![](\"images\/stories\/karl_marx.jpg\")
Ekonomi Politi\u011fin Ele\u015ftirisine Katk\u0131’n\u0131n “\u00d6ns\u00f6z”\u00fcndeki a\u00e7\u0131klamada dikkat edilmesi gereken ikinci nokta, insan bilincine ait etkinliklerin “ideolojik \u015fekiller” olarak tan\u0131mlanmas\u0131n\u0131n nedenleridir. Marx, bu durumu \u015f\u00f6yle a\u00e7\u0131klar:<\/p>\n
Geli\u015fmelerinin belirli bir a\u015famas\u0131nda, toplumun maddi \u00fcretici g\u00fc\u00e7leri, o zamana kadar i\u00e7inde hareket ettikleri mevcut \u00fcretim ili\u015fkilerine ya da, bunlar\u0131n hukuk\u00ee ifadesinden ba\u015fka bir \u015fey olmayan, m\u00fclkiyet ili\u015fkilerine ters d\u00fc\u015ferler. O zaman bir toplumsal devrim \u00e7a\u011f\u0131 ba\u015flar. \u0130ktisadi temeldeki de\u011fi\u015fme, kocaman \u00fcst yap\u0131y\u0131, b\u00fcy\u00fck ya da az bir h\u0131zla alt\u00fcst eder. Bu gibi alt\u00fcst olu\u015flar\u0131n incelenmesinde, daima, iktisadi \u00fcretim ko\u015fullar\u0131n\u0131n madd\u00ee alt\u00fcst olu\u015fu ile … hukuk\u00ee, siyasal, din\u00ee, artistik ya da felsef\u00ee bi\u00e7imleri, k\u0131saca, insanlar\u0131n bu \u00e7at\u0131\u015fman\u0131n bilincine vard\u0131klar\u0131 ve onu sonuna kadar g\u00f6t\u00fcrd\u00fckleri ideolojik \u015fekilleri ay\u0131rdetmek gerekir. Nas\u0131l ki, bir kimse hakk\u0131nda, kendisi i\u00e7in ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131 fikre dayan\u0131larak bir h\u00fck\u00fcm verilemezse, b\u00f6yle bir alt\u00fcst olu\u015f d\u00f6nemi hakk\u0131nda da, bu d\u00f6nemin kendi kendi kendini de\u011ferlendirmesi g\u00f6z\u00f6n\u00fcnde tutularak, bir h\u00fckme var\u0131lamaz; tam tersine, bu de\u011ferlendirmeleri maddi hayat\u0131n \u00e7eli\u015fkileriyle, toplumsal \u00fcretici g\u00fc\u00e7ler ile \u00fcretim ili\u015fkileri aras\u0131ndaki \u00e7at\u0131\u015fmayla a\u00e7\u0131klamak gerekir (Marx, 1979: 25-26).<\/p>\n
Bu s\u00f6zler, Marx’\u0131n ideoloji kavramsalla\u015ft\u0131rmas\u0131 bak\u0131m\u0131ndan yeni bir boyut i\u00e7ermektedir. \u015e\u00f6yle ki; Marx, \u00f6nceki eserlerinde insan bilincindeki tersy\u00fcz olmu\u015flukla maddi \u00e7eli\u015fkiler aras\u0131ndaki ili\u015fkiyi a\u00e7\u0131klam\u0131\u015ft\u0131. Bununla birlikte bu ili\u015fki do\u011frudan bir ili\u015fki gibi g\u00f6r\u00fcnm\u00fc\u015f, maddi d\u00fcnyan\u0131n tersy\u00fczl\u00fc\u011f\u00fc ile insan bilincindeki tersy\u00fcz olmu\u015fluk aras\u0131nda dolays\u0131z bir ba\u011f\u0131nt\u0131 kurulmu\u015ftu. \u015eimdi ise, insan bilincindeki tersy\u00fczl\u00fc\u011f\u00fcn insan\u0131n bilin\u00e7li etkinli\u011finin \u00fcr\u00fcnleri olan formlar arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla dolay\u0131mland\u0131\u011f\u0131 sonucuna ula\u015f\u0131lmakta ve bu formlar\u0131n ideolojik karakteri \u00fczerinde durulmaktad\u0131r. Marx’\u0131n bir ba\u015fka eserinde de g\u00f6sterdi\u011fi gibi (1976: 47) toplumsal ili\u015fkiler \u00fczerinde bi\u00e7imlenen bu formlar, birey taraf\u0131ndan gelenek ya da e\u011fitim yoluyla edinilir ve birey san\u0131r ki kendi eyleminin hareket noktalar\u0131 bunlard\u0131r. Bir bak\u0131ma, bu formlar, bireylerin kendi haklar\u0131nda sahip olduklar\u0131 fikirler gibidir. Oysa, bireyin kendi hakk\u0131ndaki d\u00fc\u015f\u00fcnceleriyle ger\u00e7ekte ne oldu\u011fu birbirinden farkl\u0131d\u0131r. Ger\u00e7ekli\u011fin bu yanl\u0131\u015f temsili ise ancak maddi hayat\u0131n \u00e7eli\u015fkileriyle a\u00e7\u0131klanabilir.<\/p>\n
Burada kurulan denklemin iki yan\u0131 oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclebilir. Birinci yanda, ideolojik formlar\u0131n \u00fcretim ili\u015fkilerinin bir sonucu oldu\u011fu vard\u0131r. \u0130kinci yanda ise, bu ideolojik formlar\u0131n maddi \u00fcretim s\u00fcrecindeki ili\u015fkilerin \u00e7er\u00e7evesini olu\u015fturdu\u011fu ifade edilir. Bu denklemle Alman \u0130deolojisi’nde geli\u015ftirilen yakla\u015f\u0131m aras\u0131nda bir tutarl\u0131l\u0131k oldu\u011fu a\u00e7\u0131kt\u0131r. Alman \u0130deolojisi’nde tarihsel ya\u015fam s\u00fcre\u00e7leri ile insan zihni aras\u0131nda kurulan ba\u011f, burada, insan bilincini belirleyen \u00fcretim ili\u015fkileri ile, insan bilincinin \u00fcr\u00fcn\u00fc olan ideolojik formlar aras\u0131nda kurulmu\u015ftur. \u00d6yleyse, Terry Eagleton’\u0131n Alman \u0130deolojisi ile Ekonomi Politi\u011fin Ele\u015ftirisine Katk\u0131’daki yakla\u015f\u0131m bi\u00e7imi aras\u0131nda bulmak istedi\u011fi \u00e7eli\u015fki, olsa olsa bir yanl\u0131\u015f yorumun \u00fcr\u00fcn\u00fc olarak de\u011ferlendirilebilir. \u00c7\u00fcnk\u00fc Marx’\u0131n her iki eserinde de insan bilinci ve bu bilincin \u00fcr\u00fcnleri maddi pratikle ili\u015fkisi i\u00e7inde ele al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r. Eagleton’\u0131n iddia etti\u011fi gibi (1996: 122) bu eserlerin birincisinde, bilin\u00e7, “de\u011ferler, anlamlar, niyetler ve benzeri” olarak kavranmad\u0131\u011f\u0131 gibi, Ekonomi Politi\u011fin Ele\u015ftirisine Katk\u0131’da “yan\u0131lt\u0131c\u0131 bi\u00e7imlere g\u00f6ndermeden vazge\u00e7ildi”\u011fi de (Eagleton, 1996: 121) do\u011fru de\u011fildir. Ekonomi Politi\u011fin Ele\u015ftirisine Katk\u0131’da ideolojik \u015fekillerin “yan\u0131lt\u0131c\u0131 olmayan \u015fekiller” olarak tarif edildi\u011fine ili\u015fkin her hangi bir imaya rastlanmaz, ama bunun tersi kesinlikle do\u011frudur. Eser, insan bilincini dolay\u0131mlayan ideolojik formlar\u0131n ger\u00e7ekli\u011fin bir yanl\u0131\u015f temsili oldu\u011funu net bir \u015fekilde vurgulamaktad\u0131r. Bu eserin ideoloji kavramsalla\u015ft\u0131rmas\u0131 bak\u0131m\u0131ndan tek ay\u0131rt edici yan\u0131, yukar\u0131da g\u00f6sterilmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131 gibi, insan bilincindeki tersy\u00fczl\u00fckle maddi hay\u0131t\u0131n tarsy\u00fczl\u00fc\u011f\u00fc aras\u0131ndaki ili\u015fkinin ideolojik formlar arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla dolay\u0131mland\u0131\u011f\u0131na ili\u015fkin vurgudur, ki bu Kapital’de daha detayl\u0131 bir \u015fekilde a\u00e7\u0131klanacakt\u0131r.<\/p>\n
Kapitalist \u00fcretim s\u00fcrecinin ele\u015ftirel bir analizinin yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 Kapital’de, ideoloji kavram\u0131na ba\u015fvurulmam\u0131\u015ft\u0131r. Bununla birlikte tersy\u00fcz etme kavram\u0131n\u0131n kullan\u0131m\u0131 ve yeni kullan\u0131mlar\u0131yla derinle\u015ftirilmesi ideoloji kavram\u0131n\u0131n Marx’\u0131n iktisadi analizlerine uygun oldu\u011funu g\u00f6sterir. Marx’\u0131n Kapital’de geli\u015ftirdi\u011fi ideoloji kuram\u0131yla ilgili pek \u00e7ok de\u011ferli \u00e7al\u0131\u015fma vard\u0131r. Larrain’in (1983), Mempham’\u0131n (1978), Eagleton’\u0131n (1996) \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 bunlara \u00f6rnek olarak g\u00f6sterilebilir (2). Benim, burada yapmaya \u00e7al\u0131\u015faca\u011f\u0131m \u015fey ise, Marx’\u0131n Kapital’deki ideoloji kavramsalla\u015ft\u0131rmas\u0131n\u0131, daha \u00f6nceki eserlerinde geli\u015ftirdi\u011fi yakla\u015f\u0131mlar do\u011frultusunda ve onlar\u0131n bir devam\u0131 olarak geli\u015ftirdi\u011fini ortaya koymak olacak. Kan\u0131mca, Marx’\u0131n ilk din ele\u015ftirilerindeki ideoloji nosyonuyla metan\u0131n feti\u015f karakterini a\u00e7\u0131klarken kulland\u0131\u011f\u0131 arg\u00fcmanlar aras\u0131nda s\u00fcreklilik bulunmaktad\u0131r. Bunun gibi, Ekonomi Politi\u011fin Ele\u015ftirisine Katk\u0131’da “ideolojik \u015fekil” olarak tan\u0131mlad\u0131\u011f\u0131 hukukun, ni\u00e7in b\u00f6yle de\u011ferlendirildi\u011fine ili\u015fkin olas\u0131 b\u00fct\u00fcn sorulara ili\u015fkin cevaplar da yine Kapital’de yer almaktad\u0131r. Bu durumun g\u00f6sterilmesi, Marx’\u0131n Kapital’de geli\u015ftirdi\u011fi ideoloji kavramsalla\u015ft\u0131rmas\u0131yla, \u00f6nceki eserleri aras\u0131nda bir farkl\u0131l\u0131k ya da kar\u015f\u0131tl\u0131k de\u011fil, bir s\u00fcreklilik ve tamamlama ili\u015fkisi bulundu\u011funu ortaya koyacakt\u0131r.<\/p>\n
\u0130lk \u00f6nce, Marx’\u0131n ilk din ele\u015ftirilerinde ortaya s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc tezlerle, meta tahlilinde ul\u015fat\u0131\u011f\u0131 sonu\u00e7lar aras\u0131ndaki paralel ili\u015fkiyi ele almak yerinde olabilir.<\/p>\n
Bilindi\u011fi \u00fczere Kapital, daha \u00f6nce Ekonomi Politi\u011fin Ele\u015ftirisine Katk\u0131’da dile getirilen, son derecede soyut ve genel bir t\u00fcmceyle ba\u015flar: “Kapitalist \u00fcretim tarz\u0131n\u0131n egemen oldu\u011fu toplumlar\u0131n zenginli\u011fi, ‘muazzam bir meta birikimi’ olarak kendini g\u00f6sterir, bunun birimi tek bir metad\u0131r. Ara\u015ft\u0131rmalar\u0131m\u0131z\u0131n, bu nedenle, tek meat\u0131n tahlili ile ba\u015flamas\u0131 gerekir” (Marx, 1986: 49).<\/p>\n
Marx’\u0131n, kapitalist \u00fcretimi analiz ederken, i\u015fe tek bir metadan ba\u015flamas\u0131n\u0131n nedeni, kapitalist toplumun ba\u015fa\u015fa\u011f\u0131 duran g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fcnden kaynaklan\u0131r. Kapitalist pazar\u0131n vitrininde duran binbir \u00e7e\u015fit meta, insan\u0131n insan olarak var olmas\u0131n\u0131 sa\u011flayan \u015feyler olarak g\u00f6r\u00fcn\u00fcr. Bu gizemli g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015f bi\u00e7iminde, meta, insan\u0131n \u00fcretti\u011fi bir \u015fey de\u011fil, insan\u0131 \u00fcreten, nesnel bir niteli\u011fe sahip olan bir \u015feymi\u015f gibidir. Marx’\u0131n s\u00f6zleriyle:<\/p>\n
\u0130lk bak\u0131\u015fta bir meta, \u00e7ok \u00f6nemsiz ve kolayca anla\u015f\u0131l\u0131r bir \u015fey gibi gelir. Oysa meta\u0131n tahlili, asl\u0131nda onun metafizik incelikler ve teolojik s\u00fcslerle dolu pek garip bir \u015fey oldu\u011funu g\u00f6stermi\u015ftir. … meta\u0131n gizemli bir \u015fey olmas\u0131n\u0131n basit nedeni, onun i\u00e7inde insan eme\u011finin toplumsal niteli\u011fi, insana, bu eme\u011fin \u00fcr\u00fcn\u00fcne nesnel bir nitelik damgalam\u0131\u015f olarak g\u00f6r\u00fcnmesine dayanmaktad\u0131r; \u00fcreticilerin kendi toplam emek \u00fcr\u00fcnleri ile ili\u015fkileri, onlara kendi aralar\u0131nda bir ili\u015fki olarak de\u011fil de, emek \u00fcr\u00fcnleri aras\u0131nda kurulan toplumsal bir ili\u015fki olarak g\u00f6r\u00fcnmesindedir. … insanlar aras\u0131ndaki belirli bir toplumsal ili\u015fki, onlar\u0131n g\u00f6z\u00fcnde, \u015feyler aras\u0131nda d\u00fc\u015fsel bir ili\u015fki bi\u00e7imine b\u00fcr\u00fcn\u00fcyor (1986: 86-87).<\/p>\n
