131n\u0131f ideolojisinin yerle\u015fmesi i\u00e7in uygun bir ortam yarat\u0131yordu. Bununla birlikte, daha o zaman bile, bu idealist d\u00fcnya anlay\u0131\u015f\u0131, art\u0131k \u00e7ok g\u00fc\u00e7l\u00fc de\u011fildi.<\/p>\n
MATERYAL\u0130ZM\u0130N VE D\u0130YALEKT\u0130\u011e\u0130N \u00d6\u011eELER\u0130N\u0130N GEL\u0130\u015eMES\u0130
Dinsel anlay\u0131\u015flar\u0131, ba\u015fl\u0131ca iki etken baltal\u0131yordu. Birincisi, pozitif bilgilerin birikmesidir. \u00dcretici g\u00fc\u00e7lerin ilerlemesi, do\u011fa yasalar\u0131n\u0131n birbiri ard\u0131ndan ke\u015ffedilmesine olanak sa\u011fl\u0131yordu. F\u0131rat ve Dicle havzalar\u0131nda oturanlar, o zamana de\u011fin su bask\u0131nlar\u0131n\u0131, bilinmeyen do\u011fa\u00fcst\u00fc g\u00fc\u00e7lerin ani \u00f6fkelerinin bir ifadesi olarak d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrken, giderek su bask\u0131nlar\u0131n\u0131n nedenlerini anlad\u0131lar ve nehirlerin devirli kabarmalar\u0131n\u0131 ve ta\u015fmalar\u0131n\u0131 \u00f6nceden bilebildiler.
Saf\u00e7a (na\u00efve) materyalist g\u00f6r\u00fc\u015fler, giderek insanlar\u0131n bilincinde kendilerine bir yol a\u00e7\u0131yordu ve hatta \u00e7ok kez ilk materyalist \u00f6\u011fretileri do\u011furuyordu. \u00d6rne\u011fin, M\u00d6 2. biny\u0131l\u0131n\u0131n ikinci yar\u0131s\u0131nda evrenin yap\u0131s\u0131 konusundaki dinsel anlay\u0131\u015flar\u0131 yalanlayan materyalist g\u00f6r\u00fc\u015flerin olu\u015ftu\u011fu g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor. Antik\u00e7a\u011f materyalist filozoflar\u0131, evrenin “\u00f6\u011felerden” kurulmu\u015f oldu\u011funu \u00f6ne s\u00fcr\u00fcyorlard\u0131. Her \u015fey -diyorlard\u0131-, hareket halindedir ve iki kozmik g\u00fcc\u00fcn, yani Ayd\u0131nl\u0131k ile Karanl\u0131\u011f\u0131n aras\u0131ndaki kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 etki sonucunda durmadan de\u011fi\u015fir. B\u00f6ylece yaln\u0131z materyalizmin de\u011fil, diyalekti\u011fin de ilk filizleri beliriyordu. [sayfa 80]
Egemen ideolojinin (efendiler s\u0131n\u0131f\u0131n\u0131n ideolojisinin) geni\u015f halk y\u0131\u011f\u0131nlar\u0131 \u00fczerindeki etkisini azaltan ikinci \u00f6nemli etken, emek\u00e7ilerin \u00e7etin ya\u015fant\u0131s\u0131d\u0131r. Sefaletten kurtulu\u015f yolu olmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in, haklardan yoksun olduklar\u0131 i\u00e7in, yaln\u0131z k\u00f6leci devlete kar\u015f\u0131 de\u011fil, rahiplere kar\u015f\u0131 da ayaklan\u0131yorlard\u0131.<\/p>\n
B\u0130L\u0130M VE SANATLAR
Salt ekonomik gereksinmeler, Asya ve Afrika’n\u0131n antik k\u00f6leci devletlerinde soyut d\u00fc\u015f\u00fcncenin ilkel bi\u00e7imlerine dayanan bilimsel bilgilerin ana \u00e7izgilerini yarat\u0131yor. Hesaplar yapma ve tarlalar\u0131 \u00f6l\u00e7me zorunlulu\u011fu, matemati\u011fi (aritmetik ve geometriyi) ve g\u00f6kbilimi (takvimler sistemini) do\u011furdu. Daha sonra, kimya ve fizi\u011fin \u00f6\u011feleri de geli\u015fiyor. Babil’de, \u00f6rne\u011fin matematik geli\u015fmi\u015fti ve bir bak\u0131ma, Yunanl\u0131larda ve Romal\u0131larda daha sonra ula\u015faca\u011f\u0131 d\u00fczeyden ileriydi. Burada, b\u00fct\u00fcn say\u0131lar\u0131, minimum i\u015faretlerle ifade etmeye olanak sa\u011flayan bir say\u0131lama s\u00f6zkonusudur.
