{"id":4787,"date":"2010-11-24T11:43:03","date_gmt":"2010-11-24T08:43:03","guid":{"rendered":"http:\/\/localhost\/wordpress\/2010\/11\/24\/marxa-gore-hegelde-diyalektik-1-bhikhu-parekh\/"},"modified":"2010-11-24T11:43:03","modified_gmt":"2010-11-24T08:43:03","slug":"marxa-gore-hegelde-diyalektik-1-bhikhu-parekh","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/11\/24\/marxa-gore-hegelde-diyalektik-1-bhikhu-parekh\/","title":{"rendered":"Marx’a G\u00f6re Hegel’de Diyalektik (1) | Bhikhu Parekh"},"content":{"rendered":"![](\"http:\/\/www.futuristika.org\/wp\/wp-content\/uploads\/2008\/11\/karl_marx.jpg\")
Marx’\u0131n Hegel tart\u0131\u015fmas\u0131 onun ideoloji teorisini anlamak i\u00e7in b\u00fcy\u00fck \u00f6nemdedir. Birincisi bu tart\u0131\u015fma Marx’\u0131n idealizm ve apoloji** aras\u0131nda can al\u0131c\u0131 ba\u011flant\u0131 olarak g\u00f6rd\u00fcklerini vurgular. Ikincisi, Marx Hegel’in felsefesini d\u00fc\u015f\u00fcncenin felsefi bi\u00e7iminin paradigmas\u0131 olarak ald\u0131\u011f\u0131ndan, bu ele\u015ftiri, Marx’\u0131n g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcne g\u00f6re, bir d\u00fc\u015f\u00fcnce bi\u00e7imi olarak felsefenin neden do\u011fal olarak ele\u015ftirel olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermek \u00fczere tasarlanm\u0131\u015ft\u0131r. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc, Marx, Hegel’in teorile\u015ftirme tarz\u0131n\u0131n ona ya da genel olarak filozoflara \u00f6zg\u00fc olmay\u0131p di\u011fer yazarlar taraf\u0131ndan da payla\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr. B\u00f6ylece Marx’\u0131n Hegel ele\u015ftirisi, onun di\u011fer yazarlar\u0131, \u00f6zellikle klasik ekonomistleri ele\u015ftirisi i\u00e7in bir model olmu\u015ftur.<\/p>\n
I<\/p>\n
Hegel’in izleyicileri onun felsefesinin pek \u00e7ok y\u00f6n\u00fc taraf\u0131ndan \u015fa\u015fk\u0131nl\u0131\u011fa u\u011frat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bizim g\u00f6r\u00fc\u015f a\u00e7\u0131m\u0131zdan en \u00f6nemlisi onun ‘devrimci’ y\u00f6ntemi ile ‘tutucu’ varg\u0131lar\u0131 aras\u0131ndaki g\u00f6r\u00fcn\u00fcr uyumsuzluktur. Hegel’in diyalektik y\u00f6ntemi, di\u011fer \u015feyler yan\u0131nda, d\u00fcnyada hi\u00e7bir \u015feyin kal\u0131c\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, her ya\u015fam ve d\u00fc\u015f\u00fcnce bi\u00e7iminin i\u00e7sel \u00e7eli\u015fkilerle s\u00fcr\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc (ridden), tarihin Geist’in ilerleyici kendini ger\u00e7ekle\u015ftirmesinin \u00f6yk\u00fcs\u00fc oldu\u011funu ve bilin\u00e7 bi\u00e7imlerinin ve ya\u015fam tarzlar\u0131n\u0131n yerlerinin periyodik olarak Geist’in rasyonel do\u011fas\u0131na daha az uygunsuz olanlar taraf\u0131ndan al\u0131nd\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtir. Hegel’in y\u00f6nteminin temel ana fikri devrimciyken, doktrinleri hemen hemen de\u011fi\u015fmez \u015fekilde tutucudur. \u00d6rne\u011fin Hegel’e g\u00f6re H\u0131ristiyanl\u0131k dinin m\u00fcmk\u00fcn olan en y\u00fcksek bi\u00e7imidir ve daha y\u00fcksek bir din gelecekte ortaya \u00e7\u0131kmayacakt\u0131r; Reformasyon H\u0131ristiyanl\u0131\u011f\u0131n en y\u00fcksek a\u015famas\u0131n\u0131 temsil eder ve daha y\u00fcksek hi\u00e7bir a\u015fama asla g\u00f6r\u00fclmeyecektir. Hegel’in kendi felsefesi insan ve d\u00fcnya aras\u0131ndaki en doyurucu uzla\u015fmay\u0131 temsil eder ve bu konuda onun emsali yoktur; ondokuzuncu y\u00fczy\u0131l Prusya’s\u0131nda geli\u015fmekte oldu\u011fu bi\u00e7imiyle anayasal monar\u015fi, k\u00fc\u00e7\u00fck kurumsal de\u011fi\u015fikliklerden sonra, devletin en rasyonel bi\u00e7imini temsil eder; ve bu b\u00f6yle gider.<\/p>\n
\u00c7eli\u015fki, Hegel’in ger\u00e7ekten Geist’in en sonunda kendini ger\u00e7ekle\u015ftirmesinin t\u00fcm\u00fcyle rasyonel ve yeterli bi\u00e7imlerini ke\u015ffetti\u011fi ve modern toplumsal, politik, dinsel ve di\u011fer kurumlar\u0131n insan kurumlar\u0131n\u0131n olabilece\u011fi kadar iyi oldu\u011fu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcnde oldu\u011fu ileri s\u00fcr\u00fclerek elbette kolayl\u0131kla \u00e7\u00f6z\u00fclebilir. Sol Hegelciler ve hatta baz\u0131 sa\u011f Hegelciler Hegel’in ger\u00e7ekten tarihin her nas\u0131lsa onun \u00e7a\u011f\u0131nda sonuna geldi\u011fi ve onun \u00e7a\u011f\u0131n\u0131n m\u00fckemmelle\u015fmenin zirvesini temsil etti\u011fi g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcnde olabilece\u011fine inanmakta g\u00fc\u00e7l\u00fck \u00e7ekmi\u015flerdir.
B\u00f6ylece onlar, Hegel’in varg\u0131lar\u0131n\u0131n felsefesinin genel ana fikriyle a\u00e7\u0131k\u00e7a uyu\u015fmamas\u0131ndan, bunun nedenlerinin, onun d\u0131\u015f\u0131nda aranmas\u0131 gerekti\u011fini hissetmi\u015flerdir. Rosenkranz bir filozof olarak Hegel ile bir insano\u011flu olarak Hegel’i ay\u0131rm\u0131\u015f ve \u00e7a\u011fda\u015f Alman toplumu i\u00e7in Hegel’in tarafl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n anla\u015f\u0131labilir bir insan kusuru oldu\u011funu \u00f6nermi\u015ftir. Sol Hegelciler daha az ba\u011f\u0131\u015flay\u0131c\u0131d\u0131r. Onlara g\u00f6re Hegel yerle\u015fik otoriteyi yat\u0131\u015ft\u0131rmak, profesyonel mesle\u011fini ilerletmek \u00fczere ya da tutucu politik e\u011filimlerinden dolay\u0131 kas\u0131tl\u0131 olarak tutucu varg\u0131lara ula\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. B\u00f6ylece onlar ‘i\u00e7rek’ Hegel’le ‘d\u0131\u015frak’ Hegel’i ay\u0131rm\u0131\u015flar ve onun kas\u0131tl\u0131 olarak devrimci mesaj\u0131n\u0131 gizledi\u011fini ve onu daha elveri\u015fli ko\u015fullar alt\u0131nda dile getirmeyi \u00f6\u011frencilerine b\u0131rakt\u0131\u011f\u0131n\u0131 ileri s\u00fcrm\u00fc\u015flerdir.[1]
Marx bu ve di\u011fer a\u00e7\u0131klamalarla tatmin olmam\u0131\u015ft\u0131. Marx’\u0131n g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcne g\u00f6re b\u00fcy\u00fck bir filozofun tutars\u0131zl\u0131klar\u0131 filozofun ki\u015fisel d\u00fc\u015f\u00fcnceleri ve mesleki \u00e7\u0131karlar\u0131 gibi olumsal etkenler cinsinden yeterince a\u00e7\u0131klanamaz ve d\u00fc\u015f\u00fcncesinin temel yap\u0131s\u0131na kadar izlenmelidir. Marx \u015f\u00f6yle der:[2]
Yine Hegel ile ilgili olarak, onun sisteminin \u015fu ya da bu belirlenimini onun uzla\u015ft\u0131rma iste\u011fi ve benzerleriyle \u2026 a\u00e7\u0131klamalar\u0131 yaln\u0131zca \u00f6\u011frencilerinin ihmalidir. Bir filozofun bir t\u00fcr uzla\u015ft\u0131rma yoluyla \u015fu ya da bu g\u00f6r\u00fcn\u00fcr tutars\u0131zl\u0131\u011fa d\u00fc\u015fmesi tamamen d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclebilir niteliktedir; kendisi bunun bilincinde olabilir. Fakat bilincinde olmad\u0131\u011f\u0131 \u015fey bu g\u00f6r\u00fcn\u00fcr uzla\u015fman\u0131n ilkesinin kendisinin yetersizli\u011finin ya da yetersiz bir form\u00fclasyonunun en derininden kaynakland\u0131\u011f\u0131d\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla bir filozofun ger\u00e7ekten de kendini uzla\u015ft\u0131rm\u0131\u015f oldu\u011funu varsayal\u0131m, bu durumda \u00f6\u011frencileri onun kendisi i\u00e7in kendisinin bir d\u0131\u015frak bilin\u00e7 bi\u00e7imine sahip olmas\u0131n\u0131 onun i\u00e7 \u00f6zsel bilinciyle a\u00e7\u0131klamal\u0131d\u0131rlar. Bu \u015fekilde, vicdan\u0131n ilerlemesi olarak g\u00f6r\u00fclen ayn\u0131 zamanda bilginin ilerlemesidir. Filozofun \u00f6zel vicdan\u0131na hi\u00e7bir \u015f\u00fcphe kondurulmaz fakat onun esas bilin\u00e7 bi\u00e7imi yorumlan\u0131r, belirli bir bi\u00e7ime ve anlama y\u00fckseltilir ve bu \u015fekilde ayn\u0131 zamanda a\u015f\u0131l\u0131r.