Yukar\u0131daki al\u0131nt\u0131dan izlenebilece\u011fi \u00fczere, Marx’a g\u00f6re, metalar, iki nedenle feti\u015fist bir karakter ta\u015f\u0131rlar. \u0130lk olarak, insan eme\u011finin \u00fcr\u00fcn\u00fc olan metalar, insana h\u00fckmeden, varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 ne \u015fekilde s\u00fcrd\u00fcrece\u011fini insana buyuran nesnelermi\u015f gibi g\u00f6r\u00fcn\u00fcrler. Bir ba\u015fka ifadeyle, insanlar, hayatlar\u0131n\u0131 devam ettirebilmek i\u00e7in kendi yaratt\u0131\u011f\u0131 metalar\u0131n emri alt\u0131na girerler. \u0130kinci olarak, \u00e7al\u0131\u015fan insanlar aras\u0131ndaki ili\u015fki, nesneler aras\u0131nda ve bu dolay\u0131mla nesnelerle insanlar aras\u0131nda bir ili\u015fki g\u00f6r\u00fcn\u00fcm\u00fc kazan\u0131rlar. Bu, durum, Marx’\u0131n \u00f6nceki eserlerindeki yakla\u015f\u0131m\u0131yla birlikte d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcnde ideolojik bir ba\u015fa\u015fa\u011f\u0131l\u0131kt\u0131r. Fakat bu ba\u015fa\u015fa\u011f\u0131l\u0131\u011f\u0131n, insan\u0131n zihninde olu\u015fmu\u015f bir ba\u015fa\u015fa\u011f\u0131l\u0131k olmad\u0131\u011f\u0131na dikkat edilmelidir. Slavoj Zizek’in m\u00fckemmel form\u00fclasyonuyla “metalar, kapitalizm ko\u015fullar\u0131nda insan ili\u015fkilerini belirliyormu\u015f gibi g\u00f6r\u00fcnmezler, ama bunu fiilen yaparlar” (1989: 11). \u00d6rne\u011fin, Amerika’da, Amerikal\u0131lar\u0131n ihtiyac\u0131ndan fazla \u015feker \u00fcretildi\u011fi i\u00e7in, T\u00fcrkiye’nin G\u00fcneydo\u011fusu’nda \u015feker fabrikalar\u0131 kapan\u0131r ve bu fabrikalarda \u00e7al\u0131\u015fan kad\u0131n ve erkek i\u015f\u00e7iler Antalya sahillerinde Amerikal\u0131 turistlere hizmet etmeye ba\u015flarlar. Ya da, K\u0131z\u0131lay Meydan\u0131ndaki bir d\u00fckk\u00e2ndan alelade bir g\u00f6mlek alan ki\u015fi, bu g\u00f6mle\u011fi almakla \u00c7ukurova’da pamuk toplayan gen\u00e7 k\u0131zlarla, Beyo\u011flu’nun arka sokaklar\u0131ndaki \u00fct\u00fc at\u00f6lyelerinde terleyen gen\u00e7 erkeklerle ili\u015fki kurmu\u015f oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnmez.<\/p>\n
Marx’\u0131n, Hegel’in Hukuk Felsefesi’nin Ele\u015ftirisi adl\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131nda din ba\u011flam\u0131nda s\u00f6yledi\u011fi ideolojik ba\u015fa\u015fa\u011f\u0131l\u0131kla, meta analizinde geli\u015ftirdi\u011fi yakla\u015f\u0131m aras\u0131nda kaydede\u011fer bir ili\u015fkisellik ve benzerlik vard\u0131r. Dinsel ideolojinin bilin\u00e7teki bir ba\u015fa\u015fa\u011f\u0131l\u0131ktan de\u011fil, ba\u015fa\u015fa\u011f\u0131 duran ger\u00e7ekli\u011fin kendisinden kaynakland\u0131\u011f\u0131n\u0131 savunmakla, insan \u00fcr\u00fcn\u00fc metalar\u0131n insan\u0131 kendi emrine alt\u0131na alm\u0131\u015f olmas\u0131 aras\u0131ndaki ili\u015fki son derecede net bir \u015fekilde g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. \u0130nsan bilincinin yaratt\u0131\u011f\u0131 tanr\u0131, yarat\u0131c\u0131 olarak insan\u0131 egemenli\u011fi alt\u0131na al\u0131rken, insan eme\u011finin \u00fcr\u00fcn\u00fc olan meta da onun toplumsal ili\u015fkilerini belirler. Bir ba\u015fka ifadeyle, metalar\u0131n, yarat\u0131c\u0131lar\u0131 kar\u015f\u0131s\u0131nda gizemli bir nesnellik kazanmas\u0131 gibi, insan taraf\u0131ndan yarat\u0131lan dinler de onlar\u0131n davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131 y\u00f6nlendirir. Kapital’de bu konuda \u015funlar yaz\u0131l\u0131d\u0131r: “[din] aleminde, insan beyninin \u00fcr\u00fcnleri, ba\u011f\u0131ms\u0131z, canl\u0131 varl\u0131klar gibi g\u00f6r\u00fcn\u00fcr, ve hem birbirleriyle, hem de insano\u011flu ile ili\u015fki i\u00e7ine girerler. \u0130\u015fte metalar aleminde de, insan elinin yaratt\u0131\u011f\u0131 \u00fcr\u00fcnler i\u00e7in durum ayn\u0131d\u0131r” (Marx, 1986: 88).<\/p>\n
Kapitl’de, ideolojik ba\u015fa\u015fa\u011f\u0131l\u0131\u011f\u0131n ancak ger\u00e7ek ya\u015fam\u0131n \u00e7eli\u015fkilerinin \u00e7\u00f6z\u00fclmesiyle ortadan kald\u0131r\u0131labilece\u011fine ili\u015fkin tez de, Marx’\u0131n ilk d\u00f6nem \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131ndaki din ele\u015ftirilerinde oldu\u011fu gibi, s\u00fcrd\u00fcr\u00fcl\u00fcr. Hegel’in Hukuk Felsefesi’nin Ele\u015ftirisi’nde din ile ilgili olarak “halk\u0131n kendi durumu \u00fczerindeki yan\u0131lsamalardan vazge\u00e7mesini istemek, halk\u0131n yan\u0131lsamalara gereksinim duyan bir durumdan vazge\u00e7mesini istemek anlam\u0131na gelir” \u015feklindeki yakla\u015f\u0131m, dini “ger\u00e7ek d\u00fcnyan\u0131n yans\u0131mas\u0131” olarak tarif eden Kapital’de \u015fu \u015fekilde ifade edilir: “Ger\u00e7ek d\u00fcnyan\u0131n, dinsel yans\u0131mas\u0131, ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz olarak, g\u00fcnl\u00fck ya\u015fam\u0131n pratik yans\u0131malar\u0131n\u0131n insana, onun \u00f6teki insanlar ve do\u011fa ile ili\u015fkilerini tam anlam\u0131yla anla\u015f\u0131l\u0131r ve akla uygun bir ili\u015fki olmaktan \u00f6te bir \u015fey sunmad\u0131\u011f\u0131 zaman, ancak o zaman yitip gider” (Marx, 1986: 95). \u0130nsan bilincindeki ideolojik ba\u015fa\u015fa\u011f\u0131l\u0131\u011f\u0131n ancak onu yaratan maddi ko\u015fullar\u0131n yok edilmesiyle ortadan ald\u0131r\u0131labilece\u011fine ili\u015fkin g\u00f6r\u00fc\u015f, metalar\u0131n gizemli alemine ili\u015fkin olarak da tekrarlan\u0131r: “Maddi \u00fcretim s\u00fcrecine dayanan toplumun ya\u015fam s\u00fcreci, kendisini saran mistik t\u00fcl\u00fc, \u00fcretimin, serbest\u00e7e biraraya gelen insanlar taraf\u0131ndan ve saptanm\u0131\u015f bir plana uygun olarak bilin\u00e7li bir bi\u00e7imde d\u00fczenlenmesi sa\u011flanmad\u0131k\u00e7a, soyulup at\u0131lamaz” (Marx, 1986: 95).<\/p>\n
