![](\"http:\/\/www.niu.edu\/phil\/~buller\/images\/kant.jpg\")
\u0130nsan usunun garip bir yazg\u0131s\u0131 var: insan usu, bilgilerinin bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde, ka\u00e7\u0131namayaca\u011f\u0131 baz\u0131 sorular y\u00fcz\u00fcnden bunal\u0131yor. Bu sorular\u0131 usa do\u011frudan do\u011fruya kendi do\u011fas\u0131 y\u00fckler, ama us onlara bir yan\u0131t bulamaz, \u00e7\u00fcnk\u00fc onlar usun uzan\u0131m\u0131n\u0131 t\u00fcm\u00fcyle a\u015farlar.<\/p>\n
Usun b\u00f6ylece s\u0131k\u0131nt\u0131ya d\u00fc\u015fmesi kendi yanl\u0131\u015f\u0131 de\u011fildir. Us, deney s\u0131ras\u0131nda zorunlu olarak kullan\u0131lan, ayr\u0131ca deneyden \u00f6t\u00fcr\u00fc yeterince g\u00fcvenilirlik kazanm\u0131\u015f olan ilkelerden yola \u00e7\u0131 kar. \u0130lkelerin yard\u0131m\u0131yla, us, hep daha yukar\u0131lara y\u00fckselir (onu y\u00fckselten do\u011fas\u0131d\u0131r ayn\u0131 zamanda), daha uzak durumlara do\u011fru y\u00fckselir. Ama bu durumda \u00e7abas\u0131n\u0131n her zaman eksikli kalaca\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6rerek \u2014\u00e7\u00fcnk\u00fc sorular bitmek bilmez\u2014, baz\u0131 ilkelere s\u0131\u011f\u0131nmak zorunda oldu\u011funu g\u00f6r\u00fcr, bu ilkeler her olas\u0131 deneysel kullan\u0131m\u0131 a\u015fan ilkelerdir, bununla birlikte g\u00fcvenilir g\u00f6r\u00fcnen ilkelerdir, \u00f6yle ki onlar\u0131 sa\u011fduyu bile benimser. Ama us b\u00f6ylece karanl\u0131\u011fa kap\u0131l\u0131r ve \u00e7eli\u015fkilere d\u00fc\u015fer, onlar onu temelde baz\u0131 gizli yan\u0131lg\u0131lar\u0131n bulundu\u011funa inand\u0131r\u0131rlar.O yine de bu yan\u0131lg\u0131lar\u0131 ortaya d\u00f6kemez, \u00e7\u00fcnk\u00fc kulland\u0131\u011f\u0131 ilkeler t\u00fcm de neyin s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 a\u015fan ilkeler olmakla deneysel d\u00fczeyde \u00f6l\u00e7\u00fct\u00fc olmayan ilkelerdir. Bu sonsuz kavgalar\u0131n yer ald\u0131\u011f\u0131 sava\u015f alan\u0131 Metafizik diye adland\u0131r\u0131lan aland\u0131r.
Metafizik, t\u00fcm bilimlerin krali\u00e7esi diye adland\u0131r\u0131ld\u0131 bir zaman. Ad\u0131 \u00ab\u0130stek\u00bbe \u00e7\u0131kt\u0131ysa, \u00f6zel bir \u00f6nem ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131 i\u00e7indir. Bug\u00fcn ona tam bir k\u00fc\u00e7\u00fcmsemeyle y\u00f6nelmek al\u0131\u015fkanl\u0131k oldu ama. Herkesin b\u0131rakt\u0131\u011f\u0131, herkesin itti\u011fi bir kad\u0131nd\u0131r art\u0131k o. Hekabe gibi \u015f\u00f6yle der:
Modo maxima rerum,
Tot generis nastique potens… Nnne trahor exul, inops.