Marx Hegel’in sistemini incelemi\u015f ve y\u00f6ntemi ve varg\u0131lar\u0131 aras\u0131nda oldu\u011fu ileri s\u00fcr\u00fclen \u00e7eli\u015fkinin ger\u00e7ekte var olmad\u0131\u011f\u0131 sonucuna varm\u0131\u015ft\u0131r. Marx’\u0131n g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcne g\u00f6re Hegel’in y\u00f6ntemi hi\u00e7bir bi\u00e7imde Sa\u011f ve Sol Hegelcilerin d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fc gibi devrimci olmay\u0131p a\u015f\u0131r\u0131 \u015fekilde tutucuydu. Diyalektik, ilke olarak, devrimci bir y\u00f6ntemdi fakat Hegel’in tan\u0131mlad\u0131\u011f\u0131 bi\u00e7imiyle de\u011fil. Marx ‘t\u00fcm\u00fcyle negatif ve ele\u015ftirel g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015f\u00fcne kar\u015f\u0131n’ Hegel’in diyalekti\u011finin onun doktrinlerinin ‘bir \u00f6z, bir potansiyel, bir giz olarak ele\u015ftirel-olmayan pozitivizmini’ i\u00e7erdi\u011fini g\u00f6zlemi\u015ftir.[3] Marx i\u00e7in Hegel onu kendi idealizmi \u00e7er\u00e7evesinde olu\u015fturdu\u011fu ve tan\u0131mlad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in bu b\u00f6yleydi. Ve Hegel’in idealizmi do\u011fal olarak ele\u015ftirel olmad\u0131\u011f\u0131 ve pozitivist oldu\u011fu i\u00e7in diyalektik de \u00f6yleydi. B\u00f6ylece Marx Hegel idealizminin nas\u0131l do\u011fal olarak pozitivist oldu\u011funu ve diyalektik y\u00f6nteminin karakterini nas\u0131l had\u0131m etti\u011fini g\u00f6stermek i\u00e7in onun ayr\u0131nt\u0131l\u0131 bir \u00e7\u00f6z\u00fcmlemesini ger\u00e7ekle\u015ftirmi\u015ftir.<\/p>\n
II<\/p>\n
Marx’\u0131n anlad\u0131\u011f\u0131 \u015fekliyle, Hegel, d\u00fcnyan\u0131n genel bir teorisini sa\u011flamay\u0131 ama\u00e7lar. Hegel i\u00e7in d\u00fcnya, ilk bak\u0131\u015fta, \u015fu ya da bu \u015fekilde do\u011fan\u0131n ve insan\u0131n var olmas\u0131 ve insanl\u0131k tarihinin bu \u015fekilde olmas\u0131 i\u00e7in hi\u00e7bir a\u00e7\u0131k neden olmamas\u0131 anlam\u0131nda garip ve \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131d\u0131r. B\u00f6ylece, Hegel do\u011fal olarak rasyonel olan ve her \u015feyin nedenini bilmek isteyen insan zihninin kendini d\u00fcnyaya yabanc\u0131la\u015fm\u0131\u015f hissetti\u011fini ileri s\u00fcrer. Onun g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcne g\u00f6re rasyonel d\u00fc\u015f\u00fcncenin en y\u00fcksek bi\u00e7imini temsil eden felsefe yaln\u0131zca d\u00fcnyan\u0131n ve i\u00e7inde ger\u00e7ekle\u015fen olaylar\u0131n zorunlulu\u011funu g\u00f6sterme yetene\u011finde olan genel bir teori geli\u015ftirerek insan akl\u0131n\u0131n temel istemlerini kar\u015f\u0131layabilir.
Marx i\u00e7in Hegel bir idealisttir. Hegel deneyim d\u00fcnyas\u0131nda tikel varl\u0131klar\u0131n ger\u00e7ek olmad\u0131klar\u0131na ve ‘hi\u00e7bir ger\u00e7ek varl\u0131\u011fa’ sahip olmad\u0131klar\u0131na inan\u0131r. \u00c7\u00f6z\u00fcmlendiklerinde onlar\u0131n evrensel niteliklerin ya da Hegel’in t\u00fcmeller olarak adland\u0131rd\u0131klar\u0131n\u0131n cisimle\u015fmesinden daha fazla bir \u015fey olmad\u0131klar\u0131 ortaya \u00e7\u0131kar. T\u00fcmeller duyu nesneleri de\u011fillerdir, fakat d\u00fc\u015f\u00fcncenin \u00fcr\u00fcnleri, ‘d\u00fc\u015f\u00fcnce nesneleri’ ya da ‘fikirlerdir’. B\u00f6ylece Hegel d\u00fc\u015f\u00fcncenin ya da fikrin sonal ger\u00e7eklik oldu\u011funa karar verir. Ileri s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc gibi ‘Sonlunun ideal oldu\u011fu \u00f6nermesi’ idealizmi olu\u015fturur. Hegel devam eder: ‘Her felsefe \u00f6z\u00fcnde bir idealizmdir ya da en az\u0131ndan ilkesi i\u00e7in idealizme sahiptir, bu durumda sorun bu ilkenin ne kadar i\u015flendi\u011fidir’.[4] Marx, di\u011fer idealizm bi\u00e7imleri gibi, Hegel’in idealizminin, onun ‘t\u00fcmellerin realizmi’ olarak adland\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131 i\u00e7erdi\u011fini ve fikirlere ‘ba\u011f\u0131ms\u0131z varolu\u015f’ atfettti\u011fini g\u00f6zler.
Marx, bir idealist olarak Hegel’in tikel varl\u0131klarda ortak olarak payla\u015f\u0131lan genel \u00f6zellikleri soyutlamakla u\u011fra\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 ileri s\u00fcrer.[5] Hegel \u00f6zg\u00fcl bir varl\u0131k s\u0131n\u0131f\u0131 al\u0131r, onlar\u0131n ortak olarak payla\u015ft\u0131\u011f\u0131 \u00f6zellikleri soyutlar ve \u00e7\u00f6z\u00fcmler, ve s\u00f6z konusu varl\u0131k s\u0131n\u0131f\u0131n\u0131n kavram\u0131 olarak adland\u0131rd\u0131\u011f\u0131na ula\u015f\u0131r. Benzer olarak di\u011fer varl\u0131k s\u0131n\u0131flar\u0131n\u0131 \u00e7\u00f6z\u00fcmler ve onlar\u0131n ortak \u00f6zelliklerini onlar\u0131n kavramlar\u0131nda i\u00e7erir. Hep birlikte t\u00fcm deneyim alan\u0131n\u0131 kapsayan \u00e7ok geni\u015f kavramlar dizisine ula\u015fan Hegel onlar\u0131 daha da \u00e7\u00f6z\u00fcmler. Hegel onlar\u0131n ortak olarak payla\u015ft\u0131\u011f\u0131 \u00f6zellikleri soyutlar, ilerleyerek daha dar olanlar\u0131 daha genel kavramlar\u0131n i\u00e7ine yerle\u015ftirir, ve kavramlar\u0131n geri kalan\u0131n\u0131n \u00f6rt\u00fck olarak i\u00e7erildi\u011fi en genel kavrama ula\u015f\u0131r. O b\u00f6ylesi bir genel kavram\u0131 Mutlak Ide, Ide ya da yaln\u0131zca Kavram olarak adland\u0131r\u0131r.
Marx devam eder; \u00f6ncellerinin \u00e7o\u011fundan farkl\u0131 olarak Hegel de\u011fi\u015fme ger\u00e7e\u011fini ciddiye al\u0131r ve onu a\u00e7\u0131klamay\u0131 ama\u00e7lar. Hegel, e\u015flik eden b\u00fct\u00fcn g\u00fc\u00e7l\u00fckleriyle birlikte d\u00fcalist bir sisteme sahip olaca\u011f\u0131ndan hareketin kayna\u011f\u0131n\u0131 Kavram\u0131n d\u0131\u015f\u0131na uyumlu olarak yerle\u015ftiremez. Dolay\u0131s\u0131yla Hegel hareketi Kavram\u0131n kendisinin i\u00e7ine yerle\u015ftirir ve Kavram\u0131n kendinden hareketli oldu\u011funu ileri s\u00fcrer; yani Hegel sonal ger\u00e7ekli\u011fi t\u00f6z olarak de\u011fil fakat kendinden hareketli \u00d6zne ya da Tin olarak yorumlar. Marx’a g\u00f6re, Hegel’in Kavram\u0131 ya da Geist’i Spinoza’n\u0131n T\u00f6z’\u00fc ile Fichte’nin Ego’sunun birle\u015fimini temsil eder. Hegel statik ve i\u00e7 farkl\u0131la\u015fmadan yoksun oldu\u011fu i\u00e7in Spinoza’n\u0131n T\u00f6z’\u00fcnden tatmin olmaz; ve t\u00fcm\u00fcyle tinsel oldu\u011fu ve do\u011fay\u0131 d\u0131\u015flad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in Fichte’nin Ego’sunu ya da \u00d6z-Bilincini ele\u015ftirir. Hegel’in Geist’i onlar\u0131n kavray\u0131\u015flar\u0131n\u0131 birle\u015ftirir ve s\u0131n\u0131rlamalar\u0131ndan ka\u00e7\u0131n\u0131r.[6]
Geist kavram\u0131na ve mant\u0131ksal olarak ili\u015fkili ayr\u0131nt\u0131l\u0131 bir kategoriler \u00e7er\u00e7evesine ula\u015fan Hegel iki y\u00f6nl\u00fc bir ama\u00e7la deneyim d\u00fcnyas\u0131na d\u00f6ner. Birincisi Geist soyuttur ya da t\u00fcm\u00fcyle d\u00fc\u015f\u00fcncel niteliktedir ve i\u00e7erik ya da somut varolu\u015f verilmelidir. Ve ikincisi, Hegel t\u00fcm giri\u015fimini esinlendiren sorulara yan\u0131t vermeyi ve d\u00fcnyan\u0131n rasyonelli\u011fini g\u00f6stermeyi ama\u00e7lar. Marx’\u0131n g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcne g\u00f6re Hegel’in iki amac\u0131 \u00e7ak\u0131\u015f\u0131r ve ayn\u0131 y\u00f6n\u00fc i\u015faret eder. Geist’e d\u00fcnyasal bir i\u00e7erik vermek d\u00fcnyan\u0131n rasyonel oldu\u011funu g\u00f6stermektir; Geist’in i\u00e7sel bir zorunluluk sonucu belli bir i\u00e7eri\u011fi gerektirdi\u011fini g\u00f6stermek s\u00f6z konusu i\u00e7eri\u011fin rasyonel olarak zorunlu oldu\u011funu g\u00f6stermektir. Geist’in kendini d\u00fcnyada yaratt\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve ger\u00e7ekle\u015ftirdi\u011fini \u00f6ne s\u00fcrerek Hegel hem d\u00fcnyay\u0131 a\u00e7\u0131klar hem de Geist’e bir i\u00e7erik verir.
