\u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc Elyazmas\u0131’n\u0131n Dipnotlar\u0131<\/p>\n
[1] \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc elyazmas\u0131, Marx’\u0131n kendi eliyle sayfa numaras\u0131 verdi\u011fi ikiye katlanm\u0131\u015f d\u00f6rt yaprakl\u0131k 17 formadan olu\u015fan, 68 sayfal\u0131k bir defterdir. Bununla birlikte, XXI. sayfadan sonra, Marx XXIII yazar, ve XXIV. sayfadan sonra da, XXVI numaras\u0131n\u0131 verir. Son 23 sayfa bo\u015ftur.
Elyazmas\u0131, yitik bir metne, ilk iki b\u00f6l\u00fcm\u00fc olu\u015fturan iki ek ile ba\u015flar. XI. sayfa i\u00e7inde, iktisadi a\u00e7\u0131nd\u0131rmalar\u0131n hemen arkas\u0131ndan, Hegel felsefesinin yeni iktisadi d\u00fc\u015f\u00fcncelerle yer yer kesilen ele\u015ftirisi ba\u015flar. Hegel felsefesine ili\u015fkin ne varsa bir b\u00f6l\u00fcm i\u00e7inde toplanm\u0131\u015f, oysa iktisadi par\u00e7alar ilkin ayr\u0131 ayr\u0131 b\u00f6l\u00fcmler bi\u00e7iminde verilmi\u015flerdi. Son olarak, XXXIX. sayfada, \u015fimdi kitab\u0131n ba\u015f\u0131nda yer alan \u00f6ns\u00f6z ba\u015flar.
[2] Ekonomi Politi\u011fin Bir Ele\u015ftiri Denemesi. Bu yap\u0131t\u0131n “Ekler” b\u00f6l\u00fcm\u00fcne bak\u0131n\u0131z.
[1*] O, bilin\u00e7te kendisi i\u00e7in durumuna gelmi\u015f \u00f6zel m\u00fclkiyetin ba\u011f\u0131ms\u0131z hareketi, \u00f6zerk \u00f6zne olarak modern sanayidir. (Marx’\u0131n notu.)
[3] Marx, burada, Unwesen deyimini kullan\u0131r. Terim, ayn\u0131 zamanda hem \u00f6z hem de varl\u0131k anlam\u0131na gelen Wesen’in olumsuzlanmas\u0131d\u0131r. Bunu hayalet (monstre) ile \u00e7eviriyoruz; bu, Marx’\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcncesini i\u00e7eriyor, ama bizi onun \u00fcslubuna \u00f6ylesine \u00f6zg\u00fc ve zorlu Wesen- Unwesen kar\u015f\u0131tl\u0131\u011f\u0131ndan da vazge\u00e7me zorunda b\u0131rak\u0131yor. \u0130ngilizce \u00e7eviri taraf\u0131ndan benimsenen “\u00f6zsel olmayan bir \u015fey” bi\u00e7imindeki \u00e7eviriye ba\u011fl\u0131 kalma gerekti\u011fini sanm\u0131yoruz.
[4] B\u00fcy\u00fck bir olas\u0131l\u0131kla, Marx burada, bize sadece son d\u00f6rt sayfas\u0131 (XL’tan XLIII’e) eri\u015fmi\u015f bulunan ikinci elyazmas\u0131n\u0131n XXXIX. sayfas\u0131na iletmede bulunuyor.
[5] “T\u00fcm birikmi\u015f sermaye toplumsal bir m\u00fclkiyet oldu\u011fundan, kimse onun salt (exclusive) m\u00fclkiyetine sahip olamaz.” (Proudhon, l.c., s. 96.)
[2*] Fuhu\u015f, i\u015f\u00e7inin genel fuh\u015funun tikel bir d\u0131\u015favurumundan ba\u015fka bir \u015fey de\u011fildir ve fuhu\u015f i\u00e7ine sadece fuhu\u015f yapan\u0131n de\u011fil, ama onu o duruma d\u00fc\u015f\u00fcrenin de \u2014bu ikincinin al\u00e7akl\u0131\u011f\u0131 daha da b\u00fcy\u00fckt\u00fcr\u2014 girdi\u011fi bir ili\u015fki oldu\u011funa g\u00f6re, kapitalist vb. bu kategoriye girer. (Marx’\u0131n notu.)
[6] Bkz: Birinci Elyazmas\u0131, 102. not, 158-159 sayfalar.
[7] Burada ne s\u00f6zc\u00fck anlam\u0131nda do\u011falc\u0131l\u0131k s\u00f6zkonusudur, ne de do\u011faya d\u00f6n\u00fc\u015f. Marx, insan\u0131n kendi \u00f6z do\u011fas\u0131n\u0131 yeniden bulmu\u015f oldu\u011funu, yabanc\u0131la\u015fma bu kendinin belirmesi sonu\u00e7lar\u0131n\u0131 bozup, nesneler d\u00fcnyas\u0131n\u0131, insan\u0131n varl\u0131\u011f\u0131n\u0131n uzant\u0131s\u0131 yerine, d\u00fc\u015fman bir d\u00fcnya durumuna getirmeden ve sonunda kendi insan do\u011fas\u0131n\u0131n yads\u0131nmas\u0131na yola\u00e7madan, kendi \u00f6zsel g\u00fc\u00e7lerini \u00f6zg\u00fcrce geli\u015ftirebilece\u011fini s\u00f6ylemek ister.
