![](\"http:\/\/img1.loadtr.com\/b-82165-DEL%C4%B0.jpg\")
“\u00c7al\u0131\u015fmalar\u0131m iyi gidiyor. Y\u0131llar y\u0131l\u0131 bo\u015funa arad\u0131\u011f\u0131m bir \u00e7ok \u015feyi buluyorum.. Bunu farketti\u011fimde de, Delacroix’n\u0131n, senin de bildi\u011fin o s\u00f6z\u00fc geliyor akl\u0131ma hep.. Hani, art\u0131k solu\u011fu da di\u015fleri de kalmad\u0131\u011f\u0131 zaman resmi ke\u015ffetti\u011fini s\u00f6ylemi\u015f ya..<\/p>\n
Peki, ba\u015f\u0131mda bu ruh hastal\u0131\u011f\u0131 var, tamam.. Ruhsal bunal\u0131mlar ge\u00e7iren bir\u00e7ok sanat\u00e7\u0131y\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum ve hi\u00e7bir \u015fey yokmu\u015f gibi, hastal\u0131\u011f\u0131n resim yapmay\u0131 s\u00fcrd\u00fcrmeme engel olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 yineliyorum kendime.”<\/p>\n
Vincent Van Gogh, Theo’ya Mektuplar<\/p>\n
“Delili\u011fin hilesi ve yeni zaferi: onu psikoloji arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla \u00f6l\u00e7t\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc, me\u015frula\u015ft\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131 sanan bu d\u00fcnya onun kar\u015f\u0131s\u0131nda kendini me\u015frula\u015ft\u0131rmak zorundad\u0131r, \u00e7\u00fcnk\u00fc harcad\u0131\u011f\u0131 \u00e7aba ve tart\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n i\u00e7inde, kendini Nietzche’nin, Van Gogh’un, Ardaud’nun eserleri gibi eserlerin \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fczl\u00fc\u011f\u00fcne g\u00f6re \u00f6l\u00e7mektedir. Ve onda hi\u00e7bir \u015fey, \u00f6zellikle de delilik hakk\u0131nda bilebilecekleri, ona bu delilik eserlerini onun me\u015frula\u015ft\u0131rd\u0131\u011f\u0131na dair g\u00fcvence vermemektedir.”<\/p>\n
M.Foucault, Delili\u011fin Tarihi<\/p>\n
Sanat nedir?<\/strong><\/p>\n Sanat, insanla nesnel ger\u00e7eklik aras\u0131ndaki estetik ili\u015fki olarak tan\u0131mlanmaktad\u0131r. Nesnel ger\u00e7eklik sanat\u00e7\u0131da estetik bi\u00e7imlerde yans\u0131r. Sanat, insana, topluma ve toplumsal ya\u015fama s\u0131k\u0131 bir \u015fekilde ba\u011fl\u0131d\u0131r. Sanatta \u00f6z ve bi\u00e7im, ulusall\u0131k ve evrensellik, soyutla somut, duyusalla d\u00fc\u015f\u00fcnsel i\u00e7i\u00e7edir ve birbirinden ayr\u0131lamaz. Sanat\u00e7\u0131n\u0131n b\u00fct\u00fcn bu diyalektik kar\u015f\u0131tl\u0131klar\u0131 \u00f6rgensel bir b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011fe kavu\u015fturma bi\u00e7emi, i\u00e7inde ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 tarihsel d\u00f6nemin ve ko\u015fullar\u0131n olu\u015fturdu\u011fu d\u00fcnya g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcne ba\u011fl\u0131d\u0131r (Han\u00e7erlio\u011flu 1982). Auguste Rodin, sanat\u0131, d\u00fcnyay\u0131 anlamak ve anlatmak isteyen bir d\u00fc\u015f\u00fcnce \u00e7abas\u0131 olarak tan\u0131mlar (Erin\u00e71998). Tolstoy’un sanat tan\u0131m\u0131 ise \u015f\u00f6yledir: ” sanat, insan\u0131n bir zaman duymu\u015f oldu\u011fu bir duyguyu kendinde canland\u0131rd\u0131ktan sonra, ayn\u0131 duyguyu ba\u015fkalar\u0131n\u0131n da duyabilmesi i\u00e7in hareket, \u00e7izgi, renk, ses ya da s\u00f6zc\u00fcklerde belirlenmi\u015f bi\u00e7imler arac\u0131l\u0131\u011f\u0131 ile onlara aktarmas\u0131d\u0131r” (Do\u011fan 1998). Sanat yaratmakt\u0131r. Guayu’nun s\u00f6yledi\u011fi gibi, insan\u0131n do\u011fa i\u00e7erisinde s\u00fcr\u00fcp gitmesidir (Baltac\u0131 o\u011flu 1965). Albrecht D\u00fcrer i\u00e7in, sanat do\u011fan\u0131n i\u00e7indedir, sanat\u00e7\u0131 bunu oradan \u00e7\u0131karabilendir (Erin\u00e7 1998).<\/p>\n Sanatsal eylem alg\u0131lamayla ba\u015flar. Sanat\u0131n do\u011fmas\u0131 i\u00e7in, alg\u0131lanan varl\u0131k yani “ben olmayan” \u015fartt\u0131r. Bununla birlikte, sanat salt nesnellikle de a\u00e7\u0131klanamaz. \u00d6znellik “ben olmayan”a etki yapmazsa, sanat de\u011fil, g\u00fcnl\u00fck ya\u015fam ya da ger\u00e7ek varl\u0131\u011f\u0131n kendisi ortaya \u00e7\u0131kar. Sanat nesnelin alg\u0131lan\u0131p, \u00f6znelin alg\u0131 \u00fczerine etki yapmas\u0131d\u0131r. Ama burada da bitmez sanatsal eylem, \u00f6zneye alg\u0131y\u0131 etkiliyebilmek i\u00e7in bir neden, etkileme arac\u0131 olarak da bir g\u00fc\u00e7 gerekir, “ben”in, ba\u015fka bir deyi\u015fle “ussal”\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda bir g\u00fc\u00e7. \u0130\u015fte b\u00fct\u00fcn bunlar\u0131n toplam\u0131 olan, yani sanatsal yarat\u0131m demek olan \u00f6z, ilk sanattan bug\u00fcne de\u011fin hep ayn\u0131 \u00f6zd\u00fcr. Sanatta de\u011fi\u015fmeyen tek \u015fey odur. Onu bulabilmek i\u00e7in, sanat\u0131n en yal\u0131n, en basit oldu\u011fu zamana sanat\u0131n ba\u015flang\u0131c\u0131na bakmak gerekir (Baltac\u0131 o\u011flu 1965). Ernest Fischer, sanat\u0131n b\u00fcy\u00fcden \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylemi\u015ftir. \u0130lk sanat\u00e7\u0131, yani b\u00fcy\u00fcc\u00fc,ni\u00e7in v\u00fccudunu boyuyor, ilkel \u015fiirler s\u00f6yl\u00fcyor ya da bu t\u00f6rene kat\u0131lan insanlar ni\u00e7in dansediyorlard\u0131? B\u00fcy\u00fcn\u00fcn nedeni a\u00e7\u0131kt\u0131r. A\u015fk\u0131n varl\u0131ktan, do\u011fa\u00fcst\u00fcnden yard\u0131m istemek. \u00d6yleyse ba\u015flang\u0131c\u0131nda sanat\u0131n \u00f6z\u00fc \u015fuydu: Bilmedi\u011fi, bir \u00e7ok \u015feyi anl\u0131yamad\u0131\u011f\u0131, en ac\u0131 \u015feylerle en g\u00fc\u00e7l\u00fc zevkleri tatt\u0131\u011f\u0131 bir evrende kendini bulan insan, yaln\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131n, bilgisizli\u011finin, g\u00fc\u00e7s\u00fczl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn bilincine varm\u0131\u015f, \u00fcst\u00fcn bildi\u011fi bir varl\u0131ktan g\u00fc\u00e7 istiyor ona s\u0131\u011f\u0131n\u0131yordu (Ger\u00e7eker 1969, Fischer 1993). Sanat\u0131n \u00f6yk\u00fcs\u00fcn\u00fc ba\u015flatan b\u00fcy\u00fcsel d\u00fc\u015f\u00fcnce, hekimli\u011fin ve ruh hekimli\u011finin de ba\u015flang\u0131c\u0131nda yer al\u0131r. Do\u011fa kar\u015f\u0131s\u0131nda \u00e7o\u011fu kez g\u00fc\u00e7s\u00fcz ve \u00e7aresiz kalan ilkel insan, hastal\u0131klara, korku verici olaylara, s\u0131k\u0131nt\u0131ya, bunalt\u0131ya kar\u015f\u0131 b\u00fcy\u00fcsel d\u00fc\u015f\u00fcnceye s\u0131\u011f\u0131nm\u0131\u015f bu d\u00fc\u015f\u00fcnce bi\u00e7imi ise, sa\u011falt\u0131m\u0131 \u00fcstlenen ki\u015filer olarak b\u00fcy\u00fcc\u00fc hekimleri do\u011furmu\u015ftur (\u00d6zt\u00fcrk 1994). Ressam Mondrian sanat\u0131n belki de bir g\u00fcn “ortadan kalkabilece\u011fini” ileri s\u00fcr\u00fcyor ve “hayat dengeye kavu\u015ftuk\u00e7a sanat ortadan kalkacakt\u0131r” iddias\u0131nda bulunuyordu. Sanat\u0131n insan\u0131n kendi i\u00e7inde ve \u00e7evresiyle ili\u015fkilerinde bir denge sa\u011flamas\u0131 i\u015flevini ve gereklili\u011fini vurgulayan bu iddia (Fischer 1993), bireyin kendisiyle ve \u00e7evresiyle bar\u0131\u015f i\u00e7inde, s\u00fcrekli bir denge, d\u00fczen,uyum \u00e7abas\u0131 i\u00e7inde olu\u015funu hedefleyen ruh hekimli\u011fi i\u00e7in de ge\u00e7erli olabilir belki. Aristoteles’e g\u00f6re, yalan olsun olmas\u0131n sanat\u0131n belli bir de\u011feri vard\u0131r, \u00e7\u00fcnk\u00fc sanat bir t\u00fcr tedavi bi\u00e7imidir ve tehlikeli duygular\u0131 uyand\u0131r\u0131p bunlar\u0131 ar\u0131tt\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in sa\u011fl\u0131k a\u00e7\u0131s\u0131ndan yararl\u0131d\u0131r (Sontag 1991).<\/p>\n Tarih \u00f6ncesi ilkel topluluklar\u0131n ma\u011fara duvarlar\u0131na resmedilmi\u015f \u00fcr\u00fcnleriyle ba\u015flayan sanat\u0131n uzun yolculu\u011fu, s\u00fcre\u00e7 i\u00e7inde farkl\u0131 boyutlar kazanm\u0131\u015ft\u0131r. G\u00fcn\u00fcm\u00fcz\u00fcn \u00e7a\u011fda\u015f sanat anlay\u0131\u015f\u0131na uzanan yolda, do\u011fan\u0131n oldu\u011fu gibi taklit edilmesinden kavram aray\u0131\u015f\u0131na ge\u00e7ilmi\u015f, do\u011fayla ba\u011flar\u0131n\u0131 koparan sanat, yaratma \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcne kavu\u015farak evrene a\u00e7\u0131lm\u0131\u015f, giderek sanat ya\u015famla b\u00fct\u00fcnle\u015fmeye ba\u015flam\u0131\u015f ve seyirlik m\u00fcze e\u015fyas\u0131 olma rol\u00fcn\u00fcn reddi ile ya\u015fama kar\u0131\u015fma ve ona bi\u00e7im verme rol\u00fcn\u00fc \u00fcstlenmi\u015ftir (\u0130p\u015firo\u011flu ve \u0130p\u015firo\u011flu 1993). Platon’un sanat\u00e7\u0131y\u0131 ” tanr\u0131lar taraf\u0131ndan kutsal bir \u00e7\u0131lg\u0131nl\u0131k verilen ki\u015fi” olarak tan\u0131mlad\u0131\u011f\u0131 Eski Yunan’dan bu yana, dahilik ile delilik aras\u0131ndaki olas\u0131 ba\u011f, en eski ve en s\u00fcre\u011fen k\u00fclt\u00fcrel tart\u0131\u015fmalardan birisi olma niteli\u011fini s\u00fcrd\u00fcregelmi\u015ftir. Susan Sontag’a g\u00f6re, sanat\u00e7\u0131 \u00f6rnek bir \u00e7ileke\u015ftir. Modern bilin\u00e7 a\u00e7\u0131s\u0131ndan sanat\u00e7\u0131 (azizin yerini alarak) \u00f6rnek bir \u00e7ileke\u015f olmu\u015ftur. Sanat\u00e7\u0131 hem ac\u0131 \u00e7ekmenin en derin katmanlar\u0131na inmi\u015f, hem de ac\u0131s\u0131n\u0131 y\u00fcceltmede (Freud’cu anlamda de\u011fil, s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn d\u00fcz anlam\u0131yla y\u00fcceltmede) profesyonel bir y\u00f6ntem ke\u015ffetmi\u015ftir. Sanat\u00e7\u0131 bir insan olarak \u00e7ekti\u011fi ac\u0131y\u0131, sanatta elde edece\u011fi kazan\u00e7 u\u011fruna kullanmay\u0131 ke\u015ffetmi\u015f ki\u015fidir (Sontag 1991).