![](\"images\/stories\/engels.jpg\")
“RUSYA’DAK\u0130 TOPLUMSAL \u0130L\u0130\u015eK\u0130LER”E SONS\u00d6Z[273]<\/p>\n“RUSYA’DAK\u0130 TOPLUMSAL \u0130L\u0130\u015eK\u0130LER”E SONS\u00d6Z[273]<\/p>\n
S\u00f6ze, Bay Pyotr Tka\u00e7ov’un, s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn tam anlam\u0131yla bir bakuninci, yani bir anar\u015fist olmay\u0131p, bir “blankici” olma iddias\u0131 ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirten bir d\u00fczeltme ile ba\u015flamal\u0131y\u0131m. Bu hata \u00e7ok do\u011fald\u0131, \u00e7\u00fcnk\u00fc ad\u0131 ge\u00e7en bay, zaman\u0131n Rus m\u00fclteci adetleri uyar\u0131nca, Bat\u0131 Avrupa’ya, Rus m\u00fcltecilerinin t\u00fcm\u00fcyle dayan\u0131\u015fma i\u00e7inde oldu\u011funu duyurmu\u015f ve kendisine ait bir bro\u015f\u00fcrde,[274] benim ele\u015ftirime kar\u015f\u0131, Bakunin ve ortaklar\u0131n\u0131 sanki bu ele\u015ftiri ki\u015fi olarak kendisine y\u00f6neltilmi\u015f\u00e7esine savunmu\u015ftu. (sayfa 475)
Benimle giri\u015fti\u011fi polemikte savundu\u011fu Rus kom\u00fcnist k\u00f6y toplulu\u011funa ili\u015fkin g\u00f6r\u00fc\u015fler, asl\u0131nda Herzen’in g\u00f6r\u00fc\u015fleriydi. Bir devrimci olarak abart\u0131lan pan-slavist bir yazar olan Herzen, Haxthausen’in Rusya \u0130ncelemeleri’nden, kendi malikanesindeki serflerin \u00f6zel m\u00fclkiyete sahip olmay\u0131p ekili topraklan ve meralar\u0131 zaman zaman aralar\u0131nda tekrar payla\u015ft\u0131rd\u0131klar\u0131n\u0131 \u00f6\u011frenmi\u015fti. Kurgu yazar\u0131 olarak, \u00e7ok ge\u00e7meden herkesin \u00f6\u011frendi\u011fi \u015feyi, toprak \u00fczerindeki ortak m\u00fclkiyetin ilkel zamanlarda Cermenler, Keltler ve Hintliler, k\u0131sacas\u0131 b\u00fct\u00fcn Indo-Avrupal\u0131 halklar aras\u0131nda egemen olan, Hindistan’da h\u00e2l\u00e2 varolan, \u0130rlanda ve \u0130sko\u00e7ya’da daha yak\u0131n ge\u00e7mi\u015fte zorla yokedilmi\u015f olan ve Almanya’da bug\u00fcn bile \u015furada burada h\u00e2l\u00e2 g\u00f6r\u00fclen ve asl\u0131nda geli\u015fmenin belli bir a\u015famas\u0131nda, b\u00fct\u00fcn halklar i\u00e7in ortak bir olgu olan ve \u00f6lmekte olan bir tasarruf bi\u00e7imi oldu\u011funu \u00f6\u011frenmesine gerek yoktu. Ama olsa olsa s\u00f6zde-sosyalist bir pan-slavist olarak, k\u00f6y toplulu\u011funu, tamam\u0131yla yozla\u015fm\u0131\u015f ve eskimi\u015f Bat\u0131y\u0131 gerekti\u011finde silah zoruyla gen\u00e7le\u015ftirmekle ve yeniden hayata getirmekle g\u00f6revli kendi “kutsal” Rusya’s\u0131n\u0131 ve onun bu g\u00f6revini, \u00e7\u00fcr\u00fcm\u00fc\u015f Bat\u0131ya daha da parlak bir bi\u00e7imde g\u00f6stermenin bir bahanesi olarak g\u00f6rd\u00fc. Bir i\u015fe yaramaz hale gelmi\u015f Frans\u0131zlar\u0131n ve \u0130ngilizlerin b\u00fct\u00fcn \u00e7abalamalar\u0131na kar\u015f\u0131n yapamad\u0131klar\u0131 \u015fey, Ruslar\u0131n kendi \u00fclkesinde haz\u0131r duruyordu.
“K\u00f6y toplulu\u011funu muhafaza etmek ve ki\u015fiye \u00f6zg\u00fcrl\u00fck vermek, ulusal birli\u011fi koruyarak k\u00f6y\u00fcn \u00f6zy\u00f6netimini kentlere ve t\u00fcm devlete kadar geni\u015fletmek – Rusya’n\u0131n gelece\u011fini ilgilendiren sorun, yani \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fc Bat\u0131l\u0131lar\u0131n zihinlerini me\u015fgul eden ve kurcalayan toplumsal \u00e7at\u0131\u015fk\u0131 sorunu i\u015fte budur.” (Herzen, Linton’a Mektuplar.)[276]
Dolay\u0131s\u0131yla, Rusya h\u00e2l\u00e2 siyasal bir sorunla kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya olabilir, ama “toplumsal sorun” \u00e7\u00f6z\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr.
Herzen’in k\u00f6r\u00fc k\u00f6r\u00fcne yanda\u015f\u0131 olan Tka\u00e7ov, ayn\u0131 basit g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc benimsedi. 1875’te Rusya’daki “toplumsal sorun”un \u00e7\u00f6z\u00fclm\u00fc\u015f bulundu\u011funu art\u0131k iddia edememekle birlikte, hepsi de do\u011fu\u015ftan kom\u00fcnist olan Rus k\u00f6yl\u00fclerinin sosyalizme \u00e7ok yak\u0131n olduklar\u0131n\u0131, ve \u00fcstelik, Bat\u0131 Avrupa’n\u0131n zavall\u0131, tanr\u0131n\u0131n terketti\u011fi proleterlerinden \u00e7ok daha iyi bir ya\u015fama sahip olduklar\u0131n\u0131 s\u00f6yl\u00fcyordu. Y\u00fczy\u0131ll\u0131k devrimci eyleme (sayfa 476) sahip Frans\u0131z cumhuriyet\u00e7ileri, kendi halk\u0131n\u0131 siyasal anlamda se\u00e7kin insanlar olarak g\u00f6r\u00fcrken, zaman\u0131n bir\u00e7ok Rus sosyalisti de, Rusya’n\u0131n toplumsal anlamda se\u00e7kin halk oldu\u011funu ilan ediyordu; eski iktisat d\u00fcnyas\u0131n\u0131n yenilenmesi, Bat\u0131 Avrupa proletaryas\u0131n\u0131n m\u00fccadelesinden de\u011fil, Rus k\u00f6yl\u00fcs\u00fcn\u00fcn ba\u011fr\u0131ndan do\u011facakt\u0131. Benim ele\u015ftirim bu \u00e7ocuk\u00e7a g\u00f6r\u00fc\u015fe kar\u015f\u0131 y\u00f6neltilmi\u015fti.
Ama Rus k\u00f6y toplulu\u011fu, Herzen’lerden ve Tka\u00e7ov’lardan kat kat \u00fcst\u00fcn kimselerin de dikkatini \u00e7ekmi\u015f ve takdirini kazanm\u0131\u015ft\u0131. Rusya’n\u0131n kendisine \u00e7ok \u015fey bor\u00e7lu oldu\u011fu ve Sibirya’da Yakutlar aras\u0131ndaki uzun s\u00fcrg\u00fcn y\u0131llar\u0131 ile yava\u015f yava\u015f \u00f6ld\u00fcr\u00fcl\u00fc\u015f\u00fc “Kurtar\u0131c\u0131” Aleksand\u0131r II’nin an\u0131s\u0131 \u00fczerinde kara bir leke olarak kalacak olan b\u00fcy\u00fck d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr Nikolay \u00c7erni\u015fevski de bunlar aras\u0131ndayd\u0131.
Rusya’y\u0131 Bat\u0131 Avrupa’dan ay\u0131ran entelekt\u00fcel s\u0131n\u0131r y\u00fcz\u00fcnden, \u00c7erni\u015fevski, Marx’\u0131n yap\u0131tlar\u0131ndan hi\u00e7 birisini okumam\u0131\u015ft\u0131 ve Kapital \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131nda da \u00e7oktan Siedne-Vilyuisk’te, Yakutlar aras\u0131nda bulunuyordu. Zihinsel geli\u015fmesi tamam\u0131yla bu entelekt\u00fcel s\u0131n\u0131r\u0131n yaratt\u0131\u011f\u0131 ko\u015fullar i\u00e7inde kalmak zorundayd\u0131. \u00c7arl\u0131k sans\u00fcr\u00fcn\u00fcn ge\u00e7mesine izin vermedi\u011fi \u015fey, Rusya i\u00e7in k\u0131smen ya da t\u00fcm\u00fcyle mevcut de\u011fildi, \u00f6yle ki, yaz\u0131lar\u0131n\u0131n \u015furas\u0131nda buras\u0131nda zay\u0131f bir noktaya, ya da g\u00f6r\u00fc\u015f darl\u0131\u011f\u0131na rasland\u0131\u011f\u0131nda, \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 olan \u015fey, bunun neden bu kadarla kald\u0131\u011f\u0131d\u0131r.