[8] Marx, burada, ku\u015fkusuz yitik elyazmas\u0131nda bulunan bir a\u00e7\u0131nd\u0131rmaya iletmede bulunur.
[9] Marx burada toplumdan ger\u00e7ek toplumu, insanlar\u0131n art\u0131k birbirleri ile \u00e7at\u0131\u015fmayacaklar\u0131 ve \u00f6zel m\u00fclkiyetin olumlu kald\u0131r\u0131lmas\u0131ndan do\u011facak olan toplumu anlar.
[10] { } i\u00e7indeki par\u00e7alar, Marx taraf\u0131ndan renkl\u0131 bir kalemle dikine \u00e7izilmi\u015flerdir.
[3*] Demek ki insanal ger\u00e7eklik, insan\u0131n \u00f6zsel belirlenimleri ve etkinlikleri kadar \u00e7e\u015fitlidir. (Marx’\u0131n notu.)
[4*] Ancak nesne insan ile insanal olarak ili\u015fikli ise, ben nesneye insanal olarak ili\u015fikli olabilirim. (Marx’\u0131n notu.)
[11] Marx, burada, ku\u015fkusuz Hess’in 21 Yaprak’taki “Eylem Felsefesi” ba\u015fl\u0131kl\u0131 makalesinin \u015fu par\u00e7as\u0131na an\u0131\u015ft\u0131rmada bulunur:
“Maddi m\u00fclkiyet, tinin saplant\u0131 durumuna gelmi\u015f kendisi i\u00e7in varl\u0131\u011f\u0131d\u0131r. Tin, eme\u011fi, emek arac\u0131yla kendinin d\u0131\u015fsal belirtisini kendi \u00f6zg\u00fcr eylemi, kendine \u00f6zg\u00fc ya\u015fam\u0131 olarak de\u011fil, ama maddi bak\u0131mdan ayr\u0131 bir \u015fey olarak kavrad\u0131\u011f\u0131ndan, kendini sonsuzluk i\u00e7inde yitirmemek, kendi kendisi i\u00e7in varl\u0131\u011f\u0131na eri\u015fmek i\u00e7in, onu kendisi i\u00e7in korumak zorundad\u0131r da. Ama e\u011fer tinin kendisi i\u00e7in varl\u0131\u011f\u0131 olarak d\u00f6rt elle sar\u0131l\u0131p tutulmu\u015f bulunan \u015fey, yaratma i\u00e7indeki eylem de\u011fil de, sonu\u00e7 ise, yarat\u0131lm\u0131\u015f bulunan \u015fey ise, e\u011fer tinin kavram\u0131 olarak kavranm\u0131\u015f bulunan \u015fey onun g\u00f6lgesi, tasar\u0131m\u0131 ise, k\u0131sacas\u0131 onun kendisi i\u00e7in varl\u0131\u011f\u0131 olarak kavranm\u0131\u015f bulunan \u015fey onun \u00f6teki varl\u0131\u011f\u0131 ise, m\u00fclkiyet, tin i\u00e7in olmas\u0131 gereken \u015fey, yani onun kendisi i\u00e7in varl\u0131\u011f\u0131 olmaktan \u00e7\u0131kar. Malik olma susuzlu\u011funa g\u00f6t\u00fcren \u015fey, varolma susuzlu\u011funun yani belirli bireysellik olarak, s\u0131n\u0131rl\u0131 ben olarak, sonlu varl\u0131k olarak varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrme susuzlu\u011funun ta kendisidir. S\u0131ralar\u0131 gelince varolma ve malik olmaya g\u00f6t\u00fcrm\u00fc\u015f bulunan \u015feyler de, t\u00fcm belirlenimin yads\u0131nmas\u0131, soyut ben ve i\u00e7i bo\u015f “kendinde-\u015fey”in, ele\u015ftiricilik ve devrimin, yerine getirilmemi\u015f \u00f6devin sonucu olan soyut kom\u00fcnizmdir.” (Moses Hess, Sozialistische Aufs\u00e4tze, yay\u0131nlayan Zlocisti, Berlin 1921, s. 58-59.)
[12] Feuerbach’\u0131n H\u0131ristiyanl\u0131\u011f\u0131n \u00d6z\u00fc’n\u00fcn birinci b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde \u015funlar okunur: “Demek ki, insan, ancak kendi nesnesi ile al\u0131\u015fveri\u015f iledir ki, kendi kendinin bilincine varm\u0131\u015f duruma gelir: nesnenin bilinci, insan\u0131n kendinin bilincidir. Sen insan\u0131 nesne ile tan\u0131rs\u0131n; onun [insan\u0131n -\u00e7.] \u00f6z\u00fc onda [nesnede -\u00e7.] belirir: nesne onun a\u00e7\u0131nlanm\u0131\u015f \u00f6z\u00fc, onun ger\u00e7ek ve nesnel benidir. Ve bu, sadece tinsel nesneler i\u00e7in de\u011fil, duyulur nesneler i\u00e7in de do\u011frudur. Onun nesneleri olduklar\u0131 i\u00e7in, ve ta\u015f\u0131d\u0131klar\u0131 anlama g\u00f6re, insandan en uzak nesneler bile, insanal \u00f6z\u00fcn a\u00e7\u0131nlamalar\u0131d\u0131rlar.” (Loc. cit., s. 62).
