{"id":4856,"date":"2011-01-27T11:44:30","date_gmt":"2011-01-27T08:44:30","guid":{"rendered":"http:\/\/localhost\/wordpress\/2011\/01\/27\/gramsci-ve-sivil-toplum-kavrami-1bolum-norberto-bobbio\/"},"modified":"2011-01-27T11:44:30","modified_gmt":"2011-01-27T08:44:30","slug":"gramsci-ve-sivil-toplum-kavrami-1bolum-norberto-bobbio","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2011\/01\/27\/gramsci-ve-sivil-toplum-kavrami-1bolum-norberto-bobbio\/","title":{"rendered":"Gramsci ve Sivil Toplum Kavram\u0131 (1.B\u00f6l\u00fcm) | Norberto Bobbio"},"content":{"rendered":"

Toplumdan Devlete ve Devletten Topluma<\/strong><\/p>\n

Hobbes’tan Hegel’e, \u00e7a\u011fda\u015f siyasal d\u00fc\u015f\u00fcnce \u2014 farkl\u0131 \u00e7\u00f6z\u00fcmlemelere ra\u011fmen \u2014 s\u00fcrekli ortak bir e\u011filim ile, devleti ya da siyasal toplumu, do\u011fa durumuna (ya da do\u011fal topluma) ba\u011fl\u0131 olarak, ussal bir varl\u0131k varsay\u0131lan insan\u0131n ortak ve kollektif ya\u015fam\u0131n\u0131n en y\u00fcksek ve en son a\u015famas\u0131, d\u00fczensiz g\u00fc\u00e7 egemenli\u011finin denetlenmi\u015f bir \u00f6z\u00adg\u00fcrl\u00fc\u011fe d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fc \u00e7\u0131kar, tutku ve i\u00e7 g\u00fcd\u00fclerin ussalla\u015f\u00adma s\u00fcrecinin en kusursuz bir \u00fcr\u00fcn\u00fc olarak varsayma bi\u00e7iminde belirlenmi\u015ftir. Devlet, insan\u0131n usa uygun, bir ba\u015fka deyi\u015fle do\u011fas\u0131na uygun bir ya\u015fam s\u00fcrd\u00fcrebilece\u011fi tek yer \u2014ussal bir toplum ya da usun bir \u00fcr\u00fcn\u00fc\u2014 ola\u00adrak alg\u0131lanmaktad\u0131r. Bu e\u011filim ile birlikte, devleti oldu\u00ad\u011fu gibi betimleyen ger\u00e7ek\u00e7i (realistic) kuramlar ile \u2014Machiavelli’den ‘Varl\u0131\u011f\u0131n Nedeni’ kuramc\u0131lar\u0131na ka\u00addar\u2014, ideal devlet modelleri \u00f6neren ve kendi amac\u0131na ula\u015fmak i\u00e7in bir devletin ne \u015fekilde olu\u015fmas\u0131 gerekti\u00ad\u011fini tan\u0131mlayan \u00abDo\u011fal Hukuk Kuramlar\u0131\u00bb \u2014Hobbes’tan Rousseau ve Kant’a kadar\u2014, bulu\u015fmakta ve b\u00fct\u00fcnle\u015fmektedirler. Sonuncunun \u00f6zelli\u011fi olan devletin ussalla\u015fma s\u00fcreci (devletin ussal toplum olmas\u0131), birincinin \u00f6zelli\u011fi olan ‘neden’in dura\u011fanla\u015fma s\u00fcreci (devletin nedeni) ile b\u00fct\u00fcnle\u015fmektedir. Bu s\u00fcrecin tamamlanmas\u0131n\u0131 oldu\u011fu kadar ayr\u0131\u015fmas\u0131n\u0131 da temsil eden Hegel ile birlikte, bu iki \u00e7izgi \u00f6yle bir bi\u00e7imde birbirleriyle kayna\u015fmaktad\u0131r\u00adlar ki, Hukuk Felsefesi’nde, devletin ussalla\u015fmas\u0131 doru\u00ad\u011funa eri\u015fmekte ve ayn\u0131 zamanda yaln\u0131zca bir ideal mo\u00addelin \u00f6nermesi de\u011fil, fakat ger\u00e7ek tarihsel hareketin bir kavran\u0131\u015f\u0131 olarak sunulmaktad\u0131r: Devletin ussall\u0131\u011f\u0131 art\u0131k yaln\u0131zca bir gereklilik de\u011fil fakat bir ger\u00e7eklilik, yaln\u0131z\u00adca bir ideal de\u011fil fakat tarihin bir olay\u0131d\u0131r (1). Gen\u00e7 Marx, ilk yorumlar\u0131ndan birini yazd\u0131\u011f\u0131nda, Hegel’in Hu\u00adkuk Felsefesi’nin bu \u00f6zelli\u011fini b\u00fct\u00fcn\u00fcyle kavrayabilmek\u00adte idi: \u00abHegel \u00e7a\u011fda\u015f devletin do\u011fas\u0131n\u0131 (niteli\u011fini) ger\u00ad\u00e7eklikte oldu\u011fu gibi betimledi\u011fi i\u00e7in de\u011fil, fakat (bunu) devletin do\u011fas\u0131 olarak sundu\u011fu i\u00e7in ele\u015ftirilmelidir (2)\u00bb.<\/p>\n

Devletin ussalla\u015fmas\u0131, olumsuz (negative) bir a\u015fama olarak s\u0131n\u0131flanan devlet-\u00f6ncesi ya da devlet-d\u0131\u015f\u0131 toplu\u00adma kar\u015f\u0131t olarak, devletin olumlu (positive) bir a\u015fama olarak alg\u0131land\u0131\u011f\u0131 bir ikili modelin s\u00fcrekli kullan\u0131l\u0131m\u0131 ile olu\u015fmaktad\u0131r. \u00c7izemsel de olsa bu modelin ba\u015fl\u0131ca \u00fc\u00e7 de\u011fi\u015fkeni ayr\u0131\u015ft\u0131r\u0131labilir: k\u00f6kl\u00fc bir reddedi\u015f olarak devlet, \u00f6yleki do\u011fal durumu y\u0131kan ve berteraf eden ya\u00adni kendisinden \u00f6nceki, insanl\u0131\u011f\u0131n geli\u015fmesine k\u0131yasla bir yenilik olarak devlet (Hobbes-Rousseau modeli); do\u00ad\u011fal toplumun korunmas\u0131 d\u00fczenlenmesi olarak devlet, dolay\u0131s\u0131yla kendisinden \u00f6nceki d\u00f6neme k\u0131yasla, art\u0131k yal\u00adn\u0131zca bir alternatif olarak g\u00f6r\u00fclen de\u011fil fakat bir ger\u00ad\u00e7ekle\u015fme, bir m\u00fckemmelle\u015fme olarak devlet (Locke-Kant modeli); devlet \u00f6ncesi toplumun korunmas\u0131 ve s\u00fcregen\u00adli\u011fi olarak devlet (Hegel), yani bir mutlak reddedi\u015f ve dolay\u0131s\u0131yla bir alternatif olu\u015fturmadan (Hobbes-Rousseau’dan ayr\u0131lan), yaln\u0131zca bir m\u00fckemmelle\u015fme de\u011fil (Locke-Kant’dan ayr\u0131lan) fakat yeni bir a\u015fama olarak devlet. Hobbes ve Rousseau’nun devleti do\u011fa durumunu tamamen d\u0131\u015ftalarken, Hegelci devlet sivil toplumu i\u00e7er\u00admektedir (do\u011fal hukuk felsefecilerinin do\u011fal toplumu ya da do\u011fa durumunu ‘tarihselcile\u015ftirmeleri’ anlam\u0131nda). Hegelci Devlet, sivil toplumu i\u00e7ermekte ve daha da \u00f6te\u00adsinde, yaln\u0131zca bi\u00e7imsel olan bir evrenselli\u011fi (eine… pa\u00adra., 517) organik bir ger\u00e7ekli\u011fe (organische Wirklichkeit) d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrmekte; ve di\u011fer yanda da, sivil topluma (Locke’ da do\u011fal toplum olarak g\u00f6sterilen) hakim olarak de\u011fil, fakat onun varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve ereklerini yasalla\u015ft\u0131rarak i\u00e7eren Locke’nin Devleti’nden ayr\u0131\u015fmaktad\u0131r.<\/p>\n

Hegel ile birlikte, devletin ussalla\u015fmas\u0131 s\u00fcreci para\u00adbol\u00fcn en \u00fcst noktas\u0131na ula\u015fmaktad\u0131r. Ayn\u0131 y\u0131llarda, de\u00adrin toplumsal d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fcn siyasal devrimden de\u011fil, fakat end\u00fcstri devriminden kaynakland\u0131\u011f\u0131n\u0131 varsayan ve gele\u00adcek ‘yeni d\u00fczen’in, asker ve felsefecilerin y\u00f6nettikleri geleneksel d\u00fczene kar\u015f\u0131 (3) bilim adamlar\u0131 ve sanayicilerce y\u00f6netilebilece\u011fini tahminde bulunan Saint-Simon’un yap\u0131tlar\u0131 ile birlikte, parabol\u00fcn d\u00fc\u015f\u00fc\u015f\u00fc ba\u015flam\u0131\u015f bulun\u00admaktayd\u0131: devletin ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz s\u00f6nmesi kuram\u0131 ya da sadece inanc\u0131. Bu kuram ya da inan\u00e7, yirminci y\u00fczy\u0131l hakim siyasal ideolojilerinde tipik bir \u00f6zellik durumu\u00adna gelmi\u015ftir. Marx ve Engels bunu sistemlerinin temel d\u00fc\u015f\u00fcncelerinden biri olarak kullan\u0131lm\u0131\u015flard\u0131r: devlet art\u0131k ethik d\u00fc\u015f\u00fcncenin bir ger\u00e7ekli\u011fi, in se ve per se<\/p>\n

* bir ussall\u0131k de\u011fil, fakat Kapital’deki bilinen tan\u0131mlamaya g\u00f6re \u00ab toplumun yo\u011funla\u015fm\u0131\u015f ve \u00f6rg\u00fctlenmi\u015f g\u00fcc\u00fc\u00bbd\u00fcr (4). Hegel ile en \u00fcst noktas\u0131na ula\u015fan do\u011fal hukuk felsefe gelene\u011fine daha b\u00fct\u00fcnsel bir anti-tez olamazd\u0131. Birinci modele kar\u015f\u0131t olarak, devlet, art\u0131k do\u011fa duru\u00admunun bir bertaraf edilmesi de\u011fil, fakat daha \u00f6tesinde bunun korunmas\u0131, uzat\u0131lmas\u0131 ve dengelenmesi olarak al\u00adg\u0131lanmaktad\u0131r. Devlet i\u00e7inde g\u00fc\u00e7 egemenli\u011fi bask\u0131lanma\u00adm\u0131\u015f, fakat s\u00fcreklili\u011fi olu\u015fturulmu\u015f, ancak yaln\u0131zca tek bir farkl\u0131l\u0131k ile t\u00fcm\u00fcn t\u00fcme kar\u015f\u0131 sava\u015f\u0131m\u0131, bir taraf\u0131n di\u011feri\u00adne kar\u015f\u0131 sava\u015f\u0131m\u0131 ile -devletin arac\u0131s\u0131 ve ifadesi oldu\u011fu s\u0131n\u0131f sava\u015f\u0131m\u0131 anlam\u0131nda\u2014 yer de\u011fi\u015ftirmi\u015ftir. \u0130kinci mo\u00addele kar\u015f\u0131t olarak, devletin \u00fcst d\u00fczeyde bir d\u00fczenleyici ol\u00addu\u011fu toplum, insan\u0131n sonsuz do\u011fas\u0131na uygun bir do\u011fal toplum de\u011fil, fakat belli toplumsal ili\u015fkiler ve belli \u00fcre\u00adtim bi\u00e7imleri ile karakterize edilmi\u015f ve tarihsel olarak belirlenmi\u015f bir toplumdur ve dolay\u0131s\u0131yla devlet, evren\u00adsel ve ussal bir gere\u011fin ifadesi olmak yerine, hakim s\u0131n\u0131f\u0131n bir komitesi olarak tikel \u00e7\u0131karlar\u0131n hem tekrar\u0131 hem de yeniden g\u00fc\u00e7lendiricisidir. En son \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc mode\u00adle kar\u015f\u0131t olarak devlet, art\u0131k sivil toplumun bir s\u00fcre\u00adgenli\u011fi de\u011fil, yaln\u0131zca onun bir yans\u0131mas\u0131 olarak sunul\u00admaktad\u0131r: sivil toplum ne ise devlet odur. Devlet sivil toplum ile onu bir ba\u015fka \u015feye d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrmek i\u00e7in de\u011fil, onu oldu\u011fu gibi korumak i\u00e7in b\u00fct\u00fcnle\u015fmektedir; tarih\u00adsel olarak belirlenmi\u015f sivil toplum, devlet i\u00e7inde yok ol\u00admaz, ancak t\u00fcm somut belirlenmeleri ile birlikte yeniden bi\u00e7imlenir. <\/p>\n