(Ovidius, Metamorphoseis)
Egemenli\u011fi zorbaca oldu ba\u015ftan, dogmac\u0131lar\u0131n bask\u0131s\u0131yla. Ama, yasalar\u0131nda eski barbarl\u0131\u011f\u0131n izleri vard\u0131 daha, b\u00f6ylece i\u00e7 sava\u015flarla g\u00fcnden g\u00fcne tam bir karga\u015fa’ya d\u00fc\u015ft\u00fc. Ku\u015fkucular ki yery\u00fcz\u00fcnde durmu\u015f oturmu\u015f bir kurum g\u00f6rmekten korkan g\u00f6\u00e7ebelerdir, onlar zaman zaman toplumsal ba\u011f\u0131 kopar\u0131veriyorlard\u0131. Bereket say\u0131ca azd\u0131lar, dogmac\u0131lar\u0131n ortak bir tasa r\u0131m olmadan yap\u0131y\u0131 yeniden kurma \u00e7abalar\u0131n\u0131 engelleyemiyorlard\u0131. Daha yak\u0131n bir zamanda ortaya konulan insan anl\u0131\u011f\u0131n\u0131n fizyoyoji’si (\u00fcnl\u00fc Locke’un \u00f6\u011freti\u015fidir) b\u00fct\u00fcn bu kavgalar\u0131 bir an i\u00e7in durduracak ve b\u00fct\u00fcn bu e\u011filimlerin yasall\u0131\u011f\u0131 \u00fczerine kesin bir tutum ortaya koyacak gibi oldu. Ama bu s\u00f6zde krali\u00e7e ortak deneyimden \u00e7\u0131k\u0131p gelmi\u015f olmakla basit bir varl\u0131k olsa da, ortaya koydu\u011fu gereklilikler bu k\u00f6kel durumu y\u00fcz\u00fcnden tam tam\u0131na sallant\u0131l\u0131 kalsa da, ger\u00e7ekte kurgusal olan, onun ad\u0131na uydurulmu\u015f olan bu soylulu\u011fun yard\u0131m\u0131yla \u00f6neri lerini ortaya koymay\u0131 s\u00fcrd\u00fcrd\u00fc. <\/p>\n
Her \u015fey b\u00f6ylece o eski dogmac\u0131l\u0131\u011f\u0131n, o kurtlanm\u0131\u015f dogmac\u0131l\u0131\u011f\u0131n, sonra da a\u015fa\u011f\u0131lanman\u0131n i\u00e7ine d\u00fc\u015f\u00fcverdi, bilimi i\u015fte bu a\u015fa\u011f\u0131lanmadan \u00e7ekip \u00e7\u0131karmak istediler. T\u00fcm yollar\u0131n denenmi\u015f oldu\u011fu g\u00fcn\u00fcm\u00fczde (t\u00fcm yol lar\u0131n denenmi\u015f oldu\u011funa inan\u0131l\u0131yor), bilimlerde bir b\u0131kk\u0131nl\u0131k ve tam bir ilgisizlik s\u00fcr\u00fcp gitmekte: kaos’un ve gecenin anas\u0131 da olsa, bu \u00f6\u011freti, iyi anla\u015f\u0131lmam\u0131\u015f bir \u00e7aban\u0131n karanl\u0131klar, kar\u0131\u015f\u0131kl\u0131klar, k\u0131s\u0131rl\u0131klar katt\u0131\u011f\u0131 bilimlerde pek yak\u0131nda ger\u00e7ekle\u015fecek bir d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fcn, bir yenilenmenin ilkesini, hi\u00e7 de\u011filse ilk ad\u0131m\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131yor.<\/p>\n
Konusu insan do\u011fas\u0131na ilgisiz kalmayacak ara\u015ft\u0131rmalar i\u00e7in ilgisizlik’e ba\u015fvurmak istemek olacak i\u015f mi! Ayr\u0131ca bu s\u00f6z\u00fcmona ilgisizlik\u00e7iler, okul dilinin yerine bir t\u00fcr halk dili koyarak ken dilerini anla\u015f\u0131lmaz k\u0131lma yolunu se\u00e7mekte ne \u00f6l\u00e7\u00fcde \u00f6zenli ol salar da, biraz kafalar\u0131n\u0131 yorduklar\u0131 zaman daha \u00f6nce al\u0131p al\u0131p yere \u00e7alm\u0131\u015f olduklar\u0131 metafizik savlara d\u00fc\u015fmekten ka\u00e7am\u0131yor lar. Gene de, bilimlerin