![](\"http:\/\/kapak.netkitap.com\/075bk\/I\/ilkel_koleci_feodal_toplum_37557.jpg\")
2.KISIM ,2. B\u00d6L\u00dcM AMER\u0130KA’NIN K\u00d6LEC\u0130 DEVLETLER\u0130<\/p>\n2.KISIM ,2. B\u00d6L\u00dcM AMER\u0130KA’NIN K\u00d6LEC\u0130 DEVLETLER\u0130<\/p>\n
BURJUVA bilginleri, \u00f6zellikle Amerikal\u0131 bilginler, G\u00fcney ve Kuzey Amerika halklar\u0131n\u0131n \u00f6zel bir evrim yolu izlemi\u015f olmalar\u0131 gerekti\u011fini ileri s\u00fcrerler. Bununla, toplumsal evrim yasalar\u0131n\u0131n evrensel niteli\u011fini, hatta bu yasalar\u0131n varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00e7\u00fcr\u00fctmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar. Ger\u00e7ekte, bu iki Amerika k\u0131tas\u0131, ilkel toplulu\u011fun par\u00e7alan\u0131\u015f\u0131nda ve s\u0131n\u0131fl\u0131 toplumun olu\u015fumunda, bir gecikme ile \u00f6tekilerden ayr\u0131l\u0131rlar; bunun, Amerika yerlilerinin fizik ve manev\u00ee bak\u0131mdan s\u00f6zde a\u015fa\u011f\u0131 olmalar\u0131yla hi\u00e7bir ilgisi yoktur. Amerika’da insanlar\u0131n ya\u015famaya ba\u015flay\u0131\u015f\u0131 \u00e7ok daha sonra oldu\u011fundan, yerle\u015fik ya\u015fama ge\u00e7ilmesinden ve \u00fcretici g\u00fc\u00e7lerin geli\u015ftirilmesinden \u00f6nce, koskoca iki k\u0131tan\u0131n de\u011ferlendirilmesi, binlerce y\u0131l\u0131 gerektirdi. [sayfa 90] \u00d6te yandan, hayvanlar \u00e2leminin \u00f6zel niteli\u011fi dolay\u0131s\u0131yla, tar\u0131m ile hayvanc\u0131l\u0131k aras\u0131ndaki i\u015fb\u00f6l\u00fcm\u00fc, Amerika’da son derece zay\u0131f oldu, bazan hi\u00e7 olmad\u0131.
Amerikan toplumunun a\u011f\u0131r geli\u015fmesi \u00f6yle oldu ki, \u0130spanyollar, Yeni D\u00fcnya’da (Avrupal\u0131lar Amerika’y\u0131 b\u00f6yle adland\u0131rm\u0131\u015flard\u0131), ilkel d\u00fczeni, kabile federasyonlar\u0131n\u0131 ve k\u00f6leci despotizmi buldular, oysa \u00f6te yandan, kapitalizmin kanl\u0131 \u015fafa\u011f\u0131 Avrupa’n\u0131n \u00fczerine do\u011fmak \u00fczereydi.
\u0130lk federasyonlar aras\u0131nda, bug\u00fcnk\u00fc \u015eili topraklar\u0131 \u00fczerinde, d\u00f6rt Arokan {mapuches) kabilesinin birli\u011fini belirtelim. Kopolikan ve Lotaro adl\u0131 \u015feflerinin y\u00f6netiminde g\u00fc\u00e7lenmi\u015f olan bu kabileler birli\u011fi, istil\u00e2c\u0131lar\u0131 \u015fiddetli bozgunlara u\u011fratt\u0131lar. \u0130spanyollar, Arokanlar\u0131n direni\u015fini k\u0131rmay\u0131 ba\u015faramad\u0131lar.<\/p>\n
MAYA TOPLUMU
Maya kabileleri, MS 1. y\u00fczy\u0131l\u0131n hemen ba\u015flar\u0131nda, Y\u00fckatan yar\u0131madas\u0131 ve \u00e7evresindeki b\u00f6lgelerde y\u00fcksek bir uygarl\u0131k yaratm\u0131\u015flard\u0131. Bu, bir site-devletler k\u00fcmelenmesi oldu.