[13] Feuerbach: “E\u011fer sende duygu da, m\u00fczik duygusu da yoksa, m\u00fcziklerin en g\u00fczelinde, kula\u011f\u0131nda \u0131sl\u0131k \u00e7alan r\u00fczg\u00e2rdan, ya da ayaklar\u0131n\u0131n dibinde g\u00fcr\u00fcldeyen selden daha \u00e7ok bir \u015fey duymayacaks\u0131n.” (Ibidem, s. 66.)
[14] Feuerbach: “Varl\u0131\u011f\u0131n, g\u00f6z\u00fcn\u00fcn erebildi\u011fi yere, g\u00f6z\u00fcn, varl\u0131\u011f\u0131n\u0131n ula\u015fabildi\u011fi yere kadar uzan\u0131r.” (Ibid..)
[15] Marx burada, Hegel’in, son b\u00f6l\u00fcmde \u00fczerine bir kez daha d\u00f6nece\u011fi do\u011fa felsefesini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr.
[16] Burada duyulur d\u00fcnya olarak \u00e7evirdi\u011fimiz Sinnlichkeit terimi, Feuerbach’ta \u00e7e\u015fitli anlamlarda kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Biz, gene de burada \u0130ngilzce \u00e7evirinin anlad\u0131\u011f\u0131 gibi duyarl\u0131\u011f\u0131n (duyu- alg\u0131) s\u00f6zkonusu oldu\u011funu sanm\u0131yoruz. “Soyuttan somuta, d\u00fc\u015f\u00fcnselden (id\u00e9al) ger\u00e7e\u011fe” giden ve hi\u00e7 bir zaman “kendi \u00f6z soyutlamalar\u0131n\u0131n ger\u00e7ekle\u015fmesi”nden ba\u015fka bir \u015feye eri\u015fmeyen kurgusal felsefeye kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kan Feuerbach, felsefenin \u00e7\u0131k\u0131\u015f noktas\u0131 olarak ger\u00e7e\u011fi almas\u0131n\u0131 ister. Felsefe Reformu \u0130\u00e7in Ge\u00e7ici Tezler’de (n\u00b0 65) \u015f\u00f6yle yazar: “T\u00fcm bilimler do\u011faya dayanmal\u0131d\u0131rlar. Kendi do\u011fal temelini bulmad\u0131k\u00e7a, bir kuram, bir varsay\u0131mdan ba\u015fka bir \u015fey de\u011fildir.” (Loc. cit., s. 125.)
[17] Marx’\u0131n elyazmas\u0131nda, her iki terim de (Vorbereitungs – Entwicklungs-) \u00fcst\u00fcste yaz\u0131lm\u0131\u015flard\u0131r.
[18] B\u00fct\u00fcn bu a\u00e7\u0131nd\u0131rma, bir varl\u0131\u011f\u0131n \u00f6z\u00fcn\u00fc a\u00e7\u0131nlayan \u015feyin, onun nesnesi oldu\u011fu fikrine dayan\u0131r. Gelece\u011fin Felsefesinin \u0130lkeleri’nde, Feuerbach, \u015f\u00f6yle yazar (n\u00b0 7): “Oysa, bir varl\u0131\u011f\u0131n do\u011fas\u0131, onun nesnesinde tan\u0131n\u0131r; bir varl\u0131\u011f\u0131n zorunlu olarak ili\u015fikli bulundu\u011fu nesne, onun \u00f6z\u00fcn\u00fcn a\u00e7\u0131nlanmas\u0131ndan ba\u015fka bir \u015fey de\u011fildir.” (Loc. cit., s. 132-133.) Daha ilerde \u015f\u00f6yle ekler: “Sadece ayn\u0131 s\u0131n\u0131ftaki varl\u0131klar birbirleri i\u00e7in nesnedirler, ve kendilerinde olduklar\u0131 gibi \u00f6yledirler.” (s. 134.)
[19] Bu par\u00e7a, Feuerbach’\u0131n \u015fu ge\u00e7ici tezi (n\u00b0 43) ile kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131labilir: “\u00d6zg\u00fcrl\u00fck, zaman, ac\u0131 olmadan, ne nitelik, ne enerji, ne tin, ne sevgi ate\u015fi, ne de sevgi vard\u0131r. Gereksinmesiz bir varolu\u015f, gereksiz bir varolu\u015ftur. Genel olarak t\u00fcm gereksinmeden yoksun bulunan ki\u015fi, varolma gereksinmesini de duymaz. Varolsun olmas\u0131n, bu onun i\u00e7in de, \u00f6teki i\u00e7in de birdir. Ac\u0131s\u0131z bir varl\u0131k temelsiz bir varl\u0131kt\u0131r. Ancak ac\u0131 \u00e7ekebilen ki\u015fi varolmaya de\u011fimlidir. Ancak ac\u0131 \u00e7eken varl\u0131k tanr\u0131sal bir varl\u0131kt\u0131r. Sevgisiz bir varl\u0131k, varl\u0131ks\u0131z bir varl\u0131kt\u0131r. Sevgisiz bir varl\u0131k, duyarl\u0131ks\u0131z, maddesiz bir varl\u0131ktan ba\u015fka bir \u015fey de\u011fildir.” (loc. cit., s. 115.)