Yava\u015f yava\u015f, Asya ve Afrika halklar\u0131, yaz\u0131 yazmay\u0131 \u00f6\u011freniyorlar. Ba\u015flang\u0131\u00e7ta “tasvir\u00ee \u015fekillerle yaz\u0131”y\u0131 ya da “piktografi”yi kulland\u0131lar. Konu\u015fulan dilden ba\u011f\u0131ms\u0131z olan ve fig\u00fcrlerle ifade edilen sahnelerin birle\u015fmesi, e\u015fyan\u0131n ve hareketin anla\u015f\u0131lmas\u0131 olana\u011f\u0131n\u0131 sa\u011fl\u0131yordu. Piktografi (bi\u00e7imleri \u00e7izerek yazma), yava\u015f yava\u015f bir simgesel ideografi (fikirleri \u00e7izerek yazma) yaz\u0131s\u0131 haline, desen de simge haline geliyor. Geli\u015fen k\u00f6leci devlet, yasalar\u0131 ve yarg\u0131lar\u0131 kesinlikle ifade etmek, zenginliklerin say\u0131m\u0131n\u0131 yapmak ve karakterlerini \u00f6zel olarak belirtmek, sat\u0131lan, sat\u0131nal\u0131nan ya da depo edilen metalar\u0131n nitelik ve niceliklerini kaydetmek vb. gere\u011fini duydu. \u00d6rne\u011fin Eski M\u0131s\u0131rl\u0131lar, ideografik yaz\u0131 ile sessizlerle yaz\u0131n\u0131n (yani yaln\u0131z sessiz harfleri temsil eden i\u015faretlerle yaz\u0131n\u0131n) kar\u0131\u015f\u0131m\u0131 olan hiyeroglifi icat ettiler.
Alfabetik yaz\u0131, ilkin, Fenikeliler taraf\u0131ndan icat edildi ve kullan\u0131ld\u0131. Bug\u00fcnk\u00fc alfabelerimizin \u00e7o\u011funun ilk\u00f6rne\u011fi [sayfa 81] olan Yunan ve Elam alfabelerinin temelinde, Fenikelilerin alfabesi vard\u0131r.
Mezopotamya halklar\u0131n\u0131n ideografi ve \u00e7iviyaz\u0131s\u0131, edebiyat\u0131n a\u00e7\u0131l\u0131p geli\u015fmesine yard\u0131mc\u0131 oldu.
Tarih\u00e7iler, Babil’in G\u0131lgam\u0131\u015f Destan\u0131na kar\u015f\u0131 b\u00fcy\u00fck bir ilgi duyarlar. Yi\u011fitlik dolu kahraman G\u0131lgam\u0131\u015f, do\u011fa\u00fcst\u00fc, hatta tanr\u0131sal g\u00fc\u00e7lere karg\u0131 sava\u015f\u0131m verdi, insan\u0131n \u00f6l\u00fcms\u00fczl\u00fck hakk\u0131 u\u011fruna sava\u015ft\u0131.
Eski Asya ve Afrika halklar\u0131, dikkat \u00e7ekici sanat yap\u0131tlar\u0131, zengin bir \u015fekilde s\u00fcslenmi\u015f seramikler, kemikten, ta\u015ftan, a\u011fa\u00e7tan ve ba\u015fka maddelerden heykeller, tapmak duvarlar\u0131 \u00fczerinde ve mezarlar\u0131n i\u00e7inde g\u00f6zal\u0131c\u0131 freskler yaratt\u0131lar.
Londra’daki Britanya M\u00fczesi, Paris’te Louvre, Bat\u0131 Avrupa’n\u0131n ve Kuzey Amerika’n\u0131n bir\u00e7ok m\u00fczeleri, Asya ve Afrika k\u00fclt\u00fcrlerinin, s\u00f6m\u00fcrgeciler taraf\u0131ndan \u00e7al\u0131nm\u0131\u015f ya da \u00e7ok ucuz fiyatlarla sat\u0131nal\u0131nm\u0131\u015f de\u011ferli yap\u0131tlar\u0131n\u0131 saklamaktad\u0131rlar.
Mezopotamya, M\u0131s\u0131r, Harzem, Urartu, Hindistan ve \u00c7in gibi antik devletlerin mimarl\u0131\u011f\u0131, bize, zengin bir miras b\u0131rakt\u0131: \u00e7e\u015fitli yap\u0131lar, oranlara uyman\u0131n klasik \u00f6rnekleridirler.
Antik\u00e7a\u011f Asya ve Afrika halklar\u0131n\u0131n, \u00fcretim, bilim, edebiyat, sanat alan\u0131nda ger\u00e7ekle\u015ftirdikleri \u015feyler, \u00f6zellikle Akdeniz \u00fclkeleri ve hele g\u00fcn\u00fcm\u00fcz\u00fcn Avrupa devletlerini do\u011furan \u00fclkelerin k\u00fclt\u00fcrleri \u00fczerinde b\u00fcy\u00fck etki yapt\u0131lar.