\u00c7erni\u015fevski de, Rus k\u00f6y toplulu\u011funu, mevcut toplumsal bi\u00e7imden, bir yandan Rus k\u00f6y toplulu\u011fundan daha y\u00fcksek ve \u00f6te yandan da s\u0131n\u0131f kar\u015f\u0131tl\u0131klar\u0131na sahip Bat\u0131 Avrupa’n\u0131n kapitalist toplumundan daha y\u00fcksek yeni bir geli\u015fme a\u015famas\u0131na ge\u00e7i\u015fin arac\u0131 olarak g\u00f6rm\u00fc\u015ft\u00fcr. \u00c7erni\u015fevski’ye g\u00f6re, Rusya’n\u0131n \u00fcst\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc, Bat\u0131 b\u00f6yle bir \u015feye sahip de\u011filken, Rusya’n\u0131n b\u00f6yle bir araca sahip olu\u015fundan gelmekteydi.
“Daha iyi bir toplum d\u00fczeninin getirilmesi, Bat\u0131 Avrupa’da ki\u015fi haklar\u0131n\u0131n s\u0131n\u0131rs\u0131zca geni\u015f olmas\u0131 y\u00fcz\u00fcnden b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde engellenmektedir … ki\u015finin yararlanageldi\u011fi \u015feyin ufac\u0131k bir par\u00e7as\u0131n\u0131 dahi terketmesi kolay de\u011fildir, ve Bat\u0131’da ki\u015fi, s\u0131n\u0131rs\u0131z ki\u015fisel haklara al\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. Kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 \u00f6d\u00fcn vermenin yararlar\u0131 ve zorunlulu\u011fu ancak ac\u0131 deneyimlerle ve bu konuda uzun s\u00fcre kafa yormakla \u00f6\u011frenilebilir. Bat\u0131da daha iyi bir iktisadi ili\u015fkiler sistemi \u00f6zverilere ba\u011fl\u0131d\u0131r, ve (sayfa 477) bunu kurman\u0131n g\u00fc\u00e7l\u00fc\u011f\u00fc de buradan gelmektedir. Bu, \u0130ngiliz ve Frans\u0131z k\u00f6yl\u00fclerinin al\u0131\u015fkanl\u0131klar\u0131na ters d\u00fc\u015fmektedir.” Ama “bir \u00fclkede bir \u00fctopya olarak g\u00f6r\u00fclen \u015fey, bir ba\u015fkas\u0131nda fiilen vard\u0131r. … \u0130ngilizlerin ve Frans\u0131zlar\u0131n ulusal ya\u015famlar\u0131na sokmay\u0131 bunca g\u00fc\u00e7 bulduklar\u0131 al\u0131\u015fkanl\u0131klar, Ruslar\u0131n ulusal ya\u015fam\u0131nda fiilen mevcuttur. … Bat\u0131n\u0131n o kadar g\u00fc\u00e7 ve uzun yoldan ula\u015fmaya \u00e7abalad\u0131\u011f\u0131 d\u00fczen, bizde k\u00f6y ya\u015fam\u0131m\u0131z\u0131n g\u00fc\u00e7l\u00fc ulusal adetlerinde mevcuttur. … Bat\u0131da ortak toprak m\u00fclkiyetinin yitirilmesinin nas\u0131l ac\u0131nacak sonu\u00e7lar verdi\u011fini ve yitirdikleri \u015feyi Bat\u0131l\u0131 halklara geri vermenin ne kadar g\u00fc\u00e7 oldu\u011funu g\u00f6r\u00fcyoruz. Bat\u0131 \u00f6rne\u011fi bizim i\u00e7in bo\u015fa gitmemelidir.” (\u00c7erni\u015fevski, Yap\u0131tlar, Cenevre bask\u0131s\u0131, c. 5, s. 16-19; aktaran Plehanov, Na\u015fi raznoglasia,[277] Cenevre 1885.)
Topra\u011f\u0131 h\u00e2l\u00e2 ortakla\u015fa i\u015fleyen ve bunun sonucu \u00fcr\u00fcn\u00fc tek tek aileler aras\u0131nda pay eden Ural Kazaklar\u0131na ili\u015fkin olarak \u015funlar\u0131 s\u00f6yl\u00fcyor:
“Ural halk\u0131, makinenin tah\u0131l yeti\u015ftiricili\u011fine sokuldu\u011fu g\u00fcne kadar bug\u00fcnk\u00fc sistemleri i\u00e7inde kalacak olurlarsa, y\u00fczlerce desiyatinlik b\u00fcy\u00fck \u00e7iftlikleri gerektiren makinelerin kullan\u0131lmas\u0131na olanak veren bir sistemi muhafaza etmi\u015f olmaktan \u00e7ok memnun kalacaklard\u0131r.” (Ibidem, s. 131.[278])
Bununla birlikte, unutulmamal\u0131d\u0131r ki, bu Ural Kazaklar\u0131, askeri d\u00fc\u015f\u00fcncelerle muhafaza edilen (k\u0131\u015fla kom\u00fcnizmi bizde de vard\u0131r) topra\u011f\u0131 ortakla\u015fa i\u015fliyor olu\u015flar\u0131yla, neredeyse t\u0131pk\u0131 bizim zaman zaman yeniden b\u00f6l\u00fc\u015f\u00fcm yapan Mosel \u00fczerindeki aile topluluklar\u0131 [Geh\u00f6ferschaften] gibi, Rusya’dan \u00e7ok kopukturlar. Ve e\u011fer mevcut d\u00fczen makinenin girmesine kadar bozulmadan kalacak olursa, bunun meyvelerini toplayacak olanlar kendileri de\u011fil, hizmetkarl\u0131k ettikleri Rus askeri hazinesi olacakt\u0131r.
Her ne hal ise, ger\u00e7ek \u015fudur: Bat\u0131 Avrupa’n\u0131n kapitalist toplumu da\u011f\u0131l\u0131rken ve kendi geli\u015fmesinin ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz \u00e7eli\u015fkileri taraf\u0131ndan yokedilmek tehdidi alt\u0131nda bulunurken, Rusya’da ekili topra\u011f\u0131n neredeyse yar\u0131s\u0131 ortak m\u00fclk olarak k\u00f6y topluluklar\u0131n\u0131n ellerinde bulunmaktad\u0131r. E\u011fer Bat\u0131da, kar\u015f\u0131tl\u0131klar\u0131n toplumun yeniden \u00f6rg\u00fctlenmesiyle \u00e7\u00f6z\u00fclmesi, zorunlu bir ko\u015ful olarak, b\u00fct\u00fcn \u00fcretim ara\u00e7lar\u0131n\u0131n, ve dolay\u0131s\u0131yla topra\u011f\u0131n da, bir b\u00fct\u00fcn olarak toplum (sayfa 478) m\u00fclkiyetine d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fclmesini gerektirecek olursa, Bat\u0131da h\u00e2l\u00e2 kurulacak olan bu ortak m\u00fclkiyet ile, Rusya’da zaten, ya da daha \u00e7ok h\u00e2l\u00e2 varolan ortak m\u00fclkiyet aras\u0131ndaki ili\u015fki ne olur. Bu, koskoca kapitalist d\u00f6nemi atlayarak Rus k\u00f6yl\u00fc kom\u00fcnizmini, bir anda, kapitalist \u00e7a\u011f\u0131n b\u00fct\u00fcn teknik ba\u015far\u0131lar\u0131yla zenginle\u015ftirerek, b\u00fct\u00fcn \u00fcretim ara\u00e7lar\u0131 \u00fczerinde modern sosyalist ortak m\u00fclkiyet haline d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrecek bir halk hareketinin ba\u015flang\u0131\u00e7 noktas\u0131 olabilir mi? Yoksa, Marx’\u0131n a\u015fa\u011f\u0131ya aktar\u0131lan mektubunda \u00c7erni\u015fevski’nin d\u00fc\u015f\u00fcncelerinden birini form\u00fcle ederken dedi\u011fi gibi: “Rusya kapitalist sisteme ge\u00e7mek i\u00e7in, liberal iktisat\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n arzulad\u0131klar\u0131 gibi, i\u015fe k\u00f6y topluluklar\u0131n\u0131 y\u0131kmakla m\u0131 ba\u015flamal\u0131d\u0131r, yoksa kendi tarihsel yeteneklerini geli\u015ftirirken, bu sistemin s\u0131k\u0131nt\u0131lar\u0131na katlanmaks\u0131z\u0131n, onun b\u00fct\u00fcn meyvelerini elde edebilir mi?”