Bu \u00fc\u00e7 y\u00f6nl\u00fc antitezden, Marx ve Engels’in devlet doktrininin \u00fc\u00e7 temel \u00f6\u011fesi \u00e7\u0131kart\u0131labilir:<\/p>\n

1 \u2014 Bir bask\u0131c\u0131 yap\u0131 olarak devlet. Ya da daha \u00f6n\u00adce belirtti\u011fimiz gibi ‘toplumun yo\u011funla\u015fm\u0131\u015f ve \u00f6rg\u00fct\u00adlenmi\u015f \u015fiddeti, yani ethik veya sonsal bir kavrama kar\u00ad\u015f\u0131t olarak, ara\u00e7sal bir devlet kavram\u0131.<\/p>\n

2 \u2014 S\u0131n\u0131f egemenli\u011finin bir arac\u0131 olarak devlet. \u015e\u00f6yleki, ‘modern devletin y\u00fcr\u00fctme erki t\u00fcm\u00fcyle burju\u00advazinin ortak i\u015flerini y\u00fcr\u00fcten bir komiteden ba\u015fka bir\u00ad\u015fey de\u011fildir’ (5), yani Hegelinki de olmak \u00fczere t\u00fcm do\u00ad\u011fal hukuk kuramlar\u0131n\u0131n \u00f6zelli\u011fi olan evrenselci kavrama kar\u015f\u0131t olarak tikelci bir devlet kavram\u0131.<\/p>\n

3 \u2014 Sivil topluma g\u00f6re ikincil derecede ve ba\u011f\u0131ml\u0131 bir moment [**] olarak devlet. \u015e\u00f6yleki, ‘sivil toplumu d\u00fczenleyen ve ko\u015fullayan devlet de\u011fil, fakat devleti d\u00fc\u00adzenleyen ve ko\u015fullayan sivil toplumdur’ (6), yani us\u00e7u d\u00fc\u015f\u00fcncenin olumlu kavram\u0131na t\u00fcm\u00fcyle kar\u015f\u0131t bir olum\u00adsuz devlet kavram\u0131.<\/p>\n

Bask\u0131c\u0131, tikel ve ko\u015fullanm\u0131\u015f bir ayg\u0131t olarak devlet, tarihsel s\u00fcrecin en son momenti de\u011fildir: devlet ge\u00e7ici bir kurumdur. Sivil toplum ve siyasal toplum aras\u0131ndaki ili\u015fkilerin tersine d\u00f6nmesinin bir sonucu olarak, tarihsel s\u00fcre\u00e7 kavram\u0131 da t\u00fcm\u00fcyle ters-y\u00fcz olmu\u015ftur: ilerle\u00adyim (progress) art\u0131k toplumdan devlete de\u011fil, aksine, devletten topluma i\u015flemektedir. Devletin ‘do\u011fa durumu\u00adnu y\u0131kt\u0131\u011f\u0131’ kavram\u0131 ile ba\u015flayan d\u00fc\u015f\u00fcnce \u00e7izgisi, devle\u00adtin kendisinin y\u0131k\u0131lmas\u0131 gerekti\u011fi kuram\u0131n\u0131n olu\u015fmas\u0131 ve peki\u015ftirilmesi ile tamamlanmaktad\u0131r.<\/p>\n

Antonio Gramsci’nin devlet kuram\u0131 \u2014\u00f6zellikle Ha\u00adpishane Defterleri’ne atfedersek\u2014 devletin kendi i\u00e7in\u00adde bir son de\u011fil, fakat bir ayg\u0131t, bir ara\u00e7 olarak kavram\u00adla\u015ft\u0131\u011f\u0131 bu yeni zamana aittir. Devlet evrensel olan\u0131 de\u00ad\u011fil, tikel \u00e7\u0131karlar\u0131 temsil eder. Temelini olu\u015fturan top\u00adlum \u00fczerinde egemenlik s\u00fcren ayr\u0131 ve \u00fcst d\u00fczeyde bir olu\u015fum de\u011fil, ancak toplumca ko\u015fullanm\u0131\u015f ve ona ba\u011f\u0131ml\u0131la\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. Bir ‘s\u00fcrekli kurum de\u011fil fakat temelini olu\u015fturan toplumun d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fc ile ortadan kalkmaya zorunlu, bir ge\u00e7ici kurumdur. Hapishane Defterleri’nin binlerce sayfas\u0131 aras\u0131nda, ara\u00e7sal, tikel, ba\u011f\u0131ml\u0131 ve ge\u00ad\u00e7ici devlet d\u00f6rt ana temas\u0131n\u0131 bulmak zor olmayacakt\u0131r. B\u00f6yle bile olsa, sanki ‘marksizm’, ‘leninizm’, ‘marksizm\u00ad-leninizm’ gibi kavramlar, bir insan\u0131n herhangi bir ku\u00adram ya da kuramlar grubunu hi\u00e7bir \u015f\u00fcpheye yer b\u0131rakmaks\u0131z\u0131n bir ba\u015fl\u0131k alt\u0131nda toplamas\u0131na yar\u0131yacak, ve sanki bir duvar\u0131n uzunlu\u011funu \u00f6l\u00e7en cetvel gibi kullanabilece\u011fi, belirgin, a\u00e7\u0131k ve \u00f6zg\u00fcl kavramlarm\u0131\u015fcas\u0131na, \u00e7o\u00ad\u011funlukla polemikli siyasal g\u00fcd\u00fclerle esinlenen, \u00f6rnekse, ‘Gramsci marksist-leninist’dir’, ya da ‘marksist’den daha \u00e7ok leninist’dir’, ya da ‘leninist’den daha \u00e7ok mark\u00adsist’dir’, ya da ‘ne marksist ne de leninist\u2019dir’ gibi basit \u00e7izemselle\u015ftirmelerin olu\u015fturulmas\u0131na, Gramsci’nin d\u00fc\u00ad\u015f\u00fcncesinin \u00f6zg\u00fcn ve ki\u015fisel \u00f6zelliklerinin izin vermeyece\u00ad\u011fini, O’nun eserlerine yabanc\u0131 olmayan herkes alg\u0131laya\u00adbilir. Gramsci’nin d\u00fc\u015f\u00fcncesi \u00fczerine herhangi bir ince\u00adleme yaparken, par\u00e7a par\u00e7a, da\u011f\u0131n\u0131k, d\u00fczensiz, termi\u00adnolojik belirsizlikleri olan, ancak (\u00f6zellikle hapishaneden yazd\u0131klar\u0131nda) derin bir esinleni\u015fle d\u00fczeltilmeye \u00e7a\u00adl\u0131\u015f\u0131lan bir kuram\u0131n \u00e7er\u00e7evesini yeni’den olu\u015fturma d\u0131\u015f\u0131n\u00adda ba\u015fka hi\u00e7bir \u015feyden kayg\u0131 duymaks\u0131z\u0131n, yap\u0131lmas\u0131 gereken ilk \u015fey, O’nun bu \u00f6zg\u00fcn ve ki\u015fisel y\u00f6nlerini \u00e7\u00f6\u00adz\u00fcmlemek olmal\u0131d\u0131r. Belirli bir \u00e7izgiye do\u011fru (Gramsci’de – \u00c7.N.) olan bu, bazan ileri d\u00fczeydeki ba\u011fnaz inan\u00e7\u00adl\u0131l\u0131k (ortodoksluk) sav\u0131, bir\u00e7oklar\u0131n\u0131 (bu sava – \u00c7.N.) kar\u015f\u0131tl\u0131k (heterodoksluk) ve hatta (bu savdan – \u00c7.N.) geri d\u00f6nme (apostasy) belirtileri aray\u0131p bulmaya iten bir g\u00fc\u00e7l\u00fc tepkiye neden olmu\u015ftur; bu yo\u011fun savunma \u00e7abalar\u0131 (Gramsci’yi, s\u00f6z\u00fc edilen sav\u0131n kar\u015f\u0131s\u0131nda – \u00c7.N.), e\u011fer yan\u0131lm\u0131yorsam, put k\u0131r\u0131c\u0131 (iconoclastic) olarak bile adland\u0131rabilece\u011fim\u0131z, ve h\u00e2l\u00e2 sakl\u0131 olmakla birlikte, ba\u00adz\u0131 ho\u015fg\u00f6r\u00fcs\u00fczl\u00fck belirtileri yoluyla alg\u0131lanabilecek bir tutuma yol a\u00e7maktad\u0131r. Ancak, ortodoksluk ve heterodoksluk, bir felsefel ele\u015ftiri i\u00e7in ge\u00e7erli \u00f6l\u00e7\u00fctler olama\u00adyaca\u011f\u0131 gibi, d\u00fc\u015f\u00fcn tarihi i\u00e7erisinde tikel bir moment’in anla\u015f\u0131lmas\u0131nda da, y\u00fcceltme ve k\u00fc\u00e7\u00fcmseme yan\u0131lt\u0131c\u0131 tu\u00adtumlard\u0131r.<\/p>\n

Hegel’de ve Marx’da Sivil Toplum Kavram\u0131<\/strong><\/p>\n

Gramsci’nin politik d\u00fc\u015f\u00fcncesini yeniden in\u015fa etmek i\u00e7in ba\u015flan\u0131lmas\u0131 gereken temel kavram sivil toplum’dur. Gramsci’nin bu kavram\u0131 kullan\u0131\u015f\u0131, Marx ve Engels’ten oldu\u011fundan daha \u00e7ok Hegel’den farkl\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131ndan dolay\u0131, Hegel’in Sivil Toplum kavram\u0131 ile ba\u015flamak gerekir.<\/p>\n