<\/p>\n Yarat\u0131c\u0131l\u0131k S\u00fcrecinin Do\u011fas\u0131<\/strong><\/p>\n Sanatta yarat\u0131c\u0131l\u0131k, yoktan var etmek gibi mistik, ya da metafizik bir anlam i\u00e7ermez. Sanatta yarat\u0131c\u0131l\u0131k alg\u0131 yetisi \u00fczerine bir d\u00fc\u015fleme, bir imleme yetisi katmak, katabilmek, bunun i\u00e7in de sezgi g\u00fcc\u00fcn\u00fc kullanabilmek demektir (Erin\u00e7 1998). Yarat\u0131c\u0131l\u0131k nas\u0131l do\u011far? Neyle beslenir ve nas\u0131l yok olur? Bu sorular\u0131n kesin yan\u0131tlar\u0131 olmasa da, \u00f6nemli sorular olduklar\u0131 a\u00e7\u0131kt\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc insan do\u011fas\u0131nda varolan en iyi ve en k\u00f6t\u00fc yeteneklerin neler oldu\u011funu anlamam\u0131za sa\u011fl\u0131yacak tart\u0131\u015fma alanlar\u0131na \u0131\u015f\u0131k tutarlar. Sorular \u00e7o\u011falt\u0131labilir. Yarat\u0131c\u0131 insanlar\u0131n kendilerine \u00f6zg\u00fc bir bili\u015fsel yap\u0131lar\u0131 var m\u0131d\u0131r? Yarat\u0131c\u0131 insanlar\u0131n kendilerine has ki\u015filik \u00f6zellikleri var m\u0131d\u0131r? Yarat\u0131c\u0131l\u0131k bile\u015fenlerine ayr\u0131lamaz bir kavram m\u0131d\u0131r yoksa genel zeka gibi bir temel substrat m\u0131d\u0131r? E\u011fer b\u00f6yleyse, bu farkl\u0131l\u0131\u011f\u0131n sebebi nedir? Yarat\u0131c\u0131l\u0131k gerektiren farkl\u0131 alanlarda faaliyet g\u00f6steren ki\u015filer, bili\u015fsel ve ki\u015filik yap\u0131lar\u0131nda farkl\u0131l\u0131klar g\u00f6sterirler mi? Bu sorular\u0131n pek \u00e7o\u011funa verilecek yan\u0131t “evet” olabilir (Andreasen 1996).<\/p>\n Yarat\u0131c\u0131l\u0131k s\u00fcreci \u00fczerinde ilk ruhbilimsel g\u00f6zlemler psikanalizin kurucusu Sigmund Freud ve izleyicilerinden gelmi\u015ftir. Freud’a g\u00f6re yarat\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n k\u00f6keni bilin\u00e7d\u0131\u015f\u0131ndad\u0131r. Sanat\u00e7\u0131y\u0131 yap\u0131s\u0131 bak\u0131m\u0131ndan i\u00e7e d\u00f6n\u00fck ve nevroza yak\u0131n bulan Freud, sanat\u00e7\u0131n\u0131n ger\u00e7ekle\u015fmesi m\u00fcmk\u00fcn olmayan g\u00fc\u00e7l\u00fc i\u00e7g\u00fcd\u00fcsel gereksinimlerini doyuramamas\u0131 sonucunda, ger\u00e7eklikten uzakla\u015farak t\u00fcm ilgisi ve libidosunu kendi fantazi ya\u015fam\u0131n\u0131n dileklerine aktard\u0131\u011f\u0131n\u0131 ileri s\u00fcrer. Freud i\u00e7in, sanat yap\u0131tlar\u0131 birer y\u00fcceltme \u00fcr\u00fcn\u00fcd\u00fcr. Bast\u0131r\u0131lm\u0131\u015f ilkel cinsel ve sald\u0131rgan d\u00fcrt\u00fcler y\u00fcceltme yoluyla toplum taraf\u0131ndan daha kabule uygun bir bi\u00e7im kazan\u0131rlar.Freud, sanatsal yarat\u0131n\u0131n k\u00f6kenini oral fiksasyona ba\u011flam\u0131\u015ft\u0131r. Sanatsal etkinli\u011fin ilk d\u0131\u015favurumlar\u0131n\u0131 \u00e7ocuklarda aramam\u0131z gerekti\u011fini vurgulayan Freud, bu konuda \u015funlar\u0131 s\u00f6ylemi\u015ftir: “Oyun oynayan t\u00fcm \u00e7ocuklar kendilerine \u00f6zg\u00fc bir d\u00fcnya yarat\u0131r; daha yerinde bir deyi\u015fle, ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 d\u00fcnyan\u0131n nesnelerini kendi be\u011fenisine uygun olarak kurdu\u011fu yeni bir d\u00fczen i\u00e7ine yerle\u015ftirir, b\u00f6ylece t\u0131pk\u0131 bir sanat\u00e7\u0131 gibi davran\u0131r. Buna bak\u0131p da, ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 d\u00fcnyan\u0131n \u00e7ocuk taraf\u0131ndan ciddiye al\u0131nmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylersek haks\u0131zl\u0131k ederiz; tersine, \u00e7ocu\u011fun yapt\u0131\u011f\u0131, oynad\u0131\u011f\u0131 oyunu pek ciddiye almakt\u0131r; oyun u\u011frunda harcay\u0131p t\u00fcketti\u011fi duygular kabar\u0131k toplamlara var\u0131r. Oyunun kar\u015f\u0131t\u0131 ciddilik de\u011fil ger\u00e7ektir. Duygu donat\u0131m\u0131ndaki eksikliklere kar\u015f\u0131n, oyunsal d\u00fcnyas\u0131n\u0131 ger\u00e7ek d\u00fcnyadan ku\u015fkusuz ay\u0131r\u0131r \u00e7ocuk; ger\u00e7ek d\u00fcnyan\u0131n g\u00f6zle g\u00f6r\u00fcl\u00fcr elle tutulur somut nesnelerini, hayalinde yaratt\u0131\u011f\u0131 nesne ve durumlara dayanarak yapar. Ger\u00e7ek d\u00fcnyaya b\u00f6yle bir yaslan\u0131\u015f d\u0131\u015f\u0131nda \u00e7ocuk oyunlar\u0131n\u0131 d\u00fc\u015flemlerden ay\u0131racak ba\u015fka bir \u00f6l\u00e7\u00fct yoktur. Sanat\u00e7\u0131 da t\u0131pk\u0131 oyun oyanayan bir \u00e7ocuk gibi davran\u0131r; o da kendine bir hayal d\u00fcnyas\u0131 yaratarak, bu d\u00fcnyay\u0131 ciddiye al\u0131r, yani zengin bir duygu hazinesiyle donatarak, ger\u00e7eklikten kesin s\u0131n\u0131rlarla ay\u0131r\u0131r onu” (Freud 1979).<\/p>\n Ernst Kris (1952), “ego hizmetinde regresyon” kuram\u0131yla, sanatta g\u00f6r\u00fclen regresyonun geri d\u00f6n\u00fc\u015febilir, ge\u00e7ici ve kontrol edilebilir oldu\u011funu ileri s\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fcr. Benli\u011fin, birincil d\u00fc\u015f\u00fcnceye gerileyip yarat\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n kayna\u011f\u0131n\u0131 ve ham maddesini olu\u015fturdu\u011funu, bunun hemen ard\u0131ndan ikincil d\u00fc\u015f\u00fcnceye geri d\u00f6nerek bu verileri kulland\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtmi\u015ftir.<\/p>\n Maslow (1968), yarat\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 ki\u015finin kendisini ger\u00e7ekle\u015ftirme bi\u00e7imi olarak tan\u0131mlar. Maslow’a g\u00f6re, kendini ger\u00e7ekle\u015ftiren insan, ger\u00e7e\u011fi do\u011fru alg\u0131lama, \u00f6zg\u00fcr ve demokratik olma, \u015fakac\u0131 olma ve yarat\u0131c\u0131l\u0131k yetilerine sahiptir. Geli\u015fme g\u00fcd\u00fcleri uzak ve \u00e7o\u011fu kez ula\u015f\u0131lmas\u0131 olanaks\u0131z hedeflere duyulan ilgiyle gerilimi s\u00fcrd\u00fcr\u00fcr. Sanat\u00e7\u0131lar\u0131n hayalperestli\u011fi de bu eri\u015filmez hedeflerden kaynaklan\u0131r.<\/p>\n Yarat\u0131c\u0131l\u0131k \u00fczerine yap\u0131lan \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 g\u00f6zden ge\u00e7iren Rollo May, bu alandaki malzemenin genelde k\u0131t ve \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n da yetersiz oldu\u011fu saptamas\u0131n\u0131 yaparak, yarat\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n hala psikolojinin \u00fcvey evlad\u0131 konumunda kald\u0131\u011f\u0131n\u0131 ileri s\u00fcrer. Deha ve psikozun birbirine yak\u0131nl\u0131\u011f\u0131n\u0131, yarat\u0131c\u0131n\u0131n a\u00e7\u0131klanamaz bir su\u00e7 duygusu ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve bir \u00e7ok sanat\u00e7\u0131 ve \u015fairin, \u00e7okluk, yarat\u0131lar\u0131n\u0131n dopru\u011fundayken intihar etmi\u015f olmalar\u0131n\u0131, \u00fczerinde kolayca yorum yap\u0131lamayacak bir bilmeceler y\u0131\u011f\u0131n\u0131 olarak niteler. May, “Yaratma Cesareti” isimli kitab\u0131nda, sanat\u00e7\u0131lar\u0131 McLuhan’\u0131n tabiriyle sabah\u0131n “\u00e7iyleri” olarak tan\u0131mlar ve sanat\u00e7\u0131lar\u0131n, bize k\u00fclt\u00fcr\u00fcm\u00fcz\u00fcn ba\u015f\u0131na gelen “uzak bir erken uyar\u0131” verdiklerini belirtir ve \u015f\u00f6yle s\u00f6yler: “sanat\u00e7\u0131 i\u00e7in ba\u015fkald\u0131ran s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc kulland\u0131\u011f\u0131mda ihtilalcilik ya da dekan\u0131n b\u00fcrosunu ele ge\u00e7irmek gibi \u015feylerden bahsetmiyorum, bu bamba\u015fka bir mesele. Sanat\u00e7\u0131lar genellikle kendi i\u00e7 imgeleri ve h\u00fclyalar\u0131na dalm\u0131\u015f yumu\u015fak huylu kimselerdir.Ama tam da bu onlar\u0131 bask\u0131l\u0131 bir toplum i\u00e7in korkulu k\u0131lar. \u00c7\u00fcnk\u00fc sanat\u00e7\u0131lar, insano\u011flunun s\u00fcregelen kafa tutma g\u00fcc\u00fcn\u00fcn ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131lar\u0131d\u0131r. Kendilerini, Tanr\u0131n\u0131n yarad\u0131l\u0131\u015fta kaostan bi\u00e7imi yaratmas\u0131 gibi, kaosun i\u00e7ine ona bi\u00e7im vermek i\u00e7in g\u00f6mmeyi severler. G\u00fcndelik, duygusuz, al\u0131\u015f\u0131lageldik olandan hi\u00e7 bir zaman hazzetmeyerek devaml\u0131 yeni d\u00fcnyalara do\u011fru ileri at\u0131l\u0131rlar. B\u00f6ylece “soyun yarat\u0131lmam\u0131\u015f vicdan\u0131”n\u0131n yarat\u0131c\u0131lar\u0131 olurlar (May 1988).