Hegel’in d\u00fcnyay\u0131 a\u00e7\u0131klamas\u0131 yaln\u0131zca Geist’in geli\u015fmesini izlemekten ibarettir. Geist kendini do\u011fada ‘d\u0131\u015fsalla\u015ft\u0131r\u0131r’ ve ‘cisimlendirir’ ve insanda zirveye ula\u015fan giderek daha y\u00fcksek formlar olu\u015fturur. Hegel’in do\u011fa de\u011ferlendirmesi saf d\u0131\u015fsall\u0131k olan ve \u00e7ekme ve itme ile hareket eden madde ile ba\u015flar, bireyle\u015ftirilen, kendi merkezli, i\u00e7sel olarak kendinde farkl\u0131la\u015fan ve bi\u00e7im ve i\u00e7eri\u011fin ayr\u0131lmaz bir birli\u011fini temsil eden canl\u0131 organizmalarla devam eder, ve insan\u0131n ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131 ile son bulur. Tarih i\u00e7inde Hegel benzer olarak toplumsal ya\u015fam\u0131n ilkel bi\u00e7imleriyle ba\u015flar, ve onlar\u0131 kendini ger\u00e7ekle\u015ftirme ara\u00e7lar\u0131 olarak yetersiz bulan Geist’in nas\u0131l rasyonel do\u011fas\u0131n\u0131 t\u00fcm\u00fcyle cisimlendiren modern \u00e7a\u011fa ula\u015fana kadar giderek daha y\u00fcksek toplumsal ya\u015fam bi\u00e7imleri olu\u015fturmaya devam etti\u011fini g\u00f6sterir. Marx, Hegel’in d\u00fcnya de\u011ferlendirmesinin d\u00f6rt temel ilkeye dayand\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr g\u00f6r\u00fcnmektedir. Birincisi, var olan her \u015fey, ar\u0131zi \u00f6zelliklerinden ar\u0131nd\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, Geist’in kendini ger\u00e7ekle\u015ftirmeye do\u011fru ilerleyi\u015finde zorunlu bir u\u011frakt\u0131r. Ikincisi, her bilin\u00e7 bi\u00e7imi ya da ya\u015fam tarz\u0131 ilgili tarihsel a\u015famada m\u00fcmk\u00fcn en y\u00fcksek rasyonalite d\u00fczeyini temsil eder. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc, her \u015fey -varl\u0131k, bilin\u00e7 ve toplumsal ya\u015fam bi\u00e7imleri- hem sonlu ve hem de sonsuzun bir arac\u0131 oldu\u011fundan bir i\u00e7 \u00e7eli\u015fki i\u00e7erir ve eninde sonunda sona ermelidir. D\u00f6rd\u00fcnc\u00fcs\u00fc, d\u00fcnyan\u0131n geli\u015fimi Geist’in ontolojik gereksinmelerine kar\u015f\u0131l\u0131k gelir ve mant\u0131ksal bir \u00f6r\u00fcnt\u00fc izler.
B\u00f6ylece, Marx i\u00e7in Hegel’in felsefesi iki a\u015famada olu\u015fturulmu\u015ftur. Hegel ilk \u00f6nce t\u00fcmelleri ‘soyutlar’ ve ilerleyerek Kavrama ‘\u00e7\u0131kar’. Ikinci olarak, ilerleyerek d\u00fcnyaya ‘iner’ ve hem d\u00fcnyay\u0131 a\u00e7\u0131klar ve hem de t\u00fcmellere bir d\u00fcnyevi ger\u00e7eklik verir. Marx’\u0131n g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcne g\u00f6re Hegel’in Mant\u0131k’\u0131, ara\u015ft\u0131rmas\u0131n\u0131n ilk a\u015famas\u0131n\u0131 ve do\u011fa, devlet ve tarih felsefeleri ikincisini nas\u0131l y\u00fcr\u00fctt\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc g\u00f6sterir. Marx, Hegel’in iki a\u015famas\u0131n\u0131 dikkate de\u011fer \u00fc\u00e7 paragrafta \u00f6zetler. Bu paragraflar Hegel’i a\u00e7\u0131k\u00e7a karikat\u00fcrize eder, fakat Marx’\u0131n Hegel’in felsefi y\u00f6nteminin temel yap\u0131s\u0131 hakk\u0131nda ne d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc olduk\u00e7a a\u00e7\u0131k bir \u015fekilde ortaya koyar.[7]
E\u011fer ben ger\u00e7ek elmalardan, armutlardan, \u00e7ileklerden ve bademlerden genel ‘Meyve’ fikrini olu\u015fturursam, e\u011fer daha ileri gider ve ger\u00e7ek meyveden t\u00fcretilen benim soyut ‘Meyve’ fikrimin benim d\u0131\u015f\u0131mda var olan bir varl\u0131k oldu\u011funu, armudun, elman\u0131n, vs.\u2019nin ger\u00e7ekten ger\u00e7ek \u00f6z\u00fc oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrsem, bu durumda spek\u00fclatif felsefenin dilinde -‘Meyve’nin armudun, elman\u0131n, bademin, vs.’nin ‘T\u00f6z\u00fc’ oldu\u011funu bildiriyorum demektir. Dolay\u0131s\u0131yla, bir armut olman\u0131n armut i\u00e7in zorunlu olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, bir elma olman\u0131n elma i\u00e7in zorunlu olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131; bu \u015feyler i\u00e7in zorunlu olan\u0131n onlar\u0131n duyularla alg\u0131lanabilir ger\u00e7ek varolu\u015fu de\u011fil, fakat onlardan soyutlad\u0131\u011f\u0131m ve onlara yamad\u0131\u011f\u0131m fikrimin \u00f6z\u00fc -‘Meyve’ oldu\u011funu s\u00f6yl\u00fcyorum. B\u00f6ylece ben elmalar\u0131, armutlar\u0131, bademleri, vs.’yi yaln\u0131zca ‘Meyve’nin modileri, varolu\u015f bi\u00e7imleri olarak bildiriyorum.
E\u011fer elmalar, armutlar, bademler ve \u00e7ilekler ger\u00e7ekten ‘T\u00f6z’den, ‘Meyve’den ba\u015fka bir \u015fey de\u011filse \u015fu soru ortaya \u00e7\u0131kar: Neden ‘Meyve’ kendini bana bazen bir elma, bazen bir armut, bazen bir badem olarak g\u00f6steriyor? Bu kadar a\u00e7\u0131k\u00e7a spek\u00fclatif Birlik, ‘T\u00f6z’, ‘Meyve’ kavram\u0131mla \u00e7eli\u015fen, \u00e7e\u015fitlilik g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015f\u00fc neden?
Spek\u00fclatif filozof yan\u0131tlar: bunun nedeni ‘Meyve’nin \u00f6l\u00fc, ayr\u0131mla\u015fmam\u0131\u015f, hareketsiz de\u011fil fakat canl\u0131, kendi kendini ayr\u0131mla\u015ft\u0131ran, hareketli bir \u00f6z olmas\u0131d\u0131r. S\u0131radan meyvelerin \u00e7e\u015fitlili\u011fi yaln\u0131zca benim duyusal anlay\u0131\u015f\u0131m i\u00e7in de\u011fil ayn\u0131 zamanda ‘Meyve’nin kendisi ve spek\u00fclatif ak\u0131l i\u00e7in de \u00f6nemlidir. Farkl\u0131 s\u0131radan meyveler ‘bir Meyve’nin ya\u015fam\u0131n\u0131n de\u011fi\u015fik g\u00f6r\u00fcn\u00fcmleridir; bunlar ‘Meyve’nin kendisinin kristalle\u015fmeleridir. B\u00f6ylece ‘Meyve’ kendine elmada elma benzeri bir varolu\u015f, armutta armut benzeri bir varolu\u015f kazand\u0131r\u0131r. B\u00f6ylece biz daha fazla, birinin T\u00f6z\u00fcn bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131ndan s\u00f6yleyebilece\u011fi gibi bir armudun ‘Meyve’ oldu\u011funu, bir elman\u0131n ‘Meyve’ oldu\u011funu, bir bademin ‘Meyve’ oldu\u011funu s\u00f6ylememeliyiz, tersine ‘Meyve’nin kendini bir armut olarak g\u00f6sterdi\u011fini, ‘Meyve’nin kendini bir elma olarak g\u00f6sterdi\u011fini, ‘Meyve’nin kendini bir badem olarak g\u00f6sterdi\u011fini s\u00f6ylemeliyiz; ve elmalar\u0131, armutlar\u0131 ve bademleri birbirinden ay\u0131ran farklar ‘Meyve’nin \u00f6zfarkl\u0131la\u015fmalar\u0131d\u0131r ve tikel meyveleri ‘Meyve’nin ya\u015fam s\u00fcrecinin farkl\u0131 \u00fcyeleri yapar. B\u00f6ylece ‘Meyve’ bo\u015f farkl\u0131la\u015fmam\u0131\u015f bir birlik de\u011fildir; bir \u2018organik olarak ba\u011fl\u0131 \u00fcyeler serisi\u2019olu\u015fturan, t\u00fcml\u00fck olarak, meyvelerin ‘b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc’ olarak birliktir. Bu serinin her \u00fcyesinde ‘Meyve’ kendine daha geli\u015fmi\u015f, daha a\u00e7\u0131k bir varolu\u015f kazand\u0131r\u0131r.<\/p>\n
III<\/p>\n
Marx, Hegel’in felsefesini t\u00fcm\u00fcyle ba\u015far\u0131s\u0131z bulur. Marx’\u0131n Hegel felsefesi hakk\u0131ndaki ele\u015ftirilerini izlemek kolay de\u011fildir, bunlar ayr\u0131ca her zaman a\u00e7\u0131k\u00e7a ifade edilmi\u015f de de\u011fillerdir. Temel olarak bu ele\u015ftiriler \u00fc\u00e7 tanedir. Birincisi, Hegel’in kavramsal realizmi savunulamaz bir doktrindir. Ikincisi, Hegel’in felsefi y\u00f6ntemi temelden yanl\u0131\u015ft\u0131r ve s\u00f6z verilen sonu\u00e7lar\u0131 verememektedir. Ve \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc, Hegel’in idealizmi ideolojik ya da apolojetik niteliktedir. Bizim tart\u0131\u015fmam\u0131zla en \u00e7ok son ele\u015ftiri ilgili oldu\u011fundan onun \u00fczerinde yo\u011funla\u015faca\u011f\u0131z.
Marx, Hegel’in kavramsal realizmini t\u00fcm\u00fc a\u00e7\u0131k\u00e7a ifade edilmemi\u015f, savunulmam\u0131\u015f ya da inand\u0131r\u0131c\u0131 olmayan \u00e7e\u015fitli zeminlerde reddeder. Marx’\u0131n g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcne g\u00f6re t\u00fcmeller tikel varl\u0131klar\u0131n ‘genel betimlemesinin y\u00fcklemleridirler’.[8] T\u00fcmeller tikel varl\u0131klardan ba\u011f\u0131ms\u0131z olarak var olmazlar ve var olamazlar. Deneyimden b\u00fct\u00fcn varolu\u015fun ‘belirli’ oldu\u011funu, yani yaln\u0131zca tikel varl\u0131klar\u0131n var oldu\u011funu, ve kendi kendine var olan ya da kendi ba\u011f\u0131ms\u0131z d\u00fcnyalar\u0131nda bulunan niteliklerle kar\u015f\u0131la\u015fmad\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 biliyoruz. T\u00fcmeller denilenler soyutland\u0131klar\u0131 belirli varl\u0131klar\u0131n niteliklerinden daha fazla bir \u015fey de\u011fillerdir. Onlar yaln\u0131zca soyutlamalar ya da ‘d\u00fc\u015f\u00fcnce nesneleridirler’, ve tan\u0131m gere\u011fi ba\u011f\u0131ms\u0131z ve \u00f6zerk bir varolu\u015fa sahip olamazlar. Dolay\u0131s\u0131yla, t\u00fcmelleri ba\u011f\u0131ms\u0131z \u00f6zneler olarak de\u011ferlendirmeyi gerektirece\u011finden tikel varl\u0131klar\u0131n t\u00fcmelleri ‘cisimlendirdi\u011fini’ s\u00f6ylemek yanl\u0131\u015ft\u0131r. Dahas\u0131, Hegel’in kavramsal realizmi d\u00fc\u015f\u00fcncenin ger\u00e7ek oldu\u011fu fakat d\u00fc\u015f\u00fcnen insan\u0131n ger\u00e7ek olmad\u0131\u011f\u0131 ya da her durumda, d\u00fc\u015f\u00fcncenin d\u00fc\u015f\u00fcnenden daha ger\u00e7ek oldu\u011fu \u015feklinde paradoksal bir sonuca yol a\u00e7ar.