Hegel-Marx ili\u015fkileri sorunu, y\u00f6ntemlerinin kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131ndan (diyalektik y\u00f6ntemin kullan\u0131l\u0131\u015f\u0131 ve alt-\u00fcst olu\u015fu), i\u00e7eriklerinin kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131na \u2013 bu yeni g\u00f6r\u00fc\u015f i\u00e7in Lukacs’\u0131n gen\u00e7 Hegel \u00fczerine \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 temeldir \u2013 \u00adyans\u0131d\u0131\u011f\u0131ndan beri, Hegel’in sivil toplum analizi daha \u00f6nemle incelenmeye ba\u015flanm\u0131\u015ft\u0131r. Marx’da geni\u015f ya da dar anlamdaki \u00abHegelcilik\u00bb \u015fimdilerde de, Hegel’in sivil toplum betimlemesinin (daha kesin olarak, gerek\u00adsinmeler sistemindeki ilk b\u00f6l\u00fcm\u00fcn), Marx’\u0131n kapitalist toplum \u00e7\u00f6z\u00fcmlemesinin ve ele\u015ftirisinin bir \u00f6n \u015fekilleni\u015fi olarak alg\u0131lanabilece\u011fi \u00e7er\u00e7evesinde de\u011ferlendirilmekte\u00addir. Marx\u2019\u0131n kapitalist toplum \u00e7\u00f6z\u00fcmlemesi ile Hegel’in sivil toplum \u00e7\u00f6z\u00fcmlemesi aras\u0131ndaki bu ba\u011flant\u0131y\u0131 anla\u00adyabilme f\u0131rsat\u0131n\u0131 Marx, Ekonomi Politi\u011fin Ele\u015ftirisine Katk\u0131’ya \u00d6ns\u00f6z’deki \u00fcnl\u00fc b\u00f6l\u00fcmde vermektedir. Hegelci Hukuk Felsefesinin ele\u015ftirel analizinde; \u00abdevlet bi\u00e7imle\u00adri kadar, yasal ili\u015fkilerin de ne kendilerinden ne de iddia edildi\u011fi gibi insan akl\u0131n\u0131n genel evriminden anla\u015f\u0131lam\u0131\u00adyaca\u011f\u0131, fakat aksine, bu ili\u015fkilerin k\u00f6klerinin Hegel’in 18. y\u00fczy\u0131l \u0130ngiliz ve Frans\u0131z d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrlerinin \u00f6rne\u011fine uyarak ‘sivil toplum’ ad\u0131 alt\u0131nda toplad\u0131\u011f\u0131 maddi varl\u0131k ko\u015fulla\u00adr\u0131nda bulunduklar\u0131 ve sivil toplumun anatomisinin de, ekonomi politi\u011fin i\u00e7inde aranmas\u0131 gerekti\u011fi\u00bbni (7) ifa\u00adde etmektedir. Ancak, bu b\u00f6yle ortaya \u00e7\u0131k\u0131nca, bir yandan Hegelci hukuk felsefesi yorumcular\u0131, dikkatlerini onun devlet kuram\u0131 \u00fczerine yo\u011funla\u015ft\u0131rmak ve yaln\u0131zca 1920’lerde Hegel \u00fczerine yap\u0131lan ara\u015ft\u0131rmalarda \u00f6nem kazanan sivil toplum \u00e7\u00f6z\u00fcmlemesine kay\u0131ts\u0131z kalma e\u011filimine kap\u0131lm\u0131\u015flard\u0131r. Di\u011fer yandan Marx’\u0131n \u00f6\u011frencileri, uzun bir s\u00fcre Hegel ile olan ba\u011flant\u0131lar sorununu, yal\u00adn\u0131zca Marx’\u0131n Diyalektik Y\u00f6ntemi kabul edi\u015fi \u00e7er\u00e7evesin\u00adde alg\u0131lama e\u011filimi olarak s\u00fcrd\u00fcrm\u00fc\u015flerdir. A\u00e7\u0131kt\u0131r ki, Gramsci, toplum \u00e7\u00f6z\u00fcmlemesinde daha sonra da g\u00f6re\u00adce\u011fimiz gibi, Hegel’e ait bir metne g\u00f6ndermede buluna\u00adrak \u2018Sivil Toplum\u2019 kavram\u0131n\u0131 kullanan ilk Marksist ya\u00adzard\u0131r. \u0130\u00e7lerinden baz\u0131lar\u0131n\u0131n Hegel’in izleyicisi ve \u00f6\u011fren\u00adcisi olduklar\u0131 Labriola, Croce, Gentile ve Mondolfo gibi Marx’\u0131n \u0130talyan \u00f6\u011frencilerinin hi\u00e7birinin \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131nda Hegel’in sivil toplum kavram\u0131na referans yoktur (So\u00adrel’de bulsak bile).<\/p>\n

Ancak, ard\u0131ndaki uzun bir gelene\u011fi olan devlet kav\u00adram\u0131ndan farkl\u0131la\u015fan ve Hegel’den t\u00fcreyip Marksist top\u00adlum kuram\u0131 dilinde yeniden olu\u015fan sivil toplum kavra\u00adm\u0131 felsefe dilinde de kullan\u0131lmaktad\u0131r; ancak bu kulla\u00adn\u0131m, bu t\u00fcr \u015fiddetli ve teknik de\u011fildir. Ayr\u0131ca bir kar\u00ad\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmada kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda baz\u0131 \u00f6n a\u00e7\u0131klamalar ve dik\u00adkatli kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmalar gerektirecek de\u011fi\u015fik anlamlar i\u00e7er\u00admektedir. San\u0131r\u0131m burada yap\u0131landan ya da yapmaya \u00e7al\u0131\u015faca\u011f\u0131mdan daha ayr\u0131nt\u0131l\u0131 bir \u00e7\u00f6z\u00fcmlemeyi gerekti\u00adren baz\u0131 noktalar\u0131 incelemek yararl\u0131 olur.<\/p>\n

a \u2014 Do\u011fal Hukuk felsefe gelene\u011finin t\u00fcm\u00fcnde si\u00advil toplum deyimi, Hegelgil-Marksist gelenekte de olaca\u00ad\u011f\u0131 gibi, devlet-\u00f6ncesi toplumu simgelememektedir. Fakat bu deyim Latin kullan\u0131m\u0131na g\u00f6re, siyasal toplum ve dolay\u0131s\u0131yla devletin bir e\u015fanlam\u0131d\u0131r. Locke bunlar\u0131 fark\u00adl\u0131 anlamda kullanmaktad\u0131r. Rousseau’da sivil \u0131evlet (\u00e9tat civil) devlet anlam\u0131na gelir; Kant ise Hegel’e yak\u0131n bir yazar olan Fichte ile birlikte ‘\u0130dee zu einer allgemeinen Gescichte in weltb\u00fcrgerlicher Absicht’de do\u011fan\u0131n insan\u0131, devleti olu\u015fturmaya iteledi\u011fi yolundaki kar\u015f\u0131 konulamaz e\u011filimden s\u00f6zederken, insan t\u00fcrlerine ili\u015fkin do\u011fan\u0131n bu \u00fcst\u00fcn amac\u0131n\u0131 ‘b\u00fcrgerliche Gesellsc\u00adhaft’ (sivil toplum) olarak adland\u0131rmaktad\u0131r Cool2).<\/p>\n

b \u2014 Bilindi\u011fi gibi, do\u011fal hukuk gelene\u011finde, anti\u00adtezin iki terimi, Hegelgil-Marksist gelenekte oldu\u011fu gibi sivil toplum-devlet de\u011fil, fakat do\u011fa-uygarl\u0131kt\u0131r. \u0130nsan\u00adl\u0131\u011f\u0131n devlet-\u00f6ncesi evrelerindeki d\u00fc\u015f\u00fcnce, toplum-devlet antitezinden \u00e7ok, do\u011fa-uygarl\u0131k antitezinden esinlenmi\u015f\u00adtir. Devlet-\u00f6ncesi’nin ya da do\u011fal devletin bir \u2018asosyal devlet\u2019 [***] yani, s\u00fcresiz bir sava\u015f\u0131m olmad\u0131\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnce\u00adsi, do\u011fal hukuk felsefesi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrlerince de onaylanm\u0131\u015f\u00adt\u0131r. Ayr\u0131ca bu devlet, ailesel ve ekonomik ili\u015fkilerde ol\u00addu\u011fu gibi, ayn\u0131 y\u00f6nde, do\u011fal kurallarca kontrol edilen toplumsal ili\u015fkilerin \u00fcst\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc ile nitelenen bir ‘sosyal devlet’in ilk \u00f6rne\u011fi olarak g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. Do\u011fal durum’dan do\u011fal toplum’a olan bu d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm, Hobbes-Spinoza’ dan Pufendorf-Locke’a olan ge\u00e7i\u015f ba\u011flam\u0131nda gayet a\u00e7\u0131kt\u0131r. Locke, do\u011fa durumu’na (yani devletten \u00f6ncesine) ili\u015fkin aile kurumlar\u0131 ile birlikte, \u00e7al\u0131\u015fma ili\u015fkileri, m\u00fcl\u00adkiyet olu\u015fumu, servet dola\u015f\u0131m\u0131, ticaret.. vb., gibi nitelik\u00adleri ortaya \u00e7\u0131karm\u0131\u015ft\u0131r. Bu g\u00f6stermektedir ki, devleti sivil toplum olarak adland\u0131rmas\u0131na ra\u011fmen, insanl\u0131\u011f\u0131n devlet-\u00f6ncesi evresine ili\u015fkin kavram\u0131 da Hobbes-Spinoza’n\u0131n do\u011fa durumunu tamamlamaktan \u00e7ok, Hegel’in sivil toplum kavram\u0131n\u0131 \u00f6nceden \u00e7a\u011fr\u0131\u015ft\u0131rmaktad\u0131r. Do\u00ad\u011fa durumu’nun, do\u011fal toplum olarak bu t\u00fcr alg\u0131lan\u0131\u015f\u0131, Hegel’in gerek Fransa’da, gerekse Almanya’da ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131n\u0131n ilk basama\u011f\u0131n\u0131 olu\u015fturmu\u015ftur. Do\u011fal toplum’un ekonomik ili\u015fkileri i\u00e7ererek siyasal toplum’a kar\u015f\u0131tl\u0131\u011f\u0131, fizyokratik doktrinin sabit g\u00f6r\u00fcn\u00fcm\u00fcd\u00fcr. Hegel’in do\u011fal hukuk doktrinlerine ili\u015fkin ilk ele\u015ftirisini i\u00e7eren Kant’\u0131n ‘Metaphysic of Morals’ adl\u0131 yap\u0131t\u0131n\u0131n bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde, a\u00e7\u0131k olarak do\u011fa durumu’nun ayn\u0131 zamanda bir top\u00adlumsal devlet oldu\u011fu s\u00f6ylenmektedir. Dolay\u0131s\u0131yla, \u00abdo\u011fa durumuna kar\u015f\u0131tl\u0131\u011f\u0131 olan toplumsal devlet de\u011fil, sivil devlettir. Zira, do\u011fa durumunda bir toplum olabilir; si\u00advil toplum olamaz\u00bb, ki bu sonuncusu, Kant’\u0131n a\u00e7\u0131klad\u0131\u011f\u0131 gibi, kamu yasalar\u0131 yoluyla, neyin kime ait oldu\u011funu g\u00fc\u00advence alt\u0131na alan bir siyasal toplum, yani devlettir (9).<\/p>\n