<\/p>\n Anthony Storr (1992), ki\u015fiyi yarat\u0131c\u0131l\u0131\u011fa y\u00f6nelten ba\u015flang\u0131c\u0131n, yabanc\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 hissetti\u011fi bir d\u00fcnyayla yeniden birle\u015fme ve b\u00f6ylelikle \u00f6znel ile nesnel aras\u0131nda yarat\u0131c\u0131 k\u00f6pr\u00fcler kurma gere\u011fi duymak oldu\u011funu s\u00f6ylemi\u015ftir. Ki\u015fi, kaotik oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fc bir d\u00fcnyaya d\u00fczen getirme zorunlulu\u011funu duyabildi\u011fi gibi, ger\u00e7ekte yoklu\u011funu duydu\u011fu bir \u015feyi d\u00fc\u015flemle telafi etmeyi de deneyebilir. Yarat\u0131c\u0131 ki\u015filerin en belirgin \u00f6zeliklerinin ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k oldu\u011funu belirten Storr, dizgelerinde basitli\u011fi ye\u011fleyen ve d\u00fczenleme i\u015fini kendi yerine bir ba\u015fkas\u0131 yapt\u0131\u011f\u0131nda rahatlayan ki\u015finin yarat\u0131c\u0131 olmayan ve edilgen ki\u015fi oldu\u011funu vurgular. Bu ba\u011flamda gerilimi ve anksiyeteyi ho\u015fg\u00f6rme yetene\u011finin yarat\u0131c\u0131 ki\u015finin karakteristi\u011fi oldu\u011funu bildirir.<\/p>\n Andreasen(1996), yarat\u0131c\u0131l\u0131k s\u00fcrecini ve yarat\u0131c\u0131 ki\u015finin \u00f6zelliklerini de\u011ferlendirirken, yazarlarla yapt\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015fmelerdeki al\u0131nt\u0131lardan yararlanm\u0131\u015ft\u0131r. Bu al\u0131nt\u0131lardan baz\u0131lar\u0131 \u015funlard\u0131r: “ger\u00e7e\u011fin d\u0131\u015f\u0131nda bir duruma do\u011fru kay\u0131yorum”. “Bilin\u00e7li yazm\u0131yorum. Sanki bir ilham perisi omuzlar\u0131mda oturuyor”. “Akl\u0131m gezintiye \u00e7\u0131km\u0131\u015f gibi. Konu\u015furken bile!”. “Her zaman kendimi g\u00f6r\u00fcnmez biriymi\u015fim gibi hissettim “.<\/p>\n “Ger\u00e7e\u011fin d\u0131\u015f\u0131nda bir duruma do\u011fru kay\u0131yorum”: Bir \u00e7ok yazar ve sanat\u00e7\u0131, yaratmak i\u00e7in yo\u011fun bir konsantrasyon ve odaklanma e\u011filimine girerler. Psikiyatrik terminolojide bu, “disosiyatif durum” olarak tan\u0131mlan\u0131r; yani ki\u015fi bir anlamda kendisinden ayr\u0131l\u0131r ve mecazi olarak bir ba\u015fka yere gider. G\u00fcndelik dilde ise bu durum, ki\u015finin ger\u00e7ekle ba\u011f\u0131n\u0131n kesilmesi olarak a\u00e7\u0131klanabilir. \u00d6znel anlamda ise, yarat\u0131c\u0131 birey bir ba\u015fka ger\u00e7ekli\u011fe ge\u00e7mektedir. Bu da adeta i\u00e7inde ortadan kayboldu\u011fu derin bir bilin\u00e7lilik kuyusudur. “\u0130lgiyi kesme”, “yo\u011fun odaklanma” ya da “ba\u015fka bir yerde olma” ya\u015fant\u0131s\u0131, bir bak\u0131ma mistiklerin “de\u011fi\u015fim durumlar\u0131” ile de benze\u015ftirilebilir. Bu durumdayken sanat\u00e7\u0131, bulan\u0131k sabit olmayan kavramlar ve yap\u0131lar d\u00fcnyas\u0131nda saatlerce ya\u015famay\u0131 s\u00fcrd\u00fcr\u00fcr. Bu yap\u0131 ve kavramlar, giderek, \u015fiir, oyun, resim gibi yarat\u0131c\u0131l\u0131k \u00fcr\u00fcnleri olarak kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kan maddi nesnelere d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcrler (Anreasen 1996). Andre Gide’in Dostoyevski’yi anlat\u0131rken yazd\u0131\u011f\u0131 \u015fu s\u00f6zler bu ba\u011flamda de\u011ferlendirilmelidir: “Ger\u00e7ek sanat\u00e7\u0131, yaratt\u0131\u011f\u0131 zamanlar, yar\u0131 yar\u0131ya kendi bilincinden uzakta gibidir. O kim oldu\u011funu da tam olarak bilmez. O kendini ancak yap\u0131t\u0131nda, yap\u0131t\u0131yla, yap\u0131t\u0131ndan sonra tan\u0131yabilir. Dostoyevski hi\u00e7 bir zaman kendini aramad\u0131, o kendini \u00e7\u0131lg\u0131nca yap\u0131t\u0131na verdi.<\/p>\n Kitaplardaki ki\u015filiklerde yitip gitti. \u0130\u015fte bu y\u00fczden bu ki\u015filiklerin herbirinde onu buluruz” (Timu\u00e7in 1998).<\/p>\n “Bilin\u00e7li yazm\u0131yorum.Sanki ilham perisi omuzumda oturuyor gibi”: Yarat\u0131c\u0131l\u0131k mant\u0131\u011fa dayal\u0131 bir s\u00fcre\u00e7 de\u011fildir. Bir tiyatro oyununun, bir in\u015faat\u0131n ya da bir resmin genel \u015feklinin olu\u015fumuna katk\u0131da bulunacak organizasyon, yap\u0131 ve planlama gibi unsurlara kar\u015f\u0131n, yarat\u0131c\u0131l\u0131k \u00fcr\u00fcn\u00fcn\u00fcn \u00f6z\u00fc bilin\u00e7li olarak planlanamaz ya da ortaya \u00e7\u0131kar\u0131lmas\u0131na \u00f6nceden karar verilemez. \u0130lham perisi fikri ya da esinlenme gereksinimi mecazi anlamlar\u0131n \u00f6tesinde anlamlar i\u00e7erir. Bir \u00e7ok yarat\u0131c\u0131 ki\u015fi, “orada” meydana gelen fikri olu\u015fturma s\u00fcrecinde, asl\u0131nda sadece bilin\u00e7d\u0131\u015f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnce ve s\u00fcreci ifade ettiklerini vurgularlar ve yarat\u0131c\u0131l\u0131k s\u00fcre\u00e7leri i\u00e7in, “nereden geldi\u011fini bilmiyorum ama oluyor i\u015fte” bi\u00e7iminde a\u00e7\u0131klamalarda bulunurlar (Andreasen 1996). Esinin ger\u00e7ekle\u015fmesiyle olu\u015fan fikir, \u00f6zneyle nesnenin b\u00fct\u00fcnle\u015fti\u011fi ortamd\u0131r. Bu \u00f6zne-nesne diyalekti\u011finde estetik \u00fcr\u00fcn olu\u015furken, sanat\u00e7\u0131 heyecanlarla y\u00fckl\u00fcd\u00fcr. Flaubert \u015f\u00f6yle demi\u015ftir: “Michelangelo, ben yakla\u015ft\u0131\u011f\u0131mda mermer titriyor derdi.Ger\u00e7ek olan Michelangelo’nun mermere yakla\u015f\u0131rken titredi\u011fiydi” (Timu\u00e7in 1998).<\/p>\n “Akl\u0131m gezintiye \u00e7\u0131km\u0131\u015f gibi.Konu\u015furken bile!” : Yarat\u0131c\u0131 ki\u015filer, sanatlar\u0131n\u0131 olu\u015fturan temel \u00f6\u011feler olarak nice d\u00fc\u015f\u00fcncelerle doludurlar. Giderek geli\u015fen n\u00f6roloji ve psikiyatri birikimimizle, beyinin nas\u0131l \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131na ili\u015fkin bilgilerimiz artt\u0131k\u00e7a, yarat\u0131c\u0131 ki\u015filerin “retik\u00fcler aktive edici sistem”, “talamus” ya da “singulat girus” gibi dikkat d\u00fczene\u011fi ile ili\u015fkilendirilen beyin yap\u0131lar\u0131n\u0131n nicelik ve nitelik olarak bir farkl\u0131l\u0131k ta\u015f\u0131y\u0131p ta\u015f\u0131mad\u0131\u011f\u0131 da ayd\u0131nlanacakt\u0131r (Andreasen 1996).<\/p>\n “Her zaman g\u00f6r\u00fcnmez biriymi\u015fim gibi hissettim” Yarat\u0131c\u0131 ki\u015filerin disosiyatif duruma ve konsantre olmaya yatk\u0131n olduklar\u0131 kadar, m\u00fcdahil olmayan,so\u011fukkanl\u0131 bir g\u00f6zlemcilik yetileri de vard\u0131r. Ba\u015fkalar\u0131na g\u00f6re bu insanlar, mesafeli, \u00e7evresinden kopuk hatta so\u011fuk ve kat\u0131 olarak de\u011ferlendirilebilirler. Kendilerine g\u00f6re ise, di\u011fer insanlar\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda kalan d\u00fcnyay\u0131 g\u00f6zlemliyormu\u015f gibi hissederler. Bu durum, g\u00f6r\u00fcnmezlikten ziyade dikkat \u00e7ekme \u00e7abas\u0131nda olan baz\u0131 yarat\u0131c\u0131 bireylerin sergiledikleri renkli\/g\u00f6zal\u0131c\u0131 ya\u015fant\u0131ya ayk\u0131r\u0131 gibi g\u00f6r\u00fcn\u00fcrse de bir\u00e7o\u011fu bu durumda bile, kendileri g\u00f6r\u00fcnmeden ba\u015fka insanlar\u0131n i\u00e7lerini g\u00f6rebildikleri gibi \u00f6znel anlamlar dile getirebilirler (Andreasen 1996).<\/p>\n Sanat\u00e7\u0131n\u0131n, yap\u0131t\u0131nda, g\u00f6ren ama g\u00f6r\u00fcnmeyen bir ruh gibi olu\u015funu Flaubert’in \u015fu s\u00f6zleri de dile getirmektedir: “Tanr\u0131 nas\u0131l yarat\u0131s\u0131nda g\u00f6r\u00fcnmez ve tam g\u00fc\u00e7l\u00fc olarak varsa, sanat\u00e7\u0131 da yap\u0131t\u0131nda her yerde sezilmeli ama g\u00f6r\u00fclmemelidir” (Timu\u00e7in 1998).