Sorunun bu bi\u00e7imde konulu\u015fu, yan\u0131t\u0131n nerede oldu\u011funu g\u00f6steriyor. Rus toplulu\u011fu kendisini daha \u00fcst bir ortak m\u00fclkiyet bi\u00e7imine ge\u00e7irmek i\u00e7in bir kez olsun kendi i\u00e7inden bir d\u00fcrt\u00fc yaratmaks\u0131z\u0131n, y\u00fczy\u0131llard\u0131r varolagelmi\u015ftir, t\u0131pk\u0131 ilkel kom\u00fcnist d\u00fczenlere sahip Cermen mark\u0131, Kelt klan\u0131 ve Hint topluluklar\u0131 ve \u00f6tekiler gibi. Zaman i\u00e7erisinde, ve, onlar\u0131 ku\u015fatan ve i\u00e7lerinde geli\u015fen ve yava\u015f yava\u015f n\u00fcfuz eden meta \u00fcretiminin ve aileler ve bireyler aras\u0131ndaki de\u011fi\u015fimin etkisi alt\u0131nda, kom\u00fcnist niteliklerini gittik\u00e7e daha \u00e7ok yitirmi\u015fler, birbirlerinden ba\u011f\u0131ms\u0131z toprak sahipleri topluluklar\u0131na b\u00f6l\u00fcnm\u00fc\u015flerdir. Bunun sonucu olarak, Rus toplulu\u011funu farkl\u0131 ya da daha iyi bir gelece\u011fin bekleyip beklemedi\u011fi sorulabiliyorsa, bunun su\u00e7u onda de\u011fil, Bat\u0131 Avrupa’da yaln\u0131zca genel olarak meta \u00fcretiminin de\u011fil, onun en \u00fcst ve nihai bi\u00e7iminin -kapitalist \u00fcretimin- bile kendi yaratm\u0131\u015f oldu\u011fu \u00fcretici g\u00fc\u00e7lerle \u00e7eli\u015fkiye d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fc, bu g\u00fc\u00e7leri idare etme yetene\u011finden yoksun oldu\u011funu g\u00f6sterdi\u011fi, ve bu i\u00e7 \u00e7eli\u015fkiler ve buna tekab\u00fcl eden s\u0131n\u0131f \u00e7at\u0131\u015fmalar\u0131 taraf\u0131ndan yokedilmekte oldu\u011fu ana kadar, Avrupa \u00fclkelerinden birinde, g\u00f6reli canl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 korumu\u015f olmas\u0131ndad\u0131r. Tek ba\u015f\u0131na bu bile, Rus toplulu\u011funun eninde sonunda ge\u00e7irece\u011fi b\u00f6yle bir d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm i\u00e7in, giri\u015fimin, hi\u00e7 bir zaman kendisinden de\u011fil, ancak Bat\u0131n\u0131n (sayfa 479) sanayi proletaryas\u0131ndan gelebilece\u011fini g\u00f6stermektedir. Bat\u0131 Avrupa proletaryas\u0131n\u0131n burjuvazi kar\u015f\u0131s\u0131ndaki zaferi ve bunun sonucu olarak kapitalist \u00fcretimin yerine toplumsal olarak y\u00f6netilen bir ekonominin konmas\u0131 – Rus toplulu\u011funun ayn\u0131 geli\u015fkinlik a\u015famas\u0131na y\u00fckselmesinin zorunlu \u00f6nko\u015fulu i\u015fte budur.
Tar\u0131msal kom\u00fcnizm asl\u0131nda, hi\u00e7 bir yerde, kendi y\u0131k\u0131l\u0131\u015f\u0131 d\u0131\u015f\u0131nda hi\u00e7 bir zaman hi\u00e7 bir \u015fey getirmemi\u015f olan kabile toplulu\u011fundan gelmemi\u015ftir. 1861’e gelindi\u011finde, Rus k\u00f6y toplulu\u011funun kendisi, bu t\u00fcrden kom\u00fcnizmin g\u00f6rece zay\u0131flam\u0131\u015f bir bi\u00e7imiydi; Hindistan’\u0131n baz\u0131 kesimlerinde ve G\u00fcney Slav aile toplulu\u011funda (zadruga) h\u00e2l\u00e2 uygulanan ve muhtemelen Rus toplulu\u011funun atas\u0131 olan topra\u011f\u0131n ortakla\u015fa i\u015flenmesi, yerini bireysel aile i\u015fletmelerine b\u0131rakmak zorunda kalm\u0131\u015ft\u0131; ortak m\u00fclkiyetin varl\u0131\u011f\u0131 ancak \u00e7e\u015fitli yerlerde ve \u00e7e\u015fitli zaman aral\u0131klar\u0131yla yinelenen topra\u011f\u0131n yeniden payla\u015f\u0131lmas\u0131nda g\u00f6r\u00fcl\u00fcyordu. Bu yeniden payla\u015fmalar kendiliklerinden ya da bir kararla ortadan kalkt\u0131 m\u0131, k\u00fc\u00e7\u00fck toprakl\u0131 k\u00f6yl\u00fclerden olu\u015fan k\u00f6y \u00e7\u0131kar ortaya.
Ama, Bat\u0131 Avrupa’daki kapitalist \u00fcretimin, Rus k\u00f6y toplulu\u011fu ile yan yana ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 halde, yokolma noktas\u0131na yakla\u015f\u0131yor olu\u015fu ve toplumsal m\u00fclkiyet halinde bulunan \u00fcretim ara\u00e7lar\u0131n\u0131n bir plana g\u00f6re y\u00f6netildi\u011fi yeni bir \u00fcretim bi\u00e7imini gerektiriyor olu\u015fu – Rus toplulu\u011funa, bu yeni toplum bi\u00e7imini kendi ba\u015f\u0131na geli\u015ftirmesi i\u00e7in gerekli g\u00fcc\u00fc, tek ba\u015f\u0131na bu olgu, sa\u011flayamaz. Kapitalist toplumun kendisi bu devrimi yapmad\u0131k\u00e7a, kapitalist toplumun geni\u015f \u00fcretici g\u00fc\u00e7lerini ortak m\u00fclkiyet ve toplumsal ara\u00e7 olarak nas\u0131l devralabilir? Rus toplulu\u011fu, kendi topra\u011f\u0131n\u0131 bile ortakla\u015fa i\u015flenmesini unutmu\u015fken, b\u00fcy\u00fck sanayiin toplumsal olarak y\u00f6netilece\u011fini d\u00fcnyaya nas\u0131l g\u00f6sterebilir?
Rusya’da, b\u00fct\u00fcn uzla\u015fmaz \u00e7eli\u015fkileri ve \u00e7at\u0131\u015fmalar\u0131yla birlikte Bat\u0131n\u0131n kapitalist toplumunu gayet iyi bilen ve bu g\u00f6r\u00fcn\u00fcrdeki \u00e7\u0131kmazdan nas\u0131l \u00e7\u0131k\u0131laca\u011f\u0131 konusunda a\u00e7\u0131k-se\u00e7ik d\u00fc\u015f\u00fcncelere sahip bir\u00e7ok insan\u0131n bulundu\u011fu do\u011frudur. Ama, birincisi, bunu anlayan birka\u00e7 bin ki\u015fi k\u00f6y topluluklar\u0131nda ya\u015fam\u0131yorlar, oysa B\u00fcy\u00fck Rusya’da h\u00e2l\u00e2 ortak toprak m\u00fclkiyeti alt\u0131nda ya\u015fayan yakla\u015f\u0131k 50 milyon insan bu konuda en ufak bir fikre sahip de\u011filler. 1800-1840’\u0131n \u0130ngiliz (sayfa 480) proleterleri Robert Owen’\u0131n kendi selametleri i\u00e7in yapt\u0131\u011f\u0131 planlar\u0131 ne kadar yabanc\u0131 ve anla\u015f\u0131lmaz buldularsa, bunlar da bu birka\u00e7 bin ki\u015finin g\u00f6r\u00fc\u015flerini \u00f6yle buluyorlar. Owen’\u0131n New Lanarck’taki fabrikas\u0131nda \u00e7al\u0131\u015ft\u0131rd\u0131\u011f\u0131 i\u015f\u00e7ilerin \u00e7o\u011funlu\u011fu, \u0130sko\u00e7ya’daki Kelt klanlar\u0131nda da\u011f\u0131lmakta olan kom\u00fcnist kabile topluluklar\u0131n\u0131n d\u00fczeni alt\u0131nda ve al\u0131\u015fkanl\u0131klar\u0131 i\u00e7inde yeti\u015fmi\u015f insanlard\u0131, ama Owen, bunlardan b\u00fcy\u00fck bir anlay\u0131\u015f g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcnden s\u00f6zetmiyor. \u0130kincisi, iktisadi geli\u015fmenin d\u00fc\u015f\u00fck bir a\u015famas\u0131nda bulunan bir toplumun, ancak \u00e7ok daha y\u00fcksek bir geli\u015fme a\u015famas\u0131nda bulunan bir toplumda ortaya \u00e7\u0131kan ve \u00e7\u0131kabilecek olan sorunlar\u0131 ve \u00e7at\u0131\u015fmalar\u0131 \u00e7\u00f6zmesi, tarihsel olarak olanaks\u0131zd\u0131r. Meta \u00fcretiminden ve \u00f6zel de\u011fi\u015fimden \u00f6nce ortaya \u00e7\u0131kan b\u00fct\u00fcn kabile topluluklar\u0131n\u0131n ald\u0131klar\u0131 bi\u00e7imlerle, gelece\u011fin sosyalist toplumu aras\u0131nda ortak olan tek \u015fey vard\u0131r, o da belirli \u015feylerin, \u00fcretim ara\u00e7lar\u0131n\u0131n, ortak m\u00fclk olu\u015flar\u0131 ve belirli gruplar taraf\u0131ndan ortakla\u015fa kullan\u0131lmalar\u0131d\u0131r. Ama tek ba\u015f\u0131na bu ortak \u00f6zellik, alt d\u00fczeydeki bi\u00e7imin, kapitalist toplumun bizzat kendi yaratt\u0131\u011f\u0131 en son \u00fcr\u00fcn\u00fc olan gelece\u011fin sosyalist toplumu haline gelmesine hen\u00fcz yetmez. Her belirli iktisadi bi\u00e7imleni\u015f, kendi ba\u011fr\u0131ndan do\u011fan kendi sorunlar\u0131n\u0131 halletmelidir; tamam\u0131yla yabanc\u0131 bir ba\u015fka bi\u00e7imleni\u015fin kar\u015f\u0131s\u0131nda duran sorunlar\u0131 halletmeye \u00e7al\u0131\u015fmak sa\u00e7ma olur. Bu, G\u00fcney Slav zadrugas\u0131, Hint kabile toplulu\u011fu ya da \u00fcretim ara\u00e7lar\u0131n\u0131n ortak m\u00fclkiyette bulunu\u015fu ile belirlenen yaban\u0131ll\u0131k ya da barbarl\u0131k d\u00f6neminin herhangi bir ba\u015fka toplumsal bi\u00e7imi i\u00e7in ge\u00e7erli oldu\u011fu kadar, Rus toplulu\u011fu i\u00e7in de ge\u00e7erlidir.