c \u2014 Do\u011fal Hukuk gelene\u011fi s\u00f6z konusu oldu\u011funda, Hegel k\u00f6kl\u00fc bir yenilik yapmaktad\u0131r. Hukuk Felsefesi’nin 1821 bask\u0131s\u0131nda, olu\u015fturdu\u011fu siyasal ve sosyal felsefe sis\u00adtemi i\u00e7inde, kendisinden \u00f6ncekilerin siyasal toplumu be\u00adlirlemek i\u00e7in kulland\u0131klar\u0131 sivil toplum kavram\u0131n\u0131 Hegel, siyasal toplum-\u00f6ncesini belirlemek i\u00e7in kullanm\u0131\u015f\u00adt\u0131r ki, bu d\u00f6nem Hegel \u00f6ncesinde do\u011fal toplum olarak adland\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bu, do\u011fal hukuk gelene\u011fine k\u0131yasla k\u00f6kl\u00fc bir yeniliktir. \u00c7\u00fcnk\u00fc, Hegel devlet-\u00f6ncesi ili\u015fkiler alan\u0131n\u0131n t\u00fcm\u00fcn\u00fc belirtirken, do\u011fal hukuk felsefecilerinin kendi yarg\u0131sal bi\u00e7imleri i\u00e7inde (m\u00fclkiyet ve s\u00f6zle\u015fme teorisi) ekonomik ili\u015fkileri \u00e7\u00f6z\u00fcmleme e\u011filimli egemen yarg\u0131sal \u00e7\u00f6z\u00fcmlemelerini terketmektedir. Ayr\u0131ca Hegel, ilk y\u0131llarda \u00f6zellikle \u0130ngiliz ekonomistlerinden etkilenmi\u015ftir: buna g\u00f6re; ekonomik ili\u015fkiler devlet-\u00f6ncesi top\u00adlumun ba\u011flar\u0131n\u0131 olu\u015fturmaktad\u0131r, ve devlet-\u00f6ncesi ile devlet aras\u0131ndaki ayr\u0131m giderek ekonomik ili\u015fkiler alan\u0131 ile siyasal kurumlar alan\u0131 aras\u0131ndaki ayr\u0131m\u0131 g\u00f6stermek\u00adtedir. Bu noktada geriye gidilerek, Adam Ferguson’un ‘Sivil Toplum Tarihi \u00dczerine Bir Deneme (An Essay on History of Civil Society, 1767.)’ adl\u0131 yap\u0131t\u0131na bak\u0131labilir. Burada sivil toplum ifadesi, siyasal toplum antitezlerin\u00adden \u00e7ok (Hegel’de oldu\u011fu gibi), ya da do\u011fal toplum an\u00adtitezlerinden \u00e7ok (do\u011fal hukuk felsefecilerinde oldu\u011fu gibi), bir ilkel toplum antitezidir ve benzer bir \u00e7er\u00e7e\u00advede Adam Smith taraf\u0131ndan ‘Uygar Toplum’ (= Uygar\u00adla\u015fm\u0131\u015f toplum = Civilized Society) kavram\u0131 ile yerine konulacakt\u0131r (10). \u00abSivil\u00bb s\u0131fat\u0131 \u0130ngilizce’de (Frans\u0131zca ve \u0130talyanca’da da) barbar-olmayan, yani ‘uygar’ anlam\u0131\u00adn\u0131 da ta\u015f\u0131rken, Almanca \u00e7eviride ‘sivil’ (b\u00fcrgerliche = civil; civilized de\u011fil) s\u0131fat\u0131 ile barbar-olmayan ile devlet\u00adolmayan anlamlar\u0131 aras\u0131ndaki belirsizlik ortadan kald\u0131\u00adr\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bu kullan\u0131m\u0131n, Hegel’de de ortaya \u00e7\u0131kan, dev\u00adlet-\u00f6ncesi (siyasal’\u0131n antitezi olarak) ile devlet (do\u011fal’\u0131n antitezi olarak) aras\u0131ndaki gibi, daha ciddi belirsizlikleri de ortadan kald\u0131rd\u0131\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclebilir.<\/p>\n

d \u2014 Daha \u00f6nce de s\u0131k s\u0131k vurguland\u0131\u011f\u0131 gibi, He\u00adgel’in terminolojik yenili\u011fi onun \u00f6zl\u00fc b\u00fct\u00fcnsel yenili\u011fi\u00adnin ger\u00e7ek anlam\u0131n\u0131 \u00f6rtbas etmekte ve devlet-\u00f6ncesi top\u00adlumun bulgu ve \u00e7\u00f6z\u00fcmlemesinde uyumsuzluk yaratmak\u00adtad\u0131r. Zira bu bulgu ve \u00e7\u00f6z\u00fcmleme en az\u0131ndan Locke’ dan beri, do\u011fa durumu ya da do\u011fal toplum ad\u0131 alt\u0131nda olsa bile \u00e7ok daha \u00f6nceden incelenmi\u015fti. Ancak bu uyumsuzluk, Hukuk Felsefesi’nin bir yorumlan\u0131\u015f\u0131nda or\u00adtadan kalkmaktad\u0131r: Hegelci sivil toplum, Locke’dan Fizyokratlara kadar olan toplum kavram\u0131ndan ayr\u0131\u015fa\u00adrak, k\u00f6t\u00fc pozitif kurallar\u0131n zorla y\u00fcklendi\u011fi \u00e7arp\u0131kl\u0131k ve k\u0131s\u0131tlamalardan s\u0131yr\u0131lmas\u0131 gereken bir do\u011fal d\u00fczenin h\u00fck\u00fcm d\u00f6nemi de\u011fildir art\u0131k, ancak; tam aksine, dev\u00adletin en \u00fcst egemenlik d\u00fczeyince d\u00fczenlenmesi, hakimi\u00adyet alt\u0131na al\u0131nmas\u0131 ve feshedilmesi gereken bir \u00abbozuk\u00adlu\u011fun, sefaletin, fiziksel ve ethik \u00e7\u00fcr\u00fckl\u00fc\u011f\u00fcn (11)\u00bb h\u00fc\u00adk\u00fcm d\u00f6nemidir. Yaln\u0131zca bu anlamda Locke’dan Rous\u00adseau’ya ve Fizyokratlara kadar do\u011fal hukuk felsefecileri\u00adnin \u00abdo\u011fal toplumu\u00bb de\u011fil, ama Hegel’in sivil toplumu; bir Marx-\u00f6ncesi kavramd\u0131r. Bununla beraber belirtil\u00admesi gerekir ki, Hegel’in sivil toplum kavram\u0131, daha son\u00adralar\u0131 Marx ve Engels’in \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131nda yer alacak ve b\u00f6ylece daha sonra da ortak kullan\u0131lacak olan sivil toplum kavram\u0131ndan, bir a\u00e7\u0131dan daha geni\u015f, di\u011fer bir a\u00e7\u0131dan ise daha k\u0131s\u0131tl\u0131 olmaktad\u0131r. Daha geni\u015ftir; \u00e7\u00fcnk\u00fc, Hegel’in sivil toplumu yaln\u0131zca ekonomik ili\u015fkiler alan\u0131n\u0131 ve s\u0131n\u0131flar\u0131n olu\u015fumunu de\u011fil, fakat ayn\u0131 zamanda adalet y\u00f6netimi ile, polis g\u00fcc\u00fc ve kurumlar\u0131n [****] \u00f6rg\u00fctlenme\u00adsini, yani geleneksel kamu hukukunun iki \u00e7ehresini de i\u00e7ermektedir. Daha k\u0131s\u0131tl\u0131d\u0131r; \u00e7\u00fcnk\u00fc, Hegel’in \u00fc\u00e7l\u00fc sis\u00adteminde (do\u011fal hukuk felsefecilerinin ikili sistemi de\u00ad\u011fil) sivil toplum, aile ile devlet aras\u0131ndaki ara evreyi te\u015fkil etmektedir, ve bundan dolay\u0131 bug\u00fcnk\u00fc kullan\u0131m\u0131y\u00adla sivil toplumda ve Locke’un do\u011fal toplumundakinin aksine devlet-\u00f6ncesi t\u00fcm kurumlar\u0131 (aile de dahil) ve ili\u015fkilerin t\u00fcm\u00fcn\u00fc i\u00e7ermemektedir. Hegel’de sivil top\u00adlum, liberal devlet ilkelerine g\u00f6re d\u0131\u015fsal d\u00fczenlemeleri ile birlikte bir ekonomik ili\u015fkiler alan\u0131d\u0131r. Ayn\u0131 zamanda da bir burjuva toplumu ve burjuva devletidir. Hegel, si\u00advil toplum \u00e7er\u00e7evesinde ekonomi politik ve siyaset bili-mi ele\u015ftirisini yo\u011funla\u015ft\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r; birincisinde do\u011fal \u00f6zg\u00fcrl\u00fck, ikincisinde ise hukuk devleti ilkelerinden esin\u00adlenmi\u015ftir.<\/p>\n

e \u2014 Devlet-\u00f6ncesi, toplumsal ya\u015fam\u0131n t\u00fcm\u00fcne ya\u00ady\u0131lm\u0131\u015f ve ekonomik ili\u015fkilerin geli\u015fmesinde bir moment olarak, siyasal momentten \u00f6nce gelen ve onu belirleyen; dolay\u0131s\u0131yla toplum-devlet antitezinin iki teriminden bi\u00adrini olu\u015fturan anlamda \u2018sivil toplum’ kavram\u0131, Marx ta\u00adraf\u0131ndan olu\u015fturulmu\u015ftur. Sivil Toplum Marx ve En\u00adgels’in kavramsal sisteminin bir \u00f6gesi haline gelmi\u015ftir. \u00d6yle ki, Marx’\u0131n \u00abYahudi Sorunu\u00bb gibi ilk \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131ndan birinde Hegel’in sivil toplum ile siyasal devlet ayr\u0131m\u0131na atfetti\u011fi nokta, \u2014 Bauer’in Yahudi Sorunu’na ge\u00adtirdi\u011fi \u00e7\u00f6z\u00fcmlemeye kar\u015f\u0131n \u2013 Marx\u2019\u0131n ele\u015ftirisinin te\u00admelini olu\u015fturmaktad\u0131r (12). Engels’de de (Feuerbach \u00fczerine denemede), bu konuda basit ve \u00e7arp\u0131c\u0131 a\u00e7\u0131kl\u0131\u011f\u0131n\u00addan dolay\u0131 en \u00e7ok i\u015faret edilen al\u0131nt\u0131y\u0131 bulabiliriz: \u00abDev\u00adlet, yani siyasal d\u00fczen alan\u0131, ba\u011f\u0131ml\u0131 olan; sivil toplum, yani ekonomik ili\u015fkiler alan\u0131, temel olan \u00f6gedir (13)\u00bb. Sivil toplum-devlet antitezinin \u00f6nemi, bir ba\u015fka ger\u00e7e\u011fe ili\u015fkili olarak da belirmektedir. Bu antitez ayn\u0131 zaman\u00adda yap\u0131 ile \u00fcstyap\u0131 aras\u0131ndaki, sistemin en temel antite\u00adzinin de ifade edildi\u011fi bi\u00e7imlerden biridir. E\u011fer ger\u00e7ek\u00adten siyasal toplum \u00fcstyap\u0131sal momentin tamam\u0131n\u0131 kapsam\u0131yorsa, \u015fu ger\u00e7ektir ki, sivil toplum yap\u0131 ile \u00f6rt\u00fc\u015f\u00admektedir. Marx, Hegel’in sivil toplum \u00e7\u00f6z\u00fcmlemesine at\u0131fta bulundu\u011fu Ekonomi Politi\u011fin Ele\u015ftirisi’ndeki ayn\u0131 al\u0131nt\u0131da, `sivil toplumun anatomisinin ekonomi politi\u00ad\u011fin i\u00e7inde aranmas\u0131 gerekti\u011fini’ belirlemi\u015f ve hemen ard\u0131ndan \u00fcnl\u00fc \u00e7\u00f6z\u00fcmlemelerinden birinde de yap\u0131-\u00fcstyap\u0131 ili\u015fkilerinin tezlerini incelemi\u015ftir (14). Burada Marx’\u0131n konu \u00fczerindeki en \u00f6nemli yorumlar\u0131ndan birine i\u015faret etmemiz gerekir:<\/p>\n

\u00ab\u00d6nceki t\u00fcm tarihsel d\u00f6nemlerde, varolan \u00fcretici g\u00fc\u00e7lerce belirlenen ve daha sonra da bunlar\u0131 belirleyen kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 ili\u015fkiler bi\u00ad\u00e7imi sivil toplum’dur… Burada g\u00f6rm\u00fc\u015f bu\u00adlunmaktay\u0131z ki, bu sivil toplum, t\u00fcm tari\u00adhin ger\u00e7ek kayna\u011f\u0131 ve sahneleni\u015fidir. Yine g\u00f6rmekteyiz ki, ger\u00e7ek ili\u015fkileri d\u0131\u015ftalayan ve devlet ve prenslerin ,g\u00f6steri\u015fli dram\u0131 ile kendini b\u00fct\u00fcnle\u015ftiren ve bug\u00fcne kadar uza\u00adnan tarih kavram\u0131 sa\u00e7mad\u0131r…. Sivil top\u00adlum, \u00fcretici g\u00fc\u00e7lerin geli\u015fmesinin belirli bir a\u015famas\u0131nda bireylerin kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 maddi ili\u015f\u00adkilerinin t\u00fcm\u00fcn\u00fc kapsamaktad\u0131r. Yine belli bir a\u015famadaki ticari ve s\u0131nai ya\u015fam\u0131n t\u00fc\u00adm\u00fcn\u00fc kapsamakta, b\u00f6ylelikle de Devlet’i ve Ulus’u a\u015fmaktad\u0131r. Bu anlamda di\u011fer bir yandan da yine d\u0131\u015f ili\u015fkilerinde kendisini `Ulusall\u0131k’ olarak \u00f6ne s\u00fcrmesi ve i\u00e7erde de kendisini ‘Devlet’ olarak d\u00fczenlemesi gerekmektedir\u00bb (15).<\/p>\n