<\/p>\n Yarat\u0131c\u0131l\u0131k s\u00fcrecinin bu farkl\u0131 y\u00f6nleri, yarat\u0131c\u0131 insanlar\u0131n miza\u00e7 ve bili\u015fsel yap\u0131lar\u0131n\u0131 \u00e7ok genel olarak tan\u0131mlayan bir grup nitelemeyle a\u00e7\u0131klanabilir. Bu \u00f6zelliklerin yarat\u0131c\u0131 bireyleri tan\u0131mlayan temel substrat\u0131 temsil ettikleri ve yarat\u0131c\u0131l\u0131k ortam\u0131ndan nisbeten ba\u011f\u0131ms\u0131z olduklar\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcr. Yani bu \u00f6zellikler matematik, fizik ya da \u015fiir, g\u00f6rsel sanatlar gibi farkl\u0131 alanlarda u\u011fra\u015f veren yarat\u0131c\u0131 insanlar i\u00e7in ortak \u00f6zeliklerdir. Bu \u00f6zellikler yarat\u0131c\u0131l\u0131k s\u00fcrecinin temelini olu\u015fturur ve yukar\u0131da a\u00e7\u0131klanan \u00f6znel deneyimlerle ba\u011flant\u0131l\u0131d\u0131r. Ayr\u0131ca bu \u00f6zellikler, yarat\u0131c\u0131 bireyleri, ruhsal durumlar\u0131ndaki d\u00fczensiz de\u011fi\u015fime ve belki de artmakta olan ruhsal kar\u0131\u015f\u0131kl\u0131klar\u0131na kar\u015f\u0131 daha k\u0131r\u0131lgan ve dayan\u0131ks\u0131z hale getirirler.Yarat\u0131c\u0131 bireyi tan\u0131mlayan ki\u015filik \u00f6zellikleri, macera ruhlu olma, isyankarl\u0131k, bireycilik, duyarl\u0131l\u0131k, \u015fakac\u0131l\u0131k, sadelik ve sebatkarl\u0131k gibi belirlemeleri i\u00e7erir. Yarat\u0131c\u0131 insanlar, bir\u015feyleri ke\u015ffetme \u00e7abas\u0131 i\u00e7indedirler ve bu t\u00fcr davran\u0131\u015flar da toplumsal norm s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 zorlayabilir. D\u0131\u015f d\u00fcnya taraf\u0131ndan dayat\u0131lan ve kendi i\u00e7 d\u00fcnyalar\u0131ndan t\u00fcreyen kurallar b\u00fct\u00fcn\u00fcnden g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015fte farkl\u0131 olan kurallardan ho\u015flanmazlar. Yarat\u0131c\u0131 insanlar\u0131n duyarl\u0131l\u0131klar\u0131 kuramsal olarak iki bi\u00e7imde olabilir: Ba\u015fkalar\u0131n\u0131n ya\u015fad\u0131klar\u0131na, hissettiklerine ya da bireyin kendisinin ya\u015fay\u0131p hissettiklerine kar\u015f\u0131 duyarl\u0131l\u0131k. Yarat\u0131c\u0131 ki\u015fi her iki a\u00e7\u0131dan da u\u00e7ta yer al\u0131r. S\u0131n\u0131rlar\u0131 zorlama ve yo\u011fun duygular besleme, ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz olarak zedelenme ve ac\u0131 hissine sebep olacakt\u0131r. Buna kar\u015f\u0131n yetenekli insanlar\u0131n, kendilerini dayan\u0131kl\u0131 k\u0131lan \u00f6zellikleri ve sebat g\u00f6sterme becerileri de vard\u0131r. Macera ruhlu olma ve isyankarl\u0131k, \u00f6z\u00fcnde ne\u015fe olan \u015fakac\u0131l\u0131kla birle\u015ftirilir. Yarat\u0131c\u0131 insanlar ayr\u0131ca, s\u00fcrekli geri \u00e7evrilmelerine kar\u015f\u0131n sebat g\u00f6sterme yetene\u011fine sahiptirler. S\u0131n\u0131rlar\u0131 zorlama ve farkl\u0131 alg\u0131lama e\u011filimlerinden dolay\u0131 tekrar tekrar reddedildikleri i\u00e7in azimli olmalar\u0131 ka\u00e7\u0131n\u0131lmazd\u0131r. Gen\u00e7 \u015fairler, oyun yazarlar\u0131 ve ressamlar toplumca reddedilme tecr\u00fcbesini ya\u015famal\u0131 ve de\u011ferlerini onaylayacaklar az olsa da, sahip olduklar\u0131 yetene\u011fin varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrmelidir.Bu ki\u015filik \u00f6zellikleri bili\u015fsel \u00f6zelliklerin bir tak\u0131m nitelikleriyle bir araya getirilir. Bunlar \u00f6nyarg\u0131lardan (ya da ego s\u0131n\u0131rlar\u0131ndan) yoksunluk, fikirlere kar\u015f\u0131 a\u00e7\u0131kl\u0131k, yo\u011fun merak, yo\u011fun konsantrasyon, obsesyonalite, m\u00fckemmeliyet\u00e7ilik ve y\u00fcksek d\u00fczeyde enerji gibi durumlar\u0131 i\u00e7erir.<\/p>\n A\u00e7\u0131k\u00e7a g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor ki, bu bili\u015fsel \u00f6zellikler ki\u015filikle ilgilidir ve yarat\u0131c\u0131 insanlar\u0131n ki\u015filiklerine ait bir \u00e7ok noktay\u0131, ayr\u0131ca bu insanlar\u0131n duygudurum oynamalar\u0131na kar\u015f\u0131 olan yatk\u0131nl\u0131klar\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131kl\u0131yabilir. Yarat\u0131c\u0131 insanlar \u00e7o\u011funlukla, d\u0131\u015f d\u00fcnyaya \u00f6nyarg\u0131lardan ar\u0131nm\u0131\u015f olarak yakla\u015f\u0131rlar. Daha az yarat\u0131c\u0131 insanlarca varl\u0131\u011f\u0131 a\u00e7\u0131kca kabul edilen ve hayat\u0131 rahat bir yap\u0131 k\u0131lan belli d\u00fczen ve kurallar, her\u015feyi \u00f6zg\u00fcn ve farkl\u0131 a\u00e7\u0131dan g\u00f6ren yarat\u0131c\u0131 insanlar i\u00e7in yoktur. D\u0131\u015f d\u00fcnya ile birliktelikten yoksunluk, yaln\u0131zl\u0131k ve kendini yabanc\u0131 hissetme duygular\u0131n\u0131 do\u011furabilir. Ek olarak, bilgi ya da alg\u0131n\u0131n kesin standartlar\u0131 ve kan\u0131t\u0131n\u0131n olmay\u0131\u015f\u0131 da, psikanalizde ego s\u0131n\u0131rlar\u0131 olarak adland\u0131r\u0131lan kimlik hudutlar\u0131nda bulan\u0131kl\u0131\u011fa neden olur. Yarat\u0131c\u0131 insanlar yo\u011fun bir merak i\u00e7indedirler. D\u00fcnyadaki \u015feylerin neden ve nas\u0131l birbirinden ayr\u0131l\u0131p tekrar bir araya getirilece\u011fini anlamaktan ve geleneksel toplumun yasak ya da gizli olarak alg\u0131lad\u0131\u011f\u0131 zihinsel ve tinsel alanlarda dola\u015fmaktan ho\u015flan\u0131rlar. Bir fikir ya da konuyla me\u015fgul olduklar\u0131nda, bildi\u011finden kesinlikle \u015fa\u015fmadan onun pe\u015finden giderler (Andreasen 1996).<\/p>\n Sanat ve “Delilik”<\/strong><\/p>\n G\u00fcn\u00fcm\u00fczden \u00fc\u00e7y\u00fczy\u0131l \u00f6nce, John Dryden’in \u00f6ne s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc “dahilik ve delilik benze\u015fiyorlar m\u0131” sorusu, o g\u00fcnden bu yana hala yeterince a\u00e7\u0131k bir bi\u00e7imde yan\u0131tlanamam\u0131\u015ft\u0131r (Torrey 1983). Sanat ve delilik aras\u0131ndaki ili\u015fkiyi ara\u015ft\u0131rmada bir \u00e7ok yol kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Biyografik \u00e7al\u0131\u015fmalar, \u00f6nemli yazarlar, ressamlar ve besteciler \u00fczerinde odaklanm\u0131\u015ft\u0131r. S\u00f6zgelimi, ondokuzuncu y\u00fczy\u0131l sonlar\u0131 ve yirminci y\u00fczy\u0131l ba\u015flar\u0131ndaki ara\u015ft\u0131rmalar, tan\u0131nm\u0131\u015f yazarlar ve ressamlarda ve onlar\u0131n birinci derece akrabalar\u0131nda y\u00fcksek oranda ruhsal bozuklu\u011fun varl\u0131\u011f\u0131na ve intihar e\u011filimine dikkat \u00e7ekmi\u015ftir. Son zamanlarda ger\u00e7ekle\u015ftirilen daha sistemli biyografik ara\u015ft\u0131rmalar, yarat\u0131c\u0131 bireylerde ruhsal bozukluk g\u00f6r\u00fclme s\u0131kl\u0131\u011f\u0131n\u0131n daha \u00e7ok olmas\u0131n\u0131n tesad\u00fcfi olamayaca\u011f\u0131n\u0131 bildirmektedir. Ya\u015fayan yazarlar ve ressamlara y\u00f6nelik, ge\u00e7en yirmi y\u0131lda y\u00fcr\u00fct\u00fclen tan\u0131sal ve psikolojik \u00e7al\u0131\u015fmalar, ressam ve yazar gruplar\u0131ndaki psikopatoloji oranlar\u0131na ve tiplerine dair daha bilimsel veriler ortaya koymu\u015ftur. Son olarak duygudurum bozuklu\u011fu olan hastalar\u0131n yarat\u0131c\u0131l\u0131klar\u0131 \u00fczerine yap\u0131lan \u00e7al\u0131\u015fmalar yeni bulgular sa\u011flam\u0131\u015ft\u0131r. Ruhsal bozukluklarla yarat\u0131c\u0131l\u0131k ve sanat aras\u0131ndaki ili\u015fkiyi ara\u015ft\u0131rmada, do\u011fal olarak pek\u00e7ok sorunla kar\u015f\u0131la\u015f\u0131r\u0131z. Biyografik \u00e7al\u0131\u015fmalar, \u00f6z\u00fcnde \u00e7ok ilgi \u00e7ekici ve e\u015fsiz bir \u015fekilde, sanat\u00e7\u0131n\u0131n duygudurumundaki ve ya\u015fam\u0131ndaki rollerine ili\u015fkin derin bilgi kaynaklar\u0131 sunmalar\u0131na kar\u015f\u0131n, bir \u00e7ok g\u00fc\u00e7l\u00fck ta\u015f\u0131rlar. Yazarlar ve ressamlar, kendi kendilerini de\u011ferlendirirken alabildi\u011fine d\u00fcr\u00fcst olabilecekleri gibi, kendi durumlar\u0131na kar\u015f\u0131 kay\u0131ts\u0131z ya da tarafl\u0131 davranabilirler. Tek bir bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131ndan yaz\u0131ld\u0131klar\u0131 i\u00e7in, sanat\u00e7\u0131 mektuplar\u0131n\u0131n, g\u00fcncelerin ve an\u0131lar\u0131n g\u00fcvenirli\u011fi s\u0131n\u0131rl\u0131d\u0131r. Ayn\u0131 durum ba\u015fkalar\u0131 taraf\u0131ndan yaz\u0131lan biyografiler i\u00e7in de ge\u00e7erlidir. Ayr\u0131ca tarihi ba\u011flam ve varolan toplumsal ya\u015fam da hangi davran\u0131\u015f\u0131n yorumlanmak \u00fczere se\u00e7ilece\u011fini veya vurgulanaca\u011f\u0131n\u0131 belirler. Belirli ya\u015fam tarzlar\u0131, \u00e7arp\u0131k ve tuhaf say\u0131labilecek davran\u0131\u015flar\u0131 ve sanatlar\u0131 \u00f6rtmeye yaram\u0131\u015f, \u00f6zellikle de davran\u0131\u015fdaki a\u015f\u0131r\u0131l\u0131klara uzun s\u00fcreli \u00f6zg\u00fcrl\u00fck sa\u011flam\u0131\u015ft\u0131r. Sanat \u00e7evrelerinde, delilik, melankoli ve intihar\u0131n bir bi\u00e7imde normal say\u0131lmas\u0131 varsay\u0131m\u0131n\u0131n yayg\u0131n olmas\u0131, kimi zaman ger\u00e7e\u011fi beklentiden ay\u0131rdetmeyi zorla\u015ft\u0131rmaktad\u0131r. Sanat\u00e7\u0131n\u0131n \u00f6l\u00fcm\u00fcnden sonra yay\u0131mlanm\u0131\u015f ara\u015ft\u0131rmalar da ba\u015fka sorunlar\u0131 beraberinde getirmektedir. Ba\u015far\u0131l\u0131 bir \u00e7ok sanat\u00e7\u0131 i\u00e7in a\u015f\u0131r\u0131 \u00fcretken ve enerjik olma e\u011filimi, \u00f6rne\u011fin manik depresif hastal\u0131\u011f\u0131n manik kutbunun tan\u0131s\u0131n\u0131 koymada g\u00fc\u00e7l\u00fck olu\u015fturmaktad\u0131r. Biyografik \u00e7al\u0131\u015fmalar, yazarlar\u0131n ressamlar\u0131n ve bestecilerin, melankoli ve depresyon d\u00f6nemlerini s\u0131kl\u0131kla olduk\u00e7a ayr\u0131nt\u0131l\u0131 bir bi\u00e7imde tan\u0131mlad\u0131klar\u0131n\u0131, fakat hipomani ya da kimi kez a\u00e7\u0131k\u00e7a psikotik duygudurum ge\u00e7i\u015flerini “egzantriklik”, “yarat\u0131c\u0131 esinlenme” veya “artistik miza\u00e7”a ba\u011flad\u0131klar\u0131n\u0131 g\u00f6stermektedir. B\u00f6ylece belirgin depresyon \u00f6yk\u00fcs\u00fc yan\u0131s\u0131ra epizodik hipomani\/mani \u00f6yk\u00fcs\u00fc ta\u015f\u0131yan pek \u00e7ok birey, manik-depresif bozukluk yerine melankolik olarak de\u011ferlendirilmi\u015flerdir. Paradoksal olarak bireyin hipomani’si ne kadar s\u00fcre\u011fenlik g\u00f6steriyorsa, depresyon o kadar kolay farkedilebilir ve g\u00f6rece patolojik olarak de\u011ferlendirilir Biyografik malzemeyi temel alan tan\u0131sal \u00e7al\u0131\u015fmalar yapman\u0131n zorluklar\u0131na kar\u015f\u0131n, ruhsal bozukluklarla ilgili bilinenleri (hastal\u0131\u011f\u0131n belirtileri, alkol ve madde kullan\u0131m\u0131 gibi ili\u015fkili davran\u0131\u015f modellleri, davran\u0131\u015f bozukluklar\u0131, intihar davran\u0131\u015f\u0131, hastal\u0131\u011f\u0131n gidi\u015fi, ba\u015flang\u0131\u00e7 ya\u015f\u0131, bedensel hastal\u0131klar, aile \u00f6yk\u00fcs\u00fcn\u00fcn varl\u0131\u011f\u0131) sistematik bir \u015fekilde kullanarak sa\u011flam ve yararl\u0131 ara\u015ft\u0131rmalar yap\u0131labilir. Retrospektif bir tan\u0131 koymak, bir \u00e7ok y\u00f6nden ayr\u0131nt\u0131l\u0131 psikolojik bir yap-boz oyununun par\u00e7alar\u0131n\u0131 yerle\u015ftirmek gibi ya da g\u00f6stergelerin kar\u0131\u015f\u0131k ama dikkatli bir s\u0131ralamas\u0131yla bir esrar\u0131n \u00e7\u00f6z\u00fclmesi gibidir (Jamison 1996).<\/p>\n Ondokuzuncu y\u00fczy\u0131l sonlar\u0131 ve yirminci y\u00fczy\u0131l ba\u015flar\u0131nda, \u00f6nemli yazar ve ressamlarda psikopatolojik olgu sunumu \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 y\u00fcr\u00fct\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. Francis Galton, Cesare Lombroso, Fritz Mohr, Nolan Lewis, J.F.Nisbet ve Havelock Ellis’in ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 bu \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n \u00f6rnekleridir. Max Simon ruhsal hastal\u0131\u011f\u0131 olanlar\u0131n resim \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 \u00fczerinde ara\u015ft\u0131rma yapan ilk psikiyatristtir (Arieti 1974, Jamison 1996). Daha sistemli olarak ger\u00e7ekle\u015ftirilen biyografik \u00e7al\u0131\u015fmalar daha yak\u0131n tarihlidir. 113 Alman yazar, ressam, yazar, mimar ve besteci \u00fczerinde \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015f olan Adele Juda (1949), hem sanat\u00e7\u0131lar hem de onlar\u0131n akrabalar\u0131yla ilgili ayr\u0131nt\u0131l\u0131 \u00e7al\u0131\u015fma yapan ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n ilklerinden birisiydi.Juda 17 y\u0131l boyunca 5000’den fazla ki\u015fiyle g\u00f6r\u00fc\u015fm\u00fc\u015ft\u00fcr. Tan\u0131 ara\u00e7lar\u0131 ve y\u00f6nteminde yetersizlikler ta\u015f\u0131sa da, Juda, bu kadar \u00f6znel bir alanda nesnellik ad\u0131na \u00f6zenli olmay\u0131 hedefleyen ilk giri\u015fimcilerdendir. Juda, 113 sanat\u00e7\u0131n\u0131n \u00fc\u00e7te ikisinin fiziksel olarak normal olmalar\u0131na kar\u015f\u0131n, genel n\u00fcfusta beklenenden daha fazla ruhsal bozukluk g\u00f6sterdiklerini bulmu\u015ftur. Psikiyatrik bozukluklar en y\u00fcksek oranlarda \u015fairlerde (%50) ve m\u00fczisyenlerde (%38); daha d\u00fc\u015f\u00fck oranlarda ise ressamlarda (%20), heykeltra\u015flarda (%18) ve mimarlarda (%17) ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. Sanat\u00e7\u0131 grubundaki bireylerin karde\u015fleri ve \u00e7ocuklar\u0131 siklotimi, intihar giri\u015fimi ya da bipolar bozuklu\u011fa genel n\u00fcfustaki bireylerden daha yatk\u0131n olarak bulunmu\u015flard\u0131r (Juda 1949).<\/p>\n Colin Martindale’in ger\u00e7ekle\u015ftirdi\u011fi bir ba\u015fka biyografik \u00e7al\u0131\u015fma (Martindale 1972), 1670-1809 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda do\u011fmu\u015f 21 tan\u0131nm\u0131\u015f \u0130ngiliz \u015fairinin ve 1770-1909 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda do\u011fmu\u015f 21 tan\u0131nm\u0131\u015f Frans\u0131z \u015fairinin ya\u015famlar\u0131 \u00fczerine ger\u00e7ekle\u015ftirilmi\u015ftir. \u0130ngiliz \u015fairlerin yar\u0131s\u0131ndan fazlas\u0131 (%55) ve Frans\u0131z \u015fairlerin %40’\u0131n\u0131n \u00f6nemli psikopatoloji \u00f6yk\u00fcleri s\u00f6zkonusuydu ve her yedi \u015fairden biri bir ruh hastal\u0131klar\u0131 hastanesine yat\u0131r\u0131lm\u0131\u015f ya da sanr\u0131 ve varsan\u0131lar gibi psikotik belirtiler g\u00f6stermi\u015flerdi. 60 bestecinin ya\u015famlar\u0131n\u0131 inceleyen Trethowan (1977) ve Newyork okulunun soyut ekspresyonistlerinden 15 g\u00f6rsel sanat\u00e7\u0131 \u00fczerinde \u00e7al\u0131\u015fan Schildkraut ve Hirsfeld, \u00e7al\u0131\u015fma gruplar\u0131n\u0131n yakla\u015f\u0131k yar\u0131s\u0131n\u0131n duygudurum bozuklu\u011fu g\u00f6sterdi\u011fini bulmu\u015flard\u0131r (Schildkraut ve ark. 1994, Jamison 1996).<\/p>\n Arnold Ludwig’in (1992), Newyork Times Kitap De\u011ferlendirmelerinde 30 y\u0131l\u0131 a\u015fk\u0131n bir s\u00fcre (1960-1990) ele\u015ftirilen yazarlar\u0131n biyografileri \u00fczerine olan yak\u0131n tarihli \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131, hem kapsam\u0131 hem de \u00f6zenli metodolojisiyle dikkat \u00e7ekicidir. Juda’n\u0131n Alman sanat\u00e7\u0131larda ve Jamison’un Britanyal\u0131 sanat\u00e7\u0131larda bulduklar\u0131yla tutarl\u0131 olarak , Ludwig, mani, psikoz ve yatarak psikiyatrik tedavi uygulamalar\u0131n\u0131n en y\u00fcksek oranlarda \u015fairlerde g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc; en \u00f6nemlisi ve hayret uyand\u0131r\u0131c\u0131 olan\u0131 \u015fairlerden %18’inin intihar etti\u011fini bulmu\u015ftur. Bestecilerde de y\u00fcksek oranda psikoz ve depresyona rastlanm\u0131\u015ft\u0131r. Hepsinin \u00f6tesinde Ludwig, yarat\u0131c\u0131 faaaliyetlerde bulunan bireylerle, di\u011fer meslek sahiplerini (i\u015f adamlar\u0131, bilimadamlar\u0131 ve kamu g\u00f6revlileri gibi) kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rd\u0131\u011f\u0131nda, sanat\u00e7\u0131 grubunda psikoz, intihar giri\u015fimi, ruhsal bozukluklar ve madde ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n iki-\u00fc\u00e7 kat daha fazla oldu\u011funu ortaya koymu\u015ftur. Sanat\u00e7\u0131 grubunda istem d\u0131\u015f\u0131 psikiyatrik tedavi oran\u0131, sanat\u00e7\u0131 olmayanlar\u0131nkinin alt\u0131-yedi kat\u0131yd\u0131.