Marx, Hegel’in t\u00fcmelleri tikel varl\u0131klarla ili\u015fkili \u00f6zneler olarak de\u011ferlendirmesine ra\u011fmen, g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc tutarl\u0131 olarak savunamad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ileri s\u00fcrer. Hegel onlar\u0131n ba\u011f\u0131ms\u0131z \u00f6zneler olamayacaklar\u0131n\u0131n fark\u0131ndad\u0131r, ve b\u00f6ylece onlar\u0131n ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131s\u0131 olarak Geist’i ya da Mutlak Tini ya da Bilinci ortaya koyar. Marx \u015f\u00f6yle der:[9]
Kesin olarak Hegel ger\u00e7ek ens (\u00f6zne) yerine genel betimlemenin y\u00fcklemlerinden ba\u015flad\u0131\u011f\u0131ndan, ve ne var ki, bu niteliklerin bir ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131s\u0131 olmas\u0131 gerekti\u011finden, gizemsel d\u00fc\u015f\u00fcnce bu ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131 olur.
Ancak Hegel yaln\u0131zca t\u00fcmeller bir \u00f6zneyi gereksindiklerinden ortaya koymaya zorland\u0131\u011f\u0131 Geist’in varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 kan\u0131tlamam\u0131\u015ft\u0131r ve kan\u0131tlayamaz. Di\u011fer bir deyi\u015fle, Hegel basit\u00e7e Geist’in var oldu\u011funu varsayar, ve b\u00f6ylece onun b\u00fct\u00fcn sistemi bir ‘dogma’ya, yaln\u0131zca kendini bir zorluktan kurtarmak i\u00e7in ortaya koydu\u011fu varsay\u0131msal bir \u00f6zneye dayan\u0131r.
Yine, Hegel, kendisi i\u00e7in yaln\u0131zca t\u00fcmeller ger\u00e7ek oldu\u011fundan, ve tikel varl\u0131klar t\u00fcmellerin \u00e7e\u015fitli birle\u015fimlerinden ba\u015fka bir \u015fey olmad\u0131klar\u0131ndan, bir varl\u0131\u011f\u0131n bir di\u011ferinden nas\u0131l ayr\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klayamaz. Hegel bireyle\u015fme ilkesinden yoksundur ve t\u00fcmelden tikele ge\u00e7i\u015f yapamaz. Marx Hegel’in organizma kategorisini al\u0131r. Marx’\u0131n g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcne g\u00f6re, devleti par\u00e7alar\u0131n\u0131n t\u00fcm\u00fc birbiriyle yak\u0131ndan ba\u011flant\u0131l\u0131 bir organizma olarak de\u011ferlendirmesi Hegel’in ‘b\u00fcy\u00fck’ bir sezgisidir.[10] Art\u0131k Hegel yaln\u0131zca devleti de\u011fil fakat hayvanlar\u0131, insanlar\u0131 ve di\u011fer \u00e7e\u015fitli varl\u0131klar\u0131 da organizma olarak de\u011ferlendirir. Marx bir organizma olarak devletin di\u011fer organizmalardan nas\u0131l ayr\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 bilmek ister. Belirtti\u011fi gibi, ‘ayn\u0131 ifade ayn\u0131 do\u011frulukla politik organizma hakk\u0131nda oldu\u011fu gibi hayvan hakk\u0131nda dile getirilebilir. O zaman, hayvan organizmas\u0131 politik olandan neyle ayr\u0131l\u0131r?'[11] Marx’\u0131n g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcne g\u00f6re yaln\u0131zca genel organizma fikriyle ilgilendi\u011fi ve ‘\u00f6zg\u00fcl politik olu\u015fum fikrini’ geli\u015ftirmedi\u011fi i\u00e7in Hegel’in hi\u00e7bir yan\u0131t\u0131 yoktur. Hegel b\u00fct\u00fcn organizmalar\u0131n ortak olarak payla\u015ft\u0131\u011f\u0131 bi\u00e7imsel \u00f6zellikleri soyutlam\u0131\u015f ve organizma kavram\u0131n\u0131 form\u00fcle etmi\u015ftir. Do\u011fas\u0131 gere\u011fi b\u00f6ylesi bir kavram, devletin \u00f6zg\u00fcll\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc ya da ay\u0131r\u0131c\u0131 organik \u00f6zelliklerini yakalamak i\u00e7in \u00e7ok genel ve soyuttur. Bir varl\u0131\u011f\u0131n ‘\u00f6zg\u00fcl’ do\u011fas\u0131n\u0131 de\u011ferlendiremeyen Hegel’in y\u00f6ntemi y\u00fcz\u00fcnden, ‘Birinin genel organizma fikrinden \u00f6zg\u00fcl devlet ya da politik olu\u015fum fikrine ge\u00e7ebilece\u011fi hi\u00e7bir k\u00f6pr\u00fc kurulmam\u0131\u015ft\u0131r ve hi\u00e7bir zaman b\u00f6yle bir k\u00f6pr\u00fc kurulamaz’.[12]
Marx, politik organizman\u0131n \u00f6zg\u00fcl do\u011fas\u0131n\u0131 bireyle\u015ftirmek i\u00e7in, Hegel’in devletin do\u011fas\u0131n\u0131 \u00e7\u00f6z\u00fcmlemi\u015f, \u00e7e\u015fitli kurumlar\u0131 aras\u0131ndaki \u00f6zg\u00fcl kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131k bi\u00e7imlerini incelemi\u015f ve devletin organik birli\u011finin ay\u0131r\u0131c\u0131 karakterini a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131karm\u0131\u015f olmas\u0131 gerekti\u011fini ileri s\u00fcrer. B\u00fct\u00fcn organizmalar\u0131n payla\u015ft\u0131\u011f\u0131 minimal ortak \u00f6zellikleri soyutlayarak ve genel olarak organizma fikrini form\u00fcle ederek, Hegel farkl\u0131 organizma t\u00fcrlerinin \u00f6zg\u00fcll\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc a\u00e7\u0131klamay\u0131 kendisi i\u00e7in olanaks\u0131z k\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Marx’\u0131n g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcne g\u00f6re Hegel’in organizma kavram\u0131 i\u00e7in do\u011fru olan di\u011fer kavramlar\u0131 i\u00e7in de do\u011frudur. Hegel i\u00e7in ‘”Kendi i\u00e7in varl\u0131\u011f\u0131” a\u00e7\u0131klamak \u00fczere atomun ya da ki\u015fili\u011fin \u00f6rnek g\u00f6sterilmesi ya da g\u00fcne\u015f sisteminin, cinsel a\u015fk\u0131n manyetizmas\u0131n\u0131n \u00e7ekime bir \u00f6rnek olarak verilmesi farketmez’.[13] Hegel b\u00fct\u00fcn bunlar\u0131n ‘t\u00fcm\u00fcyle farkl\u0131 \u015feyler oldu\u011funu ve onlar\u0131n belirlenimlerini olu\u015fturan\u0131n tam bu oldu\u011funu’ g\u00f6rmez. Marx i\u00e7in Hegel’in idealizmi bireyle\u015fmeyi de\u011fil yaln\u0131zca an’la\u015fmay\u0131 a\u00e7\u0131klayabilir, ve bir kurumun, bir bilin\u00e7 bi\u00e7iminin, bir ya\u015fam tarz\u0131n\u0131n ya da bir tarihsel d\u00f6nemin bireyli\u011fini ele alacak donan\u0131ma do\u011fall\u0131kla sahip de\u011fildir. Marx’\u0131n belirtti\u011fi gibi, Hegel’in felsefesinde tarihsel kurumlar ve ya\u015fam tarzlar\u0131 ‘\u00f6zg\u00fcl karakterleriyle kavranmad\u0131klar\u0131ndan anla\u015f\u0131lmaz’ olarak kal\u0131rlar.[14]
Marx’\u0131n g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcne g\u00f6re Hegel’in kavramsal realizmi daha ileri zorluklar da \u00e7\u0131kar\u0131r. G\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz gibi, Hegel ilkin bir soyut mant\u0131ksal kategoriler k\u00fcmesi geli\u015ftirdikten sonra onlara i\u00e7erik ya da d\u00fcnyevi varolu\u015f vermi\u015ftir. Marx, Hegel’in bunu neden yapmak istedi\u011fini anlayamaz. E\u011fer Hegel idealizminin savundu\u011fu gibi fikirsel olan tek ba\u015f\u0131na ger\u00e7ekse, t\u00fcmeller halihaz\u0131rda ger\u00e7ektirler ve d\u00fcnyevi bir cisimlenmeyi gereksinmezler. Dahas\u0131, sonlu ‘hi\u00e7bir ger\u00e7ek varl\u0131\u011fa’ sahip de\u011fildir ve tan\u0131m gere\u011fi i\u00e7inde cisimle\u015fen t\u00fcmellere ger\u00e7eklik veremez.[15] Marx i\u00e7in Hegel’in t\u00fcm giri\u015fimi kendi i\u00e7inde \u00e7eli\u015fkilidir. Yine, Marx, Hegel’in kendisinin kabul etti\u011fi gibi, kavramsal bi\u00e7imler kendilerinde soyut olduklar\u0131ndan ve i\u00e7eri\u011fi gereksindiklerinden, Hegel’in ilkin bi\u00e7im ve i\u00e7eri\u011fin birli\u011fini par\u00e7alamas\u0131, bi\u00e7imi soyutlamas\u0131 ve sonra i\u00e7eri\u011fiyle yeniden birle\u015ftirmesi i\u00e7in herhangi bir neden olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ileri s\u00fcrer. Hegel’in kendi ifadesine g\u00f6re bi\u00e7im ve i\u00e7erik ayr\u0131lamaz ve birbirinden ayr\u0131k durumda anla\u015f\u0131lamaz. Dolay\u0131s\u0131yla bi\u00e7imi soyutlamak, onu kendi kendisiyle \u00e7\u00f6z\u00fcmlemek, onu i\u00e7eri\u011fine y\u00fcklemek ve bunu i\u00e7eri\u011fin bir a\u00e7\u0131klamas\u0131 olarak adland\u0131rmak yanl\u0131\u015ft\u0131r. Marx der ki, ‘Hegel i\u00e7erik ve bi\u00e7imi, kendinde varl\u0131\u011f\u0131 ve kendi i\u00e7in varl\u0131\u011f\u0131 ay\u0131r\u0131r ve sonrakini d\u0131\u015fsal olarak bi\u00e7imsel bir \u00f6\u011fe olarak ortaya koyar\u2026 Kendinde varl\u0131k ile kendi i\u00e7in varl\u0131\u011f\u0131n ayr\u0131lmas\u0131 soyut gizemciliktir’.[16]
Marx’\u0131n g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcne g\u00f6re idealist bi\u00e7im ve i\u00e7erik ayr\u0131m\u0131, ba\u015flang\u0131\u00e7ta bi\u00e7imin soyutlanmas\u0131 ve ard\u0131ndan ilgili i\u00e7eri\u011fe y\u00fcklenmesi, Hegel’in zorluklar\u0131n\u0131n \u00e7o\u011funun kayna\u011f\u0131d\u0131r. Hegel d\u00fcnyaya soyut bir kategoriler k\u00fcmesi ile yakla\u015f\u0131r. Hegel’in derdi, deneyimin s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7indeki her \u015feyin onlardan birinin ya da daha \u00e7o\u011funun alt\u0131nda s\u0131n\u0131fland\u0131r\u0131labilece\u011fini g\u00f6stermek, ya da ayn\u0131 anlama gelmek \u00fczere, onlardan birinin ya da daha \u00e7o\u011funun d\u00fcnyevi bir ger\u00e7ekle\u015fmesi oldu\u011funun g\u00f6sterilebilece\u011fini g\u00f6stermektir. Hegel ampirik d\u00fcnyan\u0131n farkl\u0131 y\u00f6nlerinin hemen hemen y\u00fczeysel bir \u00e7\u00f6z\u00fcmlemesini kullanarak onlar\u0131 kategorilerine g\u00fczelce uyduklar\u0131 bir noktaya getirir. Marx, Hegel’in ampirik ger\u00e7ekli\u011fi incelemedi\u011fini s\u00f6ylemez. Baz\u0131 durumlarda Hegel d\u00fcnyay\u0131 k\u00fc\u00e7\u00fck ayr\u0131nt\u0131lar\u0131yla inceler, di\u011fer durumlarda incelemez. Ancak bunu yapt\u0131\u011f\u0131 zaman bile, onun derdi ilgili kategorinin alt\u0131nda s\u0131n\u0131fland\u0131rabilmek i\u00e7in konusunu \u00e7\u00f6z\u00fcmlemektir. Dolay\u0131s\u0131yla Hegel’in \u00e7\u00f6z\u00fcmlemesinin kategorilerinden biri i\u00e7in ‘ampirik bir var olan bulmak’ bi\u00e7iminde \u00f6nceden belirlenmi\u015f bir amac\u0131 vard\u0131r. Marx \u015f\u00f6yle der: Hegel[17]
d\u00fc\u015f\u00fcncesini nesneden geli\u015ftirmez, fakat nesneyi halihaz\u0131rda soyut mant\u0131k k\u00fcresinde olu\u015fturulmu\u015f ve belirlenmi\u015f \u2026 \u00f6nceden haz\u0131r olan bir d\u00fc\u015f\u00fcnceye uygun olarak a\u00e7\u0131klar. Nesnelerin ruhu \u2026 ger\u00e7ekte yaln\u0131zca g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015f olan cisminden \u00f6nce haz\u0131rd\u0131r, kaderi \u00f6nceden belirlenmi\u015ftir.