Gramsci’de Sivil Toplum Kavram\u0131<\/strong><\/p>\n

Do\u011fal Hukuk Felsefecileri’nden Marx’a kadar (16) olan sivil toplum kavram\u0131n\u0131n bu k\u0131sa analizi, bizi, Marx’da ortaya \u00e7\u0131kan sivil toplum ile yap\u0131sal \u00f6ge aras\u0131ndaki \u00f6zde\u015fle\u015ftirmeye y\u00f6neltmektedir. \u0130\u015fte bu \u00f6zde\u015fle\u015ftirme, Gramsci’nin sivil toplum kavram\u0131n\u0131n \u00e7\u00f6z\u00fcmlemesinde \u00e7\u0131k\u0131\u015f noktas\u0131 olarak varsay\u0131labilir. \u00c7\u00fcnk\u00fc, net olarak sivil toplumun niteli\u011finin ve onun sistem i\u00e7inde yerle\u015fiminin \u00f6zelle\u015ftirilmesi ile, Gramsci’nin kuram\u0131 t\u00fcm Marksist gelenek g\u00f6z \u00f6n\u00fcne al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda derin bir yenilik getir\u00admektedir. Gramsci’de sivil toplum yap\u0131sal de\u011fil, fakat \u00fcstyap\u0131sal bir momente aittir. Son y\u0131llarda Gramsci’nin sivil toplum kavram\u0131 \u00fczerine yaz\u0131lm\u0131\u015f \u00e7o\u011fu \u00e7\u00f6z\u00fcmleme\u00adlere ra\u011fmen, bize \u00f6yle g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor ki, Gramsci’nin t\u00fcm kavramsal sisteminin dayand\u0131\u011f\u0131 bu temel nokta \u2014her ne kadar az say\u0131daki birka\u00e7 \u00e7al\u0131\u015fma bu sistem i\u00e7indeki \u00fcstyap\u0131sal momentin \u00f6nemini g\u00f6sterse de (17)\u2014 yeterin\u00adce vurgulanmam\u0131\u015ft\u0131r. Hapishane Defterleri’ndeki \u00f6nemli metinlerden birindeki \u015fu al\u0131nt\u0131ya de\u011finmek yeterli olacakt\u0131r:<\/p>\n

\u00abBu anda yapabilece\u011fimiz, \u00fcstyap\u0131sal iki b\u00fcy\u00fck d\u00fczeyi ay\u0131rmakt\u0131r. Bunlardan birisi; \u00absivil toplum\u00bb, yani genellikle ‘\u00f6zel’ diye an\u0131\u00adlan organizmalar b\u00fct\u00fcn\u00fc, di\u011feri de; \u00absiya\u00adsal toplum\u00bb, ya da ‘devlet’ diye adland\u0131r\u0131la\u00adbilir. Bu iki d\u00fczey bir yanda y\u00f6netici gru\u00adbun toplumsal yap\u0131n\u0131n t\u00fcm\u00fc \u00fczerinde uygulad\u0131\u011f\u0131 \u00abhegemonya\u00bb i\u015flevine, di\u011fer yanda da, devlet ve hukuksal iktidar yoluyla uy\u00adgulanan ‘do\u011frudan egemenlik’ ya da ‘ko\u00admuta’ i\u015flevine tek\u00e2b\u00fcl eder\u00bb (18). <\/p>\n

Buna ek olarak \u00f6nemli bir tarihi \u00f6rnek veren Gramsci i\u00e7in, orta \u00e7a\u011flarda sivil toplum y\u00f6netici grubun egemenlik (hegemonya) ayg\u0131t\u0131 olarak alg\u0131lanan kilisedir ki, bu grup kendi \u00f6z ayg\u0131t\u0131na yani kendi \u00f6z k\u00fclt\u00fcrel ve d\u00fc\u015f\u00fcnsel \u00f6rg\u00fctlenmesine sahip de\u011fildir. Ancak y\u00f6netici olma niteli\u011finden dolay\u0131 evrensel ve dinsel bir \u00f6rg\u00fctlen\u00adme olarak g\u00f6r\u00fclmektedir (19). Bir ba\u015fka deyi\u015fle, \u2014Marx’\u0131n yukardaki al\u0131nt\u0131s\u0131n\u0131 da g\u00f6z \u00f6n\u00fcne al\u0131rsak \u00ad\u015funu s\u00f6ylemek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr; Gramsci i\u00e7in sivil toplum ‘kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 maddi ili\u015fkilerin t\u00fcm\u00fc’n\u00fc de\u011fil, ideolojik-k\u00fcl\u00adt\u00fcrel ili\u015fkilerin t\u00fcm\u00fcn\u00fc; ticari ve s\u0131nai ya\u015fam\u0131n t\u00fcm\u00fc\u00adn\u00fc de\u011fil, tinsel ve d\u00fc\u015f\u00fcncel ya\u015fam\u0131n t\u00fcm\u00fcn\u00fc i\u00e7ermek\u00adtedir. Bu arada Marx’\u0131n dedi\u011fi gibi, sivil toplumun ‘ta\u00adrihin t\u00fcm\u00fcn\u00fcn sergileni\u015fi, ger\u00e7ek yurdu’ oldu\u011fu do\u011fru ise, bu bizi Gramsci’de sivil toplum anlay\u0131\u015f\u0131na g\u00f6re \u015fu soruyu sormaya y\u00f6neltmez mi? ‘Tarihin t\u00fcm\u00fcn\u00fcn sergi\u00adleni\u015fi’, ger\u00e7ek yurdunu ba\u015fka bir yerde mi kulland\u0131? Marx (ve de Engels) ile Gramsci aras\u0131ndaki ili\u015fkiler so\u00adrununu \u015fu \u015fekilde sunabiliriz: Marx ve Gramsci’nin her ikisinde de sivil toplum (Hegel’de oldu\u011fu gibi ‘devlet’ de\u011fil), tarihsel geli\u015fmenin etkin (aktif) ve olumlu (positive) momentini temsil etmektedir. Ancak Marx’da bu etkin ve olumlu moment yap\u0131sal iken, Gramsci’de \u00fcstyap\u0131sald\u0131r. Bir ba\u015fka deyi\u015fle, her ikisinin de vurgulad\u0131klar\u0131 \u015fey art\u0131k, Hegel’in do\u011fal hukuk felsefecilerinin gele\u00adne\u011fini sonu\u00e7land\u0131r\u0131rken vurgulad\u0131\u011f\u0131 gibi devlet de\u011fil, \u00absivil toplum\u00bbdur. \u00d6yle ki, bu, bir \u015fekilde ,Hegel’in kavram\u0131n\u0131 t\u00fcm\u00fcyle tersine \u00e7evirdikleri anlam\u0131na gelir. An\u00adcak farkl\u0131 olarak, Marx’da bu tersine \u00e7evirme \u00fcstyap\u0131\u00adsal ya da ‘ko\u015fullanm\u0131\u015f’ momentten yap\u0131sal (ya da ‘ko\u00ad\u015fullayan’a) ge\u00e7i\u015fi ifade ederken, Gramsci’de bu tersine \u00e7evirme, \u00fcstyap\u0131n\u0131n kendisi i\u00e7inde olu\u015fmaktad\u0131r. Grams\u00adci’nin Marksizminin, devlet kar\u015f\u0131s\u0131nda (vis-\u00e2-vis) sivil topluma yeniden de\u011fer bi\u00e7ilmesi i\u00e7inde yer ald\u0131\u011f\u0131 s\u00f6y\u00adlenirse, Marx ve Gramsci i\u00e7in ayr\u0131 ayr\u0131 sivil toplumun ne anlama geldi\u011finin belirtilmesi ihmal edilmi\u015f olur. Daha a\u00e7\u0131k olarak burada Gramsci’nin Marksizminin red\u00addedilmesi anlam\u0131nda s\u00f6ylenmiyor. Fakat dikkat \u00e7ekil\u00admesi gereken nokta, sivil topluma yeniden de\u011fer bi\u00e7il\u00admesinin onu, Marx’la nas\u0131l birle\u015ftirdi\u011fi ,de\u011fil, nas\u0131l ayr\u0131\u015ft\u0131rd\u0131\u011f\u0131d\u0131r.<\/p>\n

Ger\u00e7ekten, genel olarak bilinenin aksine, Gramsci kendi \u00f6z sivil toplum kavram\u0131n\u0131 Marx’dan de\u011fil, fakat a\u00e7\u0131k olarak \u2014her ne kadar d\u00fc\u015f\u00fcncesinin yanl\u0131 ve tek tarafl\u0131 bir yorumlan\u0131\u015f\u0131 ile de olsa\u2014 Hegel’den t\u00fcretmi\u015ftir. \u00abPast and Present\u00bb (Ge\u00e7mi\u015f ve \u015eimdi)\u2019den bir b\u00f6l\u00fcmde Gramsci, Sivil toplumdan s\u00f6z ederken `Hegel’in onu anlad\u0131\u011f\u0131 gibi,.. ve bu notlarda s\u0131k s\u0131k kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131 y\u00f6nde…’ demekte ve hemen ard\u0131ndan sivil toplumu \u00abtop\u00adlumsal bir grubun toplumun t\u00fcm\u00fc \u00fczerindeki siyasal ve k\u00fclt\u00fcrel hegemonyas\u0131, devletin Ethik bir i\u00e7eri\u011fi ola\u00adrak\u00bb ifade etti\u011fini a\u00e7\u0131klamaktad\u0131r (20). Bu k\u0131sa al\u0131nt\u0131 iki \u00f6nemli noktay\u0131 a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131karmaktad\u0131r :<\/p>\n

1. Gramsci kendi sivil toplum kavram\u0131n\u0131n Hegel’ den t\u00fcredi\u011fini ileri s\u00fcrmektedir.<\/p>\n

2. Gramsci’nin alg\u0131lad\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re, Hegel’in sivil top\u00adlum kavram\u0131 bir \u00fcstyap\u0131sal kavramd\u0131r.<\/p>\n

Bu iki noktadan \u00f6nemli bir sorun ortaya \u00e7\u0131kmaktad\u0131r; bir yanda Gramsci sivil toplum tezini Hegel’den t\u00fc\u00adretmekte ve onu yap\u0131sal de\u011fil, \u00fcstyap\u0131sal momente ait olarak g\u00f6rmektedir. Ancak \u00f6te yanda daha \u00f6nce g\u00f6rd\u00fc\u00ad\u011f\u00fcm\u00fcz gibi, Marx da sivil toplumu t\u00fcm ekonomik ili\u015f\u00adkilerle yani yap\u0131sal moment ile \u00f6zde\u015fle\u015ftirirken, Hegel’in sivil toplumuna at\u0131fta bulunmaktad\u0131r. Bu kar\u015f\u0131tl\u0131\u011f\u0131 ne \u015fekilde a\u00e7\u0131klayabiliriz?. San\u0131r\u0131z tek olas\u0131 a\u00e7\u0131klama, sivil toplumun yaln\u0131zca ekonomik ili\u015fkiler alan\u0131n\u0131 de\u011fil fakat ayn\u0131 zamanda bunlar\u0131n kendili\u011finden olu\u015fan ya da irad\u00ee \u00f6rg\u00fctlenme bi\u00e7imlerini de, yani kurumla\u015fmalar\u0131n ve onlar\u0131n polis devletinde hen\u00fcz olgunla\u015fmam\u0131\u015f ilk kurallar\u0131n\u0131 da i\u00e7erdi\u011fi, Hegel’in Hukuk Felsefesi’nde g\u00f6r\u00fclmektedir. Bu yorum ‘devletin \u00f6zel \u00f6rt\u00fcs\u00fc olarak He\u00adgel’in partiler ve kurumlar doktrini’ sorunu olarak bildirdi\u011fi, Gramsci’nin bir al\u0131nt\u0131s\u0131 ile \u00e7o\u011falt\u0131labilir (21). Gramsci bu .sorunu \u015fu g\u00f6zlemi ile \u00e7\u00f6z\u00fcmlemektedir:<\/p>\n