Marx’\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcncesi ile Feuerbach’\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcncesi aras\u0131ndaki ayr\u0131l\u0131k daha iyi \u00f6l\u00e7\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fclebilecektir.
[20] Olmazsa olmaz.
[21] Romal\u0131 k\u00f6leleri cezaland\u0131rmak i\u00e7in, onlar\u0131 bir de\u011firmenin de\u011firmenta\u015f\u0131n\u0131 d\u00f6nd\u00fcrmeye mahk\u00fcm ediyorlard\u0131.
[22] Mill, El\u00e9ments d’\u00e9conomie politique, Parisot \u00e7evirisi, Paris 1823, s. 10 vd
[23] Ibid., s. 59 vd..
[24] Marx, ayn\u0131 d\u00f6nemde, Proudhon’un de\u011fimlerini a\u00e7\u0131k\u00e7a kabul etmesine kar\u015f\u0131n, burada onun kuram\u0131n\u0131n, her \u015feyden \u00f6nce e\u015fitlik kavram\u0131na dayanan temel bir ele\u015ftirisinin tasla\u011f\u0131n\u0131 verir.
[25] Elyazmas\u0131 sayfas\u0131n\u0131n sol k\u00f6\u015fesi y\u0131rt\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Sadece sat\u0131rlar\u0131n sonlar\u0131 kalm\u0131\u015f, bu da metnin a\u015fa\u011f\u0131 yukar\u0131 t\u00fcm yeniden kurulu\u015funu olanaks\u0131z k\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Biz, Moskova Marksizm-Leninizm Enstit\u00fcs\u00fcn\u00fcn son \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131ndan Yararlanarak, metinden kalan ne varsa, onu \u00e7eviriyoruz.
[26] Sayfa y\u0131rt\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. \u00dc\u00e7-d\u00f6rt sat\u0131r eksiktir.
[27] Uluslar\u0131n Zenginli\u011finin Do\u011fas\u0131 ve Nedenleri \u00dczerine Ara\u015ft\u0131rma’dan al\u0131nm\u0131\u015f bulunan bu al\u0131nt\u0131, Adam Smith’in metnine g\u00f6re verilmi\u015ftir. K\u00f6\u015feli ayra\u00e7 [] i\u00e7indeki par\u00e7alar, Marx taraf\u0131ndan al\u0131nmam\u0131\u015f bulunan par\u00e7alard\u0131r.
[28] Ibid., c. 1, s. 29.
[29] Altlar\u0131 Marx taraf\u0131ndan \u00e7izilmi\u015f.
[30] Ibid., c. I, s. 30-31. Son s\u00f6zc\u00fck Marx taraf\u0131ndan \u00e7izilmi\u015f.
[31] Altlar\u0131 Marx taraf\u0131ndan \u00e7izilmi\u015f.
[32] Ibid., c. I, s. 32-33.
[33] Altlar\u0131 Marx taraf\u0131ndan \u00e7izilmi\u015f.
[34] Altlar\u0131 Marx taraf\u0131ndan \u00e7izilmi\u015f.
[35] Ibid., e. I, s. 34-37.
[36] Destutt de Tracy: El\u00e9ments d’id\u00e9ologie, IV. ve V. b\u00f6l\u00fcmler: Trait\u00e9 de la volont\u00e9 et de ses effets. Paris 1826, s. 68, 78.
[37] Ibid., s. 46.
[38] Say, Trait\u00e9 d’\u00e9conomie politique, 3. bask\u0131, Paris 1817, c. I, s. 300.
[39] Ibid., c. I, s. 76.
[40] Skarbek, Th\u00e9orie des richesses sociales, bir ekonomi politik bibliyografyas\u0131 eklenimi\u015f, c. I-II, Paris 1829, c. I, s. 25-27.
[41] Ibid., c. I, s. 75.
[42] Ibid., c. I, s. 121. Bu al\u0131nt\u0131 V. b\u00f6l\u00fcm\u00fcn ba\u015fl\u0131\u011f\u0131d\u0131r.
[43] J.Mill, El\u00e9ments d’\u00e9conomie politique, J.-T. Parisot \u00e7evirisi, Paris 1823, s. 7.
[44] Ibid., s. 11-12.