geli\u015fme d\u00f6nemlerinde t\u00fcm bilimlerde kendini g\u00f6steren bu ilgisizlik, bilgisi g\u00f6z\u00fcm\u00fczde iyiden iyiye de\u011fer ta\u015f\u0131yacak bilimlerin alan\u0131na kadar yay\u0131lan bu ilgisizlik, kendisine ula\u015fabildi\u011fimiz zaman dikkate ve d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmeye de\u011fer duruma geliyor. Bu ilgisizlik hafiflikten kaynaklanm\u0131yor, bun dan b\u00f6yle bilgi gibi g\u00f6r\u00fcnen \u015feyle oyalanmak istemeyen bir y\u00fczy\u0131l\u0131n yarg\u0131(*) olgunlu\u011fundan kaynaklan\u0131yor. Bu ilgisizlik usa y\u00f6neltilmi\u015f bir uyar\u0131d\u0131r, \u00e7abalar\u0131n\u0131n en g\u00fc\u00e7 olan\u0131na yeniden y\u00f6nelmesi i\u00e7in, kemdi kendini tan\u0131ma \u00e7abas\u0131na yeniden y\u00f6nel mesi i\u00e7in usa bir uyar\u0131d\u0131r; usa yasal \u00f6nerilerini korumas\u0131 ama temelsiz olan isteklerine ba\u011fl\u0131 t\u00fcm \u00f6nerilerini b\u0131rakmas\u0131 i\u00e7in, geli\u015fig\u00fczel bir kararla de\u011fil de sonsuz ve de\u011fi\u015fmez yasalar\u0131 ad\u0131na b\u0131rakmas\u0131 i\u00e7in bir yarg\u0131 organ\u0131 kurmas\u0131 gerekti\u011fini bil diren \u0131bir uyand\u0131r, Bu yarg\u0131 organ\u0131 Salt usun ele\u015ftirisi’nin ta kendisidir.<\/p>\n
Ben bununla kitaplara ve dizgelere bir ele\u015ftiri y\u00f6neltmek istemiyorum, ben genel olarak usun g\u00fcc\u00fcn\u00fc ele\u015ftirmek isti yorum, her deneyden ba\u011f\u0131ms\u0131z olarak y\u00fckselebilece\u011fi t\u00fcm bil gilerle ili\u015fkisi i\u00e7inde usun g\u00fcc\u00fcn\u00fc ele\u015ftirmek istiyorum. Sonu\u00e7 olarak, genel anlamda bir metafizi\u011fin olas\u0131 olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ortaya koymak, b\u00f6yle bir metafizi\u011fin kaynaklar\u0131n\u0131n, uzan\u0131m\u0131 n\u0131n ve s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131n belirlenimini ortaya koymak istiyorum, b\u00fc t\u00fcn bunlar\u0131 ilkelere g\u00f6re yapmak istiyorum.<\/p>\n
Elbette bir yana b\u0131rak\u0131lm\u0131\u015f olan tek yol bu benim benim sedi\u011fim yoldur; deneyden uzakla\u015f\u0131r uzakla\u015fmaz usun kendi i\u00e7inde b\u00f6l\u00fcnmesini getiren yan\u0131lg\u0131lar\u0131 ortaya koymu\u015f olmakla \u00f6v\u00fcn\u00fcyorum. Sorunu insan usunun yetersizli\u011fine ba\u011flayarak i\u015fin i\u00e7inden s\u0131yr\u0131lmay\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnmedim hi\u00e7. Tam tersine,’tousorun lar\u0131 baz\u0131 ilkelere g\u00f6re tam anlam\u0131nda a\u00e7\u0131k a\u00e7\u0131k belirledim ve usun hangi noktada kendini yanl\u0131\u015f anlad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ortaya \u00e7\u0131kar\u0131p bu sorunlar\u0131 tam bir uyarl\u0131l\u0131kla \u00e7\u00f6z\u00fcmledim. Ger\u00e7ekte bu \u00e7\u00f6z\u00fcm dogmac\u0131lar\u0131n ipe sapa gelmez isteklerine uygun bir \u00e7\u00f6z\u00fcm de\u011fildi. Neden derseniz, onlar\u0131n istekleri benim hi\u00e7 bir \u015fey