Her Maya devleti, bir kent ile ona biti\u015fik b\u00f6lgelerden olu\u015fuyordu. Devlet ba\u015fkan\u0131, b\u00fct\u00fcn iktidar\u0131: yasama, y\u00fcr\u00fctme, yarg\u0131lama ve dinsel yetkiyi elinde toplam\u0131\u015ft\u0131. Rahipler ve asker\u00ee \u015fefler, en yak\u0131n yard\u0131mc\u0131lar\u0131 idiler. K\u00f6lelik, yayg\u0131n bir bi\u00e7imde uygulanmaktayd\u0131. K\u00f6leler, sava\u015flarla, k\u00f6le ticaretiyle ve bor\u00e7 y\u00fcz\u00fcnden k\u00f6lele\u015ftirmeyle sa\u011flan\u0131yordu. Eski \u00c7in’de de oldu\u011fu gibi, insanlar, i\u015fledikleri her \u00e7e\u015fit “su\u00e7”tan dolay\u0131 k\u00f6lele\u015febiliyordu.
Tacirler, \u00f6nemli bir tabaka olu\u015fturuyorlard\u0131. Y\u00fckatan’da, maden cevherleri yoktu, bu da. Mayalar\u0131n, kendi aralar\u0131nda ve kom\u015fu halklarla yapt\u0131klar\u0131 de\u011fi\u015fime canl\u0131l\u0131k veriyordu. Kakao taneleri, para yerine kullan\u0131l\u0131yordu.
Bitki \u00f6rt\u00fcs\u00fcn\u00fcn yak\u0131lmas\u0131 ile a\u00e7\u0131lan tarlalar \u00fczerinde yap\u0131lan gezici tar\u0131m, ekonomik ya\u015fam\u0131n temelini olu\u015fturuyordu. [sayfa 91] Mayalar, m\u0131s\u0131r, meyve a\u011fa\u00e7lar\u0131, baklagiller, pamuk, kakao vb. yeti\u015ftiriyorlard\u0131. \u00c7ok usta tar\u0131mc\u0131lar, m\u0131s\u0131r gibi bir tah\u0131ldan \u00e7e\u015fitli t\u00fcrler yaratmas\u0131n\u0131 bildiler. Bu t\u00fcrlerden biri, en turfandas\u0131, “horoz \u00f6t\u00fc\u015f\u00fc” diye adland\u0131r\u0131ld\u0131.
Maya zanaat\u00e7\u0131lar\u0131 yetkin ustalard\u0131: dokumac\u0131lar, kuyumcular, silah yap\u0131mc\u0131lar\u0131, ta\u015f yontucular\u0131, kemik, a\u011fa\u00e7 ve ta\u015f \u00fczerinde \u00e7al\u0131\u015fan heykelciler, ku\u015f t\u00fcyleri ile s\u00fcsler yapanlar vb.. Madenlere sahip olmad\u0131klar\u0131ndan Mayalar, avadanl\u0131klar, i\u015f aletleri, silahlar yapmak i\u00e7in obsidiyen (yanarda\u011f cam\u0131) denilen, \u00e7ok sert ve dayan\u0131kl\u0131 do\u011fal bir cam kullan\u0131yorlard\u0131.
Dinsel ayinler \u00e7ok karma\u015f\u0131k ve zengindi. \u00c7ok say\u0131daki kudretli ve korkun\u00e7 tanr\u0131lar, durmadan yeni yeni insan kurbanlar istiyorlard\u0131; bu da, basit \u00e7ift\u00e7iler ve k\u00f6leleri korkutuyor ve onlar\u0131 ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131k alt\u0131nda tutuyordu. Bununla birlikte, baz\u0131 bulgular, s\u0131n\u0131f sava\u015f\u0131m\u0131n\u0131n zaman zaman k\u0131z\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131na inanmam\u0131z\u0131 sa\u011fl\u0131yordu.