<\/p>\n Jamison (1996),y\u00fczy\u0131ll\u0131k bir peryotta do\u011fmu\u015f birbirini izleyen \u015fair \u00f6rneklerinde ruhsal bozukluklar\u0131n ve intihar\u0131n varl\u0131\u011f\u0131yla ilgili \u00e7al\u0131\u015fmak \u00fczere, 1705 ve 1805 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda do\u011fmu\u015f bulunan ba\u015fl\u0131ca \u0130ngiliz ve \u0130rlandal\u0131 \u015fairlere y\u00f6nelik otobiyografik, biyografik ve bulabildi\u011fi t\u0131bbi kay\u0131tlar\u0131 incelemi\u015ftir. Bu \u015fair grubu i\u00e7erisinde ve onlar\u0131n ailelerinde ruhsal bozukluklar\u0131n, intihar\u0131n ve psikiyatri klini\u011fi deneyimlerinin oran\u0131 \u00e7arp\u0131c\u0131 bir \u015fekilde y\u00fcksek bulunmu\u015ftur. Bu \u015fairlerden alt\u0131s\u0131 (William Collins, Christopher Smart, William Cowper, Robert Fergusson, John Codrington Bampfylde ve John Clare) psikiyatri kliniklerine veya ak\u0131l hastanelerine kapat\u0131lm\u0131\u015flard\u0131. Bu oran ayn\u0131 zaman diliminde ya\u015fayan genel n\u00fcfustaki oran\u0131n 20 kat\u0131d\u0131r. Di\u011fer ikisi (Thomas Chatterton ve Thomas Lovell Beddoes) intihar etmi\u015flerdir. \u015eairlerden yar\u0131s\u0131ndan fazlas\u0131 ruhsal bozuklu\u011fu ortaya koyan bulgular g\u00f6stermi\u015flerdir. Gruptaki \u015fairlerden 14’\u00fc, muhemelen bipolar duygulan\u0131m bozuklu\u011fu bulgular\u0131 g\u00f6steriyordu (C.Smart, W.Cowper, G.Darley, R.Fergusson, T.Chatterton, W.Blake, S.Shelley, J. Clare, H. Coleridge, T.L. Beddoes ve J.C.Mangan) . Alt\u0131 \u015fair (O. Goldsmith, R.Burns, W.S. Landor, T.Campbell, J. Keats ve R.S.Hawker) bipolar bozuklu\u011fun muhtmelen daha \u0131l\u0131ml\u0131 formlar\u0131na (silkotimi veya bipolar II bozuklu\u011fu) yakalanm\u0131\u015flard\u0131. Keats ve Burns’\u00fcn ruhsal bozukluklar\u0131n\u0131n d\u00fczeyi a\u00e7\u0131kl\u0131\u011fa kavu\u015fmadan ve gidi\u015fin nas\u0131l olaca\u011f\u0131 belli olmadan \u00f6nce \u00f6lmelerine kar\u015f\u0131n, S. Johnson, T.Gray, G.Crabbe ve L. Hunt yineleyen depresyon epizotlar\u0131 g\u00f6steriyorlard\u0131. Genel pop\u00fclasyonda g\u00f6r\u00fclen bipolar bozukluk (%1), siklotimi (%1-2) ve maj\u00f6r depresif bozuklu\u011fun (%5)\u00a0 oranlar\u0131yla yap\u0131lan bir kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rma, bu Britanyal\u0131 \u015fairlerin bipolar bozukluk belirtilerine 30 kat, siklotimi belirtilerine 10-20 kat, intihara 5 kattan fazla ve bir psikiyatri klini\u011fine yat\u0131r\u0131lmaya en az\u0131ndan 20 kat daha fazla e\u011filimli oldu\u011funu ortaya koymaktad\u0131r. Bu oranlar \u00f6nemli derecede y\u00fckselirken, g\u00f6zden ge\u00e7irilen di\u011fer biyografik \u00e7al\u0131\u015fmalar sonucu elde edilen bulgularla tutarl\u0131 bulunmu\u015ftur. Ruhsal bozukluklar\u0131n genetik tabiat\u0131, depresyon, mani, intihar, \u015fiddet g\u00f6steren \u015fairlerden bir \u00e7o\u011funun aile \u00f6yk\u00fcs\u00fc g\u00f6stermeleriyle vurgulanmaktad\u0131r. G\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi, biyografik \u00e7al\u0131\u015fmalar, kendi sin\u0131rlar\u0131 i\u00e7inde yarat\u0131c\u0131l\u0131kla ruhsal bozukluk aras\u0131nda bir ba\u011f\u0131n varl\u0131\u011f\u0131na ili\u015fkin baz\u0131 kan\u0131tlar sunmaktad\u0131r. Ya\u015fayan yazar ve ressamlara y\u00f6nelik modern \u00e7al\u0131\u015fmalar, bu \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n bulgular\u0131 ile tutarl\u0131l\u0131k g\u00f6sterse de, daha farkl\u0131 bir bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131 ortaya koymaktad\u0131r. Iowa \u00dcniversitesinden Nancy Andreasen ve arkada\u015flar\u0131 ya\u015fayan yazarlar\u0131n yarat\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 ile psikopatoloji aras\u0131ndaki ili\u015fkiyi bilimsel tan\u0131sal olarak inceleyen ilk ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar olmu\u015flard\u0131r (Andreasen ve Canter 1974, Andreasen ve Power 1975, Andreaesen 1987). Yap\u0131land\u0131r\u0131lm\u0131\u015f g\u00f6r\u00fc\u015fmeler, sistematik psikiyatrik tan\u0131 \u00f6l\u00e7\u00fctleri ve e\u015fle\u015ftirilmi\u015f kontrol gruplar\u0131 kullanarak ortaya konulan bu \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n, \u00f6nceki \u00e7al\u0131\u015fmalarla kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda metodolojik a\u00e7\u0131dan hayli \u00fcst\u00fcn oldu\u011fu g\u00f6r\u00fclmektedir. Yazar modellerinin say\u0131s\u0131 g\u00f6rece azd\u0131 (30) ve yazarlar yarat\u0131c\u0131 ba\u015far\u0131 d\u00fczeyi bak\u0131m\u0131ndan de\u011fi\u015fkendiler.Hepsi de \u00fclkenin en prestijli \u00e7al\u0131\u015fma ortamlar\u0131ndan biri olan Iowa \u00dcniversitesi yazarlar \u00e7al\u0131\u015fma grubunun \u00fcyesiydiler. Yazarlar duygusal bozukluklar\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan ola\u011fand\u0131\u015f\u0131 y\u00fcksek bir oran sergilemi\u015flerdir. \u00c7al\u0131\u015fma modelinin %80’i herhangi bir ruhsal bozuklu\u011fun resmi tan\u0131 \u00f6l\u00e7\u00fct\u00fcn\u00fc kar\u015f\u0131l\u0131yorken, e\u015fle\u015ftirilmi\u015f kontrol grubunda bu oran %30’da kal\u0131yordu. Bu iki oran aras\u0131ndaki fark istatistiksel olarak y\u00fcksek derecede anlaml\u0131 bir farkt\u0131.Bu \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n \u00f6nemli bulgular\u0131ndan birisi de, yazarlar\u0131n hemen hemen yar\u0131s\u0131n\u0131n duygudurum bozuklu\u011funa y\u00f6nelik tan\u0131 \u00f6l\u00e7\u00fctlerini kar\u015f\u0131lam\u0131\u015f olmalar\u0131d\u0131r. Yazarlar\u0131n \u00fc\u00e7te birinden fazlas\u0131 en az bir maj\u00f6r depresyon epizotu ya\u015fam\u0131\u015flar ve hastalanan yazarlar\u0131n \u00fc\u00e7te ikisi psikiyatrik tedavi g\u00f6rm\u00fc\u015ft\u00fcr. Yazarlar\u0131n intihar oranlar\u0131 da genel n\u00fcfustan bir hayli fazla durumdayd\u0131. Yazarlar\u0131n hi\u00e7birisi \u015fizofreniye y\u00f6nelik tan\u0131 \u00f6l\u00e7\u00fctlerini kar\u015f\u0131lam\u0131yordu. Bu bulgu, daha \u00f6nceki iddialar\u0131n \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda \u015fizofreniyle yaratac\u0131l\u0131\u011f\u0131n ba\u011flant\u0131l\u0131 oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcncesi bak\u0131m\u0131ndan dikkat \u00e7ekici bir saptamad\u0131r. \u015eizofreni ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n\u0131n \u00f6nde gelen isimlerinden olan Andreasen, \u00e7al\u0131\u015fmaya ba\u015flarken, \u015fizofreni ile yarat\u0131c\u0131l\u0131k aras\u0131nda bir korelasyon bulunaca\u011f\u0131 inanc\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131yordu. Keefe ve Magarow (1980), “Yarat\u0131c\u0131l\u0131k ve \u015eizofreni” isimli makalelerinde, paranoid olmayan \u015fizofreni hastalar\u0131n\u0131n, yarat\u0131c\u0131l\u0131kla ilgili geleneksel testlere verdikleri yan\u0131tlarda, normal kontrol grubuna g\u00f6re daha y\u00fcksek yarat\u0131c\u0131l\u0131k d\u00fczeyleri g\u00f6sterdiklerini saptam\u0131\u015flard\u0131r. \u0130slanda genetik enstitis\u00fcnden Karlsson, psikotik hastalar ve birinci derece akrabalar\u0131n\u0131n, genel n\u00fcfusa g\u00f6re, entellekt\u00fcel ve artistik \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n bir \u00e7ok alan\u0131nda \u00fcst\u00fcn olmaya e\u011filimli oldu\u011funu g\u00f6stermi\u015ftir (Karlsson 1970, Karlsson 1981, Karlsson 1984). Karlsson’un \u015fizofreni ile yarat\u0131c\u0131l\u0131k aras\u0131nda ailevi, bir ili\u015fkiyi olumlamas\u0131na kar\u015f\u0131n, bir \u00e7ok ara\u015ft\u0131rmac\u0131 onun verilerinin asl\u0131nda di\u011fer ruhsal bozukluklar, \u00f6zellikle de manik depresif bozukluk ve yarat\u0131c\u0131l\u0131k aras\u0131nda \u00e7ok g\u00fc\u00e7l\u00fc bir ili\u015fkiyi g\u00f6sterdi\u011fine i\u015faret etmi\u015flerdir (Andreasen ve Glick 1988, Melvin ve Mossman 1988).<\/p>\n Hagop Akiskal ve Kareen Akiskal, \u00f6d\u00fcl kazanm\u0131\u015f Avrupal\u0131 yazarlar, \u015fairler,ressamlar ve heykeltra\u015flar\u0131 ruhsal bozukluklar a\u00e7\u0131s\u0131ndan de\u011ferlendirdikleri ara\u015ft\u0131rmalar\u0131nda, ara\u015ft\u0131rma grubunun yakla\u015f\u0131k \u00fc\u00e7te ikisinde siklotimik ya da hipomanik e\u011filimler oldu\u011funu saptam\u0131\u015flard\u0131r. Akiskallar\u0131n David Evans’la i\u015fbirli\u011fi i\u00e7inde Blues m\u00fczisyenleri i\u00e7in yapt\u0131klar\u0131 \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n sonu\u00e7lar\u0131 da benzer y\u00f6nde olmu\u015ftu (Jamison 1996).<\/p>\n Jamison (1989), yaratma s\u00fcrecinde duygudurumunun rol\u00fcn\u00fc ara\u015ft\u0131rd\u0131\u011f\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131nda, yazar ve di\u011fer sanat\u00e7\u0131lar\u0131n %38’inin bir ruhsal bozukluktan \u00f6t\u00fcr\u00fc tedavi g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc, bunlar\u0131n %75’inin antidepresan ya da lityum kulland\u0131\u011f\u0131n\u0131 ya da hastaneye yat\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 bildirmi\u015ftir. Sanat\u00e7\u0131lar i\u00e7inde tedaviye en \u00e7ok gereksinim duyanlar \u015fairler olmu\u015ftur. Ruth Richard ve ark (1988), manik depresif ve siklotimik hastalar ile onlar\u0131n birinci derece akrabalar\u0131ndaki yarat\u0131c\u0131l\u0131k d\u00fczeylerini ara\u015ft\u0131rm\u0131\u015flar ve kontrol grubuna g\u00f6re bu ki\u015filerde yarat\u0131c\u0131l\u0131k d\u00fczeyinin belirgin olarak y\u00fcksek oldu\u011funu bulmu\u015flard\u0131r.