Her ne kadar bu evrim, olduk\u00e7a yava\u015f olduysa da yeni bir toplumsal d\u00fczende Asya ve Afrika halklar\u0131, madd\u00ee ve manev\u00ee k\u00fclt\u00fcr\u00fcn \u00f6nc\u00fcleri oldular. \u00d6te yandan, Asya ve Afrika halklar\u0131n\u0131n deneyimi, Yunanistan’\u0131n ve Roma’n\u0131n k\u00f6leci toplumlar\u0131nda \u00fcretici g\u00fc\u00e7lerin h\u0131zla geli\u015fmesine katk\u0131da bulundu. [sayfa 82]<\/p>\n
EKONOM\u0130K VE TOPLUMSAL B\u0130\u00c7\u0130MLENME
\u00dcretim ili\u015fkilerinin niteli\u011fi, toplumun iktisad\u00ee d\u00fczenini belirler. Bu d\u00fczen esast\u0131r, \u00fczerinde \u00e7e\u015fitli toplumsal ili\u015fkilerin, fikirlerin, kurumlar\u0131n belirip y\u00fckseldi\u011fi temeldir, \u00e7\u00fcnk\u00fc \u00fcretim tarz\u0131, sonunda toplum ya\u015fam\u0131n\u0131n b\u00fct\u00fcn y\u00f6nlerini belirler. Temel, ilk\u00f6nce toplumun s\u0131n\u0131f bile\u015fimine ba\u011fl\u0131 olan hukuksal ve siyasal kurumlar\u0131, yani devlet \u00f6rg\u00fctlenmesini, dinsel \u00f6rg\u00fctlenmeleri, siyasal grupla\u015fmalar\u0131 vb., k\u0131saca, toplumun siyasal \u00fcstyap\u0131s\u0131n\u0131 belirler. Sonra, dolayl\u0131 olarak, o belirli topluma \u00f6zg\u00fc olan, toplumun ideolojik \u00fcstyap\u0131s\u0131n\u0131 olu\u015fturan her \u015feyi, siyasal, felsef\u00ee, dinsel, edeb\u00ee vb. \u00e7e\u015fitli fikirleri belirler.
Temelin yerini ba\u015fka bir temelin almas\u0131, temeldeki de\u011fi\u015fiklikler, kendilerine uygun olan \u00fcstyap\u0131da, siyasal kurumlarda ve ideolojide, kendilerini g\u00f6sterirler. Ama her ne kadar temele ba\u011fl\u0131 ise de, \u00fcstyap\u0131n\u0131n kendisi de, \u00fcretici g\u00fc\u00e7ler \u00fczerinde bir etki meydana getirir, onlar\u0131n yerini ba\u015fka \u00fcretici g\u00fc\u00e7lerin almas\u0131n\u0131 h\u0131zland\u0131rabilir ya da yava\u015flatabilir.
Demek ki, toplumun t\u00fcm\u00fc, belirli bir birim, bir \u00fcretim tarz\u0131 ve buna \u00f6zg\u00fc bir \u00fcstyap\u0131 ile tarihsel bir kurulu\u015ftur, iktisad\u00ee ve toplumsal bir bi\u00e7imlenmedir.
K\u00f6leci toplumun temeli, feodal ya da kapitalist toplumda oldu\u011fu gibi, uzla\u015fmaz kar\u015f\u0131tt\u0131r; \u00fcretim ara\u00e7lar\u0131n\u0131n \u00f6zel m\u00fclkiyet \u00fczerine ve egemen s\u0131n\u0131f\u0131n, madd\u00ee de\u011ferleri \u00fcretenleri do\u011frudan do\u011fruya s\u00f6m\u00fcrmesi temeli \u00fczerine kurulmu\u015ftur. B\u00f6ylece k\u00f6lelik, iktisad\u00ee ve toplumsal bi\u00e7imlenme b\u00fct\u00fcn\u00fc i\u00e7inde, s\u00f6m\u00fcr\u00fcye dayanan uzla\u015fmaz kar\u015f\u0131t bir bi\u00e7imlenmedir.<\/p>\n
7. ASYA VE AFR\u0130KA’NIN \u00c7E\u015e\u0130TL\u0130 DEVLETLER\u0130NDE K\u00d6LEL\u0130K \u0130L\u0130\u015eK\u0130LER\u0130NDE GEL\u0130\u015eMEN\u0130N \u00d6ZELL\u0130KLER\u0130<\/p>\n
ESK\u0130 MISIR
M\u00d6 4. biny\u0131l\u0131n sonlar\u0131na do\u011fru, M\u0131s\u0131r despotlu\u011funun kurulu\u015fu, insanl\u0131\u011f\u0131n eski tarihinde, en \u00f6nemli evrelerden [sayfa 83] birini g\u00f6sterir. Bu, eski imparatorluk denen d\u00f6nem (M\u00d6 3.000-2.400) oldu. B\u00fcy\u00fck bir orduya sahip olan M\u0131s\u0131rl\u0131lar, Sina yar\u0131madas\u0131n\u0131 ve Nubya’n\u0131n kuzey b\u00f6lgelerini ele ge\u00e7irmek i\u00e7in, sistemli olarak sava\u015flara giri\u015fiyorlard\u0131.