Ama proletarya bir kez zafere ula\u015ft\u0131 m\u0131, ve Bat\u0131 Avrupa uluslar\u0131nda \u00fcretim ara\u00e7lar\u0131 ortak m\u00fclkiyete ge\u00e7ti mi, kapitalist \u00fcretime ge\u00e7meyi hen\u00fcz ba\u015farm\u0131\u015f olan ve kabile kurumlar\u0131n\u0131n ya da bunlar\u0131n kal\u0131nt\u0131lar\u0131n\u0131n h\u00e2l\u00e2 kendilerini koruduklar\u0131 \u00fclkelerin, bu ortak m\u00fclkiyet kal\u0131nt\u0131lar\u0131n\u0131 ve buna tekab\u00fcl eden halk al\u0131\u015fkanl\u0131klar\u0131n\u0131, sosyalist topluma ilerleyi\u015fi olduk\u00e7a k\u0131saltman\u0131n g\u00fc\u00e7l\u00fc ara\u00e7lar\u0131 olarak kullanabilmeleri ve bizim Bat\u0131 Avrupa’da i\u00e7inden ge\u00e7mek zorunda oldu\u011fumuz \u00e7ilelerden ve m\u00fccadelelerden kendilerini b\u00fcy\u00fck \u00e7apta kurtarmalar\u0131 yaln\u0131zca olanakl\u0131 de\u011fil, ka\u00e7\u0131n\u0131lmazd\u0131r da. Ama bug\u00fcnk\u00fc kapitalist Bat\u0131 \u00f6rne\u011fi ve onun etkin deste\u011fi, (sayfa 481) bunun ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz ko\u015fuludur. Ancak kapitalizmin kendi yurdunda ve egemen oldu\u011fu \u00fclkelerde altedilmesiyle, ancak geri kalm\u0131\u015f \u00fclkelerin onlar\u0131n deneyiminden “bunun nas\u0131l yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131”, modern sanayiin \u00fcretici g\u00fc\u00e7lerinin b\u00fct\u00fcn toplum yarar\u0131na toplumsal m\u00fclk olarak nas\u0131l i\u015fletildi\u011fini g\u00f6rmeleriyledir ki – ancak o zamand\u0131r ki, geri kalm\u0131\u015f \u00fclkeler bu k\u0131salt\u0131lm\u0131\u015f geli\u015fme s\u00fcrecine girebileceklerdir. Ama o zaman da ba\u015farmalar\u0131 kesinle\u015fecektir. Ve bu yaln\u0131zca Rusya i\u00e7in de\u011fil, kapitalizm-\u00f6ncesi geli\u015fme a\u015famas\u0131nda olan b\u00fct\u00fcn \u00fclkeler i\u00e7in de ge\u00e7erlidir. Ne var ki, yerli halk\u0131n, devrim d\u00f6neminde toplumsal d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcmlerin Bat\u0131 ile hemen hemen ayn\u0131 anda yap\u0131labilmesini sa\u011flayacak olan kapitalist geli\u015fmenin entelekt\u00fcel \u00fcr\u00fcnlerini benimsemi\u015f bulundu\u011fu Rusya’da bu, g\u00f6rece daha kolay olacakt\u0131r.
Marx ve ben, bunu, Kom\u00fcnist Parti Manifestosu’nun Plehanov’un \u00e7evirdi\u011fi Rus\u00e7a bask\u0131s\u0131n\u0131n \u00d6ns\u00f6z\u00fcnde, 21 Ocak 1882’de, s\u00f6ylemi\u015f bulunuyorduk. \u015e\u00f6yle yazm\u0131\u015ft\u0131k:
“Ama Rusya’da, h\u0131zla geli\u015fen kapitalist vurguna ve hen\u00fcz geli\u015fmekte olan burjuva toprak m\u00fclkiyetine kar\u015f\u0131l\u0131k, topra\u011f\u0131n yar\u0131s\u0131ndan fazlas\u0131na k\u00f6yl\u00fclerin ortakla\u015fa sahip olduklar\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcyoruz. \u015eimdi sorun \u015fudur: B\u00fcy\u00fck \u00e7apta zay\u0131flam\u0131\u015f olsa bile, gene de, ilkel bir ortak toprak sahipli\u011fi bi\u00e7imi olan Rus ob\u015fina’s\u0131, do\u011frudan do\u011fruya kom\u00fcnist ortak m\u00fclkiyetin \u00fcst bi\u00e7imine ge\u00e7ebilir mi? Ya da, tersine, ilk\u00f6nce, Bat\u0131n\u0131n tarihsel evrimini olu\u015fturan ayn\u0131 \u00e7\u00f6z\u00fclme s\u00fcrecinden mi ge\u00e7melidir?
“Buna bug\u00fcn verilebilecek tek yan\u0131t \u015fudur: E\u011fer Rus Devrimi, Bat\u0131daki bir proleter devriminin habercisi olur, ve bunlar, b\u00f6ylelikle, birbirlerini tamamlarlarsa, Rusya’daki mevcut ortak toprak sahipli\u011fi, kom\u00fcnist bir geli\u015fmenin ba\u015flang\u0131\u00e7 noktas\u0131 olabilir.”
Ama unutulmamal\u0131 ki, Rus ortak m\u00fclkiyetinin s\u00f6z\u00fc edilen g\u00fc\u00e7l\u00fc \u00e7\u00f6z\u00fcl\u00fc\u015f\u00fc, o zamandan beri olduk\u00e7a ilerlemi\u015ftir. K\u0131r\u0131m Sava\u015f\u0131ndaki yenilgiler Rusya’n\u0131n h\u0131zl\u0131 geli\u015fmeye olan gereksinmesini a\u00e7\u0131k\u00e7a g\u00f6stermi\u015ftir. Temel gereksinme demiryollar\u0131nayd\u0131, ve bunlar b\u00fcy\u00fck bir yerli sanayi olmaks\u0131z\u0131n b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7ekte edinilemezdi. B\u00fcy\u00fck sanayi i\u00e7in ilk (sayfa 482) \u00f6nko\u015ful, k\u00f6yl\u00fclerin kurtulu\u015fu denen \u015feydi; bu Rusya’y\u0131 kapitalist \u00e7a\u011fa, ve dolay\u0131s\u0131yla ortak toprak m\u00fclkiyetinin h\u0131zla erimesi \u00e7a\u011f\u0131na soktu. Taksit \u00f6demelerinin ve y\u00fckseltilmi\u015f vergilerin y\u00fck\u00fc alt\u0131nda, ama daha k\u00f6t\u00fc ve daha k\u00fc\u00e7\u00fck toprak par\u00e7alar\u0131yla, k\u00f6yl\u00fcler, ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz olarak, kendilerini, \u00e7o\u011fu k\u00f6y toplulu\u011funun zenginle\u015fmi\u015f \u00fcyeleri olan tefecilerin avu\u00e7lar\u0131 i\u00e7inde buldular. Demiryollar\u0131, bir zamanlar\u0131n bir\u00e7ok uzak k\u00f6\u015felerinin tah\u0131llar\u0131 i\u00e7in pazarlar a\u00e7t\u0131, ama ayn\u0131 demiryollar\u0131 b\u00fcy\u00fck sanayiin ucuz \u00fcr\u00fcnlerini de getirdi ve bunlar, k\u00f6yl\u00fclerin o zamana kadar k\u0131smen t\u00fcketim i\u00e7in ve k\u0131smen de pazar i\u00e7in benzer nesneler \u00fcreten ev sanayilerinin yerini ald\u0131lar. Eski iktisadi ili\u015fkiler bozuldular, do\u011fal ekonomiden para ekonomisine ge\u00e7i\u015fe her zaman e\u015flik eden d\u00fczensizlik ba\u015flad\u0131, topluluk \u00fcyeleri aras\u0131nda b\u00fcy\u00fck m\u00fclkiyet farkl\u0131l\u0131klar\u0131 do\u011fdu – yoksullar zenginlerin bor\u00e7 k\u00f6leleri haline geldiler. K\u0131sacas\u0131, para ekonomisinin yerle\u015fmesiyle Solon zaman\u0131ndan k\u0131sa bir s\u00fcre \u00f6nce Atina’da genslerin da\u011f\u0131lmas\u0131na yola\u00e7an ayn\u0131 s\u00fcre\u00e7,[6*] Rus toplulu\u011funu da kaplamaya ba\u015flad\u0131. Solon, hen\u00fcz geli\u015fmemi\u015f olan \u00f6zel m\u00fclkiyet hakk\u0131na devrimci bir m\u00fcdahaleyle, bor\u00e7lar\u0131n\u0131 iptal edivererek, bor\u00e7 k\u00f6lelerini kurtarmay\u0131 ba\u015farm\u0131\u015ft\u0131. Ama eski Atina gensini diriltememi\u015fti, ve \u00e7\u00f6z\u00fcl\u00fc\u015f\u00fc belirli bir doruk noktas\u0131na vard\u0131 m\u0131, Rus toplulu\u011funu da tekrar kurabilecek hi\u00e7 bir g\u00fc\u00e7 yery\u00fcz\u00fcnde yoktur. Ayr\u0131ca Rus h\u00fck\u00fcmeti, k\u00f6yl\u00fcn\u00fcn topra\u011f\u0131 tekrar b\u00f6l\u00fc\u015fme al\u0131\u015fkanl\u0131\u011f\u0131n\u0131 k\u0131rmak ve kendisini kendi pay\u0131n\u0131n \u00f6zel sahibi olarak hissetmesini sa\u011flamak i\u00e7in, topra\u011f\u0131n topluluk \u00fcyeleri aras\u0131nda yeniden payla\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131n 12 y\u0131lda bir kezden daha s\u0131k yap\u0131lmas\u0131n\u0131 yasaklam\u0131\u015ft\u0131r.
