G\u00fczellik kavram\u0131 olmadan i\u015fin i\u00e7inden \u00e7\u0131kamayaca\u011f\u0131m\u0131z ortadad\u0131r. Bu kavrama gereksinmek y\u00fcz karas\u0131 de\u011fildir, ama yine de ki\u015fiyi karars\u0131zl\u0131\u011fa iter.<\/p>\n
\u015eiir, anlat\u0131m olarak nitelendirildi\u011finde, b\u00f6ylesine bir nitelemenin tekyanl\u0131 oldu\u011fu bilinmelidir. Bireyler kendini anlatmaktad\u0131r, s\u0131n\u0131flar kendini anlatmaktad\u0131r; \u00e7a\u011flar ve tutkular anlat\u0131mlar\u0131n\u0131 bulmaktad\u0131rlar; sonu\u00e7ta dolays\u0131zca insan anlat\u0131r kendini. Bankerler ya da siyaset\u00e7iler birbirlerine kendilerini anlatt\u0131klar\u0131nda, bir \u015feyin ticaretini yapt\u0131klar\u0131, bir \u015feyi ele ald\u0131klar\u0131 bilinir; hasta ki\u015fi bile a\u011fr\u0131s\u0131n\u0131 anlat\u0131rken, doktora ya da \u00e7evresindekilere bir \u015feyleri i\u015faret eder, yani o da bir \u015feyleri ele al\u0131r. Ama \u015fairler konusunda s\u00f6ylenen \u015fudur:<\/p>\n
Yaln\u0131zca ar\u0131 anlat\u0131m\u0131 sunduklar\u0131; \u00f6yle ki, ele al\u0131\u015flar\u0131n\u0131n, u\u011fra\u015flar\u0131n\u0131n yaln\u0131zca anlatmaktan olu\u015ftu\u011fu, ama\u00e7lar\u0131nmsa olsa olsa kendilerini anlatmak olabilece\u011fi. Bu ya da \u015fu \u015fairin ba\u015fka insanlar\u0131n sava\u015ft\u0131\u011f\u0131 gibi sava\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 kan\u0131tlayan belgelere rasgelindi\u011findeyse, evet, b\u00f6yle bir \u015fiirde de, sava\u015f\u0131n kendini anlatt\u0131\u011f\u0131 s\u00f6ylenmi\u015ftir. \u015eu ya da bu ozan\u0131n ba\u015f\u0131ndan k\u00f6t\u00fc \u015feyler ge\u00e7mi\u015fse ac\u0131s\u0131n\u0131n g\u00fczel bir anlat\u0131m buldu\u011fu, bundan dolay\u0131 da ac\u0131lan \u00f6n\u00fcnde i\u00e7y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fc\u011f\u00fc duyabilece\u011fi s\u00f6ylenir; bir \u015feyi ortaya koymu\u015ftur ac\u0131lar, \u015fairi iyi anlatm\u0131\u015flard\u0131r. \u015eair, ac\u0131lar\u0131n\u0131 dile getirirken i\u015flemi\u015f, de\u011ferlendirmi\u015ftir onlar\u0131; ola ki bir par\u00e7a yumu\u015fatm\u0131\u015ft\u0131r da. \u201cAc\u0131lar ge\u00e7ip gitti ama, \u015fiirler kald\u0131\u201d denir cinfikirlice ve eller o\u011fu\u015fturulur. Ama ya ac\u0131lar ge\u00e7ip gitmemi\u015flerse? \u015eark\u0131 s\u00f6yleyen adam i\u00e7in olmasa da, \u015fark\u0131 s\u00f6yleye-meyenler i\u00e7in kald\u0131ysa ac\u0131lar ya? Ama ba\u015fka \u015fiirler de var; \u00f6rne\u011fin ya\u011fmurlu bir g\u00fcn\u00fc ya da bir lale tarlas\u0131n\u0131 betimleyen \u015fiirler; ki\u015fi bunlar\u0131 okur ya da dinlerse ya\u011fmurlu g\u00fcnlerin ya da lale tarlalar\u0131n\u0131n sebep oldu\u011fu bir ruh durumuna girer; yani ki\u015fi. ya\u011fmurlu g\u00fcnleri ya da lale tarlalar\u0131n\u0131 bir ruh durumuna girmeden, etkilenmeden izlese de, \u015fiirler arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla bu ruh durumlar\u0131na girer. Ama b\u00f6ylece ki\u015fi daha iyi bir insan, olmu\u015ftur; tat alma yetisi daha geli\u015fkin, daha incelikli duyumsayan bir insan olmu\u015ftur; bu da etkisini ola ki herhangi bir zaman, herhangi bir bi\u00e7imde g\u00f6sterecektir.<\/p>\n