Y\u00f6netimin tek merkezde toplanmas\u0131, \u00fclkede tar\u0131m\u0131n temelini olu\u015fturan sulama sisteminin yetkinle\u015fmesi ve geni\u015flemesi olana\u011f\u0131n\u0131 sa\u011flad\u0131. \u00d6teki u\u011fra\u015flar aras\u0131nda, bal\u0131k\u00e7\u0131l\u0131k ve avc\u0131l\u0131\u011fa \u00e7ok b\u00fcy\u00fck bir rol d\u00fc\u015f\u00fcyordu. Hayvan yeti\u015ftirme ise, geni\u015f otlaklar\u0131n bulundu\u011fu Nil deltas\u0131nda \u00f6zellikle verimliydi.
M\u0131s\u0131r’da ilk iktisad\u00ee ve toplumsal birimler, k\u00f6le sahipleri taraf\u0131ndan ac\u0131mas\u0131z bir bi\u00e7imde s\u00f6m\u00fcr\u00fclen k\u0131r topluluklar\u0131yd\u0131. Daha sonra tap\u0131naklara ait olan tar\u0131m i\u015fletmeleri h\u0131zla yay\u0131ld\u0131lar. T\u0131pk\u0131 Mezopotamya’da oldu\u011fu gibi, k\u0131r toplulu\u011fu kesin olarak s\u0131n\u0131flara b\u00f6l\u00fcnerek ve k\u00f6le sahiplerinin, rahiplerin ve tefecilerin, bu toplulu\u011fun topraklar\u0131na elkoymalar\u0131 sonunda da\u011f\u0131l\u0131p par\u00e7alanmaya ba\u015flad\u0131. Yoksulla\u015fm\u0131\u015f \u00f6zg\u00fcr k\u00f6yl\u00fclerin durumu, k\u00f6lelerin durumundan hi\u00e7 de farkl\u0131 de\u011fildi.
H\u00fck\u00fcmdarl\u0131\u011f\u0131n ve tapmaklar\u0131n yurtluklar\u0131nda oldu\u011fu kadar, k\u00f6le sahiplerine ve y\u00fcksek g\u00f6revlilere ait olan b\u00fcy\u00fck m\u00fclklerde de, ba\u015fl\u0131ca el eme\u011fini k\u00f6leler sa\u011fl\u0131yordu. K\u00f6le say\u0131s\u0131 durmadan art\u0131yordu. Firavunlar, efendiler s\u0131n\u0131f\u0131n\u0131n yarar\u0131na yeni k\u00f6leler, hayvanlar ve ba\u015fka zenginlikler elde etmek i\u00e7in, say\u0131s\u0131z sava\u015flar\u0131 s\u00fcrd\u00fcr\u00fcyorlard\u0131.
M\u0131s\u0131r Krall\u0131\u011f\u0131, k\u00f6le sahipleri iktidar\u0131n\u0131n sa\u011flamla\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131 ba\u015fl\u0131ca g\u00f6rev say\u0131yordu. A\u015f\u0131r\u0131 merkeziyet\u00e7i bir y\u00f6netim sistemi kurulmu\u015ftu. B\u00fcy\u00fck zenginlikler, krall\u0131k hazinesine ak\u0131yordu. Sava\u015f ganimetlerinin yan\u0131nda devlet gelirinin ba\u015fl\u0131ca kayna\u011f\u0131, kalabal\u0131k bir g\u00f6revliler kitlesinin halktan toplad\u0131\u011f\u0131 vergilerdi. Mahkemeler de k\u00f6le sahiplerinin \u00e7\u0131karlar\u0131na hizmet ediyordu. Eyaletlerde, \u00e2det oldu\u011fu \u00fczere, krall\u0131\u011f\u0131n yarg\u0131\u00e7l\u0131k g\u00f6revini de, valiler \u00fczerine al\u0131yordu. Y\u00fcksek yarg\u0131\u00e7, \u00fclkenin y\u00f6netiminde firavunun ba\u015fl\u0131ca [sayfa 84] yard\u0131mc\u0131s\u0131 idi. Firavunun kendisine gelince, o, ulu, “tanr\u0131sal” yarg\u0131lama yetkisinin temsilcisi olarak g\u00f6r\u00fcl\u00fcyordu. Firavunlar\u0131n, onlarla birlikte b\u00fct\u00fcn efendiler s\u0131n\u0131f\u0131n\u0131n \u015fan\u0131na, halk\u0131n ve k\u00f6lelerin \u00e7abas\u0131yla kocaman piramitler dikiliyordu.