anlamad\u0131\u011f\u0131m bir b\u00fcy\u00fcc\u00fcl\u00fck sanat\u0131yla kar\u015f\u0131lanabilirdi. Usun do\u011fal e\u011filimi de bu y\u00f6ndedir. Felsefenin g\u00f6revi yanl\u0131\u015f anla madan gelen yan\u0131lg\u0131y\u0131 kald\u0131rmakt\u0131r (az \u00f6nce s\u00f6z\u00fcn\u00fc etmi\u015ftim), felsefe en tutulan, en sevilen d\u00fc\u015flemleri bir \u00e7\u0131rp\u0131da silip at mal\u0131d\u0131r. Ben bu giri\u015fimimde tam anlam\u0131nda b\u00fct\u00fcnleyici olmay\u0131 ama\u00e7lad\u0131m, diyebilirim ki burada \u00e7\u00f6z\u00fclmedik tek metafizik sorun kalmam\u0131\u015ft\u0131r, en az\u0131ndan \u00e7\u00f6z\u00fcm yolu g\u00f6sterilmedik tek metafizik sorun kalmam\u0131\u015ft\u0131r. Salt us \u00f6ylesine eksiksin bir b\u00fct\u00fcn ortaya koyuyor ki ilkesi do\u011fas\u0131n\u0131n getirdi\u011fi sorunlardan birini bile \u00e7\u00f6zmekte eksikli kal\u0131yorsa o ilkeyi kesinlikle kald\u0131r\u0131p atmak gerekirdi, \u00e7\u00fcnk\u00fc o zaman o ilkeyi tam bir g\u00fcvenle ba\u015fka bir soruna uygulama olana\u011f\u0131 kalmam\u0131\u015f oluyordu.<\/p>\n
Ben \u00f6yle konu\u015furken, okurun y\u00fcz\u00fcnde, ilk bak\u0131\u015fta \u00e7ok oturakl\u0131 ve \u00e7ok g\u00fcvenli g\u00f6r\u00fcnen \u00f6nerilerin uyand\u0131rabilece\u011fi \u00f6fkeyi ve umursamazl\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fcr gibiyim. Gene de bu \u00f6neriler ruh’un basitli\u011fini ya da evrenin bir ba\u015flang\u0131c\u0131 olmas\u0131 gerekti \u011fini g\u00f6stermeye kalkan bildik g\u00f6r\u00fc\u015flerin yazarlar\u0131nca ortaya at\u0131lan \u00f6nerilerden kesinlikle daha zarars\u0131z \u00f6nerilerdir. K\u0131sa cas\u0131, insan bilgisini t\u00fcm olas\u0131 deneyin s\u0131n\u0131rlar\u0131 \u00f6tesinde anlamaya yatk\u0131n ki\u015filer, i\u00e7tenlikle s\u00f6yleyeyim, benim anlay\u0131\u015f\u0131m\u0131 iyiden iyiye a\u015f\u0131yor. Buna kar\u015f\u0131l\u0131k ben, usun kendisini ve ar\u0131 fikirlerini incelemekle s\u0131n\u0131rlan\u0131yorum. Bu konuda ayr\u0131nt\u0131l\u0131 bir bilgiye ula\u015fmak i\u00e7in de \u00e7evremin \u00f6tesinde ara\u015ft\u0131rmalar yap mak gereksinmesini duymuyorum, \u00e7\u00fcnk\u00fc ben bu bilgiyi kendimde bulmaktay\u0131m. Ve bilinen mant\u0131k \u00f6rne\u011fi bana usla ilgili bu basit edimlerin tam ve d\u00fczenli bir say\u0131sal belirlemesini yapman\u0131n olanakl\u0131 oldu\u011funu g\u00f6steriyor. Burada ortaya \u00e7\u0131kan tek sorun, t\u00fcm maddeden, deneyin t\u00fcm deste\u011finden ayr\u0131 ka l\u0131nca usun yard\u0131m\u0131yla nereye kadar ula\u015fabilirim sorunudur.<\/p>\n
Geli\u015fig\u00fczel bir tasar\u0131n\u0131n de\u011fil de bilginin kendi do\u011fas\u0131n\u0131n bize sundu\u011fu ama\u00e7lardan herbirini ve bu ama\u00e7lar\u0131n t\u00fcm\u00fcn\u00fcn toplu bilgisine kazand\u0131r\u0131lacak uzan\u0131m\u0131 ortaya koymak i\u00e7in ara\u015ft\u0131rmalar yapma yetkinli\u011fi \u00fczerine s\u00f6ylenilecek olanlar bunlar.