Di\u011fer yandan, Ekonomi Politi\u011fin Ele\u015ftirisine Katk\u0131’da “ideolojik bir \u015fekil” olarak tarif edilen hukukun ideolojik karaketeri, Kapital’de somut bir \u015fekilde a\u00e7\u0131klan\u0131r. Marx’\u0131n s\u00f6z\u00fc edilen iki eserinde hukuk ba\u011flam\u0131ndaki ideoloji kavramsalla\u015ft\u0131rmas\u0131n\u0131n s\u00fcreklili\u011fi, Eagleton’\u0131n bu iki eser aras\u0131nda bulmak istedi\u011fi \u00e7eli\u015fkinin bir yanl\u0131\u015f kavramaya dayal\u0131 oldu\u011funu g\u00f6sterir.<\/p>\n
Kapitalist \u00fcretim tarz\u0131n\u0131n egemen oldu\u011fu toplumlarda hukuk; piyasa ya da m\u00fcbadele alan\u0131ndaki ili\u015fkileri d\u00fczenleyen yasalar\u0131n toplam\u0131d\u0131r. “E\u015fitlik” ve “\u00f6zg\u00fcrl\u00fck” gibi kavramlar, hukuka ruhunu veren ba\u015fl\u0131ca kavramlard\u0131r. Dola\u015f\u0131m alan\u0131 emek sahibi ile para sahibinin kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya geldi\u011fi aland\u0131r ve hukuk kurallar\u0131 bu alandaki ili\u015fkileri d\u00fczenlerken emek sahibi ile para sahibini soyut bir d\u00fczeyde e\u015fitler. Marx’\u0131n ifadeleriyle:<\/p>\n
Burada egemen olan yaln\u0131zca, \u00d6zg\u00fcrl\u00fck, E\u015fitlik, M\u00fclkiyet ve Bentham’d\u0131r. \u00d6zg\u00fcrl\u00fckt\u00fcr, \u00e7\u00fcnk\u00fc, meta\u0131n, diyelim emek-g\u00fcc\u00fcn\u00fcn hem al\u0131c\u0131s\u0131 hem sat\u0131c\u0131s\u0131 yaln\u0131zca kendi serbest iradelerinin etkisi alt\u0131ndad\u0131rlar. Serbest taraflar olarak s\u00f6zle\u015fme yaparlar ve vard\u0131klar\u0131 anla\u015fma, ortak iradelerinin yasal ifadesinden ba\u015fka bir \u015fey de\u011fildir. E\u015fitliktir, \u00e7\u00fcnk\u00fc birbirleriyle basit meta sahipleri olarak ili\u015fki i\u00e7ine girerler ve e\u015fde\u011feri e\u015fde\u011ferle de\u011fi\u015firler. M\u00fclkiyettir, \u00e7\u00fcnk\u00fc taraflar, kendi mal\u0131 olan \u015feyler \u00fczerinde tasarrufta bulunur. Ve Bentham’d\u0131r, \u00e7\u00fcnk\u00fc … herkes yaln\u0131z kendini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr, kimse geri kalana kulak asmaz … ve takdiri ilahi ile hepsi de herkesin mutlulu\u011fu ve yarar\u0131 ad\u0131na, kendi kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 \u00e7\u0131karlar\u0131 ad\u0131na elbirli\u011fi ile \u00e7al\u0131\u015f\u0131r (1986: 191).<\/p>\n
Emek g\u00fcc\u00fc sahibi ile para sahibinin dola\u015f\u0131m alan\u0131nda kurdu\u011fu bu ili\u015fkide ve bu ili\u015fkileri d\u00fczenleyen hukuki kurallarda ele\u015ftirilecek bir yan yoktur. Hukuk, bu alanda, taraflar aras\u0131nda var olan bir e\u015fitsizli\u011fi gizliyor de\u011fildir. Zira, e\u015fitli\u011fe ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011fe ayk\u0131r\u0131 bir durum yoktur. \u0130\u015fte, G\u00fclnur Savran’\u0131n \u00e7ok iyi ifade etti\u011fi gibi, hukuku kapitalizmin “en ayr\u0131cal\u0131kl\u0131 ideolojisi” haline getiren \u015fey de budur: “Kapitalist \u00fcretim tarz\u0131nda s\u00f6m\u00fcr\u00fc, e\u015fitlik ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn varl\u0131\u011f\u0131na kar\u015f\u0131n de\u011fil, tersine e\u015fitlik ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fck sayesinde ger\u00e7ekle\u015fir” (Savran, 1987: 194). Hukuk, dola\u015f\u0131m alan\u0131nda, emek sahibi ile para sahibinin \u00f6zg\u00fcrl\u00fck ve e\u015fitlik temelinde kurdu\u011fu ili\u015fkiyi d\u00fczenlerken, \u00fcretim alan\u0131ndaki s\u00f6m\u00fcr\u00fcy\u00fc gizler. Bu durum, hukukun ideolojik bir form olu\u015funun gerek\u00e7elerini a\u00e7\u0131klar.<\/p>\n
Katipal’in Marx’\u0131n ideoloji anlay\u0131\u015f\u0131 bak\u0131m\u0131ndan ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131 \u00f6nem, ilk din ele\u015fetirilerinden ba\u015flayarak geli\u015ftirdi\u011fi yakla\u015f\u0131m\u0131 tutarl\u0131 bir \u015fekilde s\u00fcrd\u00fcr\u00fcp derinle\u015ftirmesinden kaynaklanmaz sadece. Bu eserde, Ekonomi Politi\u011fin Ele\u015ftirisine Katk\u0131’da ula\u015f\u0131lan bir sonu\u00e7 da olanca geli\u015fmi\u015f haliyle sergilenir. Bu, dola\u015f\u0131m alan\u0131n\u0131n olu\u015fturdu\u011fu g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015fler d\u00fcnyas\u0131n\u0131n ideolojinin kayna\u011f\u0131 olarak ortaya konulmas\u0131 ve maddi ger\u00e7eklikteki tesy\u00fczl\u00fckle insan bilincindeki tersy\u00fczl\u00fck aras\u0131ndaki ili\u015fkinin bu g\u00f6r\u00fcnt\u00fcler d\u00fcnyas\u0131 arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla dolay\u0131mlanmas\u0131d\u0131r.<\/p>\n