[45] \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc elyazmas\u0131n\u0131n, ikinci elyazmas\u0131n\u0131n XXXIX. sayfas\u0131na bir \u00e7e\u015fit ek olan b\u00f6l\u00fcm\u00fc burada biter. XXXVIII. sayfas\u0131n\u0131n sadece sol b\u00f6l\u00fcm\u00fc yaz\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r, sa\u011f b\u00f6l\u00fcm\u00fc bo\u015ftur. Daha sonra, XXXIX ve XL. sayfalardaki (1844 Elyazmalar\u0131n\u0131n ba\u015f\u0131na konmu\u015f bulunan) \u00f6ns\u00f6z, ve \u015fimdi ele ald\u0131\u011f\u0131m\u0131z para \u00fczerindeki par\u00e7a (s. XLI-XLIII) gelir.
[46] S\u00f6zc\u00fck okunmuyor.
[47] Faust, 1. b\u00f6l\u00fcm, Lichtenberger \u00e7evirisi, Paris 1932, c. 1. s. 58.
[48] Shakespeare, Les Trag\u00e9dies. Pierre Messiaen \u00e7evirisi, Paris 1941. “La vie de Timon d’Ath\u00e8nes”, Perde IV, Sahne 3, s. 1035 vd..
[48*] Kenan Somer, Shakespeare’in bu dizelerini hatal\u0131 \u00e7evirmi\u015f g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor. Ayn\u0131 k\u0131sm\u0131n bir ba\u015fka \u00e7evirisi \u015f\u00f6yledir:
[“Alt\u0131n m\u0131? Sapsar\u0131, p\u0131r\u0131l p\u0131r\u0131l, de\u011ferli alt\u0131n! Hay\u0131r, tanr\u0131lar,
A\u00e7g\u00f6zl\u00fc al\u0131\u011f\u0131n biri de\u011filim ben. K\u00f6kler, ey duru g\u00f6zy\u00fcz\u00fc!
Karay\u0131 ak; \u00e7irkini g\u00fczel; haks\u0131z\u0131 hakl\u0131; al\u00e7a\u011f\u0131 soylu;
Ya\u015fl\u0131y\u0131 gen\u00e7; korka\u011f\u0131 yi\u011fit yapmaya yeter bunun bu kadar\u0131.
Ah, tanr\u0131lar neden bu? Neden bu, ey tanr\u0131lar!
Rahiplerinize, u\u015faklar\u0131n\u0131za y\u00fcz \u00e7evirtir bu sizden,
Ba\u015f\u0131n\u0131n alt\u0131ndaki yast\u0131\u011f\u0131 \u00e7eker dipdiri bir insan\u0131n;
Bu sar\u0131 k\u00f6le
Dinler kurar, sonra y\u0131kar; ile\u00e7liyi kutsar;
C\u00fczzaml\u0131y\u0131 tapt\u0131r\u0131r; h\u0131rs\u0131z\u0131 al\u0131p
\u00dcne, \u00f6zg\u00fcye bo\u011far, yanyana oturtur senat\u00f6rlerle;
Budur i\u015fte yeniden evlendiren k\u0131rk y\u0131ll\u0131k dulu;
Kapanmaz yaras\u0131yla en umutsuz hastay\u0131
Merhemler, kokularla bir Nisan g\u00fcn\u00fcne \u00e7eviren de bu.
Git, k\u00f6rolas\u0131 maden par\u00e7as\u0131, insanl\u0131\u011f\u0131n orta mal\u0131, sen,
Uluslar\u0131 birbirine d\u00fc\u015f\u00fcren.” ]
[49*] Ayn\u0131 dizelerin di\u011fer bir \u00e7evirisi \u015f\u00f6yledir:
[“Sen ey sevimli kral katili ve ay\u0131ran
Pi\u00e7inden babay\u0131! Sen kirlettin parlakl\u0131\u011f\u0131nla
Hymen’in tertemiz yata\u011f\u0131n\u0131! Sen cesur Mars!
Sen her dem taze, sevilen, zarif zampara,
Yana\u011f\u0131n\u0131n pembeli\u011fiyle eritirsin sen
Diana’n\u0131n kuca\u011f\u0131ndaki kutsal kar\u0131!
\u0130mkans\u0131zl\u0131klar\u0131 birbirine yakla\u015ft\u0131r\u0131p,
\u00d6p\u00fc\u015ft\u00fcren onlar\u0131! Her dilde konu\u015fup,
Her anlamda laf eden, sen g\u00f6ze g\u00f6r\u00fcn\u00fcr tanr\u0131!
Sen, y\u00fcrek yaralayan, d\u00fc\u015f\u00fcn,
K\u00f6len insan ba\u015fkald\u0131r\u0131yor; kullan g\u00fcc\u00fcn\u00fc,
Birbirine d\u00fc\u015f\u00fcr onlar\u0131, \u00f6yle ki hayvanlar
Yery\u00fcz\u00fcnde imparatorluk kursun!”]
[49] Ibid., s. 1046.
[50] Altlar\u0131 Marx taraf\u0131indan \u00e7izilmi\u015f.
[51] Sayfan\u0131n bir k\u00f6\u015fesi y\u0131rt\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.
[52] Monnaie divisionnaire: Asl\u0131nda “bozuk para” anlam\u0131na gelen bu deyim, “bir b\u00f6l\u00fcme ait para” anlam\u0131na da gelir; Marx’\u0131n bu deyimi burada daha \u00e7ok paran\u0131n ayr\u0131lma arac\u0131 niteli\u011fini de belirtmek \u00fczere, bu ikinci anlamda kulland\u0131\u011f\u0131 a\u00e7\u0131k. -\u00e7.