Bilgilerin birikimi, tar\u0131msal uygarl\u0131\u011f\u0131n pratik gereksinmeleri, matematik, g\u00f6kbilim, tarih gibi bilimlerin ana \u00e7izgilerini ortaya \u00e7\u0131kard\u0131. Mayalar, yirmi say\u0131s\u0131na dayanan bir sayma sistemi yaratt\u0131 ve s\u0131f\u0131r\u0131 tan\u0131mlamak i\u00e7in \u00f6zel bir i\u015faret kulland\u0131lar. Maya takviminin bir y\u0131l\u0131, dakikas\u0131 dakikas\u0131na hesaplanm\u0131\u015ft\u0131 ve bug\u00fcnk\u00fc takvimimizden \u00e7ok daha b\u00fcy\u00fck bir kesinlikteydi. Maya halk\u0131, hiyeroglif yaz\u0131s\u0131n\u0131 icat etti ve geni\u015f \u00f6l\u00e7\u00fcde kulland\u0131. Her jat\u00f6n d\u00f6nemi (Maya takviminde genel olarak 20 y\u0131la e\u015fit olan bir zaman d\u00f6nemi), \u00fczerine ge\u00e7en d\u00f6nemin \u00f6nemli olaylar\u0131n\u0131 anlatan yaz\u0131lar\u0131n kaz\u0131ld\u0131\u011f\u0131, ta\u015ftan bir duvar dikiliyordu. Maya kitaplar\u0131, akordeon gibi katlanm\u0131\u015f \u00f6zel k\u00e2\u011f\u0131ttan ve uzun \u015feritlerden yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. Bu kitaplar\u0131n binlercesi, \u0130spanyol papaz\u0131 Diego de Landa’n\u0131n emri \u00fczerine yak\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.
Mayalar \u00f6nemli mimarl\u0131k, heykelcilik ve duvar ressaml\u0131\u011f\u0131 an\u0131tlar\u0131 b\u0131rakt\u0131lar.
Maya halk\u0131n\u0131n da\u011f\u0131lmas\u0131, s\u00fcrekli i\u00e7 sava\u015flar, \u0130spanyol [sayfa 92] istil\u00e2c\u0131lar\u0131na, Y\u00fckatan’\u0131 ve kom\u015fu b\u00f6lgeleri ele ge\u00e7irmek, \u00f6zg\u00fcn ve zengin bir uygarl\u0131\u011f\u0131 yoketmek f\u0131rsat\u0131n\u0131 verdi.<\/p>\n
AZTEKLER DEVLET\u0130
Birka\u00e7 y\u00fczy\u0131l boyunca Meksika yaylas\u0131 \u00fczerinde, Y\u00fckatan’\u0131n kuzeyinde Teno\u015fkalar ya da Aztek kabileleri taraf\u0131ndan kurulmu\u015f ba\u015fka bir k\u00f6leci devlet ya\u015fad\u0131. Da\u011fl\u0131k Texcoco g\u00f6l\u00fcn\u00fcn g\u00fc\u00e7l\u00fckle eri\u015filebilir adalar\u0131 \u00fczerine \u00e7\u0131kan Teno\u015fkalar, akraba kabilelere kendileriyle birle\u015fmeyi zorla kabul ettirdiler; ki bu birle\u015fme ilerdeki devletin \u00e7ekirde\u011fi oldu.
\u0130spanyollar geldikleri zaman, bu birle\u015fmenin bir k\u00f6leci despotik devlete d\u00f6n\u00fc\u015fmesi tamamlanma yolunda idi. Kabile y\u00f6netimi h\u00e2l\u00e2 vard\u0131, ama \u00e7ok de\u011fi\u015fmi\u015f bir bi\u00e7imdeydi, g\u00f6revleri de de\u011fi\u015fmi\u015fti. Meksika ovas\u0131na, nispeten ge\u00e7 yerle\u015fmi\u015f olan Aztekler, Meksika’n\u0131n \u00f6teki halklar\u0131 olan Olmekler’in, Toltekler’in, Mikstekler’in vb. zengin k\u00fclt\u00fcrlerini kendilerine malettiler. Ve h\u0131zla, \u00e7ok ileri bir uygarl\u0131k olan kendi \u00f6z uygarl\u0131klar\u0131n\u0131 yaratabildiler.