***<\/p>\n
\u201c\u00eeyi de, neyi kan\u0131tlar bu?\u201d<\/p>\n
Goethe\u2019nin \u0130phigenie\u2019smi okudu\u011funda bir matematik\u00e7i \u201c\u0130yi de neyi kan\u0131tlar bu?\u201d demi\u015fti. T\u00fcmce burada yerini bulmam\u0131\u015ft\u0131, ama binlerce ve binlerce \u015fiir kar\u015f\u0131s\u0131nda t\u00fcm\u00fcyle yerindedir. B\u00f6ylesine \u015fiirlerin ele\u015ftirilmesi istendi\u011finde ki\u015fi ikircimlere d\u00fc\u015fer; ortada ele\u015ftirilebilecek hi\u00e7bir \u015fey yoktur, olsa olsa bu \u015firlerin yaz\u0131lm\u0131\u015f ve bas\u0131lm\u0131\u015f olmas\u0131 ele\u015ftirilebilir. \u015eu bizim matematik\u00e7inin istemleri, yaln\u0131zca onlan yerine getirebilecek bir yap\u0131ta y\u00f6neltildikleri i\u00e7in t\u00fcm\u00fcyle geri \u00e7evrilmezler. Matematik\u00e7iye \u00eephigenie\u2019nm neyi kan\u0131tlad\u0131\u011f\u0131 s\u00f6ylenebilir; herhangi bir yap\u0131t\u0131n neyi kan\u0131tlad\u0131\u011f\u0131 s\u00f6ylenemiyorsa bu \u00f6nemli bir yap\u0131t de\u011fildir. Hi\u00e7bir anlam\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in \u00f6nemli bir yap\u0131t de\u011fildir.<\/p>\n
En yal\u0131n istem, bir \u015fiirin kendi ruh durumunu okura da iletme konumunda olmas\u0131d\u0131r. Bu aktarma, belirsiz ve pek bir \u015fey s\u00f6ylemeyen, denebilir ki bi\u00e7imsel bir edimdir. Bir \u015fiirin aktarma yetisi yere g\u00f6re, ki\u015fiye g\u00f6re, mesle\u011fe g\u00f6re, ulusa g\u00f6re, s\u0131n\u0131fa g\u00f6re s\u0131n\u0131rlanm\u0131\u015f olabilir. \u0130nsan\u0131 en \u00e7ok \u2018havaya sokan\u2019 \u015fiirlerin en iyi \u015fiirler olmas\u0131 gerekmez. Halk\u0131n s\u00f6yledi\u011fi her zaman halk \u015fark\u0131lar\u0131 de\u011fildir. Halk\u2019\u0131 \u2018havaya sokmayan\u2019 halk \u015fark\u0131lar\u0131 da vard\u0131r. \u015eu, kafam\u0131zda a\u00e7\u0131k olmal\u0131: Aktarma olgusunu \u015fiirin en y\u00fcksek bi\u00e7imlerinde oldu\u011fu gibi, en a\u015fa\u011f\u0131 bi\u00e7imlerinde de buluruz; ucuz operet \u015fark\u0131s\u0131nda, do\u011fum g\u00fcn\u00fc \u015fiirinde oldu\u011fu gibi, sokak \u015fark\u0131s\u0131 ve sonede de.<\/p>\n
Bir \u015fiirin ruh durumunu birine, dahas\u0131 sana aktarabi-liyor olmas\u0131, onun hi\u00e7bir \u015feyi kan\u0131tlamas\u0131na yetmez (yani sana onu okuman gerekti\u011fini daha kan\u0131tlayamam). G\u00f6r\u00fcnene bak\u0131l\u0131rsa, bir\u015fey kan\u0131tlamak konusunda \u015fiirlerin i\u015fi daha g\u00fc\u00e7t\u00fcr. Tutal\u0131m ki, \u015fu bizim matematik\u00e7i pisagor teoremini kan\u0131tlayan bir \u015fiirle kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f olsun; bu \u015fiirin bir\u015fey kan\u0131tlad\u0131\u011f\u0131n\u0131 m\u0131 s\u00f6yleyecekti? Belki de s\u00f6ylerdi; ama