[53] Marx’\u0131n elyazmas\u0131nda, bu par\u00e7a, bu yay\u0131ndaki “\u00d6zel M\u00fclkiyet ve Kom\u00fcnizm…” (s. 186-205) ba\u015fl\u0131kl\u0131 b\u00f6l\u00fcm\u00fcnden hemen sonra gelir. Marx \u00d6ns\u00f6z’\u00fcnde, “Hegel diyalekti\u011finin ve genel oarak Hegel felsefesinin” “ele\u015ftirel \u00e7\u00f6z\u00fcmleme”sini “son b\u00f6l\u00fcm” olarak niteler. Bu nedenle, bu yay\u0131nda da son b\u00f6l\u00fcm olarak yer al\u0131r.
[54] Das Leben Jesu (“\u0130sa’n\u0131n Ya\u015fam\u0131”) adl\u0131 kitab\u0131 1835’te yay\u0131mlanm\u0131\u015f bulunan David Friedrich Strauss.
[55] Bruno Bauer, Kritik der evangelischen Geschichte der Synoptiker, Bd. 1-II, Leipzig 1841; Bd. III, Braunschwig 1842.
[56] Bruno Bauer, Das entdeckte Christentum. Eine Erinnerung an das achtzehnte Jahrhundert und ein Beitrag zur Krisis des neunzehnten, Z\u00fcrich, Winterthur 1843.
[57] lbid., s. 113.
[58] Ibid., s. 114 vd..
[59] Bruno Bauer, Die gute Sache der Freiheit und meine eigene Angelegenheit, Z\u00fcrich und Winterthur 1942. Marx’\u0131n an\u0131\u015ft\u0131rmada bulundu\u011fu par\u00e7a (s. 193 vd.) ger\u00e7ekte Gruppe ile de\u011fil, am Marheinecke ile ilgili.
[60] Bkz: s. 93, 12. not.
[61] Bkz: s. 93. 11. not.
[62] Marx burada, Bruno Bauer’in, Allgemeine Literatur- Zeitung’da yay\u0131mlanm\u0131\u015f bulunan makalelerine an\u0131\u015ft\u0131rmada bulunur (Charlottenburg 1844). Marx, bu ele\u015ftiriyi, Kutsal Aile’de ayr\u0131nt\u0131l\u0131 bir bi\u00e7imde yeniden ele alacakt\u0131r.
[63] Bu t\u00fcmececik, Hirzel’in Allgemeine Literatur- Zeitung’daki (say\u0131 5, s. 15) bir makalesinin, \u015fu son paragraf\u0131n\u0131 \u00f6zetler: “Sonunda b\u00fct\u00fcn d\u00fcnyan\u0131n ona (ele\u015ftiriye) kar\u015f\u0131 ba\u011fya\u015faca\u011f\u0131 zaman, \u2014ve bunun zaman\u0131 uzak de\u011fil,\u2014 b\u00fct\u00fcn gerileyici d\u00fcnya, son sald\u0131r\u0131 i\u00e7in, onun y\u00f6resinde toplanaca\u011f\u0131 zaman, ele\u015ftirinin g\u00f6z\u00fcpekli\u011fi ve anlam\u0131 i\u015fte o zaman en b\u00fcy\u00fck onay\u0131 bulmu\u015f olacaklard\u0131r. Sonu\u00e7 konusunda kayg\u0131l\u0131 de\u011filiz. Her \u015fey \u015funa varacak: bireysel k\u00fcmelerle hesab\u0131m\u0131z\u0131 g\u00f6recek ve o \u015f\u00f6valyemsi d\u00fc\u015fmanlar i\u00e7in genel bir yoksulluk belgesi d\u00fczenleyece\u011fiz.”
[64] Gelece\u011fin Felsefesinin \u0130lkeleri, \u00a7 5: “Kurgusal felsefenin \u00f6z\u00fc, ussalla\u015fm\u0131\u015f, ger\u00e7ekle\u015fmi\u015f ve g\u00fcncelle\u015fmi\u015f Tanr\u0131n\u0131n \u00f6z\u00fcnden ba\u015fka bir \u015fey de\u011fildir. Kurgusal felsefe, ger\u00e7ek, tutarl\u0131 ve ussal dindir.” (loc. cit., s. 129.)
[65] Ibid., \u00a7 41: “\u0130nsan\u0131n insan ile ortakl\u0131\u011f\u0131, do\u011fruluk ve evrenselli\u011fin ilk ilke ve ilk \u00f6l\u00e7\u00fct\u00fcd\u00fcr.” (s. 185.) \u00a7 59: “Kendisi i\u00e7in insan, kendinde insan \u00f6z\u00fcne, ne sa\u011ft\u00f6rel varl\u0131k niteli\u011fiyle sahiptir, ne de d\u00fc\u015f\u00fcnen varl\u0131k niteli\u011fiyle. \u0130nsan\u0131n \u00f6z\u00fc sadece ortakl\u0131k i\u00e7inde, sadece ben ile sen ayr\u0131l\u0131\u011f\u0131 ger\u00e7ekli\u011fine dayanan bir birlik olan, insan\u0131n insan ile birli\u011fi i\u00e7inde i\u00e7eriktir.” (s. 198.)