\u00abHegel, \u00f6zellikle siyasal ve birliksel kurum\u00adlar\u0131n \u00f6nemini vurgulayarak \u2014her ne kadar tarihsel olarak basit ve saf; yani korporatif bir \u00f6rg\u00fct \u00f6rne\u011finden esinlenen mu\u011flak ve kaba bir kurumla\u015fma kavram\u0131 ile de olsa\u2014 \u00adsaf me\u015frutiyeti (yani arada bir toplumun olmad\u0131\u011f\u0131, bireylerin ve h\u00fck\u00fcmetin kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 taraflar olarak yer ald\u0131\u011f\u0131; ‘bir devlet modeli’ni) belirtmemekte ve parti sistemi ile bir\u00adlikte parlementer devleti kuramla\u015ft\u0131rmak\u00adtad\u0131r (22) \u00bb.<\/p>\n

Hegel’in parti rejimi ile birlikte parlementer devleti \u00f6ng\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc yanl\u0131\u015ft\u0131r: (23) ,Hegel’in yaln\u0131zca \u00e7\u0131\u00adkarlar\u0131n temsil edilmesi ile k\u0131s\u0131tl\u0131 olan ve siyasal tem\u00adsili yads\u0131yan anayasal sistemi i\u00e7inde; (24) partilerin temsilcilerinden olu\u015fan bir parlementonun de\u011fil fakat yaln\u0131zca daha a\u015fa\u011f\u0131 bir korporatif meclisin (daha \u00fcst kal\u0131tsal bir meclis ile birlikte) yeri vard\u0131r. Ancak Grams\u00adci’nin Hegel’e at\u0131fta bulunurken, sivil toplumdan \u00abdevletin ethik bir i\u00e7eri\u011fi\u00bb (25) olarak s\u00f6zetti\u011fi k\u0131sa a\u00e7\u0131kla\u00adma tamamen do\u011frudur. E\u011fer Gramsci’nin at\u0131fta bulun\u00addu\u011fu, Hegel’in sivil toplumunu, `gereklilikler sistemi’ olarak de\u011fil \u2014ki, Marx’\u0131n ba\u015flang\u0131\u00e7 noktas\u0131d\u0131r\u2014, fakat ekonomik ili\u015fkiler sistemi ve bunlar\u0131 d\u00fczenleyen kurum\u00adlar\u0131n, Hegel’in belirtti\u011fi gibi aile kurumlar\u0131 ile de birlik\u00adte sivil toplumda derin temelleri olu\u015fan, devletin ethik k\u00f6kenlerini (26), ve yine \u00abdevletin sars\u0131lmaz temellerini\u00bb, \u00abkamu \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn k\u00f6\u015feba\u015f\u0131n\u0131\u00bb (27) olu\u015fturdu\u011funu ka\u00adbul edersek, bu k\u0131sa a\u00e7\u0131klama da tamamen do\u011frudur. K\u0131\u00adsaca Hegel’e at\u0131fta bulunurken, Gramsci’nin d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fc sivil toplum; ba\u015flang\u0131\u00e7 momentinden biri, yani devletin daha sonra hakim olaca\u011f\u0131 kar\u015f\u0131tl\u0131klar\u0131n patlak vermesi de\u011fil, fakat de\u011fi\u015fik \u00e7\u0131karlar\u0131n (kurumla\u015fmalar\u0131n) \u00f6rg\u00fctlenmesi ve d\u00fczenlenmesinin devlete ge\u00e7i\u015fin temelini sa\u011f\u00adlad\u0131\u011f\u0131 andaki son momentten biridir (28).<\/p>\n

\u00abYap\u0131-\u00dcstyap\u0131\u00bb ve \u00abLiderlik-Diktat\u00f6rl\u00fck\u00bb ili\u015fkisi \u0130\u00e7inde Sivil Toplum Momenti<\/strong><\/p>\n

Marx’\u0131n, sivil toplumu yap\u0131 ile \u00f6zde\u015fle\u015ftinmesine kar\u015f\u0131n, Gramsci taraf\u0131ndan, sivil toplumun ‘yap\u0131’dan ‘\u00fcstyap\u0131’ya aktar\u0131lmas\u0131, yap\u0131 ile \u00fcstyap\u0131 aras\u0131ndaki ili\u015f\u00adkilerin Gramscigil kavramla\u015ft\u0131rmas\u0131na temel bir etken olmu\u015ftur. Gramsci’de yap\u0131 ile \u00fcstyap\u0131 ili\u015fkileri sorunu, kendisinin buna verdi\u011fi \u00f6neme kar\u015f\u0131n, bug\u00fcne de\u011fin ye\u00adterli dikkati \u00e7ekememi\u015ftir. San\u0131r\u0131z sivil toplumun \u00f6ne\u00adminin belirlenmesi, bizi do\u011fru bir perspektif ile daha derin bir \u00e7\u00f6z\u00fcmlemeye y\u00f6nlendirmektedir. Bu anlamda, Marx’\u0131n ve Gramsci’nin yap\u0131 ile \u00fcstyap\u0131 ili\u015fkilerinin kavramsalla\u015ft\u0131r\u0131lmalar\u0131 aras\u0131nda temel iki farkl\u0131l\u0131\u011f\u0131n oldu\u011fu\u00adnu kabul ediyoruz.<\/p>\n

\u0130lk olarak her ne kadar yap\u0131 ile \u00fcstyap\u0131, birbirleri ile kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 ili\u015fkiler i\u00e7indeki momentler olarak alg\u0131lan\u0131yor\u00adsa da Marx’a g\u00f6re, birincisi as\u0131l ve ba\u011flay\u0131c\u0131 iken, ikincisi ikincil ve ba\u011f\u0131ml\u0131 oland\u0131r. Bu durum en az\u0131ndan, ol\u00adduk\u00e7a a\u00e7\u0131k olan metne bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda ve motifler sorgu\u00adlanmad\u0131\u011f\u0131nda b\u00f6yledir. Gramsci’de ise bu ‘tamamen tersidir. Marx’\u0131n Ekonomi Politi\u011fin Ele\u015ftirisine Katk\u0131’ya \u00d6n\u00ads\u00f6z’deki \u00fcnl\u00fc sat\u0131rlar\u0131n\u0131 unutmamam\u0131z gerekir: \u00abBu \u00fcre\u00adtim ili\u015fkilerinin t\u00fcm\u00fc, toplumun ekonomik yap\u0131s\u0131n\u0131, be\u00adlirli toplumsal bilin\u00e7 bi\u00e7imlerine tek\u00e2b\u00fcl eden bir hu\u00adkuksal ve siyasal \u00fcstyap\u0131n\u0131n \u00fczerinde y\u00fckseldi\u011fi somut temeli olu\u015fturur\u00bb (29).<\/p>\n

Gramsci, yap\u0131 ile \u00fcstyap\u0131 ili\u015fkilerinin karma\u015f\u0131kl\u0131\u011f\u0131\u00adn\u0131n fark\u0131nda idi ve her zaman basit ve determinist (be\u00adlirlenimci) yorumlamalara kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. 1918’de bir ma\u00adkalede \u015f\u00f6yle demi\u015ftir:<\/p>\n

\u00ab\u00d6nc\u00fcl (ekonomik yap\u0131) ile sonu\u00e7 (siyasal \u00f6rg\u00fctlenme) aras\u0131ndaki ili\u015fkiler hi\u00e7 bir za\u00adman basit ve do\u011frudan de\u011fildir; bir halk\u0131n tarihi yaln\u0131zca ekonomik olgularla belgele\u00adnemez. Bu \u00e7al\u0131\u015fma, nedenleri \u00e7\u00f6zebilmek i\u00e7in karma\u015f\u0131k ve kar\u0131\u015f\u0131k bir \u00e7al\u0131\u015fmad\u0131r ve bunu yapabilmek i\u00e7in de t\u00fcm tinsel ve so\u00admut eylemlerin, derin ve geni\u015f ve de yayg\u0131n bir incelemesi gereklidir\u00bb (30).<\/p>\n

A\u015fa\u011f\u0131daki al\u0131nt\u0131 Hapishane Defterleri’ndeki sorun\u00adsal\u0131 daha \u00f6nceden olu\u015fturmaktad\u0131r; siyasal eylemi (do\u011f\u00adrudan) belirleyen ekonomik yap\u0131 de\u011fil bu yap\u0131n\u0131n ve onun geli\u015fmesini d\u00fczenleyen kurallar\u0131n yorumlan\u0131\u015f\u0131\u00add\u0131r (31). Bu ili\u015fki Hapishane Defterleri’nde aralar\u0131nda en \u00f6nemlilerini a\u015fa\u011f\u0131da s\u0131ral\u0131yaca\u011f\u0131m\u0131z bir dizi antitez ile betimlenmi\u015ftir: ekonomik moment\/ethik-politik mo\u00adment; gereklilik\/\u00f6zg\u00fcrl\u00fck; nesnel\/\u00f6znel, Kan\u0131m\u0131zca bu konudaki en \u00f6nemli b\u00f6l\u00fcm a\u015fa\u011f\u0131dad\u0131r :<\/p>\n

\u00abAr\u0131n\u0131\u015f (catharsis) terimi, salt ekonomik olan bir momentten, ethik-politik bir mo\u00admente ge\u00e7i\u015fi, yani yap\u0131n\u0131n insanlar\u0131n bilin\u00adcinde ge\u00e7irdi\u011fi bir d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcmle, \u00fcstyap\u0131 haline geli\u015fini anlatmak \u00fczere kullan\u0131labilir. Bu ayn\u0131 zamanda nesnelden \u00f6znele, gereklilikten \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011fe ge\u00e7i\u015fi de temsil eder\u00bb (32).<\/p>\n