B\u00fct\u00fcn iktidar\u0131 elinde tutan devlet ba\u015fkan\u0131, \u00e7ok dallanm\u0131\u015f y\u00f6netim ayg\u0131t\u0131na, orduya ve rahiplere dayan\u0131yordu. S\u00fcrekli sava\u015flar s\u0131ras\u0131nda, Aztekler, pek \u00e7ok tutsak ele ge\u00e7iriyorlard\u0131. Bu tutsaklar\u0131n bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc tanr\u0131lara kurban ediliyor, bir k\u0131sm\u0131 ise k\u00f6le oluyordu. K\u00f6le al\u0131m-sat\u0131m\u0131 yan\u0131nda, bor\u00e7 y\u00fcz\u00fcnden k\u00f6lele\u015fme de, ba\u015fka bir k\u00f6lelik kayna\u011f\u0131 idi. K\u00f6leler, en yorucu i\u015fleri yapmak zorundayd\u0131lar; \u00e7ok kez de beden\u00ee cezalara, \u00f6l\u00fcm cezas\u0131na \u00e7arpt\u0131r\u0131l\u0131yorlard\u0131.
\u00d6zg\u00fcr yurtta\u015flar, Hindistan’daki varnalara ve Babil’in b\u00fct\u00fcn yurtta\u015fl\u0131k haklar\u0131na sahip olanlar ile “boyune\u011fen” yurtta\u015flar aras\u0131ndaki b\u00f6l\u00fcnmeye benzeyen bir\u00e7ok gruplara ayr\u0131l\u0131yorlard\u0131. Kabilelerin \u00f6zg\u00fcr \u00fcyeleri, alt gruplardan birini olu\u015fturuyorlard\u0131. Bunlar\u0131n eme\u011fiyle yarat\u0131lan \u00fcr\u00fcn\u00fcn ilk \u00f6nemli bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcne, devlet taraf\u0131ndan, ordunun bak\u0131m\u0131 ve beslenmesi i\u00e7in elkonuyor ve bu, h\u00fck\u00fcmdar\u0131n, aristokrasinin [sayfa 93] ve rahiplerin zenginlik kayna\u011f\u0131n\u0131 olu\u015fturuyordu.
Tar\u0131m, uygarl\u0131\u011f\u0131n temeli oldu. Meksika, \u00f6zellikle Aztekler, d\u00fcnyaya, kakao, kau\u00e7uk, domates, m\u0131s\u0131r gibi \u00e7ok de\u011ferli bitkileri verdiler. Ekilebilir topraklardan yoksun olan Aztekler, g\u00f6l \u00fczerinde yapay adalar yapt\u0131lar ve bunlar \u00fczerinde y\u00fczen bah\u00e7eler, tar\u0131m i\u015fletmeleri (plantasyonlar) kurdular. Hayvanc\u0131l\u0131k yayg\u0131n de\u011fildi.
Zanaat\u00e7\u0131l\u0131k \u00e7ok geli\u015fmi\u015fti. Kuyumcular, silah yap\u0131mc\u0131lar\u0131, madenciler, \u00e7\u00f6mlek\u00e7iler, pek usta zanaat\u00e7\u0131lard\u0131. M\u00fczelerde, onlar\u0131n yapt\u0131klar\u0131 nesneler, bug\u00fcn bile hayranl\u0131kla seyredilebilmektedir.
Ticaret, d\u0131\u015f ticaret de dahil olmak \u00fczere, \u00e7ok parlakt\u0131. Alt\u0131n tozu ile dolu \u00e7e\u015fitli uzunluklardaki telek saplar\u0131, para olarak kullan\u0131l\u0131yordu.