[66] Ibid., \u00a7 38: “Araya giren do\u011fruluk, hen\u00fcz kendi kar\u015f\u0131t\u0131 ile lekelenmi\u015f do\u011fruluktur. Kar\u015f\u0131t ile ba\u015flan\u0131r, ama sonradan bu kar\u015f\u0131t ortadan kald\u0131r\u0131l\u0131r. Ama, e\u011fer onu kald\u0131rmak ve yads\u0131mak gerekiyorsa, hemen yads\u0131nmas\u0131ndan ba\u015flama yerine, neden ondan ba\u015flamal\u0131? … \u00d6yleyse neden hemen somuttan ba\u015flamamal\u0131? \u00d6yleyse neden kendi kesinlik ve g\u00fcvencesini kendine bor\u00e7lu bulunan \u015fey, kendi kesinli\u011fini kar\u015f\u0131t\u0131n\u0131n hi\u00e7li\u011fine bor\u00e7lu bulunan \u015feyden \u00fcst\u00fcn olmamal\u0131?” (s. 182-183.)
[67] Bu konuda Gelece\u011fin Felsefesinin \u0130lkeleri’nin 21. paragraf\u0131na bak\u0131n\u0131z. Feuerbach orada \u00f6zellikle \u015f\u00f6yle yazar. “Hegelci diyalekti\u011fin gizi, k\u0131saca, daha sonra s\u0131ras\u0131 gelince tanr\u0131bilim ad\u0131na felsefeyi yads\u0131mak \u00fczere, felsefe ad\u0131na tanr\u0131bilimin yads\u0131nmas\u0131na dayan\u0131r. Ba\u015flang\u0131\u00e7 ve son olan tanr\u0131bilimdir; ortada, ilk konumu yads\u0131yan felsefe bulunur; ama yads\u0131man\u0131n yads\u0131nmas\u0131 olan da tanr\u0131bilimdir.” (loc. cit.. s. 158\/9.)
[67*] Feuerbach hen\u00fcz yads\u0131man\u0131n yads\u0131nmas\u0131n\u0131, somut kavram\u0131, d\u00fc\u015f\u00fcncede kendi kendini a\u015fan ve, d\u00fc\u015f\u00fcnce olarak, hemen sezgi, do\u011fa, ger\u00e7eklik olmak isteyen D\u00fc\u015f\u00fcnce olarak tasarlar. (Marx’\u0131n notu.)[68]
[68] Marx, burada, Feuerbach’\u0131n, Gelece\u011fin Felsefesinin \u0130lkeleri’ndeki g\u00f6zlemlerine iletmede bulunur. Feuerbach 29. paragrafta \u015f\u00f6yle der: “Kendi kar\u015f\u0131t\u0131n\u0131n mal\u0131na el uzatan d\u00fc\u015f\u00fcnce … kendi do\u011fal s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 a\u015fan d\u00fc\u015f\u00fcncedir. D\u00fc\u015f\u00fcnce, ka\u015f\u0131t\u0131n\u0131n mal\u0131na el uzat\u0131yor demek, d\u00fc\u015f\u00fcnce, d\u00fc\u015f\u00fcnceye de\u011fil, ama varl\u0131\u011fa ait olan \u015feyi, kendisi i\u00e7in istiyor demektir. Oysa, tekillik ve bireysellik varl\u0131\u011fa, evrensellik de d\u00fc\u015f\u00fcnceye ili\u015fkindirler. D\u00fc\u015f\u00fcnce … evrenselli\u011fin yads\u0131nrnas\u0131n\u0131 … bir d\u00fc\u015f\u00fcnce u\u011fra\u011f\u0131 durumuna getirir. Varl\u0131\u011f\u0131 kendi d\u0131\u015f\u0131nda b\u0131rakan “soyut” d\u00fc\u015f\u00fcnce ya da soyut kavram, durumuna gelir.” (loc. cit. s. 17.) Ve 30. paragrafta \u015f\u00f6yle der: “Hegel, d\u00fc\u015f\u00fcncede kendi kendini a\u015fan bir d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrd\u00fcr \u2014 o \u015feyin kendisini, ama \u015feyin d\u00fc\u015f\u00fcncesinde kavramak ister; o d\u00fc\u015f\u00fcncenin d\u0131\u015f\u0131na, ama d\u00fc\u015f\u00fcncenin ta i\u00e7inde \u00e7\u0131kmak ister: somut kavram\u0131n\u0131 tasarlama g\u00fc\u00e7l\u00fc\u011f\u00fc de bundan do\u011far.” (Ibid, s. 175.)