Bu \u00fc\u00e7 antitezin herbirinde de, as\u0131l ve ba\u011flay\u0131c\u0131 mo\u00adment \u00fcstyap\u0131d\u0131r. \u00dcstyap\u0131sal iki momentten, yani ‘onay’ ve ‘g\u00fc\u00e7’ den ise biri olumlu (positive) iken di\u011feri olum\u00adsuz (negative) ifade ta\u015f\u0131maktad\u0131r, ve bu antitezlerde g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde tutulan her zaman birinci momenttir. \u00dcstyap\u0131 ar\u0131n\u0131\u015f momentidir. Yani Hegelci tarzda, \u00abgereklili\u011fin bilin\u00e7lili\u011fi\u00bb olarak alg\u0131lanan, gereklili\u011fin \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011fe d\u00f6\u00adn\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fc momenttir. Bu ,d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm ethik-politik momen\u00adtin bir sonucu olarak ortaya \u00e7\u0131kmaktad\u0131r. \u00d6zg\u00fcn bir ta\u00adrihsel durumu niteleyen maddi ‘ko\u015fullar\u0131n t\u00fcm\u00fc olarak alg\u0131lanan gereklilik, yine yap\u0131n\u0131n bir par\u00e7as\u0131 olarak yo\u00adrumlanan (varsay\u0131lan) tarihsel ge\u00e7mi\u015fe \u00f6z\u00fcmsetilmi\u015f\u00adtir (33). Hem tarihsel ge\u00e7mi\u015f hem de varolan toplum\u00adsal ili\u015fkiler, Gramsci’nin \u00abortak irade\u00bb i\u00e7inde saptad\u0131\u00ad\u011f\u0131 etkili tarihsel \u00f6zne taraf\u0131ndan tan\u0131nan nesnel ko\u015ful\u00adlan olu\u015ftururlar. Yaln\u0131zca bu nesnel ko\u015fullar tan\u0131nd\u0131\u011f\u0131 zaman etkili \u00f6zne \u00f6zg\u00fcr olabilir, ve ger\u00e7ekli\u011fe d\u00f6n\u00fc\u015fe\u00adbilir. Daha da \u00f6te maddi ko\u015fullar\u0131n tan\u0131nd\u0131\u011f\u0131 anda, bunlar arzulanan herhangi bir ama\u00e7 i\u00e7in ara\u00e7 haline d\u00fc\u015f\u00fc\u00adr\u00fclmektedirler: \u00abYap\u0131 insan\u0131 bask\u0131 alt\u0131nda tutan, onu ken\u00addi i\u00e7inde eriten ve edilgenli\u011fe mahkum eden d\u0131\u015fsal bir ko\u015ful (bask\u0131) olmaktan \u00e7\u0131kar; ve yeni bir ethik-politik bi\u00e7im yaratmaya yarayan bir \u00f6zg\u00fcrl\u00fck arac\u0131na ve yeni ki\u015fisel giri\u015fimlerin bir kayna\u011f\u0131 haline d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcr.\u00bb (34) Yap\u0131 ile \u00fcstyap\u0131 ili\u015fkileri, do\u011falc\u0131 (naturalistic) bir ba\u00adk\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131 i\u00e7inde varsay\u0131ld\u0131\u011f\u0131 zaman, bir neden-sonu\u00e7 ili\u015f\u00adkisi olarak yorumlan\u0131r, ve bu da onu tarihsel kadercili\u011fe y\u00f6neltir (35). Fakat etkili tarihsel \u00f6zne ve ‘ortak istek’ bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131 i\u00e7inde varsay\u0131ld\u0131\u011f\u0131 zaman, bir ara\u00e7-ama\u00e7 ili\u015f\u00adkisine d\u00f6n\u00fc\u015fmektedir. Yap\u0131n\u0131n kendisini bir ara\u00e7 olarak kullanarak \u00fcstyap\u0131sal evre i\u00e7inde i\u015fleyen ve amac\u0131 tan\u0131yan ve izleyen, etkili tarihsel \u00f6znedir. Dolay\u0131s\u0131yla ya\u00adp\u0131 art\u0131k tarihin ba\u011flay\u0131c\u0131 momenti de\u011fil, ama ba\u011f\u0131ml\u0131 olan\u0131 haline gelmi\u015ftir. Yap\u0131-\u00fcstyap\u0131 antitezinin kavram\u00adsal ge\u00e7i\u015fi \u015fu \u015fekilde \u00f6zetlenebilir: ethik-politik moment gereklili\u011fin (maddi ko\u015fullar\u0131n) bilin\u00e7lili\u011fi \u015feklinde alg\u0131lanan \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn momenti olarak, ekonomik momenti, etkili tarihsel \u00f6znenin nesnelli\u011fi tan\u0131mas\u0131 yolu ile egemenli\u011fi alt\u0131na almaktad\u0131r. Bu tan\u0131ma yolu ile maddi ko\u015fullar bir eylem arac\u0131na d\u00f6n\u00fc\u015fmekte ve bu sayede ar\u00adzulanan amaca ula\u015f\u0131lmaktad\u0131r.<\/p>\n

\u0130kinci olarak Gramsci, \u00fcstyap\u0131 alan\u0131 i\u00e7inde sivil toplum ve devlet momentleri aras\u0131nda geli\u015ftirdi\u011fi ikinci bir antitezi de, yap\u0131 ile \u00fcstyap\u0131 aras\u0131ndaki temel antite\u00adze eklemektedir (36). Bu iki terimden birincisi her za\u00adman olumlu, ikincisi ise olumsuz momenttir. Bu, Guicci\u00adardini’nin devletin mutlak olarak fiziksel g\u00fcce (bask\u0131ya) ve dine gereksinimi oldu\u011fu yolundaki \u00f6nermesini Grams\u00adci’nin yorumlayarak olu\u015fturdu\u011fu kar\u015f\u0131tlar listesinde a\u00e7\u0131k\u00e7a g\u00f6sterilmi\u015ftir :<\/p>\n

\u00abGuicciardini’nin form\u00fcl\u00fc, k\u00fc\u00e7\u00fck \u00f6l\u00e7ekli \u00e7e\u00ad\u015fitli di\u011fer form\u00fcller ile yorumlanabilir g\u00fc\u00e7 ve onay; bask\u0131 ve ikna; devlet ve klise; si\u00adyasal toplum ve sivil toplum; politika ve ahlak (Croce’nin ethik politik tarihi); ka\u00adnun ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fck; d\u00fczen ve \u00f6z-disiplin; ya da (biraz da liberalli\u011fin \u00fcst\u00fc kapal\u0131 yarg\u0131s\u0131yla) \u015fiddet ve hile\u00bb. (37)<\/p>\n

Gramsci, hapishane mektuplar\u0131ndan birisinde (7 Eyl\u00fcl 1931), ayd\u0131nlar \u00fczerindeki ara\u015ft\u0131rmas\u0131n\u0131n konusundan s\u00f6z ederken, \u015f\u00fcphesiz ki Marx’\u0131n ,devlet kavram\u0131na at\u0131fta bulunmaktad\u0131r :<\/p>\n

\u00abBu ara\u015ft\u0131rma ayn\u0131 zamanda, genellikle si\u00adyasal toplum ile sivil toplum aras\u0131ndaki bir denge olarak de\u011fil, fakat do\u011frudan do\u011fruya siyasal toplum \u2014yani bir diktatora, ya da kit\u00adleleri belirli bir ekonomi ve \u00fcretim tipine [*****] uyumlu \u015fekilde kontrol etmek i\u00e7in kullan\u0131\u00adlan bir di\u011fer bask\u0131 ayg\u0131t\u0131\u2014 olarak alg\u0131lanan devlet kavram\u0131 ile de ilgili olacakt\u0131r\u00bb. (38)<\/p>\n