Hegel esasen bir bi\u00e7imde konusunu mant\u0131ksal kategorilerinden birinin alt\u0131nda s\u0131n\u0131fland\u0131rmakla ilgilenmi\u015ftir; konusunun mant\u0131ksal kategorisine en b\u00fcy\u00fck zorlukla ve yaln\u0131zca \u00f6nemli bir \u00e7arp\u0131tmadan sonra uymas\u0131 onu fazla rahats\u0131z etmez. Marx ‘konunun mant\u0131\u011f\u0131n\u0131n de\u011fil fakat mant\u0131k konusunun’ Hegel’in en \u00f6nemli derdi oldu\u011funu s\u00f6yler. Bundan dolay\u0131 Hegel’in mant\u0131ksal kategorileri ‘hi\u00e7bir bi\u00e7imde ger\u00e7ekten do\u011fru toplumsal ger\u00e7ekli\u011fe olgunla\u015fmaz’. Onlar halihaz\u0131rda belirlenmi\u015ftir ve onlara uymas\u0131 beklenen ve gereken d\u00fcnyad\u0131r. Sonsuzcas\u0131na karma\u015f\u0131k d\u00fcnya Hegel’in kategorilerine kolayl\u0131kla uymaz. Ve b\u00f6ylece Hegel d\u00fcnyan\u0131n par\u00e7alar\u0131n\u0131 olumsal ya da ‘ar\u0131zi’ olarak de\u011ferlendirip ele almaz, ‘konusuyla kavga eder’, ve \u00e7o\u011fu kez d\u00fcnyan\u0131n yan\u0131lt\u0131c\u0131 bir de\u011ferlendirmesini yapar.[18]
Dahas\u0131, Hegel konusunu ele\u015ftirel olarak incelemedi\u011finden fakat neredeyse ‘t\u00fcm\u00fcyle oldu\u011fu gibi’ kabul etti\u011finden ve onu uygun kategorilerin alt\u0131nda s\u0131n\u0131fland\u0131rd\u0131\u011f\u0131ndan kategoriler kaba i\u00e7erikle dolarlar.[19] Hegel tan\u0131d\u0131k bir deneyimi ya da kurumu al\u0131r ve ona yeni bir felsefi bi\u00e7im ve anlam verir, fakat onun ger\u00e7ek do\u011fas\u0131n\u0131 ve yap\u0131s\u0131n\u0131 \u00e7\u00f6z\u00fcmlemek i\u00e7in \u00e7ok az \u015fey yapar. Marx’\u0131n belirtti\u011fi gibi, Hegel’de pek \u00e7ok ‘cisimsel d\u00f6n\u00fc\u015fme’ vard\u0131r fakat fazla \u00e7\u00f6z\u00fcmleme yoktur. Hegel’in \u00e7\u00f6z\u00fcmlemesi, bi\u00e7imde \u015f\u0131k ve g\u00f6z kama\u015ft\u0131r\u0131c\u0131 fakat i\u00e7erikte fakir ve y\u00fczeyseldir. \u00d6rne\u011fin, Yunan \u015fehir devletlerini \u00e7\u00f6z\u00fcmlemesi s\u0131ras\u0131nda Hegel Geist’in geli\u015fiminin farkl\u0131la\u015fmay\u0131 gerektirdi\u011fini ve Yunan devletlerinin bunu sa\u011flayamad\u0131\u011f\u0131ndan batmak zorunda olduklar\u0131n\u0131 s\u00f6ylemi\u015ftir. Marx, Hegel’in Yunan toplumsal ve ekonomik ya\u015fam\u0131n\u0131 \u00e7\u00f6z\u00fcmlemedi\u011fini, ne onun i\u00e7sel \u00e7eli\u015fkilerini a\u00e7\u0131klad\u0131\u011f\u0131n\u0131, ne de kimin ki\u015fisel haklar\u0131 istedi\u011fini ve farkl\u0131la\u015fma hareketine \u00f6nc\u00fcl\u00fck etti\u011fini g\u00f6sterdi\u011fini ileri s\u00fcrer. Hegel yaln\u0131zca Yunan \u015fehir devletlerine felsefi bir \u00f6r\u00fcnt\u00fc ve ama\u00e7 y\u00fcklemi\u015f ve bunun otomatik olarak onlar\u0131n tarihsel geli\u015fiminin bir a\u00e7\u0131klamas\u0131n\u0131 sundu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fc\u015ft\u00fcr. Dolay\u0131s\u0131yla, Hegel, Yunan \u015fehir devletlerinin \u00e7\u00f6k\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn zorunlulu\u011funu kan\u0131tlad\u0131\u011f\u0131n\u0131 iddia etti\u011fi zaman, zorunluluk ‘yine daha az ele\u015ftirel olarak kurulan onlar\u0131n kendi \u00f6zlerinden \u00e7\u0131kar\u0131lmad\u0131\u011f\u0131ndan’, fakat yaln\u0131zca soyut felsefi d\u00fczeyde ileri s\u00fcr\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcnden samimiyetsizdir.[20] Son \u00e7\u00f6z\u00fcmlemede, der Marx, Hegel onlar\u0131n \u00e7\u00f6k\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc a\u00e7\u0131klamaz; yaln\u0131zca ona ‘felsefi bir belge’ verir.[21]
B\u00f6ylece, Marx’\u0131n g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcne g\u00f6re, Hegel’in t\u00fcm felsefi y\u00f6ntemi k\u00f6k\u00fcnden yanl\u0131\u015ft\u0131r ve onun d\u00fcnyan\u0131n ve i\u00e7inde olan olaylar\u0131n rasyonelli\u011fini g\u00f6sterdi\u011fi iddias\u0131 felsefi bir ‘hile’ye dayan\u0131r. G\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz gibi, Hegel hemen hemen ayr\u0131nt\u0131lar\u0131yla ve farkl\u0131 titizlik derecelerinde \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 ampirik d\u00fcnya ile ba\u015flar, ba\u015flayamaz fakat ba\u015flar. Hegel ampirik d\u00fcnyan\u0131n temel \u00f6zelliklerini soyutlar, mant\u0131ksal olarak ge\u00e7erli oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fc y\u00f6ntemlerle onlar\u0131 ili\u015fkilendirir ve Kavram\u0131 form\u00fcle eder. Sonra ampirik d\u00fcnyay\u0131 Kavramdan \u00e7\u0131karsar. Yaz\u0131lar\u0131nda, Hegel ilk ad\u0131m\u0131, yani Kavrama ula\u015ft\u0131\u011f\u0131 ad\u0131m\u0131 gizler ve yaln\u0131zca ikinci ad\u0131m\u0131, yani Kavramdan d\u00fcnyay\u0131 \u00e7\u0131karsad\u0131\u011f\u0131 ad\u0131m\u0131 sunar. Dolay\u0131s\u0131yla onun felsefesi d\u00fcnyay\u0131 daha y\u00fcksek bir ger\u00e7eklikten \u00e7\u0131kars\u0131yor g\u00f6r\u00fcn\u00fcr, ve ‘gizemli ve derin bir \u015fey’ deyi\u015finin ‘derin gizemli etkisini’ yarat\u0131r.[22] Ger\u00e7ek ger\u00e7ekte dolayl\u0131 ve dolamba\u00e7l\u0131 bir tarzda olmakla birlikte d\u00fcnya yaln\u0131zca kendisinden \u00e7\u0131karsan\u0131r, ve dolay\u0131s\u0131yla d\u00fcnyaya yaln\u0131zca a\u015fk\u0131n bir temel d\u0131\u015f\u0131nda \u015f\u00f6yle ya da b\u00f6yle hi\u00e7bir temel verilmez. Hegel’in d\u00fcnya a\u00e7\u0131klamas\u0131 denilen hi\u00e7bir bi\u00e7imde bir a\u00e7\u0131klama de\u011fildir fakat yaln\u0131zca bir ‘ba\u015fka s\u00f6zc\u00fcklerle dile getirme’dir, a\u00e7\u0131klanan\u0131n farkl\u0131 ve gizemle\u015ftirici bir dille yinelenmesidir.