Aztekler, kendi piktografik (resimlerle anlatan) yaz\u0131lar\u0131n\u0131 yaratt\u0131lar. Baz\u0131 kavramlar\u0131 betimlemek i\u00e7in, ku\u015fkusuz, \u00f6teki halklar\u0131n yaz\u0131lar\u0131ndan ald\u0131klar\u0131 hiyeroglif i\u015faretlerini de kullan\u0131yorlard\u0131.
Aztek sanat\u0131, \u00f6zellikle mimarl\u0131k, heykelcilik yap\u0131tlar\u0131, piktografik yaz\u0131 ile yaz\u0131lan edebiyat yap\u0131tlar\u0131, ya\u011fl\u0131boya resimler, Azteklerin ba\u015fkenti Teno\u015ftitlan’\u0131n (bug\u00fcnk\u00fc Meksiko’nun) \u0130spanyol ser\u00fcvencisi Cortez’in askerleri taraf\u0131ndan barbarca tahrip edilmesi s\u0131ras\u0131nda, hemen hemen t\u00fcm\u00fcyle yak\u0131l\u0131p y\u0131k\u0131ld\u0131, yokedildi. Korunabilen pek az yap\u0131t, Aztek uygarl\u0131\u011f\u0131n\u0131n y\u00fcksek d\u00fczeyine tan\u0131kl\u0131k eder.<\/p>\n
\u015e\u0130B\u015eA DEVLETLER\u0130
Hintli (k\u0131z\u0131lderili) \u015eib\u015falar\u0131n k\u00fc\u00e7\u00fck devletleri, bug\u00fcnk\u00fc Kolombiya topraklar\u0131 \u00fczerinde bulunuyordu. Bilginlerin sahip olduklar\u0131 bilgiler, bizce, \u015eib\u015fa toplumunu do\u011fru olarak de\u011ferlendirecek \u00f6l\u00e7\u00fcde de\u011fildir. Bununla birlikte, az ya da \u00e7ok, kesinlikle, bunun, k\u00f6leli\u011fin geli\u015fme yolunda bulundu\u011fu s\u0131n\u0131fl\u0131 bir toplum oldu\u011fu s\u00f6ylenebilir. [sayfa 94]<\/p>\n
T\u0130AHUANAKO
Amerika’n\u0131n en geni\u015f devleti, Tiahuanako ya da yanl\u0131\u015f olarak adland\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131 gibi “\u0130nkalar \u0130mparatorlu\u011fu” oldu.
Tiahuanako tarihi, son derece tahrif edilmektedir. G\u00fcney Amerika’n\u0131n bir\u00e7ok devletlerinde ve ba\u015fka yerlerde, okullarda ve \u00fcniversitelerde, Tiahuanako’nun “sosyalist”, hatta “kom\u00fcnist” d\u00fczeninin teorisi \u00f6\u011fretilir. Bu t\u00fcr anlat\u0131mlar\u0131n toplumsal nedenini anlamak kolayd\u0131r. Bu teorinin temel direklerinden biri olan Frans\u0131z Louis Bodin, hemen hemen sosyalist olan bu sistemde, \u00f6zg\u00fcr insan ile k\u00f6le aras\u0131ndaki ayr\u0131m bazan \u00e7ok g\u00fc\u00e7l\u00fckle g\u00f6r\u00fcl\u00fcyordu, diye yaz\u0131yordu.
\u00d6yleyse ger\u00e7ek toplumsal Tiahuanako d\u00fczeni hangisidir?