biz de belki de kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kard\u0131k ona, \u00eephigenie\u2019nm hi\u00e7bir \u015fey kan\u0131tlamad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yledi\u011finde nas\u0131l kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kt\u0131ysak \u00d6yle. \u015eiir, \u015fiir olarak bo\u015f olsayd\u0131, \u015fiirin bir y\u00fcz\u00fc, bir gerek\u00e7esi olmasayd\u0131, ona kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kard\u0131k. Matematik\u00e7i bu nedenlerle bir ruh durumuna girmi\u015f de olsayd\u0131, ona belki yine de kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kard\u0131k.<\/p>\n
G\u00fczellik kavram\u0131 olmadan i\u015fin i\u00e7inden \u00e7\u0131kamayaca\u011f\u0131m\u0131z ortadad\u0131r. Bu kavrama gereksinmek y\u00fcz karas\u0131 de\u011fildir, ama yine de ki\u015fiyi karars\u0131zl\u0131\u011fa iter. \u00c7\u00fcnk\u00fc o kertede belirsiz, \u00f6ylesine \u00e7ok anlaml\u0131 bir kavramd\u0131r ki bu \u2014g\u00f6r\u00fcnene bak\u0131l\u0131rsa, \u2018herkeslerce bilindi\u011fi gibi\u2019 bireysel olan \u2018a\u011f\u0131z tad\u0131na, zevklere\u2019 ba\u011fl\u0131 bir kavramd\u0131r\u2014 \u2018tart\u0131\u015f\u0131lmaz.\u2019<\/p>\n
\u0130\u015flevbilimsel a\u00e7\u0131dan yola \u00e7\u0131karak, tad\u0131 madd\u00ee anlamda da alsak, tart\u0131\u015fma g\u00fc\u00e7le\u015fir yine de. A\u011fz\u0131m\u0131za bir lokma al\u0131r, y\u00fcz\u00fcm\u00fcz\u00fc buru\u015fturur ve \u2018\u00e7ok ek\u015fi\u2019 deriz. Bir \u015fiir dizesini de b\u00f6yle kendi kendimize s\u00f6yleyebilir ve t\u0131pk\u0131 tad\u0131 ka\u00e7m\u0131\u015f, tats\u0131z tuzsuz, uyar\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 kalmam\u0131\u015f, dahas\u0131 mide buland\u0131r\u0131c\u0131 bir \u015fey kar\u015f\u0131s\u0131nda oldu\u011fu gibi bir isteksizlik duyabiliriz.<\/p>\n
Yine de i\u015flevbilimsel tatta bile \u2018tat bulmak\u2019, \u2018tad\u0131 bulmak\u2019 gibi bir\u015fey vard\u0131r. Bu bir t\u00fcr \u00f6\u011frenme edimiyle de ger\u00e7ekle\u015febilir, yaln\u0131zca ba\u015fka ko\u015fullar i\u00e7ine girmemizle de. Tat duyusu \u2014i\u015flevbilimsel olan\u0131 da\u2014 geli\u015febilir.<\/p>\n
Mimariden bir \u00d6rnek alabiliriz. \u0130leri mimarlar\u0131m\u0131z son ony\u0131ilarda nesnel denilen bir yap\u0131 sanat\u0131n\u0131 yaymaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorlar. K\u0131saca s\u00f6ylenirse pratik olan\u2019\u0131 g\u00fczel buluyorlar. \u0130\u015f\u00e7ilerin buna kar\u015f\u0131 davran\u0131\u015flar\u0131 ilgin\u00e7: Bu yap\u0131 sanat\u0131n\u0131 t\u00fcm\u00fcyle reddediyorlar. Bu cetvelle \u00e7izilmi\u015f gibi yap\u0131lm\u0131\u015f evleri g\u00fczel bulmuyorlar; k\u0131\u015fla, hapisane diyorlar bu evlere; yeni, amaca uygun d\u00f6\u015fe-dayaya, da tats\u0131z-tuzsuz diye s\u00f6v\u00fcyorlar. T\u00fcm nesnel yap\u0131 sanat\u0131, a\u011f\u0131zlar\u0131nda tats\u0131z-tuzsuz bir tat b\u0131rak\u0131yor.