Devlet yap\u0131s\u0131, daha sonra, Orta ve Yeni imparatorluklar zaman\u0131nda da hemen hemen oldu\u011fu gibi kald\u0131.<\/p>\n
ESK\u0130 H\u0130ND\u0130STAN
\u0130nd\u00fcs vadisinde yap\u0131lan arkeolojik kaz\u0131lar kan\u0131tl\u0131yor ki, M\u00d6 3. ve 2. biny\u0131llarda, Hindistan halklar\u0131, y\u00fcksek bir uygarl\u0131k d\u00fczeyine ula\u015fm\u0131\u015flard\u0131r.
1. biny\u0131l\u0131n ba\u015flang\u0131c\u0131ndan ba\u015flayarak bir\u00e7ok Hint kabile federasyonlar\u0131, ilk k\u00f6leci devletleri kurdular. Toplumsal farkl\u0131la\u015fma belirginle\u015ftik\u00e7e, asker\u00ee \u015fef -raca-, giderek kabileye egemen oluyor ve toplulu\u011fun y\u00f6netim \u00f6rg\u00fctlerini buyru\u011fu alt\u0131na al\u0131yor. Kabile aristokrasisi, onun \u00e7evresinde grupla\u015f\u0131yor. Daha sonra y\u00f6netim \u00f6rg\u00fctleri, devlet ayg\u0131t\u0131n\u0131n halkalar\u0131n\u0131 olu\u015ftururken, racan\u0131n g\u00f6revleri, babadan o\u011fula ge\u00e7meye ba\u015fl\u0131yor. Ayn\u0131 zamanda, brahmanlar\u0131n durumu da sa\u011flamla\u015f\u0131yor. K\u0131sa bir s\u00fcre \u00f6nce, basit birer dinsel el\u00e7i olanlar, rahipli\u011fi u\u011fra\u015f haline getiriyorlar.
Ama Hindistan’\u0131n despotik devlet\u00ee, daha sonra ortaya \u00e7\u0131kt\u0131; Moryalar hanedan\u0131n\u0131n krallar\u0131 olan \u00c7andragupta ve Azoka taraf\u0131ndan temelleri at\u0131ld\u0131. Moryalar \u0130mparatorlu\u011fu, M\u00d6 4. y\u00fczy\u0131lda, kesin olarak kuruldu.
K\u00f6lelik, Hindistan’da olduk\u00e7a yayg\u0131nd\u0131, ama baz\u0131 \u00f6zellikleri vard\u0131. Ba\u015fka yerlerde oldu\u011fu gibi, burada da, k\u00f6leler, sava\u015f tutsaklar\u0131 ve borcunu \u00f6demeyen bor\u00e7lulardan olu\u015fuyordu. \u00d6zg\u00fcr yurtta\u015flar da e\u015fit de\u011fillerdi, iki de\u011fil, d\u00f6rt gruba b\u00f6l\u00fcn\u00fcyorlard\u0131; bu gruptan “varna”lar, “cati”lerin (daha sonra ortaya \u00e7\u0131kan kastlar\u0131n) ilk\u00f6rnekleri oldular. K\u00f6lele\u015fenler, her zaman alt-varnalar\u0131n temsilcileriydiler, oysa onlar\u0131n efendileri \u00fcst-varnalara ait bulunuyordu. [sayfa 85]
K\u00f6leler ayn\u0131 zamanda devlete ve toplulu\u011fa da ait olabiliyorlard\u0131. K\u00f6le “dvi-pada” (iki-ayakl\u0131 m\u00fclk), evcil hayvan ise “\u00e7atu\u015f-pada” (d\u00f6rt-ayakl\u0131 m\u00fclk) idi.
K\u00f6leler, ileri gelenlerin ve krallar\u0131n hesab\u0131na, ayr\u0131ca kamu yap\u0131lar\u0131n\u0131n yap\u0131m\u0131nda \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorlard\u0131. Bununla birlikte, eski Hindistan’da, b\u00fcy\u00fck toprak m\u00fclkiyeti yayg\u0131n de\u011fildi. K\u00f6lelerin eme\u011finden daha \u00e7ok ev ekonomisinde yararlan\u0131l\u0131yordu. Demek ki, k\u00f6leler, \u00e7o\u011funlu\u011fu ile efendilerinin hem\u015ferileri olduklar\u0131ndan, k\u00f6lelik, hafif ataerkil izler ta\u015f\u0131maktayd\u0131. K\u00f6leler aras\u0131nda kad\u0131nlar a\u011f\u0131r bas\u0131yordu. Onlar\u0131n \u00e7ocuklar\u0131 da, ayn\u0131 \u015fekilde, efendinin m\u00fclk\u00fc say\u0131l\u0131yordu.