Marx, daha 1877 y\u0131l\u0131nda Rusya’ya g\u00f6nderdi\u011fi bir mektupta, ayn\u0131 anlama gelen \u015feyler s\u00f6ylemi\u015ftir.[7*] \u015eimdi Devlet Bankas\u0131 Haznedar\u0131 olarak Rus banknotlar\u0131n\u0131n \u00fczerine imzas\u0131n\u0131 koyan Bay Jukovski ad\u0131nda biri, Avrupa Kuryesi’nde (Vestnik Yevropi) Marx hakk\u0131nda bir \u015fey yay\u0131nlam\u0131\u015f ve bir ba\u015fka yazar da[8*] buna Anayurt Notlar\u0131’nda (Ote\u00e7estvenniye Zapiski) kar\u015f\u0131l\u0131k vermi\u015fti.[279] Bu sonuncusuna bir d\u00fczeltme (sayfa 483) olarak, Marx, Anayurt Notlar\u0131 edit\u00f6r\u00fcne, \u00f6zg\u00fcn Frans\u0131zcas\u0131 elyazmas\u0131 kopyalar halinde Rusya’da uzun s\u00fcre elden ele dola\u015ft\u0131ktan sonra 1886’da Cenevre’de, Halk \u0130radesinin Kuryesi’nde (Vestnik Norodnog Voli), ard\u0131ndan da Rusya’da yay\u0131nlanan[280] bir mektup yazd\u0131. Marx’\u0131n yazm\u0131\u015f oldu\u011fu b\u00fct\u00fcn \u00f6teki \u015feyler gibi, bu mektup da, Rus \u00e7evrelerinde b\u00fcy\u00fck ilgi g\u00f6rd\u00fc ve \u00e7ok \u00e7e\u015fitli bi\u00e7imlerde yorumland\u0131, burada bunun i\u00e7eri\u011finin \u00f6z\u00fcn\u00fc veri\u015fimin nedeni budur.
Marx Anayurt Notlar\u0131 taraf\u0131ndan kendisine atfedilen ve Rus liberalleri gibi, kendisinin de, Rusya’n\u0131n en ivedi g\u00f6revinin k\u00f6yl\u00fclerin ortak m\u00fclkiyetini da\u011f\u0131tmak ve kapitalizme at\u0131lmak oldu\u011funa inand\u0131\u011f\u0131n\u0131 iddia eden g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc reddetmekle ba\u015fl\u0131yor. Kapital’in birinci bask\u0131s\u0131ndaki k\u0131sa bir notta Herzen’e de\u011finiyor olu\u015fu, hi\u00e7 bir \u015fey tan\u0131tlamazd\u0131. S\u00f6yledi\u011fi \u015fuydu: “\u0130nsan \u0131rk\u0131n\u0131 kemiren … kapitalist \u00fcretimin etkisi, \u015fimdiye kadar oldu\u011fu gibi, ulusal asker g\u00fcruhunun, ulusal bor\u00e7lar\u0131n, vergilerin, sava\u015f sanat\u0131ndaki inceliklerin, vb. b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fc ile rekabet ede ede Avrupa k\u0131tas\u0131 \u00fczerinde geli\u015fmeye devam edecek olursa, yar\u0131-Rus ama safkan Moskoval\u0131 Herzen’in b\u00fcy\u00fck bir co\u015fkuyla kehanette bulundu\u011fu gibi (yeri gelmi\u015fken belirtelim ki, bu romanc\u0131 ‘Rus kom\u00fcnizmi’ konusundaki ke\u015fiflerini Rusya’da de\u011fil, Prusya h\u00fck\u00fcmet dan\u0131\u015fman\u0131 Haxthausen’in yap\u0131tlar\u0131na dayanarak yapm\u0131\u015ft\u0131r), Avrupa’n\u0131n k\u0131rba\u00e7la ve zorunlu Kalmuk kan\u0131 a\u015f\u0131s\u0131yla gen\u00e7le\u015ftirilmesi, sonu\u00e7ta ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz hale gelebilir.” (Kapital, I. erste Ausgabe, s. 763.)[281] Marx \u015f\u00f6yle devam ediyor: bu pasaj, “Rus halk\u0131n\u0131n, kendi \u00fclkeleri i\u00e7in, Bat\u0131 Avrupa’n\u0131n izlemekte oldu\u011fundan farkl\u0131 bir geli\u015fme yolu bulmak” (buraya kadarki al\u0131nt\u0131, \u00f6zg\u00fcn metinde Rus\u00e7ad\u0131r) “yolundaki \u00e7abalar\u0131na ili\u015fkin g\u00f6r\u00fc\u015flerimin hi\u00e7 bir bi\u00e7imde anahtar\u0131 olarak kabul edilemez”, vb. -“Kapital’in \u0130kinci Almanca Bask\u0131s\u0131n\u0131n Sons\u00f6z\u00fc’nde, ‘b\u00fcy\u00fck Rus bilgini ve ele\u015ftiricisi’nden” (\u00c7erni\u015fevski) “haketti\u011fi b\u00fcy\u00fck sayg\u0131yla s\u00f6z ettim. Dikkate de\u011fer makalelerinde, bu bilgin, \u015fu soruyu ele alm\u0131\u015ft\u0131r: Rusya kapitalist sisteme ge\u00e7mek i\u00e7in, liberal iktisat\u00e7\u0131lar\u0131n arzulad\u0131klar\u0131 gibi, i\u015fe k\u00f6y topluluklar\u0131n\u0131 y\u0131kmakla m\u0131 ba\u015flamal\u0131d\u0131r, yoksa kendi tarihsel yeteneklerini geli\u015ftirirken, bu (sayfa 484) sistemin s\u0131k\u0131nt\u0131lar\u0131na katlanmaks\u0131z\u0131n, onun b\u00fct\u00fcn meyvelerini elde edebilir mi? Kendisi bu ikincisinden yana oldu\u011funu s\u00f6ylemektedir.
“K\u0131sacas\u0131, ‘hi\u00e7 bir \u015feyi tahmine’ b\u0131rakmak istemedi\u011fimden s\u00f6z\u00fc doland\u0131rmayaca\u011f\u0131m. Rusya’n\u0131n iktisadi geli\u015fmesi konusunda bilgilere dayanan yarg\u0131larda bulunabilmek i\u00e7in, Rus\u00e7a \u00f6\u011frendim ve y\u0131llarca konuya ili\u015fkin resmi ve \u00f6teki yay\u0131nlar\u0131 inceledim. Vard\u0131\u011f\u0131m sonu\u00e7 \u015fu oldu: Rusya 1861’den beri izlemekte oldu\u011fu yolda ilerlemeyi s\u00fcrd\u00fcrecek olursa, tarihin bir halka sundu\u011fu en b\u00fcy\u00fck \u015fans\u0131 ka\u00e7\u0131racak ve kapitalist sistemin b\u00fct\u00fcn k\u00f6t\u00fc sonu\u00e7lar\u0131n\u0131 tatmak zorunda kalacakt\u0131r.”
Bunun ard\u0131ndan, Marx, ele\u015ftirmenin birka\u00e7 hatas\u0131n\u0131 daha a\u00e7\u0131kl\u0131\u011fa kavu\u015fturuyor; ele almakta oldu\u011fumuz konuya ili\u015fkin olan tek pasaj \u015f\u00f6yle:
“Ele\u015ftirmenim bu tarihsel tasla\u011f\u0131 Rusya’ya nas\u0131l uygulayabilir?” (Kapital’deki ilkel birikimi kastediyor.) “Ancak \u015f\u00f6yle: E\u011fer Rusya, Bat\u0131 Avrupa uluslar\u0131 gibi, kapitalist bir ulus haline gelmeye \u00e7al\u0131\u015facak olursa -ve son birka\u00e7 y\u0131lda bu do\u011frultuda b\u00fcy\u00fck g\u00fc\u00e7l\u00fcklere katlanm\u0131\u015ft\u0131r- daha \u00f6nceden k\u00f6yl\u00fclerin b\u00fcy\u00fck bir k\u0131sm\u0131n\u0131 proleterler haline getirmedik\u00e7e, bunu ba\u015faramayacakt\u0131r; bunu bir kez yap\u0131p kendisini kapitalist sistemin ba\u011fr\u0131nda buldu mu, b\u00fct\u00fcn \u00f6teki dinsiz halklar gibi, onun amans\u0131z yasalar\u0131na maruz kalacakt\u0131r. Hepsi bu.”