Tiahuanako devleti, hemen hemen bug\u00fcnk\u00fc b\u00fct\u00fcn Peru ve Ekvator topraklar\u0131 \u00fczerinde, Bolivya’n\u0131n, Arjantin’in ve \u015eili’nin de b\u00fcy\u00fck bir k\u0131sm\u0131 \u00fczerinde yay\u0131l\u0131yordu. Kendilerine, G\u00fcne\u015fin ve Ay\u0131n torunlar\u0131 diyen \u0130nkalar, \u00fclkede, egemendiler. Ba\u015flar\u0131nda Sapa \u0130nka (“mutlak y\u00f6netmen \u0130nka”) unvan\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131yan otokrat bir \u015fef bulunuyordu. Sapa \u0130nka, milyonlarca uyru\u011funun, kabilelerin ve halklar\u0131n yazg\u0131s\u0131n\u0131 elinde tutuyordu. Asker\u00ee \u015feflerden, say\u0131s\u0131z g\u00f6revlilerden ve rahiplerden olu\u015fan k\u00f6leci s\u0131n\u0131f\u0131n \u00e7\u0131karlar\u0131n\u0131 ki\u015file\u015ftiriyordu. Sonu gelmez sava\u015flarda, \u0130nkalar, kom\u015fu Hintli kabileleri ve halklar\u0131, egemenlikleri alt\u0131na al\u0131yorlard\u0131. Kimi zaman bunlardan baz\u0131lar\u0131n\u0131 yeni topraklar \u00fczerine do\u011fru s\u00fcr\u00fcyorlard\u0131 ve onlar\u0131, yanakonas (“kara adamlar”) dedikleri k\u00f6lelere d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fcyorlard\u0131. Eski bir efsaneye g\u00f6re, ilkin, alt\u0131bin Hintli, b\u00fcy\u00fck \u015fefe kar\u015f\u0131 bir ayaklanmaya kat\u0131ld\u0131klar\u0131 i\u00e7in k\u00f6lele\u015ftirilmi\u015fti. K\u00f6lelerin \u00e7ocuklar\u0131 da gene k\u00f6le oluyorlard\u0131.
Asya ve Afrika’da oldu\u011fu gibi, toplumun toplumsal ve ekonomik h\u00fccresi olan topluluk \u00fcyelerinin ko\u015fullar\u0131, k\u00f6lelerinkinden \u00e7ok az ayr\u0131m g\u00f6steriyordu. Topluluk \u00fcyeleri, [sayfa 95] \u00fcr\u00fcn\u00fcn \u00fc\u00e7te birini \u0130nka’ya, \u00f6teki \u00fc\u00e7te-birini G\u00fcne\u015fe, yani rahiplere teslim etmek zorundayd\u0131lar; bundan ba\u015fka, yerel \u015feflerin ge\u00e7imlerini de sa\u011flamak zorundayd\u0131lar. B\u00f6ylece \u00e7ift\u00e7i emek \u00fcr\u00fcn\u00fcn\u00fcn \u00fc\u00e7te-birinden az\u0131n\u0131 elinde tutabiliyordu. Topluluklar, sulama sistemlerinin iyi halde tutulmas\u0131na g\u00f6zkulak olmal\u0131, onarmalara giri\u015fmeli, yeni kanallar a\u00e7mal\u0131, madenler i\u00e7in el eme\u011fi sa\u011flamal\u0131, yollar yapmal\u0131 ve onarmal\u0131yd\u0131lar.
Topluluk \u00fcyeleri, serbest\u00e7e yer de\u011fi\u015ftirme hakk\u0131na sahip de\u011fillerdi, g\u00f6revlilerin ve \u015feflerin kendilerine verdiklerini yiyebiliyorlar, bir\u00f6rnek giyiniyorlard\u0131. Sapa \u0130nka, \u0130nka aristokrasisi, rahipler, \u0130nkalardan yana ge\u00e7mi\u015f olan belliba\u015fl\u0131 kabilelerin ileri gelenleri, b\u00fcy\u00fck bir bolluk i\u00e7inde ya\u015f\u0131yorlard\u0131. K\u00f6leler ve topluluk \u00fcyeleri, onlar i\u00e7in, g\u00f6rkemli saraylar, alt\u0131nla ve de\u011ferli cisimlerle zengin bir bi\u00e7imde s\u00fcslenmi\u015f tapmaklar yap\u0131yorlard\u0131.
\u0130nka k\u00f6leci devletinin sahip \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 topluluklar ve k\u00f6leler taraf\u0131ndan yarat\u0131lan koskoca madd\u00ee mallar y\u0131\u011f\u0131n\u0131, kalabal\u0131k bir ordu ve bir devlet ayg\u0131t\u0131n\u0131n gereksinmelerini kar\u015f\u0131lamaya yar\u0131yordu.