\u015euras\u0131 do\u011frudur ki, Marx’\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcncesinde, devlet \u2014her ne kadar bir bask\u0131c\u0131 g\u00fc\u00e7 olarak alg\u0131lansa da\u2014 ken\u00addi i\u00e7inde \u00fcstyap\u0131sal momenti kapsamaktad\u0131r. Yine bu moment ideolojileri de i\u00e7ermektedir. Ancak \u015fu da do\u011frudur ki, Ekonomi Politi\u011fin Ele\u015ftirisine Katk\u0131’n\u0131n \u00f6ns\u00f6z\u00fcndeki daha \u00f6nce verilen al\u0131nt\u0131da (Gramsci taraf\u0131ndan iyi bilinen ve Alman \u0130deolojisi\u2019nin ilk b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde, bunu daha \u00f6nceden bilse bile bir onaylama buldu\u011fu (39), ayn\u0131 ikincil momentin i\u00e7inde, bir ikincil moment olarak, \u0130deolojiler her zaman kurumlardan sonra gelmektedir\u00adler, \u00e7\u00fcnk\u00fc bunlar s\u0131n\u0131f egemenli\u011finin yeniden kurulu\u015f-sonras\u0131 ve gizlenmi\u015f-gizleyen yasalla\u015ft\u0131rmalar\u0131 ola\u00adrak varsay\u0131lmaktad\u0131rlar. Marx’\u0131n bu tezi otoriterce bir yorumlan\u0131\u015f ta\u015f\u0131maktad\u0131r. Bu da en az\u0131ndan \u0130talyan kuramsal marksizminde, Labriola’n\u0131n \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131nda b\u00f6yle\u00addir. Labriola, ekonomik yap\u0131n\u0131n ilk elde ve do\u011frudan insanlar aras\u0131nda uyruklu\u011fun kural ve bi\u00e7imlerini, ya\u00adni yasa (t\u00f6reler) ve devleti, \u2018ikinci elde\u2019 ve \u2018dolayl\u0131\u2019 ola\u00adrak da dinin ve bilimin \u00fcretilmesinde imge ve d\u00fc\u015f\u00fcnce\u00adnin nesnelerini belirledi\u011fini a\u00e7\u0131klamaktad\u0131r (40). Grams\u00adci’de ideolojiler ve kurumlar aras\u0131ndaki ili\u015fki, bir kar\u00ad\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 eylem \u015femas\u0131 i\u00e7inde de olsa, tersine \u00e7evrilmi\u015ftir: ideolojiler tarihin birincil, kurumlar ise ikincil moment\u00adleri durumuna gelirler. Sivil toplum momentin gereklilik\u00adten \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011fe ge\u00e7i\u015fin yer ald\u0131\u011f\u0131 moment olarak alg\u0131lan\u00add\u0131\u011f\u0131nda sivil toplumda tarihsel k\u00f6kleri olan ideolojiler, maddi ko\u015fullarca tarihsel olarak olu\u015fmu\u015f bir erk\u2019in art\u0131k yeniden kurulu\u015f-sonras\u0131 bir yasalla\u015ft\u0131rmas\u0131 de\u011fil, daha \u00f6nceden olu\u015fmu\u015f bir erk\u2019i yasalla\u015ft\u0131rmaktan \u00f6te, yeni bir tarih yaratmaya ve yeni bir erk’in olu\u015fmas\u0131nda etken olmaya yeterli g\u00fc\u00e7ler olarak g\u00f6r\u00fclmektedir.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Toplumdan Devlete ve Devletten Topluma Hobbes’tan Hegel’e, \u00e7a\u011fda\u015f siyasal d\u00fc\u015f\u00fcnce \u2014 farkl\u0131 \u00e7\u00f6z\u00fcmlemelere ra\u011fmen \u2014 s\u00fcrekli ortak bir e\u011filim ile, devleti ya da siyasal toplumu, do\u011fa durumuna (ya da do\u011fal topluma) ba\u011fl\u0131 olarak, ussal bir varl\u0131k varsay\u0131lan insan\u0131n ortak ve kollektif ya\u015fam\u0131n\u0131n en y\u00fcksek ve en son a\u015famas\u0131, d\u00fczensiz g\u00fc\u00e7 egemenli\u011finin denetlenmi\u015f bir \u00f6z\u00adg\u00fcrl\u00fc\u011fe d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fc […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[162],"tags":[],"class_list":{"0":"post-4856","1":"post","2":"type-post","3":"status-publish","4":"format-standard","6":"category-antonio-gramsci"},"yoast_head":"\nGramsci ve Sivil Toplum Kavram\u0131 (1.B\u00f6l\u00fcm) | Norberto Bobbio - narteks.net<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2011\/01\/27\/gramsci-ve-sivil-toplum-kavrami-1bolum-norberto-bobbio\/\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"tr_TR\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"Gramsci ve Sivil Toplum Kavram\u0131 (1.B\u00f6l\u00fcm) | Norberto Bobbio\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"Toplumdan Devlete ve Devletten Topluma Hobbes’tan Hegel’e, \u00e7a\u011fda\u015f siyasal d\u00fc\u015f\u00fcnce \u2014 farkl\u0131 \u00e7\u00f6z\u00fcmlemelere ra\u011fmen \u2014 s\u00fcrekli ortak bir e\u011filim ile, devleti ya da siyasal toplumu, do\u011fa durumuna (ya da do\u011fal topluma) ba\u011fl\u0131 olarak, ussal bir varl\u0131k varsay\u0131lan insan\u0131n ortak ve kollektif ya\u015fam\u0131n\u0131n en y\u00fcksek ve en son a\u015famas\u0131, d\u00fczensiz g\u00fc\u00e7 egemenli\u011finin denetlenmi\u015f bir \u00f6z\u00adg\u00fcrl\u00fc\u011fe d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fc […]\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2011\/01\/27\/gramsci-ve-sivil-toplum-kavrami-1bolum-norberto-bobbio\/\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"narteks.net\" \/>\n<meta property=\"article:published_time\" content=\"2011-01-27T08:44:30+00:00\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"http:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/e\/e6\/Gramsci.png\/200px-Gramsci.png\" \/>\n<meta name=\"author\" content=\"Tar\u0131k\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:creator\" content=\"@narteks\" \/>\n<meta name=\"twitter:site\" content=\"@narteks\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Yazan:\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"Tar\u0131k\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:label2\" content=\"Tahmini okuma s\u00fcresi\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data2\" content=\"34 dakika\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\/\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"Article\",\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2011\/01\/27\/gramsci-ve-sivil-toplum-kavrami-1bolum-norberto-bobbio\/#article\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2011\/01\/27\/gramsci-ve-sivil-toplum-kavrami-1bolum-norberto-bobbio\/\"},\"author\":{\"name\":\"Tar\u0131k\",\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/#\/schema\/person\/61f37d9834294b72d31d274e7ed79bca\"},\"headline\":\"Gramsci ve Sivil Toplum Kavram\u0131 (1.B\u00f6l\u00fcm) | Norberto Bobbio\",\"datePublished\":\"2011-01-27T08:44:30+00:00\",\"mainEntityOfPage\":{\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2011\/01\/27\/gramsci-ve-sivil-toplum-kavrami-1bolum-norberto-bobbio\/\"},\"wordCount\":6805,\"commentCount\":0,\"publisher\":{\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/#organization\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2011\/01\/27\/gramsci-ve-sivil-toplum-kavrami-1bolum-norberto-bobbio\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"http:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/e\/e6\/Gramsci.png\/200px-Gramsci.png\",\"articleSection\":[\"Antonio GRAMSC\u0130\"],\"inLanguage\":\"tr\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"CommentAction\",\"name\":\"Comment\",\"target\":[\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2011\/01\/27\/gramsci-ve-sivil-toplum-kavrami-1bolum-norberto-bobbio\/#respond\"]}]},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2011\/01\/27\/gramsci-ve-sivil-toplum-kavrami-1bolum-norberto-bobbio\/\",\"url\":\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2011\/01\/27\/gramsci-ve-sivil-toplum-kavrami-1bolum-norberto-bobbio\/\",\"name\":\"Gramsci ve Sivil Toplum Kavram\u0131 (1.B\u00f6l\u00fcm) | Norberto Bobbio - narteks.net\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2011\/01\/27\/gramsci-ve-sivil-toplum-kavrami-1bolum-norberto-bobbio\/#primaryimage\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2011\/01\/27\/gramsci-ve-sivil-toplum-kavrami-1bolum-norberto-bobbio\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"http:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/e\/e6\/Gramsci.png\/200px-Gramsci.png\",\"datePublished\":\"2011-01-27T08:44:30+00:00\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2011\/01\/27\/gramsci-ve-sivil-toplum-kavrami-1bolum-norberto-bobbio\/#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"tr\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2011\/01\/27\/gramsci-ve-sivil-toplum-kavrami-1bolum-norberto-bobbio\/\"]}]},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"tr\",\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2011\/01\/27\/gramsci-ve-sivil-toplum-kavrami-1bolum-norberto-bobbio\/#primaryimage\",\"url\":\"http:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/e\/e6\/Gramsci.png\/200px-Gramsci.png\",\"contentUrl\":\"http:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/e\/e6\/Gramsci.png\/200px-Gramsci.png\"},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2011\/01\/27\/gramsci-ve-sivil-toplum-kavrami-1bolum-norberto-bobbio\/#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Anasayfa\",\"item\":\"https:\/\/narteks.net\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"Gramsci ve Sivil Toplum Kavram\u0131 (1.B\u00f6l\u00fcm) | Norberto Bobbio\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/#website\",\"url\":\"https:\/\/narteks.net\/\",\"name\":\"narteks.net\",\"description\":\"K\u00fclt\u00fcr Sanat Edebiyat Felsefe\",\"publisher\":{\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/#organization\"},\"alternateName\":\"K\u00fclt\u00fcr Sanat Edebiyat Felsefe\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\/\/narteks.net\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"tr\"},{\"@type\":\"Organization\",\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/#organization\",\"name\":\"narteks.net\",\"url\":\"https:\/\/narteks.net\/\",\"logo\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"tr\",\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/#\/schema\/logo\/image\/\",\"url\":\"https:\/\/narteks.net\/wp-content\/uploads\/narteks.png\",\"contentUrl\":\"https:\/\/narteks.net\/wp-content\/uploads\/narteks.png\",\"width\":300,\"height\":90,\"caption\":\"narteks.net\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/#\/schema\/logo\/image\/\"},\"sameAs\":[\"https:\/\/x.com\/narteks\",\"https:\/\/instagram.com\/narteksnet\"]},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/#\/schema\/person\/61f37d9834294b72d31d274e7ed79bca\",\"name\":\"Tar\u0131k\",\"image\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"tr\",\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/#\/schema\/person\/image\/\",\"url\":\"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/50865afb55632c4ae467e0af0930f6510aa2297d8014be502a55b14f3b7550cf?s=96&d=mm&r=g\",\"contentUrl\":\"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/50865afb55632c4ae467e0af0930f6510aa2297d8014be502a55b14f3b7550cf?s=96&d=mm&r=g\",\"caption\":\"Tar\u0131k\"},\"sameAs\":[\"http:\/\/narteks.net\"],\"url\":\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/author\/narbak\/\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO Premium plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Gramsci ve Sivil Toplum Kavram\u0131 (1.B\u00f6l\u00fcm) | Norberto Bobbio - narteks.net","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2011\/01\/27\/gramsci-ve-sivil-toplum-kavrami-1bolum-norberto-bobbio\/","og_locale":"tr_TR","og_type":"article","og_title":"Gramsci ve Sivil Toplum Kavram\u0131 (1.B\u00f6l\u00fcm) | Norberto Bobbio","og_description":"Toplumdan Devlete ve Devletten Topluma Hobbes’tan Hegel’e, \u00e7a\u011fda\u015f siyasal d\u00fc\u015f\u00fcnce \u2014 farkl\u0131 \u00e7\u00f6z\u00fcmlemelere ra\u011fmen \u2014 s\u00fcrekli ortak bir e\u011filim ile, devleti ya da siyasal toplumu, do\u011fa durumuna (ya da do\u011fal topluma) ba\u011fl\u0131 olarak, ussal bir varl\u0131k varsay\u0131lan insan\u0131n ortak ve kollektif ya\u015fam\u0131n\u0131n en y\u00fcksek ve en son a\u015famas\u0131, d\u00fczensiz g\u00fc\u00e7 egemenli\u011finin denetlenmi\u015f bir \u00f6z\u00adg\u00fcrl\u00fc\u011fe d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fc […]","og_url":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2011\/01\/27\/gramsci-ve-sivil-toplum-kavrami-1bolum-norberto-bobbio\/","og_site_name":"narteks.net","article_published_time":"2011-01-27T08:44:30+00:00","og_image":[{"url":"http:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/e\/e6\/Gramsci.png\/200px-Gramsci.png","type":"","width":"","height":""}],"author":"Tar\u0131k","twitter_card":"summary_large_image","twitter_creator":"@narteks","twitter_site":"@narteks","twitter_misc":{"Yazan:":"Tar\u0131k","Tahmini okuma s\u00fcresi":"34 dakika"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"Article","@id":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2011\/01\/27\/gramsci-ve-sivil-toplum-kavrami-1bolum-norberto-bobbio\/#article","isPartOf":{"@id":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2011\/01\/27\/gramsci-ve-sivil-toplum-kavrami-1bolum-norberto-bobbio\/"},"author":{"name":"Tar\u0131k","@id":"https:\/\/narteks.net\/#\/schema\/person\/61f37d9834294b72d31d274e7ed79bca"},"headline":"Gramsci ve Sivil Toplum Kavram\u0131 (1.B\u00f6l\u00fcm) | Norberto Bobbio","datePublished":"2011-01-27T08:44:30+00:00","mainEntityOfPage":{"@id":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2011\/01\/27\/gramsci-ve-sivil-toplum-kavrami-1bolum-norberto-bobbio\/"},"wordCount":6805,"commentCount":0,"publisher":{"@id":"https:\/\/narteks.net\/#organization"},"image":{"@id":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2011\/01\/27\/gramsci-ve-sivil-toplum-kavrami-1bolum-norberto-bobbio\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"http:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/e\/e6\/Gramsci.png\/200px-Gramsci.png","articleSection":["Antonio GRAMSC\u0130"],"inLanguage":"tr","potentialAction":[{"@type":"CommentAction","name":"Comment","target":["https:\/\/narteks.net\/index.php\/2011\/01\/27\/gramsci-ve-sivil-toplum-kavrami-1bolum-norberto-bobbio\/#respond"]}]},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2011\/01\/27\/gramsci-ve-sivil-toplum-kavrami-1bolum-norberto-bobbio\/","url":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2011\/01\/27\/gramsci-ve-sivil-toplum-kavrami-1bolum-norberto-bobbio\/","name":"Gramsci ve Sivil Toplum Kavram\u0131 (1.B\u00f6l\u00fcm) | Norberto Bobbio - narteks.net","isPartOf":{"@id":"https:\/\/narteks.net\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2011\/01\/27\/gramsci-ve-sivil-toplum-kavrami-1bolum-norberto-bobbio\/#primaryimage"},"image":{"@id":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2011\/01\/27\/gramsci-ve-sivil-toplum-kavrami-1bolum-norberto-bobbio\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"http:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/e\/e6\/Gramsci.png\/200px-Gramsci.png","datePublished":"2011-01-27T08:44:30+00:00","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2011\/01\/27\/gramsci-ve-sivil-toplum-kavrami-1bolum-norberto-bobbio\/#breadcrumb"},"inLanguage":"tr","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/narteks.net\/index.php\/2011\/01\/27\/gramsci-ve-sivil-toplum-kavrami-1bolum-norberto-bobbio\/"]}]},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"tr","@id":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2011\/01\/27\/gramsci-ve-sivil-toplum-kavrami-1bolum-norberto-bobbio\/#primaryimage","url":"http:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/e\/e6\/Gramsci.png\/200px-Gramsci.png","contentUrl":"http:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/thumb\/e\/e6\/Gramsci.png\/200px-Gramsci.png"},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2011\/01\/27\/gramsci-ve-sivil-toplum-kavrami-1bolum-norberto-bobbio\/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Anasayfa","item":"https:\/\/narteks.net\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Gramsci ve Sivil Toplum Kavram\u0131 (1.B\u00f6l\u00fcm) | Norberto Bobbio"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/narteks.net\/#website","url":"https:\/\/narteks.net\/","name":"narteks.net","description":"K\u00fclt\u00fcr Sanat Edebiyat Felsefe","publisher":{"@id":"https:\/\/narteks.net\/#organization"},"alternateName":"K\u00fclt\u00fcr Sanat Edebiyat Felsefe","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/narteks.net\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"tr"},{"@type":"Organization","@id":"https:\/\/narteks.net\/#organization","name":"narteks.net","url":"https:\/\/narteks.net\/","logo":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"tr","@id":"https:\/\/narteks.net\/#\/schema\/logo\/image\/","url":"https:\/\/narteks.net\/wp-content\/uploads\/narteks.png","contentUrl":"https:\/\/narteks.net\/wp-content\/uploads\/narteks.png","width":300,"height":90,"caption":"narteks.net"},"image":{"@id":"https:\/\/narteks.net\/#\/schema\/logo\/image\/"},"sameAs":["https:\/\/x.com\/narteks","https:\/\/instagram.com\/narteksnet"]},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/narteks.net\/#\/schema\/person\/61f37d9834294b72d31d274e7ed79bca","name":"Tar\u0131k","image":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"tr","@id":"https:\/\/narteks.net\/#\/schema\/person\/image\/","url":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/50865afb55632c4ae467e0af0930f6510aa2297d8014be502a55b14f3b7550cf?s=96&d=mm&r=g","contentUrl":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/50865afb55632c4ae467e0af0930f6510aa2297d8014be502a55b14f3b7550cf?s=96&d=mm&r=g","caption":"Tar\u0131k"},"sameAs":["http:\/\/narteks.net"],"url":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/author\/narbak\/"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4856","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=4856"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4856\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=4856"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=4856"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=4856"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}