K\u00f6lelik ili\u015fkilerinin zay\u0131f geli\u015fmesi, \u00f6zg\u00fcr n\u00fcfusun ekonomik ve toplumsal \u00f6rg\u00fctlenme bi\u00e7imi olan Hint k\u0131r toplulu\u011funun \u00f6zel dengesi ile a\u00e7\u0131klan\u0131yordu. Sulama sistemini s\u00fcrd\u00fcrmek ve geni\u015f cang\u0131l alanlar\u0131n de\u011ferlendirme gereksinmesi, \u00e7abalar\u0131n\u0131n birle\u015ftirilmesini zorunlu k\u0131l\u0131yordu. Topluluk \u00fcyeleri, ayn\u0131 anda tar\u0131ma ve zanaat\u00e7\u0131l\u0131\u011fa at\u0131l\u0131yorlard\u0131. B\u00f6ylelikle topluluk, yaln\u0131z ba\u015f\u0131na kalmaya mahk\u00fbm oluyordu, \u00fclke i\u00e7indeki ekonomik ili\u015fkilerin geli\u015fmesi de gecikmi\u015f bulunuyordu.
Toprak, en yetkili kurum olan devlete ait bulunuyordu. Bu m\u00fclkiyet bi\u00e7imi, ileri gelenlerin yaln\u0131zca k\u00f6leleri s\u0131n\u0131rs\u0131z olarak s\u00f6m\u00fcrmelerine de\u011fil, vergiler arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla \u00f6zg\u00fcr yurtta\u015flar\u0131 soymalar\u0131na da izin veriyordu. Geni\u015f ve karma\u015f\u0131k bir devlet ayg\u0131t\u0131, ileri gelenlerin \u00e7\u0131karlar\u0131n\u0131 savunuyordu.
Asya ve Afrika’n\u0131n \u00f6teki devletlerinde oldu\u011fu gibi, Hint despotizminin ay\u0131rdedici \u00f6zelli\u011fi, krall\u0131k iktidar\u0131n\u0131n tanr\u0131la\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131d\u0131r. Kral, tanr\u0131n\u0131n yery\u00fcz\u00fcndeki temsilcisi idi. Rahipler toplulu\u011fu, bu inan\u0131\u015f\u0131, s\u00fcrd\u00fcrmekle y\u00fck\u00fcml\u00fcyd\u00fcler. Hindistan’da, bu d\u00f6nemde, eski k\u00f6leci toplumun dini olan brahmanl\u0131k, yerini, yava\u015f yava\u015f yeni bir dinsel ak\u0131m olan budizme b\u0131rakt\u0131. [sayfa 86]
Budizm de, s\u0131n\u0131fl\u0131 toplumlardaki b\u00fct\u00fcn \u00f6teki dinler gibi, ezilenleri manen silahs\u0131zland\u0131rmak ve egemen olan s\u00f6m\u00fcr\u00fcc\u00fcler s\u0131n\u0131f\u0131n\u0131n durumunu sa\u011flamla\u015ft\u0131rmakla y\u00fck\u00fcml\u00fcyd\u00fc.<\/p>\n
ESK\u0130 \u00c7\u0130N
\u00c7in’de \u015eang (Yin) denilen ilk k\u00f6leci devlet, M\u00d6 18. y\u00fczy\u0131lda kuruldu. K\u00f6lelik d\u00fczeni, ancak \u00e7ok sonra, M\u00d6 5. ve 3. y\u00fczy\u0131llar aras\u0131nda a\u00e7\u0131l\u0131p geli\u015fti. 3. y\u00fczy\u0131l\u0131n sonunda koskoca bir imparatorluk, eski \u00c7in \u0130mparatorlu\u011fu kuruldu.
Bu d\u00f6nemde, k\u00f6le eme\u011finin rol\u00fc \u00f6nem kazand\u0131. K\u00f6leler, \u00f6zel ki\u015filere oldu\u011fu kadar devlete de aittir. Kom\u015fu kabilelerle yap\u0131lan bitmez t\u00fckenmez sava\u015flar, ayr\u0131ca i\u00e7 sava\u015flar (imparatorlu\u011fun kurulu\u015fundan \u00f6nce) bol say\u0131da k\u00f6le sa\u011fl\u0131yordu. \u0130\u015flenen su\u00e7 ve cinayetlerin cezaland\u0131r\u0131l\u0131\u015f\u0131 da, \u00f6nemli bir k\u00f6le kayna\u011f\u0131yd\u0131. Bu, egemen s\u0131n\u0131f i\u00e7in \u00e7ok etkili bir toplumsal bask\u0131 arac\u0131yd\u0131. Yasalara ve eski geleneklere k\u00fc\u00e7\u00fck bir kar\u015f\u0131 koyma, a\u011f\u0131r su\u00e7 olarak nitelendiriliyordu. Klan aristokrasisinden gelme b\u00fcy\u00fck k\u00f6le sahipleri, ilkel topluluk kal\u0131nt\u0131lar\u0131n\u0131n s\u00fcrd\u00fcr\u00fclmesinde yarar g\u00f6r\u00fcyorlard\u0131. K\u00f6le haline gelen mahk\u00fbmlar, devlete ait oluyordu.