Tiahuanako tarihi, zorlu s\u0131n\u0131f sava\u015f\u0131 oluntular\u0131 ile doludur. Yenik kabilelerin despotizme kar\u015f\u0131 ba\u015fkald\u0131r\u0131s\u0131, Ke\u015fua dilinde yaz\u0131lm\u0131\u015f “Apu Ollantay” halk dram\u0131 gibi ilgin\u00e7 bir edeb\u00ee yap\u0131tta ifadesini bulmu\u015ftu.
Tiahuanako’nun madd\u00ee ve manev\u00ee k\u00fclt\u00fcr\u00fc, b\u00fcy\u00fck bir \u00fcst\u00fcnl\u00fc\u011fe ula\u015fm\u0131\u015ft\u0131. Sulamak tar\u0131m, \u0130nka uygarl\u0131\u011f\u0131n\u0131n temelini olu\u015fturuyordu. Usta emek\u00e7iler, say\u0131s\u0131z kanallar a\u00e7\u0131yor, sa\u011f yama\u00e7lar\u0131n\u0131, sulanabilir geni\u015f teraslar haline getiriyorlard\u0131. Baz\u0131 bilgilere g\u00f6re, Tiahuanakolar, otlar\u0131 bile suluyorlard\u0131. \u0130nkalar, kinoa (bir dar\u0131 \u00e7e\u015fidi), m\u0131s\u0131r, patates, biber, t\u0131bb\u00ee bitkiler vb. gibi on kadar bitkinin tar\u0131m\u0131n\u0131 yap\u0131yorlard\u0131. Guano (bir \u00e7e\u015fit ku\u015f g\u00fcbresi), verimi art\u0131rmak i\u00e7in tarlalarda kullan\u0131l\u0131yordu.
Hayvanc\u0131l\u0131k, Amerika’n\u0131n ba\u015fka b\u00f6lgelerinden farkl\u0131 [sayfa 96] olarak daha \u00e7ok geli\u015fti, \u0130nkalar, lama ve ayn\u0131 cinsten hayvanlar, k\u00fcmes hayvanlar\u0131 yeti\u015ftiriyorlard\u0131. S\u00fcr\u00fclerin b\u00fcy\u00fck bir k\u0131sm\u0131, Sapa \u0130nka’n\u0131n mal\u0131 say\u0131l\u0131yordu.
\u00d6nemli s\u00fcr\u00fc s\u00f6zle\u015fmesine (ceptel) sahip bulunan \u0130nkalar, y\u00fck hayvan\u0131 olarak lama kullan\u0131yorlard\u0131. \u00d6teki Amerikan halklar\u0131 gibi, \u00e7emberin geometrik tasar\u0131m\u0131n\u0131 b\u00f6lmekle birlikte tekerle\u011fi bilmiyorlard\u0131.
\u0130nka zanaat\u00e7\u0131lar\u0131, \u00f6zellikle dokumac\u0131lar, in\u015faat\u00e7\u0131lar, \u00e7\u00f6mlek\u00e7iler ve madenciler, daha yetkinle\u015fmi\u015flerdi.
\u0130nkalar taraf\u0131ndan yap\u0131lan yap\u0131lar sa\u011flamd\u0131. Alt\u0131n, kur\u015fun, kalay ve bak\u0131r madencili\u011fini biliyorlard\u0131. G\u00f6kta\u015flar\u0131ndan demir elde ettikleri, demir cevherini de kullanmak \u00fczere olduklar\u0131 san\u0131l\u0131yor. Geni\u015f yollar (5-6 metre), araziyi yar\u0131p ge\u00e7iyordu. Bir\u00e7ok akarsu ve u\u00e7urum \u00fczerine asma k\u00f6pr\u00fcler kurulmu\u015ftu. Su yolu ile ta\u015f\u0131ma, \u00f6nemli ula\u015ft\u0131rma ara\u00e7lar\u0131ndan biriydi. Hintliler, akarsular ve g\u00f6ller \u00fczerinde, k\u00fcrekli ya da yelkenli teknelerle yolculuk ediyorlard\u0131. \u00d6zel sallarda, a\u00e7\u0131k denizlerde uzak yolculuklar yap\u0131l\u0131yordu. \u0130nka denizcilerinin Orta Amerika’ya ve Meksika’ya de\u011fin gittiklerine inan\u0131lmaktad\u0131r. Bu yolculuklar, ticar\u00ee ama\u00e7larla yap\u0131l\u0131yordu. Bununla birlikte, i\u00e7 ve d\u0131\u015f ticaret, \u00e7ok az geli\u015fmi\u015fti. De\u011fi\u015f-toku\u015f, egemen durumdayd\u0131. Baz\u0131 kabuklu hayvanlar\u0131n kabuklar\u0131, para olarak kullan\u0131l\u0131yordu.