Hegel\u2019in felsefi y\u00f6ntemi d\u00fcnyay\u0131 a\u00e7\u0131klamak yerine gizemle\u015ftirir. Hegel d\u00fcnyay\u0131 Kavramdan \u00e7\u0131karsad\u0131\u011f\u0131ndan, Kavram d\u00fcnyan\u0131n yaln\u0131zca bir y\u00fcklemi oldu\u011funun \u00f6znesi olur. Dolay\u0131s\u0131yla Hegel s\u00fcrekli olarak \u00f6zne ve y\u00fcklem aras\u0131ndaki ili\u015fkiyi tersine \u00e7evirmeye ve ger\u00e7ekli\u011fi gizemle\u015ftirmeye zorlan\u0131r. \u00d6rne\u011fin Hegel monar\u015fik olarak \u00f6rg\u00fctlenmi\u015f bir devlette son s\u00f6z\u00fc kral\u0131n s\u00f6yledi\u011fine dikkat eder. O bu ampirik ger\u00e7e\u011fi soyutlar, bir kavram haline d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fcr, ve kral\u0131n son s\u00f6z, son belirleme ya da egemenlik kavram\u0131n\u0131n son ifadesi ve ger\u00e7ekle\u015fmesi oldu\u011funu ileri s\u00fcrer. Benzer olarak, ki\u015fili\u011fin bir ki\u015finin karakteristi\u011fi ve bir \u00f6znenin \u00f6znelli\u011fi oldu\u011funu s\u00f6ylemek yerine, Hegel, ki\u015finin ki\u015fili\u011fin varolu\u015funun bi\u00e7imi ve \u00f6znenin \u00f6znelli\u011fin kendini ger\u00e7ekle\u015ftirmesi oldu\u011funu s\u00f6ylemeye y\u00f6nelir. Yine Hegel her ba\u011f\u0131ms\u0131z devletin egemenli\u011fe sahip oldu\u011funa dikkat eder. O bu \u00f6zelli\u011fi soyutlar, onu bir t\u00fcmel olarak adland\u0131r\u0131r ve devletin egemenlik kavram\u0131n\u0131n cisimle\u015fmesi oldu\u011funu s\u00f6yler. \u00d6zne ile y\u00fcklem aras\u0131ndaki ili\u015fkiyi s\u00fcrekli tersine \u00e7evirerek Hegel d\u00fcnyay\u0131 hayali varl\u0131klarla doldurmaya zorlan\u0131r.[23]
Marx\u2019\u0131n Hegel\u2019in felsefi y\u00f6ntemine en kuvvetli itiraz\u0131 bu y\u00f6ntemin stat\u00fckonun pozitivist onaylanmas\u0131na yol a\u00e7mas\u0131d\u0131r. Hegel i\u00e7in insanl\u0131k tarihinin tamam\u0131 Geist\u2019in kendini ger\u00e7ekle\u015ftirmesinin \u00f6yk\u00fcs\u00fcd\u00fcr. Dolay\u0131s\u0131yla Hegel\u2019in tarihte olan her \u015feyin \u2018Ide\u2019nin bir cisimle\u015fmesi\u2019 ve \u2018Geist\u2019in bir arac\u0131\u2019 oldu\u011funu ileri s\u00fcrmesi gerekir. Ku\u015fkusuz, eninde sonunda onun yeri al\u0131nacakt\u0131r; ancak s\u00fcrd\u00fck\u00e7e, Hegel i\u00e7in o, zaman\u0131n\u0131n en y\u00fcksek rasyonalite d\u00fczeyini temsil eder. Idealizmi nedeniyle, Hegel de\u011fi\u015fimleri olduklar\u0131 gibi ele\u015ftirmeksizin kabul etmeye ve onlar\u0131n hepsinin rasyonel oldu\u011funu ileri s\u00fcrmeye zorlan\u0131r. Hegel belli bir ya\u015fam bi\u00e7iminin ya da toplumsal kurumun t\u00fcm\u00fcyle irrasyonel ve herhangi bir tarihsel \u00f6nemden yoksun olabilece\u011fini ileri s\u00fcremez. Marx \u015f\u00f6yle der:[24]
Bunun ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz sonucu, bir ampirik var olan\u0131n ele\u015ftirilmeksizin fikrin ger\u00e7ek do\u011frulu\u011fu olarak kabul edilmesidir; sorun ampirik varolu\u015fu do\u011frulu\u011funa getirmek sorunu de\u011fil, fakat do\u011frulu\u011fu ampirik varolu\u015fa getirmek sorunu oldu\u011fundan, elde kalan fikrin ger\u00e7ek bir \u00f6\u011fesi olarak a\u00e7\u0131klan\u0131r.
B\u00f6ylece, Marx\u2019a g\u00f6re, idealizmi, Hegel\u2019in var olan her \u015feyi y\u00fcceltmesini gerektirir. Tan\u0131m gere\u011fi idealizmi Hegel\u2019in var olan\u0131 y\u00fcceltmesini gerektirir. Hegel i\u00e7in \u00e7a\u011fda\u015f toplumsal, dinsel, politik ve di\u011fer kurumlar Geist\u2019in kendini ger\u00e7ekle\u015ftirmesinde zorunlu bir a\u015famay\u0131 temsil ederler ve rasyoneldirler. Onlar\u0131n yeri eninde sonunda al\u0131nabilir, fakat onlar s\u00fcrd\u00fck\u00e7e ele\u015ftirinin \u00f6tesindedirler. Ancak, Hegel bununla tatmin olmaz. G\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz gibi, o daha ileri gider ve \u00e7a\u011fda\u015f kurumlar\u0131n yaln\u0131zca rasyonel olmakla kalmay\u0131p ayn\u0131 zamanda Geist\u2019in m\u00fckemmel ger\u00e7ekle\u015fmesini temsil ettiklerini ve tarihin sonunu g\u00f6sterdiklerini de ileri s\u00fcrer. Hegel \u00e7a\u011fda\u015f toplumu do\u011frulamakla kalmay\u0131p tanr\u0131la\u015ft\u0131r\u0131r.
Marx, idealizmi Hegel\u2019in yaln\u0131zca tarihte bug\u00fcnk\u00fc a\u015faman\u0131n \u00f6ncellerinden daha y\u00fcksek oldu\u011funu s\u00f6ylemesini gerektirdi\u011finden ve ger\u00e7ekte buna izin verdi\u011finden, fakat bug\u00fcnk\u00fc a\u015faman\u0131n en y\u00fcksek m\u00fcmk\u00fcn a\u015fama oldu\u011funu s\u00f6ylemesini gerektirmedi\u011finden ve ger\u00e7ekte izin vermedi\u011finden, Hegel\u2019in bug\u00fcn\u00fc tanr\u0131la\u015ft\u0131rmas\u0131n\u0131n a\u00e7\u0131klamas\u0131n\u0131n onun idealizminde yatamayaca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr g\u00f6r\u00fcnmektedir. Marx i\u00e7in Hegel\u2019in ele\u015ftirel-olmayan pozitivizminin a\u00e7\u0131klamas\u0131 onun ele\u015ftirel-olmayan idealizminde bulunmal\u0131d\u0131r. Hegel\u2019in idealizmi yaln\u0131zca t\u00fcm idealizme \u00f6zg\u00fc hatalardan de\u011fil ayn\u0131 zamanda ele\u015ftirel-olmayan Geist g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcnden kaynaklanan ek hatalardan da muzdariptir.
Hegel i\u00e7in Geist rasyonel niteliktedir. Geist\u2019in ilerleyerek tarih i\u00e7inde kendini ger\u00e7ekle\u015ftirdi\u011fini s\u00f6ylemekle Hegel tarihin Akl\u0131n giderek daha y\u00fcksek bir ger\u00e7ekle\u015fmesini temsil etti\u011fini s\u00f6ylemeye niyetlenir. Hegel i\u00e7in Ak\u0131l \u2018tanr\u0131sal\u2019 niteliktedir. Dedi\u011fi gibi, tanr\u0131sal ak\u0131l ve insan akl\u0131 akl\u0131n iki farkl\u0131 bi\u00e7imi de\u011fildir; yaln\u0131zca insan akl\u0131n\u0131n i\u00e7inde yer ald\u0131\u011f\u0131 tanr\u0131sal ak\u0131l vard\u0131r. Hi\u00e7 ku\u015fkusuz, Ak\u0131l insanda kendi bilincine var\u0131r, ancak o bir insan yetene\u011fi de\u011fildir. Ak\u0131l insan tutkular\u0131 \u00fczerinden \u00e7al\u0131\u015f\u0131r fakat hi\u00e7bir bi\u00e7imde onlardan etkilenmez; onun insan gereksinmelerine boyun e\u011fmeyen ve hi\u00e7bir \u015fekilde insan gereksinmeleri taraf\u0131ndan de\u011fi\u015ftirilmeyen kendi ama\u00e7lar\u0131 vard\u0131r. Marx Hegel\u2019in tanr\u0131sal akl\u0131 tan\u0131mlama tarz\u0131n\u0131 inceler. Hegel a\u00e7\u0131k\u00e7a tanr\u0131sal zihnin gizine sahip de\u011fildir. B\u00f6ylece Hegel Tanr\u0131\u2019ya ayr\u0131cal\u0131kl\u0131 bir eri\u015fim d\u0131\u015f\u0131nda bir temel \u00fczerinde tanr\u0131sal Akl\u0131 yorumlamal\u0131 ve ona i\u00e7erik vermelidir. Son \u00e7\u00f6z\u00fcmlemede, Hegel yaln\u0131zca kendine dayanarak tanr\u0131sal Akl\u0131 yorumlayabilirdi. Marx, Hegel\u2019in tanr\u0131la\u015ft\u0131rd\u0131\u011f\u0131 kurumlar incelendi\u011finde onlar\u0131n t\u00fcm\u00fcn\u00fcn Hegel\u2019in kendi toplumunun par\u00e7alar\u0131 oldu\u011funun bulunaca\u011f\u0131n\u0131 ileri s\u00fcrer. Hegel felsefeyi y\u00fcceltti ve kendisi bir filozoftu; H\u0131ristiyanl\u0131\u011f\u0131 y\u00fcceltti ve H\u0131ristiyanl\u0131k onun kendi diniydi; Protestanl\u0131\u011f\u0131 y\u00fcceltti ve kendisi bir Protestand\u0131; anayasal monar\u015fiyi destekledi ve bir anayasal monar\u015fi halihaz\u0131rda Almanya\u2019da geli\u015fmekteydi. Hegel\u2019in ve Tanr\u0131\u2019n\u0131n g\u00f6r\u00fc\u015fleri aras\u0131ndaki uyum yaln\u0131zca bir rastlant\u0131 olamayacak kadar \u00e7arp\u0131c\u0131d\u0131r.