Marx’\u0131n, emek sahibi ile para sahibinin m\u00fcbadele alan\u0131ndaki ili\u015fkilerine ili\u015fkin a\u00e7\u0131klamas\u0131na yukar\u0131da de\u011finilmi\u015fti. Bu alandaki ili\u015fkinin temeleri \u00fc\u00e7 ana kavram taraf\u0131ndan olu\u015fturuluyordu: \u00f6zg\u00fcrl\u00fck, e\u015fitlik ve kar\u015f\u0131l\u0131l\u0131kl\u0131k. Bununla \u00fczerinde bu kavramlar\u0131n yaz\u0131l\u0131 oldu\u011fu s\u00f6zle\u015fme, insan\u0131n en b\u00fcy\u00fck zincire vurulu\u015fu olan s\u00f6m\u00fcr\u00fcy\u00fc, insanlar aras\u0131ndaki en b\u00fcy\u00fck e\u015fitsizlik olan s\u0131n\u0131f egemenli\u011fini ve art\u0131-de\u011fere tek tarafl\u0131 el konulmas\u0131n\u0131 gizliyordu. Bununla birlikte Marx, meta \u00fcretiminin genelle\u015fip toplumsalla\u015fabilmesi i\u00e7in m\u00fcbadele alan\u0131n\u0131n gerklili\u011fini vurgular. Bir di\u011fer deyi\u015fle, m\u00fcbadele alan\u0131n\u0131, sermayenin ger\u00e7ekle\u015febilmesinin zorunlu bir ko\u015fulu sayar. “Onun [sermayenin] do\u011fabilmesi i\u00e7in,” der, “ancak \u00fcretim ve t\u00fcketim ara\u00e7lar\u0131n\u0131 elinde bulunduran kimse ile emek-g\u00fcc\u00fc satan \u00f6zg\u00fcr emek\u00e7ilerin pazarda kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya gelmesi gerekiyor” (Marx, 1986: 185). \u00dcretim alan\u0131n\u0131n m\u00fcbadele alan\u0131ndaki g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015f bi\u00e7imleri arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla dolay\u0131mlanmas\u0131, tersy\u00fcz bilin\u00e7 ve tersy\u00fcz ger\u00e7eklik aras\u0131ndaki ili\u015fkinin dolay\u0131mlanmas\u0131n\u0131 da beraberinde getirir. Dola\u015f\u0131m alan\u0131n\u0131n \u00f6nc\u00fclleri olan e\u015fitlik, \u00f6zg\u00fcrl\u00fck ve kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131l\u0131k insan bilinci taraf\u0131ndan hukuk bi\u00e7imi alt\u0131nda sistemle\u015ftirilip mutlakla\u015ft\u0131r\u0131l\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla, m\u00fcbadele alan\u0131 ideolojinin olu\u015fturucusu olarak ortaya \u00e7\u0131kar. \u0130deoloji, iktisadi ili\u015fkilerin y\u00fczeydeki g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015f bi\u00e7imlerine yo\u011funla\u015farak temeldeki emek-sermaye \u00e7eli\u015fkisini gizler.<\/p>\n
Ayn\u0131 \u015fey, rekabet i\u00e7in de s\u00f6zkonusudur. Rekabet de, \u00fcretim alan\u0131ndaki ili\u015fki ve \u00e7eli\u015fkilerin tersy\u00fcz olmu\u015f bir halde ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 aland\u0131r. Rekabet, k\u00e2r\u0131, s\u00f6m\u00fcr\u00fc alan\u0131nda sermaye taraf\u0131ndan el konulan canl\u0131 emek kitlesinden ba\u011f\u0131ms\u0131z olarak g\u00f6sterir. Di\u011fer yandan, de\u011ferin emek-zaman\u0131 ile belirlenmesi, art\u0131-de\u011ferin kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 \u00f6denmemi\u015f art\u0131-emekten ibaret olmas\u0131 da rekabet taraf\u0131ndan gizlenir. Marx’\u0131n s\u00f6zleriyle:<\/p>\n
… rekabette her \u015fey tersine \u00e7evrilmi\u015f g\u00f6r\u00fcn\u00fcr. Ekonomik ili\u015fkilerin, y\u00fczeyden nihai gibi g\u00f6r\u00fcnen bi\u00e7imleri, kendi ger\u00e7ek varl\u0131klar\u0131 ve dolay\u0131s\u0131yla, bu ili\u015fkilerin taq\u015f\u0131y\u0131c\u0131lar\u0131 ve arac\u0131lar\u0131n\u0131n bunlar\u0131 anlamaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131klar\u0131 kavramlar\u0131 i\u00e7erisinde, bunlar\u0131n as\u0131l ama gizlenmi\u015f \u00f6z bi\u00e7imlerinden ve bunlara tekab\u00fcl eden kavramlardan son derece farkl\u0131 ve ger\u00e7ekte bunlar\u0131n tam tersidir (Marx, 1992: 185-186).<\/p>\n
Marx’\u0131n, toplumsal \u00fcretim s\u00fcrecini gizemli bir hale getiren sermaye-k\u00e2r, toprak-rant, emek-\u00fccret form\u00fcl\u00fcn\u00fcn maskesini d\u00fc\u015f\u00fcr\u00fcrken izledi\u011fi yol da, onun ideoloji kavramsalla\u015ft\u0131rmas\u0131yla birlikte d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclebilir. \u0130deoloji, sermayenin do\u011fal olarak k\u00e2r, topra\u011f\u0131n do\u011fal olarak rant getirdi\u011fini, eme\u011fin do\u011fal kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 ise \u00fccrette buldu\u011funu anlatan bu form\u00fclle \u00fcretim ili\u015fkilerinin g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015f bi\u00e7imlerine yo\u011funla\u015farak temeldeki \u00e7eli\u015fkileri gizler. \u00d6rne\u011fin, sermayenin do\u011fal olarak k\u00e2r getirdi\u011fi san\u0131s\u0131 art\u0131-de\u011fer ger\u00e7e\u011fini gizler. Topra\u011f\u0131n do\u011fal olarak rant getirdi\u011fi yan\u0131lsamas\u0131, \u00fcr\u00fcn\u00fcn emek arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla \u00fcretildi\u011fini ve dola\u015f\u0131ma sokuldu\u011funu \u00f6rter (Marx, 1992: 719). Eme\u011fin do\u011fal kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00fccrette bulmas\u0131 ise, i\u015fg\u00fcn\u00fcn\u00fcn gerekli-emek ve art\u0131-emek, kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 \u00f6denmi\u015f ve \u00f6denmemi\u015f emek \u015feklinde b\u00f6l\u00fcnmesini yokmu\u015f gibi g\u00f6sterir ve \u00f6rne\u011fin kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 \u00f6denmemi\u015f emek de, kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 \u00f6denmi\u015f emek gibi g\u00f6r\u00fcn\u00fcr (Marx, 1986: 522). Bununla birlikte, sermayenin do\u011fal olarak k\u00e2r, topra\u011f\u0131n do\u011fal olarak rant getirdi\u011fi, eme\u011fin do\u011fal kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00fccrette buldu\u011fu \u015feklindeki “sanal ifadeler” \u00fcretim ili\u015fkilerinin kendinden do\u011far ve kendilerini tersy\u00fcz olmu\u015f g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015fler i\u00e7inde a\u00e7\u0131\u011fa vururlar (Marx, 1986: 549). Ger\u00e7ek ili\u015fkileri tepetaklak g\u00f6steren g\u00f6r\u00fcn\u00fcm \u015fekli, ideolojinin temelini olu\u015fturur. G\u00f6r\u00fc\u015f a\u00e7\u0131s\u0131 \u00fcretim alan\u0131na y\u00f6neltildi\u011finde ise, toplumsal ger\u00e7e\u011fin g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015f ko\u015fullar\u0131 da de\u011fi\u015fir.