<\/p>\n B\u00fct\u00fcn bu \u00e7al\u0131\u015fmalarda varolan ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz y\u00f6ntem sorunlar\u0131na kar\u015f\u0131n (ara\u015ft\u0131rma grubunun say\u0131sal olarak azl\u0131\u011f\u0131, kontrol gruplar\u0131n\u0131n tipleri ve eksikli\u011fi, de\u011fi\u015fken tan\u0131sal \u00f6l\u00e7\u00fctler ve hatal\u0131 \u00f6l\u00e7me teknikleri), bulgularda etkileyici bir tutarl\u0131l\u0131k vard\u0131r. Ruhsal bozukluklar ile, \u00f6zellikle duygudurum bozukluklar\u0131 ile yarat\u0131c\u0131l\u0131k aras\u0131ndaki g\u00fc\u00e7l\u00fc ili\u015fki hemen hepsinde vurgulanmaktad\u0131r, Sanat ve psikopatoloji aras\u0131ndaki ba\u011flant\u0131ya kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131k\u0131\u015f bir ka\u00e7 ana nokta \u00fczerinde odaklanmaktad\u0131r. \u00d6ncelikle bir \u00e7ok sanat\u00e7\u0131n\u0131n ruhsal a\u00e7\u0131dan sa\u011fl\u0131kl\u0131 ya da “akl\u0131 ba\u015f\u0131nda” oldu\u011fu ger\u00e7e\u011finden yola \u00e7\u0131karak, ruhsal bozukluklarla yarat\u0131c\u0131l\u0131k aras\u0131nda g\u00fc\u00e7l\u00fc bir ba\u011f oldu\u011funu varsayman\u0131n anlams\u0131zl\u0131\u011f\u0131 \u00fczerinde durulmaktad\u0131r. Harold Nicholson, yazarlar\u0131n sa\u011fl\u0131\u011f\u0131n\u0131 tart\u0131\u015f\u0131rken, hayli sert bir bi\u00e7emle \u015funlar\u0131 s\u00f6ylemi\u015ftir: “edebi deha ile delilik aras\u0131nda bir \u00e7e\u015fit \u00f6zel ba\u011f oldu\u011fu kuram\u0131, bana g\u00f6re, ciddi bi\u00e7imde abart\u0131lm\u0131\u015f bir kuramd\u0131r. Bir ka\u00e7 yarat\u0131c\u0131 yazar\u0131n ya\u015famlar\u0131n\u0131n sonraki d\u00f6nemlerinde g\u00f6r\u00fcn\u00fcr bi\u00e7imde bir ruhsal rahats\u0131zl\u0131\u011fa yakaland\u0131\u011f\u0131 do\u011frudur; hemen t\u00fcm yarat\u0131c\u0131 yazarlar\u0131n ya\u015famlar\u0131n\u0131n baz\u0131 anlar\u0131nda, imajinasyonlar\u0131n\u0131n doru\u011funa vard\u0131klar\u0131 inanc\u0131yla panik ya\u015fad\u0131klar\u0131 da do\u011frudur; ancak son \u00e7\u00f6z\u00fcmlemede bu t\u00fcm yarat\u0131c\u0131 yazarlar\u0131n ‘deli’ olduklar\u0131 anlam\u0131na gelmez.” (Jamison 1996). Galton ise \u015funlar\u0131 yazm\u0131\u015ft\u0131n’Teknik anlam\u0131yla (nas\u0131l tan\u0131mlan\u0131rsa tan\u0131mlans\u0131n) deha ile delilik aras\u0131ndaki ili\u015fki \u00fczerinde en \u00e7ok duran Lombroso ve di\u011ferlerinin, bu ikisi aras\u0131ndaki ba\u011flant\u0131n\u0131n yak\u0131nl\u0131\u011f\u0131 konusunda ki g\u00f6r\u00fc\u015fleri \u00f6yelesine a\u015f\u0131r\u0131d\u0131r ki, e\u011fer onlar\u0131n \u00e7ok hevesli izleyicilerinden birisi \u00e7\u0131k\u0131p da falanca bir dahi olamaz, \u00e7\u00fcnk\u00fc hi\u00e7 deli olmad\u0131 ve ailesinde tek bir deli yok derse pek \u015fa\u015f\u0131rmamak gerek. Ben onlar kadar ileriye gidemedi\u011fim gibi, \u00e7ok y\u00fcksek d\u00fczeyde bir yetenek ve delilik aras\u0131ndaki ba\u011flant\u0131n\u0131n dayand\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131 verilerin yar\u0131s\u0131n\u0131 bile kabul edemem. Buna kar\u015f\u0131n, bu ikisi aras\u0131nda ne yaz\u0131k k\u0131 yak\u0131n bir ili\u015fkiye i\u015faret eden b\u00fcy\u00fck bir bulgu birikimi de vard\u0131r ve \u015funu da eklemeliyim ki, benim sonraki g\u00f6zlemlerim de ayn\u0131 do\u011frultudad\u0131r; zira ola\u011fan\u00fcst\u00fc yetenekli ki\u015filerin yak\u0131n akrabalar\u0131nda delili\u011fin ne kadar s\u0131kl\u0131kta bulundu\u011funu g\u00f6r\u00fcnce \u015fa\u015f\u0131rm\u0131\u015ft\u0131m. A\u015f\u0131r\u0131 gayretli ve zihnen a\u015f\u0131r\u0131 etkin olanlar, ak\u0131lla ba\u011fda\u015fmayacak \u00f6l\u00e7\u00fcde uyar\u0131labilen ve de\u011fi\u015fik beyinler ta\u015f\u0131yor olsalar gerek. B\u00fcy\u00fck olas\u0131l\u0131kla zaman zaman deliriyor ve belki de t\u00fcm\u00fcyle bunal\u0131ma giriyorlar (Storr 1992). Artistik yarat\u0131c\u0131l\u0131kla “delilik” aras\u0131ndaki ili\u015fkiye kar\u015f\u0131 ileri s\u00fcr\u00fclen bir ba\u015fka d\u00fc\u015f\u00fcnce de, bir par\u00e7a delilik ve ruhsal karma\u015fan\u0131n artistik mizac\u0131n ayr\u0131lmaz bir par\u00e7as\u0131 oldu\u011fu ve artistlerin hayata ve hayat deneyimlerine kar\u015f\u0131 di\u011fer insanlardan sadece daha duyarl\u0131 oldu\u011fudur (Jamison 1996).<\/p>\n “Deli dahi” ye kar\u015f\u0131 “sa\u011fl\u0131kl\u0131 sanat\u00e7\u0131” \u00e7eki\u015fmesi etraf\u0131nda d\u00f6nen tart\u0131\u015fman\u0131n b\u00fcy\u00fck b\u00f6l\u00fcm\u00fc, “delilik”le ger\u00e7ekten neyin kastedildi\u011fi hakk\u0131ndaki karma\u015fadan do\u011fmaktad\u0131r. E\u011fer “delilik” ile \u015fizofreni’yi veya psikozu kastediyorsak, Andreasen’in \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda, bu ikisi aras\u0131nda g\u00fc\u00e7l\u00fc bir birliktelik olmad\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fclmektedir (Andreasen 1996). \u00d6teden beri, kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131klar\u0131 d\u00fcnyadan doyum sa\u011flayayamayan ve bu d\u00fcnyay\u0131 daha g\u00fczel, daha rahat, daha g\u00fcvenli ve daha doyum verici hale getirebilmek i\u00e7in yap\u0131tlar\u0131nda yans\u0131tan yarat\u0131c\u0131 ki\u015filer ile \u015fizofreni hastalar\u0131n\u0131n pek \u00e7ok ortak bili\u015fsel \u00f6zelli\u011fi payla\u015ft\u0131\u011f\u0131 \u00f6ne s\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. Her iki gruptaki ki\u015filerin de dili ve s\u00f6zc\u00fckleri ola\u011fand\u0131\u015f\u0131 yollarla kulland\u0131klar\u0131 ve ger\u00e7e\u011fi al\u0131\u015f\u0131lageldi\u011fin d\u0131\u015f\u0131nda alg\u0131lad\u0131klar\u0131 belirtilmi\u015ftir. Ancak belirli bir noktada yarat\u0131c\u0131 insanla \u015fizofreni hastalar\u0131 keskin bir s\u0131n\u0131rla ayr\u0131l\u0131rlar. Yarat\u0131c\u0131 insan ilkel ve sapk\u0131n zihinsel s\u00fcre\u00e7lerini normal olanlarla uyumland\u0131rmay\u0131 ba\u015farabilir, sonu\u00e7 bir yarat\u0131c\u0131l\u0131k \u00fcr\u00fcn\u00fcd\u00fcr. \u015eizofreni hastas\u0131n\u0131n sanr\u0131lar\u0131nda g\u00f6r\u00fclen metamorfoz, \u015fiirsel yarat\u0131c\u0131l\u0131kta metafor haline gelir. Nesne ge\u00e7ici olarak ortak bir h\u00fck\u00fcm veya ay\u0131rdedici niteli\u011fi y\u00fcz\u00fcnden ba\u015fka bir nesneyle \u00f6zde\u015fle\u015ftirilir. \u015eair metaforlar\u0131n\u0131 \u00fcretirken, tahmin edilemiyen g\u00f6r\u00fcnt\u00fcleri kullan\u0131r. Victor Hugo’nun y\u0131ld\u0131zlar\u0131 betimlerken yapt\u0131\u011f\u0131 benzetmelerde kulland\u0131\u011f\u0131 nesneler (Hugo y\u0131ld\u0131zlar\u0131, elmaslara, m\u00fccevherlere, alt\u0131n bulutlara, alt\u0131n \u00e7ak\u0131llara, lambalara, \u0131\u015f\u0131kl\u0131 tap\u0131naklara, ebedi yaz\u0131n \u00e7i\u00e7eklerine, g\u00fcm\u00fc\u015fl\u00fc zambaklara, gecenin g\u00f6zlerine, alacakaranl\u0131\u011f\u0131n belirsiz g\u00f6zlerine, g\u00f6ky\u00fcz\u00fcn\u00fcn amberlerine, tavandaki deliklere, g\u00f6ky\u00fcz\u00fcnde u\u00e7an ar\u0131lara, Adem’in kan damlalar\u0131na, deveku\u015funun kuyru\u011fundaki renkli noktalara benzetir) bir \u015fizofreni hastas\u0131n\u0131n \u00f6zde\u015fimler c\u00fcmb\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc hat\u0131rlat\u0131yorsa da, asl\u0131nda \u00e7ok farkl\u0131d\u0131r. Yarat\u0131ci ki\u015fi ola\u011fand\u0131\u015f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnce s\u00fcre\u00e7lerini kontrol alt\u0131nda tutar ve bunlar\u0131 bir \u00fcr\u00fcn olu\u015fturmada i\u015fe yarar hale getirir ve bunlardan faydalan\u0131r (Arieti 1994, Torrey 1983) . Kris (1952), sanat\u0131n estetik ve toplumsal bir olgu olarak benlik sa\u011flaml\u0131\u011f\u0131na ba\u011fl\u0131 oldu\u011funu yazm\u0131\u015ft\u0131r. Plokker (1970) ise, bu d\u00fc\u015f\u00fcncenin \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda benlik par\u00e7alanmas\u0131 g\u00f6steren bir \u015fizofreni hastas\u0131n\u0131n, e\u011fer hastal\u0131\u011f\u0131n ba\u015flamas\u0131ndan \u00f6nce hi\u00e7 bir sanatsal becerisi yoksa, hastal\u0131k belirmeye ba\u015flar ba\u015flamaz “sanat yap\u0131t\u0131” diye bir \u015feyden s\u00f6z edilemiyece\u011fini vurgulam\u0131\u015ft\u0131r. Plokker, \u015fizofreninin ba\u015flang\u0131c\u0131ndaki ya\u015fant\u0131 farkl\u0131la\u015fmas\u0131n\u0131n, t\u0131pk\u0131 meskalin ya da LSD kullan\u0131m\u0131nda oldu\u011fu gibi, bir sanat\u00e7\u0131y\u0131 d\u00fcnyaya bu yeni bak\u0131\u015f\u0131 yans\u0131tamaya y\u00f6neltebilece\u011fini, ancak bunun genellikle k\u0131sa s\u00fcreli