Neden?<\/p>\n
Pek \u00e7o\u011fu ileri oldu\u011fu \u0130\u00e7in, y\u00fcz\u00fcn\u00fc severek, isteyerek en ileri, en \u00f6nemli s\u0131n\u0131f olan i\u015f\u00e7ilere \u00e7eviren mimarlar, bir i\u015f-\u00c7i i\u00e7in evin ne anlama geldi\u011fini unutuyorlar da ondan. Ev i\u015f\u00e7i i\u00e7in hi\u00e7bir bi\u00e7imde yaln\u0131zca bir bar\u0131nma yeri, yaln\u0131zca t\u00fcm y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fcklerini olabildi\u011fince pratik olarak yerine .getirmesi y\u00f6n\u00fcnden \u00f6nem ta\u015f\u0131yan bir fabrika de\u011fildir.<\/p>\n
***<\/p>\n
Acemi ki\u015fi bir \u015fiirsever oldu\u011fu kertede \u015fiirlerin yolunmas\u0131 denilen \u015feye, so\u011fuk bir mant\u0131\u011f\u0131n i\u015fe sokulmas\u0131na, bu ince, \u00e7i\u00e7eksi olu\u015fumdan s\u00f6zc\u00fcklerin, imgelerin kopar\u0131l\u0131p \u00e7\u0131kar\u0131lmas\u0131na g\u00fc\u00e7l\u00fc bi\u00e7imde kar\u015f\u0131d\u0131r. Bunun kar\u015f\u0131s\u0131nda denilmesi gereken, \u00e7i\u00e7eklerin bile bir \u015fey bat\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda solmad\u0131\u011f\u0131d\u0131r. \u015eiirler \u2014e\u011fer ya\u015fama yetileri varsa\u2014 ya\u015famak konusunda \u00e7ok dayan\u0131kl\u0131, \u00e7ok yeteneklidirler, en derinlere i\u015fleyen i\u015flemleri atlatabilirler. K\u00f6t\u00fc bir dize, bir \u015fiiri hi\u00e7bir bi\u00e7imde t\u00fcm\u00fcyle y\u0131kmaz; nas\u0131l iyi bir dize bir \u015fiiri kurtaramazsa \u00f6yle. K\u00f6t\u00fc dizeleri b\u00fct\u00fcn\u00fcn i\u00e7inde sezmek onsuz, \u2018\u015fiirlerden tat alabilme yetisi\u2019nin s\u00f6z\u00fcn\u00fcn bile edilemeyece\u011fi bir yetinin \u00f6teki y\u00fcz\u00fcd\u00fcr: B\u00fct\u00fcn\u00fcn i\u00e7inde iyi dizeleri sezme yetisinin. Bir \u015fiir kimi zaman \u00e7ok az i\u015f, \u00e7ok az \u00e7aba ister, kimi zaman da pek \u00e7ok i\u015f, pek \u00e7ok \u00e7aba gerektirir. Acemi ki\u015fi, .\u015fiirleri yan\u0131na var\u0131lmaz sayarken bir \u015feyi unutur: \u015eairin de ula\u015fabilece\u011fi o hafif ruh durumlar\u0131n\u0131, duygulanmalar\u0131 onunla payla\u015fabilse de, bu ruh durumlar\u0131n\u0131n, duygulanmalar\u0131n bir \u015fiirde dile getirili\u015finin bir \u00e7al\u0131\u015fma s\u00fcreci oldu\u011funu ve \u015fiirin duraksat\u0131lm\u0131\u015f bir \u2018u\u00e7ucu ka\u00e7\u0131c\u0131 \u015fey\u2019 oldu\u011funu, yani g\u00f6rece bi\u00e7imde oylumlu, dolu, madd\u00ee bir \u015fey oldu\u011funu unutur. \u015eiiri yana\u015f\u0131lmaz sayan, \u015fiire ger\u00e7ekten yana\u015famaz. Al\u0131nan tad\u0131n ana b\u00f6l\u00fcm\u00fc \u00f6l\u00e7\u00fctlerin kullan\u0131l\u0131\u015f\u0131ndad\u0131r. Bir g\u00fcl\u00fc yol da bak, g\u00fczeldir her yapra\u011f\u0131.<\/p>\n