Bi\u00e7im a\u00e7\u0131s\u0131ndan da iki \u015fey var: kesinlik ve a\u00e7\u0131kl\u0131k. Bu iki \u015feyi b\u00f6ylesine g\u00fc\u00e7 bir i\u015fi y\u00fck\u00fcmlenen her yazar i\u00e7in temel ko \u015fullar olarak belirlemek gerekir.<\/p>\n
Kesinlik a\u00e7\u0131s\u0131ndan kendi kendime koydu\u011fum yasa \u015fu: bu d\u00fc\u015f\u00fcnce d\u00fczeninde g\u00f6r\u00fc\u015f kesinlikle yasaklanm\u0131\u015ft\u0131r, varsay\u0131ma benzeyen her \u015fey hi\u00e7bir fiyata sat\u0131lmamas\u0131 gereken, ortaya konuldu\u011fu anda sezilmesi gereken yasak bir mald\u0131r. K\u0131sacas\u0131,a priori bir temeli olan her bilgi b\u00f6ylesi kesin bir bilgidir, mutlak bi\u00e7imde kesin diye al\u0131nmal\u0131d\u0131r \u00f6nceden. Ayr\u0131ca, bir \u00f6l\u00e7\u00fct sa\u011flamas\u0131 ve dolay\u0131s\u0131yle her sorunlu kesinlik i\u00e7in \u00f6rnek ortaya koymas\u0131 gereken t\u00fcm salt a priori bilgilerin bir belirlenimi de bulunmal\u0131 onda. Ben bu tuttu\u011fum i\u015fi ba\u015farabildim mi? Onu yaln\u0131z okur yarg\u0131layabilir. Yazara kan\u0131tlar\u0131n\u0131 ortaya koymak d\u00fc\u015fer, yarg\u0131lar\u0131n\u0131n yarg\u0131c\u0131lar \u00fcst\u00fcndeki etkisini yarg\u0131lamak yazara d\u00fc\u015fmez. Gene de herhangi bir yanl\u0131\u015f su\u00e7lama bu kan\u0131tlan zay\u0131flatmas\u0131n diye, yazar, ikincil bir \u00f6nemi olmakla birlikte az \u00e7ok g\u00fcvensizlik uyand\u0131rabilecek yerleri belirleme hakk\u0131na sahiptir, b\u00f6ylece bu konuda okurun b\u00fct\u00fcnsel yar g\u0131s\u0131n\u0131 birazc\u0131k g\u00fc\u00e7le\u015ftirebilecek bir etkiyi \u00f6nceden kar\u015f\u0131lam\u0131\u015f olacakt\u0131r.<\/p>\n
Ad\u0131n\u0131 koydu\u011fumuz yetinin temellerini ortaya koymakta ve kullan\u0131m\u0131yla ilgili kurallar\u0131 ve s\u0131n\u0131rlan belirlemekte hi\u00e7 bir ara\u015ft\u0131rma a\u015fk\u0131n, analitik anl\u0131\u011f\u0131n, salt kavramlar\u0131yla ilgili t\u00fcm dengelim ad\u0131yla inceledi\u011fimiz ikinci b\u00f6l\u00fcmdeki ara\u015ft\u0131rma kadar \u00f6nemli olamaz bence. Bu ara\u015ft\u0131rma bana k\u00f6k s\u00f6kt\u00fcrd\u00fc, ama san\u0131r\u0131m zahmetime de\u011fdi. Bu \u00e7al\u0131\u015fma, biraz daha derinden ald\u0131\u011f\u0131m\u0131zda, iki par\u00e7al\u0131 bir \u00e7al\u0131\u015fmad\u0131r. Birincisi salt usun nesneleriyle ilgilidir, a priori kavramlar\u0131n\u0131n nesnel de\u011ferini g\u00f6stermek ve a\u00e7\u0131klamakla y\u00fck\u00fcml\u00fcd\u00fcr; b\u00f6ylece benim amac\u0131ma s\u0131k\u0131 s\u0131k\u0131ya uymaktad\u0131r. \u00d6b\u00fcr\u00fc anl\u0131\u011f\u0131 olas\u0131l\u0131\u011f\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan ve sonunda \u00f6znel y\u00f6nden yasland\u0131\u011f\u0131 tan\u0131ma yetileri a\u00e7\u0131s\u0131ndan kendi i\u00e7inde ele almaktad\u0131r. Bu ara\u015ft\u0131rma benim ba\u015fl\u0131ca amac\u0131m a\u00e7\u0131s\u0131ndan b\u00fcy\u00fck bir \u00f6nem ta\u015f\u0131makla birlikte onunla tam tam\u0131na ili\u015fkili de\u011fil, \u00e7\u00fcnk\u00fc temel sorun d\u00fc\u015f\u00fcnme yetisi’nin nas\u0131l olas\u0131 oldu\u011funu bilmek sorunu de\u011fil, anl\u0131\u011f\u0131n ve usun t\u00fcm deneyden ba\u011f\u0131ms\u0131z olarak neyi bildi\u011fini bilmek sorunudur. <\/p>\n