K\u00f6le al\u0131\u015fveri\u015fi, \u00f6zellikle k\u00f6ken bak\u0131m\u0131ndan \u00c7inli olmayan k\u00f6lelerin al\u0131m-sat\u0131m\u0131, b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fclere ula\u015fm\u0131\u015ft\u0131. K\u00f6le eme\u011fi, her yerde kullan\u0131l\u0131yordu. B\u00fcy\u00fck \u00e7apta k\u00f6leci \u00f6zel i\u015fletmeler ortaya \u00e7\u0131k\u0131yordu. Sahip olunan k\u00f6lelerin say\u0131s\u0131, b\u00fcy\u00fck m\u00fclk sahiplerinin zenginlik ve kudretinin \u00f6l\u00e7\u00fct\u00fc haline geldi.<\/p>\n
URARTU, HARZEM, KU\u015eANLAR KRALLI\u011eI
M\u00d6 2. biny\u0131l\u0131n sonlar\u0131 ile 1. biny\u0131l\u0131n ba\u015flar\u0131nda Transkafkasya’da ve Ermenistan yaylas\u0131 \u00fczerinde pek \u00f6nemli olmayan bir\u00e7ok k\u00f6leci devlet ortaya \u00e7\u0131kt\u0131. Bunlar aras\u0131nda, M\u00d6 9. ve 8. y\u00fczy\u0131llarda b\u00fcy\u00fck bir geli\u015fmeye ula\u015fm\u0131\u015f olan Urartu devletini belirtelim. Asurlu fatihlere kar\u015f\u0131 sava\u015f\u0131mda Urartu, antik\u00e7a\u011f\u0131n en eski, en \u00f6nemli devletlerinden biri oldu. [sayfa 87] Urartu devleti, bug\u00fcnk\u00fc Transkafkasya Sovyet Cumhuriyeti topraklar\u0131n\u0131n bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fc i\u00e7ine al\u0131yordu.
\u0130lkel topluluk d\u00fczeninin \u00f6nemli kal\u0131nt\u0131lar\u0131 ile k\u00f6lelik ili\u015fkileri, Urartu’yu niteliyordu. K\u00f6leler, \u00f6zel ki\u015filere ve toplulu\u011fa ait bulunuyordu. K\u00f6le eme\u011fi, sulamaya dayanan tar\u0131mda geni\u015f olarak kullan\u0131l\u0131yordu.
Orta Asya’da, \u00f6zellikle bug\u00fcnk\u00fc Sovyet Cumhuriyetleri topraklan \u00fczerinde, gene M\u00d6 1. biny\u0131l\u0131n ba\u015flar\u0131nda, k\u00f6leci devletler (\u00f6zellikle Harzem) kuruldu. Bunlar, M\u00d6 1. y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015flang\u0131c\u0131nda, daha sonra egemenli\u011fini Kuzey Hindistan’a ve Sin-Kiang’a kadar geni\u015fleten g\u00fc\u00e7l\u00fc Ku\u015fanlar Krall\u0131\u011f\u0131n\u0131 olu\u015fturdular. Ku\u015fanlar Krall\u0131\u011f\u0131, toplumsal ili\u015fkilerin birbirinden farkl\u0131 oldu\u011fu b\u00f6lgelerden olu\u015fuyordu, ama yava\u015f yava\u015f geli\u015fmi\u015f k\u00f6leci b\u00f6lgeler egemen duruma ge\u00e7tiler. Ensonu, k\u00f6leci d\u00fczen, krall\u0131\u011f\u0131n b\u00fct\u00fcn topraklar\u0131 \u00fczerinde yerle\u015fti.<\/p>\n
M\u0130NALILAR KRALLI\u011eI
Eski Arabistan’da, Minal\u0131lar Krall\u0131\u011f\u0131 Yemen’i, Bat\u0131 Hadramut’u ve K\u0131z\u0131ldeniz k\u0131y\u0131lar\u0131n\u0131 i\u00e7ine al\u0131yordu.
Burada, klan ve kabile d\u00fczeninin g\u00fc\u00e7l\u00fc kal\u0131nt\u0131lar\u0131na kar\u015f\u0131n, k\u00f6lelik ili\u015fkileri geli\u015fiyordu. K\u00f6leler, en \u00e7ok Afrikal\u0131 idiler: Habe\u015f, Nubyal\u0131 vb.. Devlet, \u00f6nemli bir geli\u015fme d\u00fczeyine ula\u015ft\u0131; b\u00fcy\u00fck sulama kanallar\u0131, bentler, saraylar ve ba\u015fka yap\u0131lar yapt\u0131lar.