Marx’\u0131n 1877’de yazd\u0131klar\u0131 buydu. O s\u0131ra Rusya’da iki h\u00fck\u00fcmet vard\u0131: \u00c7ar h\u00fck\u00fcmeti ve ter\u00f6rist komplocular\u0131n gizli y\u00fcr\u00fctme komitesinin (ispolnitelnyj komitet)[282] h\u00fck\u00fcmeti. Bu gizli ikinci h\u00fck\u00fcmetin g\u00fcc\u00fc g\u00fcnden g\u00fcne art\u0131yordu. \u00c7arl\u0131\u011f\u0131n y\u0131k\u0131lmas\u0131 \u00e7ok yak\u0131n g\u00f6r\u00fcn\u00fcyordu; Rusya’daki bir devrim, t\u00fcm Avrupa gericili\u011fini en sa\u011flam deste\u011finden, en b\u00fcy\u00fck yedek ordusundan yoksun b\u0131rakacak ve, b\u00f6ylelikle, Bat\u0131daki siyasal hareket i\u00e7in \u00e7ok daha elveri\u015fli m\u00fccadele ko\u015fullar\u0131 yarat\u0131rken, ona bir ba\u015fka g\u00fc\u00e7l\u00fc iti daha kazand\u0131racakt\u0131. Dolay\u0131s\u0131yla Marx’\u0131n, mektubunda, Ruslara, kapitalizme atlamakta \u00e7ok acele etmemelerini sal\u0131k vermesinde \u015fa\u015facak bir \u015fey yoktur. (sayfa 485)
Rusya’da devrim olmam\u0131\u015ft\u0131r. \u00c7arl\u0131k, b\u00fct\u00fcn “d\u00fczen a\u015f\u0131\u011f\u0131” m\u00fclk sahibi s\u0131n\u0131flar\u0131 ge\u00e7ici olarak \u00e7arl\u0131\u011f\u0131n kuca\u011f\u0131na atan ter\u00f6rizme kar\u015f\u0131 zafer kazanm\u0131\u015ft\u0131r. Marx’\u0131n bu mektubunu yazmas\u0131ndan bu yana ge\u00e7en 17 y\u0131l i\u00e7erisinde, Rusya’da kapitalizmin geli\u015fmesi ve k\u00f6y toplulu\u011funun da\u011f\u0131lmas\u0131, ileriye do\u011fru b\u00fcy\u00fck ad\u0131mlar atm\u0131\u015ft\u0131r. \u00d6yleyse bug\u00fcnk\u00fc, 1894’teki, durum nedir?
K\u0131r\u0131m Sava\u015f\u0131ndaki yenilgilerden ve imparator Nikola I’in intihar etmesinden sonra eski \u00e7arl\u0131k despotizminin de\u011fi\u015fmeden kalmas\u0131 g\u00f6z\u00f6n\u00fcnde bulunduruldu\u011funda, bir tek \u00e7\u0131k\u0131\u015f yolu vard\u0131: kapitalist sanayie olabildi\u011fince \u00e7abuk ge\u00e7mek. Ordu, imparatorlu\u011fun ald\u0131\u011f\u0131 muazzam boyutlar ve sava\u015f alanlar\u0131na varmak i\u00e7in yap\u0131lan uzun y\u00fcr\u00fcy\u00fc\u015fler y\u00fcz\u00fcnden peri\u015fan olmu\u015ftu; bu uzakl\u0131klar bir stratejik demiryolu a\u011f\u0131 ile birbirlerine ba\u011flanmal\u0131yd\u0131lar. Ama demiryollar\u0131 demek, kapitalist bir sanayi ve ilkel tar\u0131m\u0131n devrimcile\u015ftirilmesi demekti. Bir yandan, \u00fclkenin en uzak yerlerinden gelen tar\u0131msal \u00fcr\u00fcnler bile d\u00fcnya pazar\u0131yla do\u011frudan temas haline geliyor, \u00f6te yandan da ray, lokomotif, vagon vb. sa\u011flayan bir yerli sanayi olmaks\u0131z\u0131n geni\u015f bir demiryolu a\u011f\u0131 kurulam\u0131yor ve i\u015fletilemiyordu. Ama, ayn\u0131 zamanda b\u00fct\u00fcn sistemi de getirmeksizin b\u00fcy\u00fck sanayiin yaln\u0131zca bir dal\u0131n\u0131 kurmak olanaks\u0131zd\u0131r; Moskova ve Vladimir guberniyalar\u0131nda ve Balt\u0131k b\u00f6lgesinde eskiden beri k\u00f6k salm\u0131\u015f olan g\u00f6rece modern tekstil sanayiine yeni bir iti kazand\u0131r\u0131ld\u0131. Demiryollar\u0131n\u0131n ve fabrikalar\u0131n kurulmas\u0131n\u0131, mevcut bankalar\u0131n geni\u015fletilmesi ve yenilerinin kurulmas\u0131 izledi; k\u00f6yl\u00fclerin serflikten kurtulmalar\u0131 seyahat \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc yaratt\u0131, ve bunun, do\u011fal olarak, bu k\u00f6yl\u00fclerin \u00f6nemli bir k\u0131sm\u0131n\u0131n toprak sahipli\u011finden de kurtulmalar\u0131 sonucunu vermesinden ba\u015fka bir \u015fey beklenemezdi. B\u00f6ylelikle, kapitalist \u00fcretim tarz\u0131n\u0131n b\u00fct\u00fcn temelleri Rusya’da k\u0131sa bir zamanda at\u0131ld\u0131. Ama bu durumda balta, Rus k\u00f6y toplulu\u011funun k\u00f6klerine de indirilmi\u015f oluyordu.
\u015eimdi bundan yak\u0131nman\u0131n bir yarar\u0131 yok. \u00c7arl\u0131k despotizminin yerine do\u011frudan parlamenter y\u00f6netim, K\u0131r\u0131m Sava\u015f\u0131n\u0131n ard\u0131ndan soyluluk ve b\u00fcrokrasi taraf\u0131ndan getirilmi\u015f olsayd\u0131, bu s\u00fcre\u00e7 bir miktar yava\u015flayabilirdi, ama e\u011fer iktidara u\u00e7 vermekte olan burjuvazi gelseydi, mutlaka h\u0131zlan\u0131rd\u0131. O ko\u015fullar alt\u0131nda bir ba\u015fka se\u00e7enek yoktu. Fransa’da (sayfa 486) \u0130kinci \u0130mparatorluk varken ve \u0130ngiltere’de kapitalist sanayi serpilmekteyken, Rusya’n\u0131n, sahip oldu\u011fu k\u00f6y toplulu\u011fu temeli \u00fczerinde, pald\u0131r-k\u00fcld\u00fcr devlet-sosyalizmi deneylerine girmesi pek beklenemezdi. Bir \u015fey olmal\u0131yd\u0131. Meta \u00fcreten \u00fclkelerde her zaman ve her yerde oldu\u011fu gibi, insanlar\u0131n \u00e7o\u011funlukla ancak yar\u0131-bilin\u00e7li ya da tamam\u0131yla mekanik olarak davrand\u0131klar\u0131, ne yapt\u0131klar\u0131n\u0131 bilmedikleri o ko\u015fullar alt\u0131nda olanakl\u0131 olan ne idiyse o oldu.
Ama derken Almanya’n\u0131n ba\u015flatt\u0131\u011f\u0131 yukardan devrimler d\u00f6nemi geldi, ve onunla birlikte de, b\u00fct\u00fcn Avrupa \u00fclkelerindeki h\u0131zl\u0131 sosyalist b\u00fcy\u00fcme d\u00f6nemi. Rusya bu genel harekete kat\u0131ld\u0131. Beklendi\u011fi gibi, onun bu hareketi, \u00e7arl\u0131k despotizmine kar\u015f\u0131 sald\u0131r\u0131 ve ulus i\u00e7in entelekt\u00fcel ve siyasal geli\u015fme \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc kazanma bi\u00e7imini ald\u0131. Toplumsal yeniden do\u011fu\u015fu ba\u011fr\u0131ndan \u00e7\u0131kartabilecek olan ve \u00e7\u0131kartmas\u0131 gereken k\u00f6y toplulu\u011funun sihirli g\u00fcc\u00fcne olan inan\u00e7 -g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz gibi \u00c7erni\u015fevski’nin de kendisini t\u00fcm\u00fcyle kurtaramad\u0131\u011f\u0131 bir inan\u00e7-, \u00f6n safta \u00e7arp\u0131\u015fan yi\u011fit Ruslara co\u015fku ve gayret vermekle \u00fczerine d\u00fc\u015feni yapt\u0131. Birka\u00e7 y\u00fcz ki\u015fiden fazla olmayan, cesaretleri ve adanm\u0131\u015fl\u0131klar\u0131, \u00e7arl\u0131k mutlak\u0131yetini, teslim olma olas\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve ko\u015fullar\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnme noktas\u0131na getirmi\u015f olan bu kimselerle, Rus halk\u0131n\u0131n toplumsal devrim i\u00e7in se\u00e7ilmi\u015f insanlar olduklar\u0131na inan\u0131yorlar diye, kavga edecek de\u011filiz. Ama elbette onlar\u0131n bu yan\u0131lg\u0131lar\u0131n\u0131 payla\u015fmak zorunda da de\u011filiz. Se\u00e7kin insanlar\u0131n zaman\u0131 kesinlikle gerilerde kalm\u0131\u015ft\u0131r.
Bu m\u00fccadele s\u00fcrerken, Rusya’da kapitalizm h\u0131zla ilerliyor ve ter\u00f6ristlerin ula\u015fmay\u0131 ba\u015faramad\u0131klar\u0131 hedefe do\u011fru gittik\u00e7e daha \u00e7ak yakla\u015f\u0131yordu: \u00e7arl\u0131\u011f\u0131 teslim olma zorunda b\u0131rakmak.