D\u00fc\u015f\u00fcnme yetisinin nas\u0131l olas\u0131 oldu\u011funu bilmek sorunu bir anlamda belli bir sonucun nedeninin ara\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 niteli\u011finde oldu\u011fundan ve bu ba\u011flamda bir varsay\u0131m\u0131 and\u0131r\u0131r \u015feyler ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131ndan (asl\u0131nda varsay\u0131msal \u015feyler ta\u015f\u0131m\u0131yor), sanki burada g\u00f6r\u00fc\u015f’leri izler ve \u00f6zg\u00fcr okuyucuyu ba\u015fka g\u00f6r\u00fc\u015fleri de izlemeye iter gibiyim (izlemek i\u015fine geliyorsa). Bu y\u00fczden okuyucudan hep \u015funu an\u0131msamas\u0131n\u0131 isteyece\u011fim: \u00f6znel t\u00fcmdengelimim kendisinden bekledi\u011fim b\u00fct\u00fcnsel inanc\u0131 yaratamad\u0131\u011f\u0131 zaman, \u00f6zellikle ara\u015ft\u0131rmalar\u0131m\u0131n amac\u0131 olan nesnel t\u00fcmdengelim t\u00fcm g\u00fcc\u00fcn\u00fc ortaya koyacakt\u0131r.<\/p>\n
A\u00e7\u0131kl\u0131k dedi\u011fimiz \u015feye gelince, okuyucu her \u015feyden \u00f6nce gismmli a\u00e7\u0131kl\u0131k’\u0131 (mant\u0131ksal a\u00e7\u0131kl\u0131k) isteyecektir, kavramlardan gelen a\u00e7\u0131kl\u0131\u011f\u0131 isteyecektir; sonra da sezgisel (estetik) a\u00e7\u0131kl\u0131\u011f\u0131 isteyecektir, sezgilerden gelen, yani \u00f6rneklerden ve \u00f6b\u00fcr in con certo ayd\u0131nlatmalardan gelen a\u00e7\u0131kl\u0131\u011f\u0131 isteyecektir. Ben birinci a\u00e7\u0131kl\u0131\u011fa yeterince ba\u011fland\u0131m. Ama tasar\u0131m\u0131n yap\u0131s\u0131 gere\u011fi ikinci a\u00e7\u0131kl\u0131\u011fa yeterince kendimi veremedim, bu konuda istekleri, pek ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz olmasa da pek hakl\u0131 olan istekleri kar\u015f\u0131layamad\u0131m. Bu konuda yeterli \u00e7al\u0131\u015fmay\u0131 yaparken kendimi hemen her zaman kayg\u0131l\u0131 duydum. \u00d6rnekler ve a\u00e7\u0131klamalar her zaman gerekli g\u00f6r\u00fcn\u00fcyordu bana ve ilk tasarlamada herbiri do\u011fruca kendi yerini al\u0131yordu. <\/p>\n
Ama daha sonra \u00e7abam\u0131n b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc ve ele alaca\u011f\u0131m konular\u0131n \u00e7oklu\u011funu g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde tutarak, yaln\u0131zca kuru ve tam tam\u0131na skolastik bir bi\u00e7imde ortaya konulmu\u015f olan bu konular\u0131n yap\u0131ta yeterli bir geni\u015flik kazand\u0131raca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnerek, yap\u0131t\u0131 yaln\u0131zca herkesin anlamas\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00f6nem ta\u015f\u0131yan \u00f6rnekler ve a\u00e7\u0131klamalarla \u015fi\u015firmemeye karar verdim.Ayr\u0131ca bu yap\u0131t kalabal\u0131klar\u0131n d\u00fczeyine ve kullan\u0131m\u0131na uygun bir yap\u0131t de\u011fildi, bilimsel kavray\u0131\u015fa sahip insanlar da bu t\u00fcr yard\u0131ma gereksinme duymazlard\u0131. Ho\u015f da olsa amac\u0131m\u0131za ayk\u0131r\u0131 bir \u015feyler \u00e7\u0131kabilirdi ortaya. Bir kitab\u0131n