<\/p>\n
Burada, Marx’\u0131n iktisadi analizlerinde kulland\u0131\u011f\u0131 negatif ideoloji kavram\u0131yla ele\u015ftiri anlay\u0131\u015f\u0131 aras\u0131ndaki ili\u015fikinin \u00fczerinde de durmak gerekiyor. Burjuva iktisat\u00e7\u0131lar\u0131, b\u00fct\u00fcn iktisad\u0131n dola\u015f\u0131m alan\u0131nda vuku buldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fc\u015fler ve iktisadi analizlerini insan unsurundan ar\u0131nd\u0131r\u0131lm\u0131\u015f form\u00fcllerle olu\u015fturmu\u015flard\u0131. Bunlardan kimileri, s\u0131n\u0131f sava\u015f\u0131m\u0131n\u0131n hen\u00fcz yeterince geli\u015fmedi\u011fi bir d\u00f6nemde saf\u00e7a bir bilimsel u\u011fra\u015f i\u00e7indelerdi. Yukar\u0131daki bir al\u0131nt\u0131da ad\u0131 ge\u00e7en Jeremy Bentham gibileri ise, s\u0131n\u0131f sava\u015f\u0131m\u0131n\u0131n pratik oldu\u011fu kadar teorik olarak da k\u0131z\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 bir d\u00f6nemde, dola\u015f\u0131m alan\u0131ndaki g\u00f6r\u00fcnt\u00fcleri mutlakla\u015ft\u0131r\u0131p Marx’\u0131n deyimiyle “\u00fccretli, kara vicdanl\u0131 ve \u015feytanca mazur g\u00f6stermeler”le hareket ediyorlard\u0131 (1986: 24-25). Marx ise, s\u00f6m\u00fcr\u00fc \u00e7ark\u0131n\u0131n i\u015fledi\u011fi \u00fcretim alan\u0131n\u0131n \u00f6n\u00fcnde bir “mistik t\u00fcl” gibi i\u015flev g\u00f6ren dola\u015f\u0131m alan\u0131ndan ayr\u0131l\u0131p, bu alan\u0131n gizledi\u011fi s\u00f6m\u00fcr\u00fcy\u00fc a\u00e7\u0131klamaya y\u00f6nelmi\u015fti. O nedenle Marx, Engels’in belirtti\u011fi gibi (1979: 39) metay\u0131 analiz ederken bir nesneyi de\u011fil, insanlar aras\u0131ndaki ili\u015fkileri, son tahlilde s\u0131n\u0131flar aras\u0131ndaki ili\u015fkileri analiz ediyordu.<\/p>\n
Marx, burjuva iktisat\u00e7\u0131lar\u0131n aksine, kapitalist \u00fcretim tarz\u0131n\u0131n dola\u015f\u0131m alan\u0131ndaki g\u00f6r\u00fcnt\u00fcler d\u00fcnyas\u0131n\u0131n insan bilincindeki ve bu bilincin \u00fcr\u00fcnlerindeki tersy\u00fczl\u00fc\u011f\u00fcn kayna\u011f\u0131 oldu\u011funu g\u00f6rd\u00fc ve ideolojinin gizledi\u011fi ili\u015fkileri a\u00e7\u0131klayabilmek i\u00e7in m\u00fcbadele alan\u0131n \u00f6tesine, \u00fcretim alan\u0131na y\u00f6neldi. Marx’\u0131 kendinden \u00f6nceki b\u00fct\u00fcn iktisat\u00e7\u0131lardan ay\u0131ran nokta, onun, ideolojinin kayna\u011f\u0131 ve “insan\u0131n do\u011fu\u015ftan var olan haklar\u0131n\u0131n tam bir cenneti” olan dola\u015f\u0131m alan\u0131ndaki ili\u015fkilerin \u00f6tesinde, \u00fcretim alan\u0131ndaki s\u00f6m\u00fcr\u00fc ili\u015fkilerini ele\u015ftirel bir tarzda analiz etmeye y\u00f6nelmesiydi. Bu, Marx’\u0131n deyimiyle kap\u0131s\u0131nda “i\u015fi olmayan giremez” levhas\u0131 as\u0131l\u0131 bulunan “gizli kapakl\u0131 \u00fcretim alan\u0131”ndaki ili\u015fkileri a\u00e7\u0131klamak anlam\u0131na geliyordu. Marx, bu kap\u0131dan i\u00e7eri girilirken dola\u015f\u0131m alan\u0131ndaki \u00f6zg\u00fcr ve e\u015fit al\u0131c\u0131 ile sat\u0131c\u0131n\u0131n y\u00fczlerinde bir de\u011fi\u015fiklik belirdi\u011fini ironik bir \u015fekilde resmediyordu: “Eski para sahibi, \u015fimdi kapitalist olarak \u00f6nde \u00e7al\u0131mla y\u00fcr\u00fcyor; emek g\u00fcc\u00fc sahibi onun emek\u00e7isi olarak pe\u015fi s\u0131ra onu izliyor. Biri \u00f6nemli insan pozunda, s\u0131r\u0131tkan, i\u015fbilir; \u00f6teki s\u0131k\u0131lgan, \u00e7ekingen, kendi derisini pazara g\u00f6t\u00fcren ve y\u00fcz\u00fclmekten ba\u015fka umudu olmayan bir kimse gibi” (1986: 191-192). \u00dcretim alan\u0131, emek g\u00fcc\u00fcn\u00fcn t\u00fcketilip, bunun sonucu olarak metalar\u0131n ve art\u0131-de\u011ferin \u00fcretildi\u011fi aland\u0131. Dola\u015f\u0131m alan\u0131ndaki ili\u015fkileri \u00f6zg\u00fcrl\u00fck ve e\u015fitlik gibi kavramlarla d\u00fczenleyen hukukun ilkelerine bir itiraz y\u00f6neltilemez, hi\u00e7bir i\u015f\u00e7i \u00f6zg\u00fcrl\u00fck ve e\u015fitlikten bahseden yasalara kar\u015f\u0131 dava a\u00e7amazd\u0131. Fakat Marx’\u0131n ideoloji ele\u015ftirisini ger\u00e7ekle\u015ftirdi\u011fi kapitalist \u00fcretim alan\u0131n ele\u015ftirel tahlili, bir s\u0131n\u0131f\u0131n tarihi davas\u0131n\u0131n hangi temel \u00e7eli\u015fkiler \u00fczerine kurulu oldu\u011funu g\u00f6sterdi. Kapitalizmin nas\u0131l y\u0131k\u0131labilece\u011fi probleminden hareket eden Marx a\u00e7\u0131s\u0131ndan bu \u00e7eli\u015fkilerin a\u00e7\u0131klanmas\u0131 ideolojinin kayna\u011f\u0131 olan m\u00fcbadele alan\u0131nda m\u00fcmk\u00fcn olamazd\u0131. \u0130deolojinin maskeledi\u011fi \u00e7eli\u015fkilerin a\u00e7\u0131klanmas\u0131, ideolojik yan\u0131lsamalar\u0131n kayna\u011f\u0131 olan \u00fcretim alan\u0131nda ger\u00e7ekle\u015ftirilebilirdi.<\/p>\n