\u00c7arl\u0131k para gereksinmesi i\u00e7indeydi. Yaln\u0131zca saray\u0131n l\u00fcks\u00fc, b\u00fcrokrasisi, ve her \u015feyden \u00e7ok da ordusu ve r\u00fc\u015fvete dayanan d\u0131\u015f politikas\u0131 i\u00e7in de\u011fil, \u00f6zellikle peri\u015fan mali sistemi ve buna tekab\u00fcl eden sa\u00e7ma demiryolu politikas\u0131 i\u00e7in de. D\u0131\u015f kaynaklar, \u00e7arl\u0131\u011f\u0131n a\u00e7\u0131klar\u0131n\u0131 art\u0131k kapamay\u0131 ya istemiyorlar ya da kapayam\u0131yorlard\u0131; yard\u0131m i\u00e7eriden gelmeliydi. Demiryolu hisselerinin ve istikrazlar\u0131n da bir k\u0131sm\u0131 \u00fclkeye getirilmeliydi. Rus burjuvazisinin ilk zaferi demiryolu imtiyazlar\u0131 oldu; buna g\u00f6re, do\u011facak b\u00fct\u00fcn k\u00e2rlar hisse sahiplerine, (sayfa 487) zararlar da devlete ait olacakt\u0131. Ard\u0131ndan, s\u0131nai giri\u015fimlerin kurulmas\u0131 i\u00e7in te\u015fvikler ve vergi iadeleri, yerli sanayi i\u00e7in de, bir\u00e7ok e\u015fyan\u0131n ithalini hemen hemen olanaks\u0131z k\u0131lan koruyucu g\u00fcmr\u00fckler geldi. B\u00fcy\u00fck bir bor\u00e7 alt\u0131nda oldu\u011fundan ve yurtd\u0131\u015f\u0131nda da kredisi hemen hi\u00e7 kalmad\u0131\u011f\u0131ndan, Rus devletinin, yerli sanayiin korunarak geli\u015ftirilmesinde do\u011frudan mali \u00e7\u0131kar\u0131 vard\u0131. D\u0131\u015f bor\u00e7lar\u0131n\u0131n faizlerini \u00f6demek i\u00e7in durmadan alt\u0131n gereksinmesi i\u00e7indedir. Ama Rusya’da alt\u0131n yoktur, yaln\u0131zca ka\u011f\u0131t para dola\u015f\u0131m\u0131 vard\u0131r. Alt\u0131n\u0131n bir k\u0131sm\u0131, g\u00fcmr\u00fcklerin alt\u0131nla \u00f6denmesi talimat\u0131 verilerek sa\u011flanmaktad\u0131r; ki, bu arada belirtelim, bu, g\u00fcmr\u00fck tarifelerinin %50 y\u00fckselmesine neden olmaktad\u0131r. Ama alt\u0131n\u0131n b\u00fcy\u00fck k\u0131sm\u0131, Rusya’n\u0131n hammadde ihracat\u0131n\u0131n yabanc\u0131 s\u0131nai \u00fcr\u00fcn ithalat\u0131n\u0131 a\u015fmas\u0131yla elde edilmek zorundad\u0131r; Rus h\u00fck\u00fcmeti, alt\u0131n\u0131, aradaki bu fark tutar\u0131nda \u00e7\u0131kart\u0131lan yabanc\u0131 poli\u00e7eleri ka\u011f\u0131t para kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 sat\u0131nalarak elde etmektedir. Dolay\u0131s\u0131yla h\u00fck\u00fcmet, d\u0131\u015f bor\u00e7lar\u0131n\u0131n faizini kar\u015f\u0131lamak i\u00e7in yeni d\u0131\u015f bor\u00e7lanmalara girmek istemiyorsa, Rus sanayiinin b\u00fct\u00fcn i\u00e7 talebi kar\u015f\u0131layabilecek kadar h\u0131zla g\u00fc\u00e7lenerek b\u00fcy\u00fcmesini sa\u011flamak zorundad\u0131r. Rusya’n\u0131n yabanc\u0131 kaynaklardan ba\u011f\u0131ms\u0131z, kendi kendine yeterli bir sanayi \u00fclkesi haline gelmesi istemi, buradan ileri gelmektedir; h\u00fck\u00fcmetin, Rusya’n\u0131n kapitalist peki\u015fmesini birka\u00e7 y\u0131l i\u00e7inde doruk noktas\u0131na vard\u0131rmak yolundaki \u00e7\u0131lg\u0131nca \u00e7abalar\u0131 buradan ileri gelmektedir. Bu olmazsa, geriye, Devlet Bankas\u0131nda ve Devlet Hazinesinde birikmi\u015f olan metal sava\u015f fonuna elatmaktan, ya da devletin iflas etmesinden ba\u015fka bir \u015fey kalm\u0131yor. Her iki durumda da, bu, Rus d\u0131\u015f politikas\u0131n\u0131n sonu demektir.
Bir \u015fey a\u00e7\u0131kt\u0131r: bu ko\u015fullar alt\u0131nda, gen\u00e7 Rus burjuvazisi, devlet \u00fczerinde sa\u011flam bir yere sahiptir. B\u00fct\u00fcn \u00f6nemli iktisadi sorunlarda devlet onun arzusunu yerine getirmek zorundad\u0131r. \u00c7ar\u0131n ve onun memurlar\u0131n\u0131n despotik otokrasisine h\u00e2l\u00e2 katlan\u0131yor olabilir, ama bunun nedeni, salt, b\u00fcrokrasinin yozla\u015fmas\u0131yla yumu\u015fam\u0131\u015f olmas\u0131 d\u0131\u015f\u0131nda, otokrasinin, burjuva liberal anlamda da olsa, Rusya’n\u0131n bug\u00fcnk\u00fc durumunda sonu\u00e7lar\u0131n\u0131 kimsenin \u00f6nceden g\u00f6remeyece\u011fi de\u011fi\u015fikliklerden daha b\u00fcy\u00fck g\u00fcvenceler sa\u011fl\u0131yor olu\u015fudur. B\u00f6ylece Rusya’n\u0131n bir s\u0131nai kapitalist devlet haline geli\u015fi, k\u00f6yl\u00fcs\u00fcn\u00fcn b\u00fcy\u00fck bir k\u0131sm\u0131n\u0131n proleterle\u015fmesi ve eski kom\u00fcnist (sayfa 488) toplulu\u011fun yokolu\u015fu, artan bir h\u0131zla s\u00fcr\u00fcp gitmektedir.
Bu toplulu\u011fun, f\u0131rsat do\u011fdu\u011funda ve, Marx’\u0131n ve benim 1882’de h\u00e2l\u00e2 umdu\u011fumuz gibi, Bat\u0131 Avrupa’daki bir devrimle uyum i\u00e7ersinde, kom\u00fcnist geli\u015fmenin ba\u015flang\u0131\u00e7 noktas\u0131 olup olmayaca\u011f\u0131 konusunda bir \u015fey diyemeyece\u011fim. Ama \u015fu kadar\u0131 kesindir: bu topluluktan geriye bir \u015fey kalmas\u0131 isteniyorsa, bunun ilk ko\u015fulu, \u00e7arl\u0131k despotizminin y\u0131k\u0131lmas\u0131d\u0131r, Rusya’da bir devrimdir. Rus Devrimi, yaln\u0131zca, ulusun b\u00fcy\u00fck b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fc, k\u00f6yl\u00fcleri, mir’lerini, d\u00fcnyalar\u0131n\u0131 olu\u015fturan k\u00f6ydeki yal\u0131t\u0131lm\u0131\u015fl\u0131klar\u0131ndan kurtarmakla kalmayacak; k\u00f6yl\u00fcleri d\u0131\u015f d\u00fcnyay\u0131 ve onunla birlikte kendilerini, kendi durumlar\u0131n\u0131 g\u00f6recekleri ve mevcut sefaletlerinden kurtulu\u015fun yollar\u0131n\u0131 \u00f6\u011frenecekleri geni\u015f alana \u00e7\u0131karmakla kalmayacakt\u0131r – Rus devrimi, ayn\u0131 zamanda, Bat\u0131daki i\u015f\u00e7i hareketine de taze bir iti kazand\u0131racak ve m\u00fccadele i\u00e7in yeni ve daha iyi ko\u015fullar yaratacak ve b\u00f6ylelikle modern sanayi proletaryas\u0131n\u0131n zaferini \u00e7abukla\u015ft\u0131racakt\u0131r; o zafer ki, bug\u00fcnk\u00fc Rusya, ister toplulu\u011fa, ister kapitalizme dayanarak olsun, o olmaks\u0131z\u0131n sosyalist bir d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fc sa\u011flayamaz. (sayfa 489)<\/p>\n
1894’\u00fcn ilk yar\u0131s\u0131nda yaz\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r<\/p>\n
F. Engels, Internationalesaus dem
“Volksstaat” (1871-1875), Berlin
1894’te yay\u0131mlanm\u0131\u015ft\u0131r<\/p>\n
Dipnotlar
[1*] H\u00fck\u00fcmetin kendisine d\u00fc\u015fman olan soylulu\u011fu yoketmek ve k\u00f6yl\u00fcleri kendi yan\u0131na \u00e7ekmek istedi\u011fi Polonya bu bak\u0131mdan bir istisnad\u0131r. [“Der Volksstaat”ta yay\u0131n!anan metne konan not; 1815 ve 1894 bask\u0131!ar\u0131nda yer almam\u0131\u015ft\u0131r.]