\u0130nkalar\u0131n da, Mayalar gibi, hiyeroglif bir yaz\u0131lar\u0131 vard\u0131. Ama yaz\u0131. Sapa \u0130nka’ya, g\u00f6revlilere ve y\u00fcksek mevkili rahiplere \u00f6zg\u00fc bir \u015feydi. Hiyerogliften ba\u015fka, yaz\u0131\u015fmalar ve \u00e7e\u015fitli hesap sistemleri i\u00e7in, kipu, yani “d\u00fc\u011f\u00fcmler yaz\u0131s\u0131” yayg\u0131n bir \u015fekilde kullan\u0131l\u0131yordu.
S\u00f6zl\u00fc edebiyat, danslar, m\u00fczik, heykelcilik \u00e7ok zengindi. Dram temsilleri \u00e7ok yayg\u0131nd\u0131.
\u0130nkalar takviminde, 12 ay ve 365 g\u00fcn vard\u0131; ve bu takvim, aral\u0131k ay\u0131ndaki g\u00fcnd\u00f6n\u00fcm\u00fcnden ba\u015fl\u0131yordu. Her ay, d\u00f6rt “haftaya” ayr\u0131l\u0131yordu.
Tiahuanako devleti ve y\u00fcksek uygarl\u0131\u011f\u0131, Hintli kabilelerin [sayfa 97] aralar\u0131ndaki \u00e7eki\u015fmelerden yararlanan \u0130spanyol istil\u00e2c\u0131lar\u0131n\u0131n darbeleri alt\u0131nda y\u0131k\u0131ld\u0131.
Burada, \u0130spanyol silahlar\u0131n\u0131n \u00fcst\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc de ihmal etmemek gerekir. Hintlilerin tan\u0131mad\u0131klar\u0131 atlar ve ate\u015fli silahlar, \u00f6zellikle ilk \u00e7arp\u0131\u015fmalar s\u0131ras\u0131nda, Hintli sava\u015f\u00e7\u0131lara deh\u015fet sa\u00e7\u0131yordu. [sayfa 98]<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
2.KISIM ,2. B\u00d6L\u00dcM AMER\u0130KA’NIN K\u00d6LEC\u0130 DEVLETLER\u0130 BURJUVA bilginleri, \u00f6zellikle Amerikal\u0131 bilginler, G\u00fcney ve Kuzey Amerika halklar\u0131n\u0131n \u00f6zel bir evrim yolu izlemi\u015f olmalar\u0131 gerekti\u011fini ileri s\u00fcrerler. Bununla, toplumsal evrim yasalar\u0131n\u0131n evrensel niteli\u011fini, hatta bu yasalar\u0131n varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00e7\u00fcr\u00fctmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar. Ger\u00e7ekte, bu iki Amerika k\u0131tas\u0131, ilkel toplulu\u011fun par\u00e7alan\u0131\u015f\u0131nda ve s\u0131n\u0131fl\u0131 toplumun olu\u015fumunda, bir gecikme ile \u00f6tekilerden ayr\u0131l\u0131rlar; bunun, […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[151],"tags":[],"class_list":{"0":"post-4761","1":"post","2":"type-post","3":"status-publish","4":"format-standard","6":"category-ilkel-koleci-ve-feodal-toplum"},"yoast_head":"\n