M\u00d6 7. ve 6. y\u00fczy\u0131llarda, k\u00f6leci ba\u015fka bir Arap devleti olan Saba Krall\u0131\u011f\u0131, Mina Krall\u0131\u011f\u0131n\u0131 yuttu. Saba Krall\u0131\u011f\u0131 da, \u00e7ok geli\u015fmi\u015f bir tar\u0131ma sahipti. Saba Krall\u0131\u011f\u0131n\u0131n ba\u015fkenti Maryaba kentinin yak\u0131nlar\u0131nda eski d\u00fcnyan\u0131n \u00fcnl\u00fc bir bendi bulunuyordu. Bent, y\u00fczy\u0131llar boyunca, G\u00fcney Arabistan sulama a\u011f\u0131n\u0131n merkez\u00ee yap\u0131t\u0131 oldu.
Baz\u0131 eski devletlerin tarihinden \u00e7\u0131kar\u0131lan bilgiler, toplumsal evrim yasalar\u0131n\u0131n evrensel ve dokunulmaz olduklar\u0131na tan\u0131kl\u0131k etmektedir. Her yanda \u00fcretici g\u00fc\u00e7lerin geli\u015fmesi, [sayfa 88] ilkel toplulu\u011fun par\u00e7alanmas\u0131na, k\u00f6leli\u011fin ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131na ve genel olarak despotik, olan k\u00f6leci devletlerin kurulu\u015funa neden olmaktad\u0131r.<\/p>\n
DEVLETLERARASI \u0130L\u0130\u015eK\u0130LER\u0130N KURULMASI
\u00c7e\u015fitli k\u00f6leci devletler aras\u0131ndaki \u00e7\u0131kar \u00e7at\u0131\u015fmas\u0131, kendi \u00f6z \u00fclkesinin k\u00f6le sahipleri hesab\u0131na ba\u015fka halklar\u0131n i\u00e7i\u015flerine kar\u0131\u015f\u0131lmas\u0131, m\u00fcdahaleye u\u011frayan devletleri kar\u015f\u0131-\u00f6nlemler almaya zorlad\u0131. Bunun \u00fczerine, en tehlikeli d\u00fc\u015fman devleti ezmek i\u00e7in, m\u00fcttefikler aranmaya ba\u015flan\u0131yor. Devletin \u00e7\u0131karlar\u0131n\u0131n tan\u0131nmas\u0131n\u0131 g\u00fcven alt\u0131na alan ya da \u00e7\u0131karlar\u0131na zarar getiren ve sonu\u00e7 olarak da devletler aras\u0131nda egemenlik ve ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131k ili\u015fkileri yaratan devletleraras\u0131 anla\u015fmalar ortaya \u00e7\u0131k\u0131yordu.
Bununla birlikte, o \u00e7a\u011fda, diplomatik ili\u015fkiler hen\u00fcz \u00e7ok az geli\u015fmi\u015fti. Genel olarak, devletleraras\u0131 ili\u015fkiler, devlet ba\u015fkanlar\u0131 aras\u0131ndaki yaz\u0131\u015fmalar\u0131n \u00f6tesine ge\u00e7miyordu. Kural olarak, s\u00fcrekli diplomatik temsilciler yoktu. El\u00e7iler g\u00f6nderilmesi, hen\u00fcz d\u00fczene girmemi\u015fti. [sayfa 89]<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
\u0130K\u0130NC\u0130 KISIM K\u00d6LEC\u0130 TOPLUM B\u0130R\u0130NC\u0130 B\u00d6L\u00dcM ASYA VE AFR\u0130KA’NIN K\u00d6LEC\u0130 TOPLUMLARI \u0130LKEL toplulu\u011fa \u00f6zg\u00fc \u00fcretim tarz\u0131 ve d\u00fczeni, ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz olarak, sonuna var\u0131yordu. Ama bu zaman\u0131 ge\u00e7mi\u015f d\u00fczenin yerini, zorunlu olarak, k\u00f6lelik d\u00fczeninin almas\u0131, bu k\u00f6lelik d\u00fczeninin, hi\u00e7bir \u015fekilde, birdenbire ortaya \u00e7\u0131kaca\u011f\u0131 ve bir at\u0131l\u0131mda eski \u00fcretim ili\u015fkilerinin yerini alaca\u011f\u0131 anlam\u0131na gelmiyordu. \u0130lkel toplulu\u011fun ba\u011fr\u0131nda ortaya […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[151],"tags":[],"class_list":{"0":"post-4760","1":"post","2":"type-post","3":"status-publish","4":"format-standard","6":"category-ilkel-koleci-ve-feodal-toplum"},"yoast_head":"\n