Sonu\u00e7<\/p>\n
Marx’\u0131n ideoloji kavramsalla\u015ft\u0131rmas\u0131n\u0131n geli\u015fimine ve bu kavramsalla\u015ft\u0131rman\u0131n devrimci ele\u015ftiri ile ili\u015fkisine dikkat \u00e7ekmeye \u00e7al\u0131\u015fan bu yaz\u0131n\u0131n sonu\u00e7lar\u0131 \u015fu \u015fekilde \u00f6zetlenebilir:<\/p>\n
Marx, ideoloji kavramsalla\u015ft\u0131rmas\u0131n\u0131, “gen\u00e7lik” ve “olgunluk” d\u00f6nemindeki eserlerinde farkl\u0131 ve \u00e7eli\u015fki bi\u00e7imlerde de\u011fil, tutarl\u0131 bir i\u00e7 b\u00fct\u00fcnl\u00fck ta\u015f\u0131yacak bir \u015fekilde geli\u015ftirildi. \u0130lk din ele\u015ftirilerinden kapitalist \u00fcretim tarz\u0131n\u0131n m\u00fcbadele alan\u0131ndaki g\u00f6r\u00fcnt\u00fcler d\u00fcnyas\u0131n\u0131n \u00f6zg\u00fcrl\u00fck ve e\u015fitlik ilkelerinin maskesinin d\u00fc\u015f\u00fcr\u00fclmesine kadar s\u00fcrekli bir geli\u015fim seyri izleyen bu ideoloji kavramsalla\u015ft\u0131rmas\u0131, negatif bir i\u00e7eri\u011fe sahipti. Kavram, Marx’\u0131n dilinde ger\u00e7eklikteki ve insan bilincindeki tersy\u00fcz olmay\u0131 ifade etmek \u00fczere kullan\u0131l\u0131yordu.<\/p>\n
Marx’\u0131n ideoloji anlay\u0131\u015f\u0131, entelekt\u00fcel geli\u015fiminin belirli bir evresine kadar, insan bilincindeki tersy\u00fcz olma halinin ger\u00e7ek \u00e7eli\u015fkilerden kaynakland\u0131\u011f\u0131n\u0131, bu nedenle zihinsel ba\u015fa\u015fa\u011f\u0131l\u0131\u011f\u0131n ancak ger\u00e7ek \u00e7eli\u015fkileri \u00e7\u00f6zmeye y\u00f6nelik pratik bir etkinlikle ortadan kald\u0131r\u0131labilece\u011fini savunuyordu. Bu ideoloji kuram\u0131 toplumsal yan\u0131lsamalara kar\u015f\u0131 m\u00fccadelenin fikirler aleminde de\u011fil ger\u00e7ek ya\u015fam s\u00fcre\u00e7lerinde olabilece\u011fine ili\u015fkin vurgusuyla \u00e7\u0131\u011f\u0131r a\u00e7\u0131c\u0131 bir nitelik ta\u015f\u0131yordu. \u0130nsan d\u00fc\u015f\u00fcncelerinin, insan taraf\u0131ndan yap\u0131lan maddi ger\u00e7ekli\u011fin bir \u00fcr\u00fcn\u00fc oldu\u011funu ve ger\u00e7ekli\u011fin devrimci pratik taraf\u0131ndan de\u011fi\u015ftirilebilece\u011fini s\u00f6yleyen \u0130deoloji, Marx’ta, b\u00fct\u00fcn bu bak\u0131mlardan devrimci politikadan ayr\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclemez bir nitelik ta\u015f\u0131yordu.<\/p>\n
Marx, iktisat \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 s\u0131ras\u0131nda ideoloji kavramsalla\u015ft\u0131rmas\u0131na yeni bir boyut ekledi. \u0130nsan bilincindeki tersy\u00fczl\u00fc\u011f\u00fcn ger\u00e7ekli\u011fin kendisindeki tersy\u00fczl\u00fckten kaynakland\u0131\u011f\u0131na illi\u015fkin arg\u00fcman\u0131n\u0131, bu iki t\u00fcr tersy\u00fczl\u00fck aras\u0131ndaki ili\u015fkinin kapitalist \u00fcretimin g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015f bi\u00e7imleri arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla dolay\u0131mland\u0131\u011f\u0131 teziyle sonuca ula\u015ft\u0131rd\u0131. Bu sonu\u00e7, Marx’a kapitalist \u00fcretimin g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015f kertesinin maskeledi\u011fi \u00fcretim alan\u0131ndaki s\u00f6m\u00fcr\u00fc ili\u015fkilerini a\u00e7\u0131klama imk\u00e2n\u0131n\u0131 verdi.
Marx, ideolojiyi, ger\u00e7ekli\u011fi do\u011fru kavrayabilme yetene\u011finden yoksun oldu\u011fu varsay\u0131lan insan zihninden kalkarak ya da emek g\u00fcc\u00fcn\u00fcn al\u0131n\u0131p sat\u0131ld\u0131\u011f\u0131 \u00f6zg\u00fcrl\u00fck ve e\u015fitlik alan\u0131 olan dola\u015f\u0131m s\u00fcrecine hapsolarak de\u011fil, emek g\u00fcc\u00fcn\u00fcn t\u00fcketilip metalar\u0131n ve art\u0131-de\u011ferin \u00fcretildi\u011fi \u00fcretim alan\u0131nda, bu e\u015fitsizlik ve tutsakl\u0131k alan\u0131nda ele\u015ftirdi. \u00c7\u00fcnk\u00fc onun d\u00fc\u015f\u00fcncesine g\u00f6re, ideoloji, insan zihninin kusurlar\u0131ndan de\u011fil, maddi ya\u015fam s\u00fcrecinin \u00e7eli\u015fkilerinden do\u011fuyordu. Dolay\u0131s\u0131yla ideolojik ba\u015fa\u015fa\u011f\u0131l\u0131\u011f\u0131n yok edilmesi de, insanlar\u0131n bilincindeki zay\u0131f yanlar\u0131n d\u00fczeltilmesiyle, eksik alg\u0131lama bi\u00e7imlerinin tadilat\u0131yla ger\u00e7ekle\u015ftirilecek bir m\u00fccadele ile de\u011fil, ideolojik formlar\u0131n olu\u015fum imk\u00e2nlar\u0131na kar\u015f\u0131 y\u00fcr\u00fct\u00fclecek devrimci ve pratik bir ele\u015ftiriyle m\u00fcmk\u00fcnd\u00fc.<\/p>\n