geni\u015fli\u011fini \u00f6l\u00e7ecekseniz, der rahip Terrasson, sayfalar\u0131n\u0131n say\u0131s\u0131yla \u00f6l\u00e7meyin, onu anlamak i\u00e7in harcad\u0131\u011f\u0131n\u0131z zamanla \u00f6l\u00e7\u00fcn, o zaman pek de k\u00fc\u00e7\u00fck olmayan kitaplar\u0131n pek k\u00fc\u00e7\u00fck oldu\u011funu g\u00f6receksiniz. \u00d6te yandan, kurgusal ama bir ilkeye ba\u011fl\u0131 bir\u00e7ok bilginin i\u00e7erildi\u011fi bir yap\u0131tlar b\u00fct\u00fcn\u00fcn\u00fc kavram\u0131\u015fsak, bir\u00e7ok kitap bu kadar a\u00e7\u0131k olmak sevdas\u0131nda olmasayd\u0131 daha a\u00e7\u0131k olacakt\u0131 deriz. A\u00e7\u0131kl\u0131\u011f\u0131 yaratmak i\u00e7in kullan\u0131lan ara\u00e7lar ayr\u0131nt\u0131lar’da yararl\u0131 da olsa b\u00fct\u00fcn’de zararl\u0131d\u0131r, \u00e7\u00fcnk\u00fc bunlar okuyucunun b\u00fct\u00fcn\u00fc bir \u00e7\u0131rp\u0131da kavrayabilmesini engeller, ayr\u0131ca dizgenin s\u00f6ylemlerini ve yap\u0131s\u0131n\u0131 parlak renklere boyar, oysa bu s\u00f6ylemler ve bu yap\u0131 dizgedeki birli\u011fi ve de\u011feri belirleyebilmek i\u00e7in zorunlu \u015feyleridir.<\/p>\n
Okuyucunun b\u00fcy\u00fck ve \u00f6nemli bir yap\u0131t\u0131 kendisine sunulan bir d\u00fczene g\u00f6re t\u00fcm\u00fcyle ve s\u00fcrekli bir bi\u00e7imde anlamak yolunda \u00e7abas\u0131n\u0131 yazar\u0131n \u00e7abas\u0131na katmas\u0131 hi\u00e7de \u00f6nemsiz bir \u015fey de\u011fil bana kal\u0131rsa. Burada ileri s\u00fcrece\u011fimiz fikirlere g\u00f6re, metafizik, i\u015fi gelecek ku\u015faklara b\u0131rakmadan, b\u00fct\u00fcn\u00fc kendi bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131lar\u0131na g\u00f6re \u00f6\u011fretici bir bi\u00e7imde ve i\u00e7eri\u011fin alan\u0131n\u0131 hi\u00e7 mi hi\u00e7 geni\u015fletmeden ortaya koymakta tam anlam\u0131nda b\u00fct\u00fcnsel bir uygulamaya girecek ve bunu da k\u0131sa zamanda ger\u00e7ekle\u015ftirecek tek bilimdir bilimler i\u00e7inde, yeter ki bu bilimler bir arada ele al\u0131nabilsin. Salt usa bor\u00e7lu oldu\u011fumuz t\u00fcm bilgilerin dizgeci bir bi\u00e7imde d\u00fczenlenmi\u015f d\u00f6k\u00fcm’\u00fcnden ba\u015fka bir \u015fey de\u011fildir ki o. Burada hi\u00e7 bir \u015fey bizden ka\u00e7amayacakt\u0131r, \u00e7\u00fcnk\u00fc usun t\u00fcm\u00fcyle kendinden ald\u0131\u011f\u0131 fikirler g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcm\u00fczden ka\u00e7amazlar, onlar yaln\u0131zca ortak ilkeleri ortaya konuldu\u011fu anda do\u011frudan do\u011fruya usun ayd\u0131nl\u0131\u011fa \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131 \u015feyler olurlar. Yaln\u0131zca ar\u0131 kavramlar\u0131m\u0131zdan gelen, deneysel hi\u00e7 bir \u015fey ta\u015f\u0131mayan, hi\u00e7bir \u00f6zel sezgi de ta\u015f\u0131mayan, belli bir deney ortaya koymaya y\u00f6nelik olan bu t\u00fcr bilgilerin yetkin birli\u011fi bu bilgiler \u00fczerinde yay\u0131c\u0131 ya da \u00e7o\u011falt\u0131c\u0131 herhangi bir etkiye sahip olabilir, bu yetkin birlik dizgenin mutlak b\u00fct\u00fcnle\u015fmi\u015fli\u011fini yaln\u0131zca olas\u0131 k\u0131lmakla kalmaz, zorunlu da k\u0131lar.
Tecum habita, et noris quam sit tibi curta supellex.