Marx, di\u011fer durumda tanr\u0131sal Ak\u0131l istenen tarihsel de\u011ferlendirme \u00f6l\u00e7\u00fct\u00fcn\u00fc sa\u011flayamayaca\u011f\u0131ndan Hegel\u2019in tanr\u0131sal Akla bir i\u00e7erik vermek zorunda oldu\u011funu ileri s\u00fcrer. Hegel i\u00e7eri\u011fi yaln\u0131zca belli bir ya\u015fam tarz\u0131ndan \u00e7\u0131karabilirdi, ve bu ya\u015fam tarz\u0131 Hegel\u2019in kabul etti\u011fi ve rasyonalite standartlar\u0131n\u0131 savunabilece\u011fi bir ya\u015fam tarz\u0131 olmal\u0131yd\u0131. A\u00e7\u0131k\u00e7a, Hegel tanr\u0131sal Akl\u0131 kabul etmedi\u011fi terimlerle tan\u0131mlayamazd\u0131. \u015ea\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 olmayan bir bi\u00e7imde, be\u011fendi\u011fi ve kabul etti\u011fi kendi toplumuna d\u00f6nd\u00fc. Marx, Hegel\u2019in Ak\u0131l standard\u0131n\u0131 nas\u0131l \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcnde a\u00e7\u0131k de\u011fildir. Farkl\u0131 zamanlarda Marx onu Hegel\u2019in tarihsel d\u00f6nemine, toplumuna ve s\u0131n\u0131f\u0131na kadar izler. Genellikle, Marx, Hegel\u2019in onu toplumundan \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyor g\u00f6r\u00fcn\u00fcr. Hegel tikel varl\u0131klar\u0131n ortak \u00f6zelliklerini soyutlad\u0131\u011f\u0131nda ve kendi kendine yeten bir t\u00fcmeller d\u00fcnyas\u0131 kurdu\u011funda toplumunun \u00fcyelerinin akl\u0131n\u0131 soyutlad\u0131 ve a\u015fk\u0131n bir ilkeye d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrd\u00fc. Hegel, geri kalanlar\u0131m\u0131z gibi, rasyonalite de\u011ferlerini ve standartlar\u0131n\u0131 i\u00e7ine \u00e7ekti\u011fi ve inand\u0131r\u0131c\u0131 ve ger\u00e7ekte apa\u00e7\u0131k buldu\u011fu toplumu taraf\u0131ndan derin olarak bi\u00e7imlendirilmi\u015fti. Marx, Hegel\u2019in baz\u0131 \u00e7a\u011fda\u015f pratik ve kurumlar\u0131 ele\u015ftirdi\u011fi do\u011frudur, der. Ancak, Marx\u2019\u0131n g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcne g\u00f6re, Hegel bunu onlar\u0131n \u00e7o\u011funda i\u00e7kin olan rasyonalite standard\u0131 temelinde yapar. K\u0131saca, Hegel\u2019in Ak\u0131l g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc toplumunda egemen olan\u0131n idealize edilmi\u015f bir uyarlamas\u0131yd\u0131. Hegel bilmeden \u00f6zg\u00fcl bir tarihsel d\u00f6nemdeki \u00f6zg\u00fcl bir toplumun \u00f6zg\u00fcl bir s\u0131n\u0131f\u0131n\u0131n \u00fcyelerinin akl\u0131n\u0131 tanr\u0131sal Ak\u0131l stat\u00fcs\u00fcne \u2018y\u00fckseltti\u2019. Ya da, ayn\u0131 anlama gelmek \u00fczere, tanr\u0131sal Akl\u0131 bir ondokuzuncu y\u00fczy\u0131l Alman burjuvas\u0131n\u0131n toplumsal ve tarihsel olarak s\u0131n\u0131rl\u0131 akl\u0131n\u0131n s\u0131n\u0131rl\u0131 boyutlar\u0131na indirgedi.
B\u00f6ylece Hegel\u2019in Ak\u0131l g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc ger\u00e7ekte \u00e7a\u011fda\u015f ak\u0131l g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn idealle\u015ftirilmesiydi. Hegel \u00f6nceki tarihsel d\u00f6nemleri b\u00f6ylesi tarafgir bir standartla de\u011ferlendirmi\u015f ve beklenen kendisininkine yakla\u015ft\u0131k\u00e7a onlar\u0131n daha y\u00fcksek olduklar\u0131 varg\u0131s\u0131na ula\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. Hegel kendi \u00e7a\u011f\u0131n\u0131 nihayetinde ondan \u00e7\u0131kar\u0131lan bir standartla de\u011ferlendirdi\u011fi i\u00e7in kendi \u00e7a\u011f\u0131n\u0131n Akl\u0131n m\u00fcmk\u00fcn en y\u00fcksek ger\u00e7ekle\u015fmesini temsil etti\u011fi ve \u2018mutlak rasyonel do\u011frulu\u011fu\u2019 olu\u015fturdu\u011fu a\u00e7\u0131k varg\u0131s\u0131na ula\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. B\u00f6ylece Hegel i\u00e7in, modern teke\u015fli aile aileyi \u00f6rg\u00fctlemenin t\u00fcm\u00fcyle rasyonel tek bi\u00e7imiydi; modern burjuva m\u00fclkiyet kurumu m\u00fclkiyetin en y\u00fcksek bi\u00e7imiydi ve yoksulluk ya\u015fam\u0131n \u00fcz\u00fcc\u00fc ancak ka\u00e7\u0131n\u0131lamaz bir ger\u00e7e\u011fiydi; modern devlet devletin \u2018temel yap\u0131s\u0131n\u0131\u2019 temsil ediyordu; ve bu b\u00f6yle devam eder. Hatta o ger\u00e7ekten de sivil toplum ve devlet, ve bencil \u00f6zel birey ve iyiliksever yurtta\u015f aras\u0131ndakiler gibi \u015fanss\u0131z g\u00fcncel d\u00fcalizmleri t\u00fcm\u00fcyle rasyonel ve insani duruma i\u00e7kin olarak sunmu\u015ftur.[25]
Hegel i\u00e7in, kendi \u00e7a\u011f\u0131 en ba\u015f\u0131ndan beri tarihin nihai sonu olarak varsay\u0131ld\u0131\u011f\u0131ndan, tarih kendi \u00e7a\u011f\u0131nda sona ermi\u015ftir. Hegel’in rasyonalite standard\u0131 bug\u00fcn\u00fcn ele\u015ftirel-olmayan kabul\u00fcnden \u00e7\u0131kar\u0131ld\u0131\u011f\u0131ndan hem bug\u00fcn\u00fc ele\u015ftiremiyordu, hem de ge\u00e7mi\u015f \u00e7a\u011flar\u0131 kendi terimleriyle nesnel olarak anlayam\u0131yordu. Hegel i\u00e7in ge\u00e7mi\u015f yaln\u0131zca bug\u00fcne bir atlama ta\u015f\u0131yd\u0131; bug\u00fcn tarihin sonunu g\u00f6steriyordu; ve gelecek yaln\u0131zca bug\u00fcn\u00fcn sonsuz bir devam\u0131yd\u0131. B\u00fct\u00fcn ideologlar gibi Hegel ge\u00e7mi\u015f ve gelece\u011fi a\u015fa\u011f\u0131lam\u0131\u015f ve bug\u00fcn\u00fc \u00f6l\u00fcms\u00fczle\u015ftirmi\u015ftir.
Marx, Hegel’in Ak\u0131l g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn onun ele\u015ftirel-olmayan idealizmi \u00fczerinde temellendi\u011fi ve onun taraf\u0131ndan bi\u00e7imlendirildi\u011fi i\u00e7in, Sol Hegelcilerin ileri s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc gibi ‘negatif’, ‘ele\u015ftirel’ ve ‘devrimci’ bir ilke olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve hi\u00e7bir zaman olamayaca\u011f\u0131n\u0131; onun do\u011fal olarak pozitivist oldu\u011funu, ele\u015ftirel olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve tutucu oldu\u011funu ileri s\u00fcrer. O insan\u0131 d\u00fcnya ile uzla\u015ft\u0131rmak ve peri\u015fan durumuna bir \u00f6fke duygusu uyand\u0131rmamak \u00fczere tasarlanm\u0131\u015ft\u0131.[26] Hegel Akl\u0131 tutucu ve hakl\u0131 \u00e7\u0131kar\u0131c\u0131 bir bi\u00e7imde de\u011ferlendirdi\u011finden, tutucu ve ele\u015ftirel-olmayan bir ele\u015ftiri g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcne sahip olmu\u015ftur. Hegel i\u00e7in ele\u015ftirinin amac\u0131 makul olmayan\u0131 ve k\u00f6t\u00fcl\u00fc\u011f\u00fc a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131karmak de\u011fil, her ya\u015fam bi\u00e7iminde do\u011fal olarak bulundu\u011fu varsay\u0131lan rasyonaliteyi meydana \u00e7\u0131karmakt\u0131.[27] Dolay\u0131s\u0131yla Hegel’in ele\u015ftirisi y\u00fcr\u00fcrl\u00fckteki ya\u015fam tarz\u0131na de\u011fil fakat ondan \u015fikayet edenlerin ileri s\u00fcr\u00fclen yanl\u0131\u015f anlamas\u0131na y\u00f6nelmi\u015fti. Idealizmi y\u00fcz\u00fcnden Hegel d\u00fcnyay\u0131 de\u011fi\u015ftirmekle de\u011fil fakat yaln\u0131zca onu yeniden yorumlamakla u\u011fra\u015ft\u0131. Marx’\u0131n g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcne g\u00f6re Hegel’in idealist ve pozitivist Ak\u0131l kavray\u0131\u015f\u0131 do\u011fal olarak onun ger\u00e7ek bir ele\u015ftiri kavram\u0131 geli\u015ftirmesine izin vermedi.[28]<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Marx’\u0131n Hegel tart\u0131\u015fmas\u0131 onun ideoloji teorisini anlamak i\u00e7in b\u00fcy\u00fck \u00f6nemdedir. Birincisi bu tart\u0131\u015fma Marx’\u0131n idealizm ve apoloji** aras\u0131nda can al\u0131c\u0131 ba\u011flant\u0131 olarak g\u00f6rd\u00fcklerini vurgular. Ikincisi, Marx Hegel’in felsefesini d\u00fc\u015f\u00fcncenin felsefi bi\u00e7iminin paradigmas\u0131 olarak ald\u0131\u011f\u0131ndan, bu ele\u015ftiri, Marx’\u0131n g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcne g\u00f6re, bir d\u00fc\u015f\u00fcnce bi\u00e7imi olarak felsefenin neden do\u011fal olarak ele\u015ftirel olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermek \u00fczere tasarlanm\u0131\u015ft\u0131r. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc, Marx, Hegel’in […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[178],"tags":[],"class_list":{"0":"post-4787","1":"post","2":"type-post","3":"status-publish","4":"format-standard","6":"category-marksizm"},"yoast_head":"\n
Marx'a G\u00f6re Hegel'de Diyalektik (1) | Bhikhu Parekh - narteks.net<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/11\/24\/marxa-gore-hegelde-diyalektik-1-bhikhu-parekh\/\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"tr_TR\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"Marx'a G\u00f6re Hegel'de Diyalektik (1) | Bhikhu Parekh\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"Marx’\u0131n Hegel tart\u0131\u015fmas\u0131 onun ideoloji teorisini anlamak i\u00e7in b\u00fcy\u00fck \u00f6nemdedir. Birincisi bu tart\u0131\u015fma Marx’\u0131n idealizm ve apoloji** aras\u0131nda can al\u0131c\u0131 ba\u011flant\u0131 olarak g\u00f6rd\u00fcklerini vurgular. Ikincisi, Marx Hegel’in felsefesini d\u00fc\u015f\u00fcncenin felsefi bi\u00e7iminin paradigmas\u0131 olarak ald\u0131\u011f\u0131ndan, bu ele\u015ftiri, Marx’\u0131n g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcne g\u00f6re, bir d\u00fc\u015f\u00fcnce bi\u00e7imi olarak felsefenin neden do\u011fal olarak ele\u015ftirel olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermek \u00fczere tasarlanm\u0131\u015ft\u0131r. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc, Marx, Hegel’in […]\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/11\/24\/marxa-gore-hegelde-diyalektik-1-bhikhu-parekh\/\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"narteks.net\" \/>\n<meta property=\"article:published_time\" content=\"2010-11-24T08:43:03+00:00\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"http:\/\/www.futuristika.org\/wp\/wp-content\/uploads\/2008\/11\/karl_marx.jpg\" \/>\n<meta name=\"author\" content=\"Tar\u0131k\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:creator\" content=\"@narteks\" \/>\n<meta name=\"twitter:site\" content=\"@narteks\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Yazan:\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"Tar\u0131k\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:label2\" content=\"Tahmini okuma s\u00fcresi\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data2\" content=\"33 dakika\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\/\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"Article\",\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/11\/24\/marxa-gore-hegelde-diyalektik-1-bhikhu-parekh\/#article\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/11\/24\/marxa-gore-hegelde-diyalektik-1-bhikhu-parekh\/\"},\"author\":{\"name\":\"Tar\u0131k\",\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/#\/schema\/person\/61f37d9834294b72d31d274e7ed79bca\"},\"headline\":\"Marx’a G\u00f6re Hegel’de Diyalektik (1) | Bhikhu