oldu\u011funu ve yarat\u0131c\u0131l\u0131k niteli\u011finin de\u011fer kaybetti\u011fini \u00f6ne s\u00fcrerek \u015funlar\u0131 yazm\u0131\u015ft\u0131r: “sanattan biraz anlayan birisi, bir hastan\u0131n yapt\u0131\u011f\u0131 bir dizi yap\u0131ta bakt\u0131\u011f\u0131nda normal ve patolojik aras\u0131ndaki fark\u0131 g\u00f6r\u00fcr ve ilk \u015fa\u015fk\u0131nl\u0131\u011f\u0131 ge\u00e7tikten sonra da psikotik yap\u0131tlar g\u00f6rmekten b\u0131kar. \u0130\u00e7erikteki ve \u00f6zellikle bi\u00e7imlerdeki yavan, basmakal\u0131p ve dura\u011fan \u00f6\u011feler \u00e7ok ge\u00e7meden zihinsel durgunlu\u011fu ele verir”. Storr (1992), \u00e7e\u015fitli psikotrop maddelerin de, delili\u011fin de benlik i\u015flevlerine nihai olarak zarar verdi\u011fini, b\u00f6ylece yarg\u0131lama g\u00fcc\u00fcnden yoksun, sebat ve denetimi ortadan kalkm\u0131\u015f, sa\u011flam bir bi\u00e7imde i\u015flev g\u00f6stermeyen benli\u011fin yarat\u0131c\u0131l\u0131\u011fa hizmet edemeyece\u011fini belirtmi\u015ftir. Storr’a g\u00f6re, yarat\u0131c\u0131l\u0131k psikopatolojiyi \u00e7\u00f6zmek i\u00e7in bir yol olabilirse de, asla bir nevroz ya da psikoz de\u011fildir, hatta bunlar\u0131n tersidir; ruh hastal\u0131\u011f\u0131n\u0131n yarat\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 aksatt\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnmek i\u00e7in de yeterli neden vard\u0131r.<\/p>\n Konuya iki u\u00e7lu duygulan\u0131m bozuklu\u011fu a\u00e7\u0131s\u0131ndan bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda, “delilik”in anlam\u0131 ile ilgili anla\u015fmazl\u0131k ve “delilikler”in ba\u015fl\u0131calar\u0131ndan biri say\u0131lan bu bozuklu\u011fun karma\u015f\u0131k do\u011fas\u0131, bizi \u015fa\u015f\u0131rtmaktad\u0131r. Kesin “akl\u0131 ba\u015f\u0131ndal\u0131k” veya “delilik”e dair ileri s\u00fcr\u00fclen t\u00fcm u\u00e7 d\u00fc\u015f\u00fcnce ya da davran\u0131\u015flar k\u0131s\u0131r kalmaya mahkumdur. “Delilik” asl\u0131nda manik depresif bozuklu\u011fun ekstrem formlar\u0131nda ortaya \u00e7\u0131kar; manik depresif bozukluk tan\u0131s\u0131 konulan bir \u00e7ok insan psikotik bir d\u00f6nem ya\u015famayabilir. S\u0131n\u0131rl\u0131 zaman dilimlerinde sanr\u0131 ve varsan\u0131lar\u0131n egemenli\u011fiyle ger\u00e7e\u011fi de\u011ferlendirme yetisinin bozuldu\u011fu d\u00f6nemler olsa da, di\u011fer zamanlarda a\u00e7\u0131kca d\u00fc\u015f\u00fcnebilir ve rasyonel davranabilirler. Manik depresif bozukluk, \u015fizofreni ve Alzheimer hastal\u0131\u011f\u0131ndan farkl\u0131 olarak “delirtici” bir hastal\u0131k de\u011fildir. Duruma ba\u011fl\u0131 olarak akut psikoz epizotlar\u0131na neden olsa da, bunlar ge\u00e7icidir ya da nadiren “kronik delili\u011fe” do\u011fru ilerler. Psikoz’un hep veya hi\u00e7 t\u00fcr\u00fcnden bir olgu oldu\u011fu varsay\u0131m\u0131 ciddi bir karma\u015faya yol a\u00e7maktad\u0131r: Van Gogh’un, resimleri en y\u00fcksek bir d\u00fczenin (order) berrakl\u0131\u011f\u0131n\u0131 yans\u0131tt\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in, “deli” olmayabilece\u011fi s\u00f6ylenir. Yine de berrakl\u0131k, t\u0131pk\u0131 normal fiziksel sa\u011fl\u0131\u011f\u0131n zaman zaman diabetik kriz, hipertansif atak, hipertroidi n\u00f6beti gibi akut olarak kesintiye u\u011framas\u0131 gibi, duruma ba\u011fl\u0131 delilik n\u00f6betleriyle ba\u011fda\u015fmaz de\u011fildir. (Jamison 1996). Storr (1992), manik-depresif psikopatolojinin ki\u015fiyi yaratmaya y\u00f6neltebildi\u011fim, ancak kimi kez de ki\u015fiyi yarat\u0131c\u0131l\u0131ktan al\u0131koyabildi\u011fim vurgulam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n Yarat\u0131c\u0131l\u0131k e\u011filimi yukar\u0131da s\u00f6z\u00fc edilen \u00e7e\u015fitli \u00f6zelliklerle tan\u0131mlanabilir. Nas\u0131l tohumlar\u0131n \u00fczerine d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fc toprak k\u0131s\u0131r ya da verimli olabiliyorsa, \u00f6\u011fretmenler ve aile \u00fcyeleri de yarat\u0131c\u0131l\u0131\u011fa k\u0131ymet verebilir ya da bunu nefretle kar\u015f\u0131l\u0131yabilirler. B\u00fcy\u00fck bir zihin ya da yarat\u0131c\u0131 tin, cehalet, yoksulluk ve zulm\u00fcn bast\u0131r\u0131c\u0131 etkileriyle herhangi bir zaman ve mekanda ortaya \u00e7\u0131kabilir. Yirminci y\u00fczy\u0131l Bosna ya da Somali’si muhtemelen yarat\u0131c\u0131l\u0131\u011fa zarar verirken, be\u015finci y\u00fczy\u0131l Yunanistan\u0131 ya da onbe\u015finci y\u00fczy\u0131l Floransa’s\u0131 yarat\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 beslemi\u015ftir. Cinsiyetin de yarat\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 inhibe edici ya da artt\u0131r\u0131c\u0131 etkileri olabilir. Kad\u0131nlar\u0131n erkekler ile hemen hemen e\u015fit oranda do\u011fu\u015ftan yarat\u0131c\u0131l\u0131k becerisine sahip olmalar\u0131na kar\u015f\u0131n, ge\u00e7mi\u015fe oranla son y\u0131llarda b\u00fcy\u00fck ba\u015far\u0131lar elde etmi\u015f kad\u0131nlar\u0131n belirgin olarak az say\u0131da olmas\u0131, belki de maruz kald\u0131klar\u0131 toplumsal bask\u0131y\u0131 yans\u0131tmaktad\u0131r. Di\u011fer de\u011fi\u015fkenler de bir bireyde yarat\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n nas\u0131l ifade edildi\u011fini belirlemede rol oynayabilir. E\u011fitimin spesifik formlar\u0131, bireyleri, m\u00fczik ya da bilim gibi belirli do\u011frultularda ilerlemeleri i\u00e7in \u015fekillendirebilir. Yarat\u0131c\u0131l\u0131k kabiliyetinden farkl\u0131 olan entellekt\u00fcel yetenekler de yarat\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 \u015fekillendirebilir. Yani baz\u0131 ki\u015filerin konu\u015fma becerileri, baz\u0131lar\u0131n\u0131n ise g\u00f6rsel ve uzamsal becerileri geli\u015fkin olabilir ve bu imkanlar \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fcnde, ilkinde yaz\u0131nla ikincisinde g\u00f6rsel sanatlarla u\u011fra\u015fanlar\u0131n yarat\u0131c\u0131l\u0131k yetilerini ifade etmelerine zemin olu\u015fturur. Son olarak g\u00f6rme yetene\u011fi, boy ve v\u00fccuda ili\u015fkin \u00f6zellikler de yarat\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 \u015fekillendirebilir. Atletik olarak zarif bir v\u00fccut yap\u0131s\u0131yla do\u011fmu\u015f ya da h\u00fcnerli elleri olan bir ki\u015finin, poblemli ya da hantal bir v\u00fccuda sahip olan birisine g\u00f6re dansa ya da m\u00fczi\u011fe y\u00f6nelimi daha fazla olacakt\u0131r. Toulouse-Lautrec asla bir Nijinsky olamazd\u0131.<\/p>\n Sonu\u00e7 olarak, on y\u0131llard\u0131r sanatsal yarat\u0131c\u0131l\u0131k ve “delilik” \u00fczerine yap\u0131lm\u0131\u015f pek \u00e7ok ara\u015ft\u0131rman\u0131n birikimine ve sunduklar\u0131na kar\u015f\u0131n, bug\u00fcn ula\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131z noktada, birbiriyle \u00e7eli\u015fkili ya da kar\u015f\u0131t gibi g\u00f6r\u00fcnen d\u00fc\u015f\u00fcnceler, hala varl\u0131klar\u0131n\u0131 ve soru i\u015faretlerini s\u00fcrd\u00fcrmektedir. Eldeki veriler bir neden-sonu\u00e7 ili\u015fkisi kurabilmek i\u00e7in yeterli de\u011fildir, ancak bu “birlikteli\u011fin” do\u011fas\u0131 ve yans\u0131malar\u0131na ili\u015fkin sa\u011flanacak geli\u015fmeler, hem sanat alan\u0131na hem de psikiyatri’ye \u00f6nemli katk\u0131lar sa\u011flayacakt\u0131r. Bu konuda s\u00f6yleyebilece\u011fimiz \u015fimdilik sons\u00f6z, Goethe’nin y\u0131llar \u00f6nce yazd\u0131klar\u0131n\u0131 a\u015fam\u0131yor:”D\u00fcnyadan ka\u00e7man\u0131n en g\u00fcvenilir yolu sanattan ge\u00e7er, d\u00fcnyaya s\u0131k\u0131ca ba\u011flanmak da sanatla ger\u00e7ekle\u015fir” (Bozkurt 1995).<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" “\u00c7al\u0131\u015fmalar\u0131m iyi gidiyor. Y\u0131llar y\u0131l\u0131 bo\u015funa arad\u0131\u011f\u0131m bir \u00e7ok \u015feyi buluyorum.. Bunu farketti\u011fimde de, Delacroix’n\u0131n, senin de bildi\u011fin o s\u00f6z\u00fc geliyor akl\u0131ma hep.. Hani, art\u0131k solu\u011fu da di\u015fleri de kalmad\u0131\u011f\u0131 zaman resmi ke\u015ffetti\u011fini s\u00f6ylemi\u015f ya.. Peki, ba\u015f\u0131mda bu ruh hastal\u0131\u011f\u0131 var, tamam.. Ruhsal bunal\u0131mlar ge\u00e7iren bir\u00e7ok sanat\u00e7\u0131y\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum ve hi\u00e7bir \u015fey yokmu\u015f gibi, hastal\u0131\u011f\u0131n resim […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[52],"tags":[],"class_list":{"0":"post-4786","1":"post","2":"type-post","3":"status-publish","4":"format-standard","6":"category-psikoloji"},"yoast_head":"\n