[2*] Artel konusunda, \u00f6teki \u015feyler yan\u0131nda, bkz: Sbornik materialav ob Arteljach v Rossiji [“Rusya’daki Arteller \u00fczerine Materyal Derlemesi”], St. Petersburg 1873, K\u0131s\u0131m 1. [Engels’in notu.]
[3*] K\u00f6yl\u00fclerin durumu konusunda, \u00f6tekiler aras\u0131nda, tar\u0131msal \u00fcretim konusundaki h\u00fck\u00fcmet komisyonunun resmi raporuna (1873), ve ayr\u0131ca, Skaldin, W. zach\u00f6\u0131usti i w Stolice [“Iss\u0131z Ta\u015frada ve Ba\u015fkentte”], St. Petersburg 1870’e bak\u0131n\u0131z; ikincisi liberal bir tutucu taraf\u0131ndan yaz\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. [Engels’in notu.]
[4*] 1863 ayaklanmas\u0131yla soylulu\u011fun b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde y\u0131k\u0131ma u\u011frad\u0131\u011f\u0131 Polonya’da, \u00f6zellikle Grodno guberniyas\u0131nda, k\u00f6yl\u00fcler, \u015fimdi, s\u0131k s\u0131k soylular\u0131n malikanelerini sat\u0131nalmakta ya da kiralamakta ve bunlar\u0131 par\u00e7alamaks\u0131z\u0131n kendi ortak hesaplar\u0131na i\u015flemektedirler. Ve bu k\u00f6yl\u00fcler y\u00fczy\u0131llard\u0131r ortak m\u00fclkiyete sahip olmam\u0131\u015flard\u0131r ve B\u00fcy\u00fck Rus’lardan olmay\u0131p, Polonyal\u0131, Letonyal\u0131 ve Beyaz Rus’turlar. [Engels’in notu.]
[5*] \u00dcnl\u00fc bir Alman haydudu olan Jhann B\u00fcckler’in takma ad\u0131. -Ed.
[6*] Bkz: F. Engels, Der Ursprung der Familie etc., 5. Aufl., Stuttgart 1892, s. l09-l13. [Bkz: Friedrich Engels, Ailenin, \u00d6ze! M\u00fc!kiyetin ve Dev!etin K\u00f6keni, Sol Yay\u0131nlar\u0131, Ankara 1977, s. 156-163. -Ed.]
[7*] Bkz: Karl Marx, “Ote\u00e7estvenniye Zapiski Yaz\u0131kuruluna Mektup”. -Ed.
[8*] N. K. Mihaylovski. -Ed.<\/p>\n
[273] “Rusya’daki Toplumsal \u0130li\u015fkiler” adl\u0131 bu makalesinde Engels, Rusya’da gittik\u00e7e \u015fiddetlenmekte olan devrimci durumun belirleyici etmenlerine i\u015faret ediyor. Bu etmenler, Rus i\u015f\u00e7i s\u0131n\u0131f\u0131n\u0131n siyaset sahnesinde yeralmas\u0131 ve serfli\u011fin kald\u0131r\u0131lmas\u0131ndan sonra k\u00f6yl\u00fclerin soyulmas\u0131n\u0131n sonucu olarak ortaya \u00e7\u0131kan y\u0131\u011f\u0131nsal k\u00f6yl\u00fc hareketlerinin ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz olarak b\u00fcy\u00fcmesidir. Bu makalede ve bu makaleye 1844’te yaz\u0131lan sons\u00f6zde, yazar, Pyotr Lavrov ve Pyotr Tka\u00e7ov’un temsil ettikleri 1870’lerin ba\u015flar\u0131ndaki Rus narodizminin ana e\u011filimlerini ve \u00f6zellikle 1880’lerin ve 1890’lar\u0131n liberal narodizmini ele\u015ftirmektedir. Engels, narodniklerin tarih konusundaki g\u00f6r\u00fc\u015flerinin idealist iradeci niteliklerini, toplumsal geli\u015fmenin maddi temelini kavramadaki ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131klar\u0131n\u0131 ortaya koymaktad\u0131r. Rusya’da 1861’den sonraki toplumsal ili\u015fkilerin genel bir tahlili, Engels’i, kapitalizmin Rusya’da gittik\u00e7e geli\u015fmekte oldu\u011fu ve bu y\u00fczden de k\u0131rsal b\u00f6lgelerdeki kom\u00fcnal m\u00fclkiyetin da\u011f\u0131lmakta oldu\u011fu sonucuna g\u00f6t\u00fcrd\u00fc. Narodniklerin k\u00f6yl\u00fc toplulu\u011funu idealle\u015ftirmelerini sert bir bi\u00e7imde ele\u015ftirmi\u015f ve Rusya’n\u0131n h\u0131zla sanayici kapitalist bir \u00fclke haline geli\u015fine, k\u00f6yl\u00fclerin proleterle\u015fmelerine ve “eski kom\u00fcnist toplulu\u011fun yokolmas\u0131na” i\u015faret etmi\u015ftir. Rus devrimci hareketi i\u00e7erisinde narodnik g\u00f6r\u00fc\u015flerden vazge\u00e7mi\u015f ve bilimsel kom\u00fcnizm teorisini \u00f6z\u00fcmsemi\u015f kimselerin ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015flar\u0131ndan duydu\u011fu sevinci belirtmi\u015ftir. -462, 475.
[274] Burada ve daha ileride Engels, Tka\u00e7ov’un Offener Brief an Herin Friedrich Engels adl\u0131 1874’te Z\u00fcrih’te bas\u0131lm\u0131\u015f olan bro\u015f\u00fcr\u00fcnden al\u0131nt\u0131 yapmaktad\u0131r. -462, 475.
[275] Engels Haxthausen’in 1847-52’de \u00fc\u00e7 k\u0131s\u0131m halinde Hanover ve Berlin’de yay\u0131nlanm\u0131\u015f olan kitab\u0131na de\u011finiyor: Stadien \u00fcber die innern Z\u00fcstande das Volksleben und insbesondere die l\u00e4ndlichen Einrichtungen Russlands. -465.
[276] Bkz: G. Plehanov, Selected Philosophical Works, Vol. l, Moscow, s. 147. -476.
[277] Ibid., s. 153. -478.
[278] Ibid., s. 152. -478.
[279] Julis Jukovski, “Karl Marx i yego kniga o kapitale” (“Karl Marx ve Sermaye Konusundaki Kitab\u0131”), Vestnik Yevropi (bkz: 59. not), Kitap 9, 1877; ve buna Nikolay Mihaylovski’nin Ote\u00e7estvenniye Zapiski’de verdi\u011fi yan\u0131t: “Karl Marx pered sudam J. G. Jukovskkogo” (“J. G. Jukovski’nin Bak\u0131\u015f A\u00e7\u0131s\u0131ndan Karl Marx”).
Ote\u00e7estvenniye Zapiski. – 1820’de St. Petersburg’da \u00e7\u0131kmaya ba\u015flayan yaz\u0131nsal ve siyasal bir dergi; 1839’da zaman\u0131n en iyi ilerici dergilerinden biri oldu. Dergi sans\u00fcr\u00fcn ard\u0131 arkas\u0131 gelmez bask\u0131lar\u0131 alt\u0131ndayd\u0131 ve Nisan 1884’te de \u00e7ar h\u00fck\u00fcmeti taraf\u0131ndan kapat\u0131ld\u0131. -483.
[280] Vestnik Narodnoi Voli. – Narodnaya Volya \u00f6rg\u00fct\u00fcn\u00fcn Rusya’dan ka\u00e7m\u0131\u015f olan Y\u00fcr\u00fctme Komitesi \u00fcyelerinin 1883-1886’da Cenevre’de yay\u0131nlad\u0131klar\u0131 dergi. Be\u015f say\u0131s\u0131 \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r.
Marx’\u0131n mektubu legal Rus bas\u0131n\u0131nda Ekim 1888’de yay\u0131nlanm\u0131\u015ft\u0131r. -284.
[281] Marx, bu pasaj\u0131, Kapital’in \u0130kinci Almanca bask\u0131s\u0131ndan ve daha sonraki bask\u0131lar\u0131ndan \u00e7\u0131kartm\u0131\u015ft\u0131r. -484.
[282] Burada Narodnik \u00f6rg\u00fct\u00fcn y\u00f6netici organlar\u0131na de\u011finildi\u011fi anla\u015f\u0131l\u0131yor. -485.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
“RUSYA’DAK\u0130 TOPLUMSAL \u0130L\u0130\u015eK\u0130LER”E SONS\u00d6Z[273] S\u00f6ze, Bay Pyotr Tka\u00e7ov’un, s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn tam anlam\u0131yla bir bakuninci, yani bir anar\u015fist olmay\u0131p, bir “blankici” olma iddias\u0131 ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirten bir d\u00fczeltme ile ba\u015flamal\u0131y\u0131m. Bu hata \u00e7ok do\u011fald\u0131, \u00e7\u00fcnk\u00fc ad\u0131 ge\u00e7en bay, zaman\u0131n Rus m\u00fclteci adetleri uyar\u0131nca, Bat\u0131 Avrupa’ya, Rus m\u00fcltecilerinin t\u00fcm\u00fcyle dayan\u0131\u015fma i\u00e7inde oldu\u011funu duyurmu\u015f ve kendisine ait bir bro\u015f\u00fcrde,[274] benim […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[33],"tags":[],"class_list":{"0":"post-5769","1":"post","2":"type-post","3":"status-publish","4":"format-standard","6":"category-karl-marx-friedrich-engels-arsivi"},"yoast_head":"\n