***<\/p>\n
\u015eiirlerini okudu\u011fum birka\u00e7 ki\u015fiyi ki\u015fisel olarak tan\u0131yorum. Bunlardan kimisinin \u015fiirlerinde \u00f6teki d\u0131\u015favurumlar\u0131nda g\u00f6sterdi\u011finden \u00e7ok daha az \u2018ak\u0131ll\u0131l\u0131k\u2019 g\u00f6stermesine \u015fa\u015far dururum. \u015eiirleri kat\u0131ks\u0131z duygu i\u015fi olarak m\u0131 al\u0131r? B\u00f6ylesine kat\u0131ks\u0131z duygu i\u015flerinin olabilece\u011fine inan\u0131r m\u0131? B\u00f6yle bir \u015feye inan\u0131yorsa da, hi\u00e7 olmazsa duygular\u0131n da d\u00fc\u015f\u00fcnceler kertesinde yanl\u0131\u015f olabilece\u011fini bilmesi gerekirdi. Bu da onu daha dikkatli k\u0131lmal\u0131yd\u0131.<\/p>\n
Kimi ozanlar, \u00f6zellikle de \u015fiire yeni ba\u015flayanlar, kendilerini belli bir ruhsal etkilenme i\u00e7inde, bir duygulanma durumunda duyumsay\u0131nca, ak\u0131ldan gelenin bu ruh durumunu da\u011f\u0131taca\u011f\u0131ndan \u00fcrk\u00fcyor gibidirler. Bu konuda, bu \u00fcrk\u00fc\u015f\u00fcn ancak aptalca bir \u00fcrk\u00fc\u015f oldu\u011fu s\u00f6ylenebilir. B\u00fcy\u00fck \u015fairlerin \u2018i\u015flik raporlar\u0131\u2019ndan bilindi\u011fi gibi, onlar\u0131n ruh durumlar\u0131 hi\u00e7bir bi\u00e7imde y\u00fczeysel, karars\u0131z, kolay\u0131na u\u00e7up gidiverecek ruh durumlar\u0131 de\u011fildir ki, kavray\u0131c\u0131, dahas\u0131 serinkanl\u0131 bir d\u00fc\u015f\u00fcnme onlara zarar verebilsin. O bilinen aya\u011fa kalkma, uyar\u0131lma durumu hi\u00e7bir bi\u00e7imde so\u011fukkanl\u0131l\u0131\u011f\u0131n tam kar\u015f\u0131s\u0131nda yer almaz. Dahas\u0131, d\u00fc\u015f\u00fcnsel \u00f6l\u00e7\u00fctlere vurmaktaki isteksizli\u011fin, s\u00f6z konusu ruhsal durumun daha derindeki bir verimsizli\u011fine, k\u0131s\u0131rl\u0131\u011f\u0131na \u2018i\u015faret etti\u011fini\u2019 kabul etmelidir. \u0130\u015fte o zaman, bir \u015fiiri yazmay\u0131 orada b\u0131rakmak gerekir.<\/p>\n
\u015eiirsel bir giri\u015fim rastgiden bir giri\u015fimse, duygu ve us uyum i\u00e7inde \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar. Birbirlerine mutluluk i\u00e7inde, sevin\u00e7le seslenirler: Haydi ver karar\u0131n\u0131!<\/p>\n
\u00c7eviri: Hil\u00e2l \u00c7elik<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
G\u00fczellik kavram\u0131 olmadan i\u015fin i\u00e7inden \u00e7\u0131kamayaca\u011f\u0131m\u0131z ortadad\u0131r. Bu kavrama gereksinmek y\u00fcz karas\u0131 de\u011fildir, ama yine de ki\u015fiyi karars\u0131zl\u0131\u011fa iter. \u015eiir, anlat\u0131m olarak nitelendirildi\u011finde, b\u00f6ylesine bir nitelemenin tekyanl\u0131 oldu\u011fu bilinmelidir. Bireyler kendini anlatmaktad\u0131r, s\u0131n\u0131flar kendini anlatmaktad\u0131r; \u00e7a\u011flar ve tutkular anlat\u0131mlar\u0131n\u0131 bulmaktad\u0131rlar; sonu\u00e7ta dolays\u0131zca insan anlat\u0131r kendini. Bankerler ya da siyaset\u00e7iler birbirlerine kendilerini anlatt\u0131klar\u0131nda, bir \u015feyin ticaretini […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[134],"tags":[],"class_list":{"0":"post-4820","1":"post","2":"type-post","3":"status-publish","4":"format-standard","6":"category-kuram"},"yoast_head":"\n