Ben ide an (kurgusal) usla ilgili b\u00f6yle bir dizgeyi Do\u011fan\u0131n metafizi\u011fi ad\u0131 alt\u0131nda ortaya koydu\u011fumu san\u0131yorum. \u015eimdiki Ele\u015ftiri’nin yar\u0131s\u0131n\u0131 bile kaplamayacak olan bu dizge de e\u015fsiz bir bi\u00e7imde zengin bir gereci i\u00e7erecektir. Ne var ki bu gere\u00e7 her \u015feyden \u00f6nce olas\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n kaynaklar\u0131n\u0131 ve ko\u015fullar\u0131n\u0131 ortaya koymal\u0131d\u0131r. Malaz topra\u011f\u0131 \u00f6nce \u015f\u00f6yle bir s\u00fcrmek ve d\u00fczeltmek gerekir. Ben okuyucumdan \u00f6nce sab\u0131r bekliyorum ve bir yarg\u0131c\u0131n yantutmazl\u0131\u011f\u0131n\u0131 bekliyorum, ama bu arada iyi niyete ve bir yard\u0131mc\u0131n\u0131n deste\u011fine de gereksinme duyulur. Dizgenin temelini kuran ilkelerin serimi Ele\u015ftiri’de ne \u00f6l\u00e7\u00fcde eksiksiz olduysa da bu dizgenin geli\u015fimi t\u00fcremi\u015f kavramlar\u0131n hi\u00e7 mi hi\u00e7 unutulmamas\u0131n\u0131 gerektirir. A priori olarak fou kavramlar\u0131n say\u0131m\u0131 yap\u0131lamazd\u0131, ama onlar\u0131 bir bir aramak gerekir. Bir de \u015funu ekleyelim: kavramlar\u0131n b\u00fct\u00fcnsel bile\u015fim’i Ele\u015ftiri’de eksiksiz olamayaca\u011f\u0131 gibi, ayr\u0131\u015ft\u0131rma’s\u0131 da eksiksiz olamayacakt\u0131r. B\u00fct\u00fcn bunlar basit \u015feylerdir, s\u0131k\u0131c\u0131 olmaktan \u00e7ok e\u011flendirici \u015feylerdir.<\/p>\n
(*) \u00c7a\u011f\u0131m\u0131zda d\u00fc\u015f\u00fcncenin yoksulla\u015ft\u0131\u011f\u0131, her sallant\u0131s\u0131z bilimin \u00e7\u00f6k\u00fc\u015fe u\u011frad\u0131\u011f\u0131 konusunda yak\u0131nmalar i\u015fitiyoruz \u015furada burada. Matematik gibi, fizik gibi temeli iyi belirlenmi\u015f bilim lerin bu yak\u0131nmayla uzaktan yak\u0131ndan ilgisi olamayaca\u011f\u0131n\u0131 san\u0131yorum. Tersine bana \u00f6yle geliyor ki bunlar bu gibi durumlar\u0131 \u015fu son zamanlarda iyiden iyiye a\u015fm\u0131\u015flard\u0131r. Her \u015feyden \u00f6nce ilkelere \u00e7eki d\u00fczen vermek yolu se\u00e7ilseydi ayn\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn sellik \u00f6b\u00fcr bilgi alanlar\u0131nda da kendini g\u00f6sterecekti. Bu yap\u0131lmad\u0131k\u00e7a, ilgisizlik, ku\u015fku, sonunda da ciddi anlamda bir ele\u015f tiri d\u00fc\u015f\u00fcncede derinli\u011fin kan\u0131tlar\u0131 olacaklar daha \u00e7ok. \u00c7a\u011f\u0131m\u0131z tam anlam\u0131nda bir ele\u015ftiri \u00e7a\u011f\u0131d\u0131r, hi\u00e7 bir \u015fey ka\u00e7amaz ele\u015ftiriden. Din bo\u015f yere kutsall\u0131k ad\u0131na, yasama da bo\u015f yere h\u00fck\u00fcmdarl\u0131k ad\u0131na ka\u00e7maya kalk\u0131yor ele\u015ftiriden. Onlar b\u00f6ylece ku\u015fkular uyand\u0131r\u0131yorlar ve b\u00f6ylece her \u015feyi kendinde \u00f6zg\u00fcr ve genel bir bi\u00e7imde tartmay\u0131 bilene usun verdi\u011fi ger\u00e7ek de\u011feri elden ka\u00e7\u0131r\u0131yorlar.<\/p>\n
Salt Akl\u0131n Ele\u015ftirisi | Immanuel Kant<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
\u0130nsan usunun garip bir yazg\u0131s\u0131 var: insan usu, bilgilerinin bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde, ka\u00e7\u0131namayaca\u011f\u0131 baz\u0131 sorular y\u00fcz\u00fcnden bunal\u0131yor. Bu sorular\u0131 usa do\u011frudan do\u011fruya kendi do\u011fas\u0131 y\u00fckler, ama us onlara bir yan\u0131t bulamaz, \u00e7\u00fcnk\u00fc onlar usun uzan\u0131m\u0131n\u0131 t\u00fcm\u00fcyle a\u015farlar. Usun b\u00f6ylece s\u0131k\u0131nt\u0131ya d\u00fc\u015fmesi kendi yanl\u0131\u015f\u0131 de\u011fildir. Us, deney s\u0131ras\u0131nda zorunlu olarak kullan\u0131lan, ayr\u0131ca deneyden \u00f6t\u00fcr\u00fc yeterince g\u00fcvenilirlik kazanm\u0131\u015f […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[42],"tags":[],"class_list":["post-4847","post","type-post","status-publish","format-standard","category-immanuel-kant"],"yoast_head":"\n