Parekh\",\"datePublished\":\"2010-11-24T08:43:03+00:00\",\"mainEntityOfPage\":{\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/11\/24\/marxa-gore-hegelde-diyalektik-1-bhikhu-parekh\/\"},\"wordCount\":6669,\"commentCount\":0,\"publisher\":{\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/#organization\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/11\/24\/marxa-gore-hegelde-diyalektik-1-bhikhu-parekh\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"http:\/\/www.futuristika.org\/wp\/wp-content\/uploads\/2008\/11\/karl_marx.jpg\",\"articleSection\":[\"Marksizm\"],\"inLanguage\":\"tr\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"CommentAction\",\"name\":\"Comment\",\"target\":[\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/11\/24\/marxa-gore-hegelde-diyalektik-1-bhikhu-parekh\/#respond\"]}]},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/11\/24\/marxa-gore-hegelde-diyalektik-1-bhikhu-parekh\/\",\"url\":\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/11\/24\/marxa-gore-hegelde-diyalektik-1-bhikhu-parekh\/\",\"name\":\"Marx'a G\u00f6re Hegel'de Diyalektik (1) | Bhikhu Parekh - narteks.net\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/11\/24\/marxa-gore-hegelde-diyalektik-1-bhikhu-parekh\/#primaryimage\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/11\/24\/marxa-gore-hegelde-diyalektik-1-bhikhu-parekh\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"http:\/\/www.futuristika.org\/wp\/wp-content\/uploads\/2008\/11\/karl_marx.jpg\",\"datePublished\":\"2010-11-24T08:43:03+00:00\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/11\/24\/marxa-gore-hegelde-diyalektik-1-bhikhu-parekh\/#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"tr\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/11\/24\/marxa-gore-hegelde-diyalektik-1-bhikhu-parekh\/\"]}]},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"tr\",\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/11\/24\/marxa-gore-hegelde-diyalektik-1-bhikhu-parekh\/#primaryimage\",\"url\":\"http:\/\/www.futuristika.org\/wp\/wp-content\/uploads\/2008\/11\/karl_marx.jpg\",\"contentUrl\":\"http:\/\/www.futuristika.org\/wp\/wp-content\/uploads\/2008\/11\/karl_marx.jpg\"},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/11\/24\/marxa-gore-hegelde-diyalektik-1-bhikhu-parekh\/#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Anasayfa\",\"item\":\"https:\/\/narteks.net\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"Marx’a G\u00f6re Hegel’de Diyalektik (1) | Bhikhu Parekh\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/#website\",\"url\":\"https:\/\/narteks.net\/\",\"name\":\"narteks.net\",\"description\":\"K\u00fclt\u00fcr Sanat Edebiyat Felsefe\",\"publisher\":{\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/#organization\"},\"alternateName\":\"K\u00fclt\u00fcr Sanat Edebiyat Felsefe\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\/\/narteks.net\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"tr\"},{\"@type\":\"Organization\",\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/#organization\",\"name\":\"narteks.net\",\"url\":\"https:\/\/narteks.net\/\",\"logo\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"tr\",\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/#\/schema\/logo\/image\/\",\"url\":\"https:\/\/narteks.net\/wp-content\/uploads\/narteks.png\",\"contentUrl\":\"https:\/\/narteks.net\/wp-content\/uploads\/narteks.png\",\"width\":300,\"height\":90,\"caption\":\"narteks.net\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/#\/schema\/logo\/image\/\"},\"sameAs\":[\"https:\/\/x.com\/narteks\",\"https:\/\/instagram.com\/narteksnet\"]},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/#\/schema\/person\/61f37d9834294b72d31d274e7ed79bca\",\"name\":\"Tar\u0131k\",\"image\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"tr\",\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/#\/schema\/person\/image\/\",\"url\":\"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/50865afb55632c4ae467e0af0930f6510aa2297d8014be502a55b14f3b7550cf?s=96&d=mm&r=g\",\"contentUrl\":\"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/50865afb55632c4ae467e0af0930f6510aa2297d8014be502a55b14f3b7550cf?s=96&d=mm&r=g\",\"caption\":\"Tar\u0131k\"},\"sameAs\":[\"http:\/\/narteks.net\"],\"url\":\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/author\/narbak\/\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO Premium plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Marx'a G\u00f6re Hegel'de Diyalektik (1) | Bhikhu Parekh - narteks.net","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/11\/24\/marxa-gore-hegelde-diyalektik-1-bhikhu-parekh\/","og_locale":"tr_TR","og_type":"article","og_title":"Marx'a G\u00f6re Hegel'de Diyalektik (1) | Bhikhu Parekh","og_description":"Marx’\u0131n Hegel tart\u0131\u015fmas\u0131 onun ideoloji teorisini anlamak i\u00e7in b\u00fcy\u00fck \u00f6nemdedir. Birincisi bu tart\u0131\u015fma Marx’\u0131n idealizm ve apoloji** aras\u0131nda can al\u0131c\u0131 ba\u011flant\u0131 olarak g\u00f6rd\u00fcklerini vurgular. Ikincisi, Marx Hegel’in felsefesini d\u00fc\u015f\u00fcncenin felsefi bi\u00e7iminin paradigmas\u0131 olarak ald\u0131\u011f\u0131ndan, bu ele\u015ftiri, Marx’\u0131n g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcne g\u00f6re, bir d\u00fc\u015f\u00fcnce bi\u00e7imi olarak felsefenin neden do\u011fal olarak ele\u015ftirel olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermek \u00fczere tasarlanm\u0131\u015ft\u0131r. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc, Marx, Hegel’in […]","og_url":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/11\/24\/marxa-gore-hegelde-diyalektik-1-bhikhu-parekh\/","og_site_name":"narteks.net","article_published_time":"2010-11-24T08:43:03+00:00","og_image":[{"url":"http:\/\/www.futuristika.org\/wp\/wp-content\/uploads\/2008\/11\/karl_marx.jpg","type":"","width":"","height":""}],"author":"Tar\u0131k","twitter_card":"summary_large_image","twitter_creator":"@narteks","twitter_site":"@narteks","twitter_misc":{"Yazan:":"Tar\u0131k","Tahmini okuma s\u00fcresi":"33 dakika"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"Article","@id":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/11\/24\/marxa-gore-hegelde-diyalektik-1-bhikhu-parekh\/#article","isPartOf":{"@id":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/11\/24\/marxa-gore-hegelde-diyalektik-1-bhikhu-parekh\/"},"author":{"name":"Tar\u0131k","@id":"https:\/\/narteks.net\/#\/schema\/person\/61f37d9834294b72d31d274e7ed79bca"},"headline":"Marx’a G\u00f6re Hegel’de Diyalektik (1) | Bhikhu Parekh","datePublished":"2010-11-24T08:43:03+00:00","mainEntityOfPage":{"@id":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/11\/24\/marxa-gore-hegelde-diyalektik-1-bhikhu-parekh\/"},"wordCount":6669,"commentCount":0,"publisher":{"@id":"https:\/\/narteks.net\/#organization"},"image":{"@id":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/11\/24\/marxa-gore-hegelde-diyalektik-1-bhikhu-parekh\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"http:\/\/www.futuristika.org\/wp\/wp-content\/uploads\/2008\/11\/karl_marx.jpg","articleSection":["Marksizm"],"inLanguage":"tr","potentialAction":[{"@type":"CommentAction","name":"Comment","target":["https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/11\/24\/marxa-gore-hegelde-diyalektik-1-bhikhu-parekh\/#respond"]}]},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/11\/24\/marxa-gore-hegelde-diyalektik-1-bhikhu-parekh\/","url":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/11\/24\/marxa-gore-hegelde-diyalektik-1-bhikhu-parekh\/","name":"Marx'a G\u00f6re Hegel'de Diyalektik (1) | Bhikhu Parekh - narteks.net","isPartOf":{"@id":"https:\/\/narteks.net\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/11\/24\/marxa-gore-hegelde-diyalektik-1-bhikhu-parekh\/#primaryimage"},"image":{"@id":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/11\/24\/marxa-gore-hegelde-diyalektik-1-bhikhu-parekh\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"http:\/\/www.futuristika.org\/wp\/wp-content\/uploads\/2008\/11\/karl_marx.jpg","datePublished":"2010-11-24T08:43:03+00:00","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/11\/24\/marxa-gore-hegelde-diyalektik-1-bhikhu-parekh\/#breadcrumb"},"inLanguage":"tr","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/11\/24\/marxa-gore-hegelde-diyalektik-1-bhikhu-parekh\/"]}]},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"tr","@id":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/11\/24\/marxa-gore-hegelde-diyalektik-1-bhikhu-parekh\/#primaryimage","url":"http:\/\/www.futuristika.org\/wp\/wp-content\/uploads\/2008\/11\/karl_marx.jpg","contentUrl":"http:\/\/www.futuristika.org\/wp\/wp-content\/uploads\/2008\/11\/karl_marx.jpg"},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2010\/11\/24\/marxa-gore-hegelde-diyalektik-1-bhikhu-parekh\/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Anasayfa","item":"https:\/\/narteks.net\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Marx’a G\u00f6re Hegel’de Diyalektik (1) | Bhikhu Parekh"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/narteks.net\/#website","url":"https:\/\/narteks.net\/","name":"narteks.net","description":"K\u00fclt\u00fcr Sanat Edebiyat Felsefe","publisher":{"@id":"https:\/\/narteks.net\/#organization"},"alternateName":"K\u00fclt\u00fcr Sanat Edebiyat Felsefe","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/narteks.net\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"tr"},{"@type":"Organization","@id":"https:\/\/narteks.net\/#organization","name":"narteks.net","url":"https:\/\/narteks.net\/","logo":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"tr","@id":"https:\/\/narteks.net\/#\/schema\/logo\/image\/","url":"https:\/\/narteks.net\/wp-content\/uploads\/narteks.png","contentUrl":"https:\/\/narteks.net\/wp-content\/uploads\/narteks.png","width":300,"height":90,"caption":"narteks.net"},"image":{"@id":"https:\/\/narteks.net\/#\/schema\/logo\/image\/"},"sameAs":["https:\/\/x.com\/narteks","https:\/\/instagram.com\/narteksnet"]},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/narteks.net\/#\/schema\/person\/61f37d9834294b72d31d274e7ed79bca","name":"Tar\u0131k","image":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"tr","@id":"https:\/\/narteks.net\/#\/schema\/person\/image\/","url":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/50865afb55632c4ae467e0af0930f6510aa2297d8014be502a55b14f3b7550cf?s=96&d=mm&r=g","contentUrl":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/50865afb55632c4ae467e0af0930f6510aa2297d8014be502a55b14f3b7550cf?s=96&d=mm&r=g","caption":"Tar\u0131k"},"sameAs":["http:\/\/narteks.net"],"url":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/author\/narbak\/"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4787","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=4787"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4787\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=4787"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=4787"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=4787"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}