Marx a\u00e7\u0131s\u0131ndan ele\u015ftirinin ilk anlam\u0131, insan bilincindeki ba\u015fa\u015fa\u011f\u0131l\u0131\u011f\u0131n kayna\u011f\u0131 olan ideolojik formlar\u0131n temelinde yatan maddi \u00e7eli\u015fkileri a\u00e7\u0131klamakt\u0131. Ele\u015ftiri, ikinci olarak ise, mevcut toplumsal ili\u015fkilerin bir sorgulamas\u0131 ve dolay\u0131s\u0131yla G\u00fclnur Savran’\u0131n dikkat \u00e7ekti\u011fi gibi (1987: 197) “tarafs\u0131z bir nesnelli\u011fin” kar\u015f\u0131t\u0131 olarak taraf tutmayd\u0131. O nedenle kapitalizmin temel \u00e7eli\u015fkisini emek-sermaye kar\u015f\u0131tl\u0131\u011f\u0131 ekseninde a\u00e7\u0131klayan Marx, daima eme\u011fin yan\u0131nda saf tutan devrimci bir politikac\u0131, sosyalist bir eylemciydi. Ona, mevcut kapitalist d\u00fcnyan\u0131n \u00f6tesinde yeni ve m\u00fcmk\u00fcn bir d\u00fcnya tasar\u0131m\u0131 yapma ve bu d\u00fcnyan\u0131n “\u00e7al\u0131\u015fan, yaratan, d\u00f6v\u00fc\u015fen” i\u015f\u00e7iler taraf\u0131ndan kurulabilece\u011fini s\u00f6yleme imk\u00e2n\u0131 veren \u015feylerden biri de ideoloji kavramsalla\u015ft\u0131rmas\u0131 ve ideoloji kar\u015f\u0131s\u0131ndaki ele\u015ftirel tutumuydu.<\/p>\n
Marx’\u0131n negatif ideoloji kavramsalla\u015ft\u0131rmas\u0131, kapitalist \u00fcretim tarz\u0131n\u0131n kazand\u0131\u011f\u0131 yeni bi\u00e7imlerin devrimci bir ele\u015ftiriye tab\u00ee tutulmas\u0131 bak\u0131m\u0131ndan g\u00fcn\u00fcm\u00fcz Marksistlerine h\u00e2l\u00e2 muazzam olanaklar sunuyor. Lenin ve Gramsci gibi Marksistler taraf\u0131ndan geli\u015ftirilen ve egemenlik pe\u015findeki siyasi s\u00f6ylemlerin olu\u015fumunu, geli\u015fimini ve gerilemesini irdeleme arac\u0131 olarak kullan\u0131lan “n\u00f6tr” ideoloji kavramsalla\u015ft\u0131rmas\u0131 ise toplumsal ili\u015fkilerin a\u00e7\u0131klan\u0131p ele\u015ftirilmesinin bir ba\u015fka olana\u011f\u0131d\u0131r. Marx’\u0131nkinden daha farkl\u0131 bir mant\u0131kla \u00e7al\u0131\u015fan bu ideoloji kavramsalla\u015ft\u0131rmas\u0131, onun yerini almas\u0131 gereken, ona kar\u015f\u0131t bir kavramsalla\u015ft\u0131rma olarak d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmemelidir.<\/p>\n
Notlar<\/p>\n
(1) \u0130deoloji konusundaki tart\u0131\u015fmalar\u0131n genel bir \u00f6zeti i\u00e7in Purvis ve Hunt’un \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131na bak\u0131labilir (1993). Bu \u00e7al\u0131\u015fma, Michel Foucault’dan Ernesto Laclau’ya kadar \u00e7e\u015fitli s\u00f6ylem kuramc\u0131lar\u0131n\u0131n ideoloji kategorisinin iptaline y\u00f6nelik te\u015febb\u00fcslerinin gerek\u00e7elendirilme bi\u00e7imleri hakk\u0131nda da s\u0131n\u0131rl\u0131 fakat iyi bir \u00f6zet vermektedir.<\/p>\n
(2) Birbirlerinden farkl\u0131 ama\u00e7larla yaz\u0131lan ve hayli farkl\u0131 tezler i\u00e7eren bu \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n \u00fc\u00e7\u00fc de Marx’\u0131n Kapital’de geli\u015ftirdi\u011fi ideoloji kavramsalla\u015ft\u0131rmas\u0131na g\u00f6re ideolojinin ba\u015fl\u0131ca fonksiyonunun ger\u00e7ek toplumsal ili\u015fkileri gizlemek oldu\u011funu payla\u015f\u0131r.<\/p>\n
Kaynaklar<\/strong><\/p>\n Eagleton, T. (1996) \u0130deoloji, \u00e7ev. Mutallip \u00d6zcan, \u0130stanbul: Ayr\u0131nt\u0131. Ekonomi Politi\u011fin Ele\u015ftirisine Katk\u0131’n\u0131n “\u00d6ns\u00f6z”\u00fcndeki a\u00e7\u0131klamada dikkat edilmesi gereken ikinci nokta, insan bilincine ait etkinliklerin “ideolojik \u015fekiller” olarak tan\u0131mlanmas\u0131n\u0131n nedenleridir. Marx, bu durumu \u015f\u00f6yle a\u00e7\u0131klar: Geli\u015fmelerinin belirli bir a\u015famas\u0131nda, toplumun maddi \u00fcretici g\u00fc\u00e7leri, o zamana kadar i\u00e7inde hareket ettikleri mevcut \u00fcretim ili\u015fkilerine ya da, bunlar\u0131n hukuk\u00ee ifadesinden ba\u015fka bir \u015fey olmayan, m\u00fclkiyet ili\u015fkilerine ters d\u00fc\u015ferler. […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[178],"tags":[],"class_list":{"0":"post-4855","1":"post","2":"type-post","3":"status-publish","4":"format-standard","6":"category-marksizm"},"yoast_head":"\n
Engels, F. (1979) “Karl Marx’\u0131n ‘Ekonomi Politi\u011fin Ele\u015ftirisi’ “, Karl Marx, Ekonomi Politi\u011fin Ele\u015ftirisine Katk\u0131 i\u00e7inde, Ankara: Sol, 29-41.
Larrain, J (1995) \u0130deoloji ve K\u00fclt\u00fcrel Kimlik, \u00e7ev. Ne\u015fe Nur Domani\u00e7, \u0130stanbul: Sarmal.
(1983) Marxism and Ideology, London: McMillan.
(1979) The Concept of Ideology, London: Hutchinson.
Mardin, \u015e (1997) \u0130deoloji, \u0130stanbul: \u0130leti\u015fim.
Marx, K (2000). 1844 El Yazmalar\u0131, \u00e7ev. Murat Belge, \u0130stanbul: Birikim.
(1997) Hegel’in Hukuk Felsefesi’nin Ele\u015ftirisi, \u00e7ev. Kenan Somer, Ankara: Sol.
(1992). Kapital. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc Kitap. Bir B\u00fct\u00fcn Olarak Kapitalist \u00dcretim S\u00fcreci, \u00e7ev. Alaattin Bilgi, Ankara: Sol.
(1986). Kapital. Birinci Kitap. Kapitalist \u00dcretimin Ele\u015ftirel Bir Tahlili. \u00e7ev. Alaattin Bilgi, \u0130stanbul: Sol.
(1979) Ekonomi Politi\u011fin Ele\u015ftirisine Katk\u0131, \u00e7ev. Sevim Belli, Ankara: Sol.
(1976) Louis Bonaparte’\u0131n 18 Brumaire’i, \u00e7ev. Sevim Belli, Ankara: Sol.
Marx, K ve F. E. (1987) Alman \u0130deolojisi (Feuerbach), \u00e7ev. Sevim Belli. Ankara: Sol.
Mepham, J (1979). “The Theory of Ideology in Capital.” Mepham, John ve Ruben, David-Hillel (eds.) Issues in Marxist Philosophy. C. III i\u00e7inde. Sussex: The Harvester Press, 141-173.
Purvis, T, A.H (1993) “Discourse, Ideology, Discourse, Ideology, Discourse, Ideology…”, BJS, 44(3), 473-499.
Savran, G (1987) Sivil Toplum ve \u00d6tesi. Rousseau, Hegel, Marx, \u0130stanbul: Alan.
Zizek, S (1991) The Sublime Object of Ideology, London ve New York: Verso.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"