[69] Marx burada G\u00f6r\u00fcng\u00fcbilim’in i\u00e7indekiler tablosunu ele al\u0131r. T\u00fcm A b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fc oldu\u011fu gibi (ve bazan k\u00fc\u00e7\u00fck eklemelerle) verir. B, C ve D b\u00f6l\u00fcmleri i\u00e7in, sadece b\u00f6l\u00fcm ba\u015fl\u0131klar\u0131n\u0131ns\u00f6z\u00fcn\u00fc eder. Biz burada M. J. Hyppollte \u00e7evirisinin metin ve terminolojisini benimsedik (2 cilt, Paris, Aubler, 1939).
[70] G.W.F. Hegel: Enzyklop\u00e4die der philsophischen Wissenschaften im Grundrisse. Bu yap\u0131t \u00fc\u00e7 b\u00f6l\u00fcm\u00fc kapsar: I. Mant\u0131k, II. Do\u011fa felsefesi; III. Tin felsefesi.
[71] G\u00f6r\u00fcng\u00fcbilim’in \u00f6ns\u00f6z\u00fcnde, Hegel \u015f\u00f6yle yazar: “Olumsuz davran\u0131\u015f\u0131 i\u00e7inde … k\u0131l\u0131 k\u0131rk yaran d\u00fc\u015f\u00fcnce, i\u00e7eri\u011fin i\u00e7inde d\u00f6nd\u00fc\u011f\u00fc Kendi’nin ta kendisidir; buna kar\u015f\u0131l\u0131k, olumlu bilgisi i\u00e7inde, Kendi, i\u00e7eri\u011fin ilinek ve y\u00fcklem olarak uygun geldi\u011fi tasarlanm\u0131\u015f bir \u00f6znedir. Bu \u00f6zne i\u00e7eri\u011fin ba\u011flanm\u0131\u015f bulundu\u011fu temeli, hareketin \u00fczerinde gelip gitti\u011fi temeli olu\u015fturur. Tasarlayan d\u00fc\u015f\u00fcnce konusunda durum bamba\u015fkadir. Kavram, kendini kendi olu\u015fu olarak g\u00f6steren nesnenin \u00f6z Kendi oldu\u011funa g\u00f6re, Kendi, ilineklere edilgin olarak katlanan dingin bir \u00f6zne de\u011fil, ama kendi ba\u015f\u0131na devinen ve kendi belirlenimlerini kendinde onaran (reprenant) kavramd\u0131r.” (Hyppolite \u00e7evirisinden, c. I, s. 52.)
[72] Marx, burada, “selbstisch” terimini kullan\u0131r Bu terimdeki “isch” soneki ayn\u0131 zamanda hem k\u00f6ken hem de nitelik belirtir. Biz, bu terimi, “Kendi do\u011fas\u0131ndan” ile \u00e7eviriyoruz.
[73] Marx, Selbstigkeit der, bu terimin Kendilik ile \u00e7evrilmesi gerekirdi.
[74] Yani kendinin bilinci i\u00e7in.
[75] Marx, burada, “Mutlak Bilgi” b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fcn birinci paragraf\u0131n\u0131 (Kendini varl\u0131k olarak tan\u0131tlayan Kendi’nin yal\u0131n i\u00e7eri\u011fi) a\u015fa\u011f\u0131 yukar\u0131 s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fc s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcne yineler. (Bkz: Hyppolite \u00e7evirisi, c. II, s. 293-294.)
[76] Feuerbach, Gelece\u011fin Felsefesinin \u0130lkeleri’nde \u015f\u00f6yle yazar: “… \u00e7\u00fcnk\u00fc sadece duyulur bir varl\u0131\u011f\u0131n varolmak i\u00e7in kendi d\u0131\u015f\u0131ndaki \u015feylere gereksinmesi vard\u0131r. Solumak i\u00e7in hava, i\u00e7mek i\u00e7in su, g\u00f6rmek i\u00e7in \u0131\u015f\u0131k, yemek i\u00e7in bitkisel ve hayvansal besinlere gereksinmem var; ama d\u00fc\u015f\u00fcnmek i\u00e7in, hi\u00e7 de\u011filse dolay\u0131ms\u0131z olarak, hi\u00e7 bir \u015feye gereksinmem yok. Soluyan bir varl\u0131k havas\u0131z d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclemez, g\u00f6ren bir varl\u0131k \u0131\u015f\u0131ks\u0131z d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclemez; ama d\u00fc\u015f\u00fcnen varl\u0131k, \u2014 ben onu kendi ba\u015f\u0131na kendisi i\u00e7in d\u00fc\u015f\u00fcnebilrim. Soluyan varl\u0131k, zorunlu olarak kendi d\u0131\u015f\u0131ndaki bir varl\u0131k ile ili\u015fkilidir; d\u00fc\u015f\u00fcnen varl\u0131k ise, kendi kendisi ile ili\u015fkili: o, kendinin \u00f6z nesnesidir, onun \u00f6z\u00fc kendindedir, o kendi kendisi ile ne ise odur.” (loc. cit., s. 131.)
[77] H\u0131ristiyanl\u0131\u011f\u0131n \u00d6z\u00fc’ne “Giri\u015f”te, Feuerbach, \u015f\u00f6yle yazar. “Nedir ki, bir \u00f6znenin \u00f6z\u00fc gere\u011fi ve zorunluluk ile kendisine y\u00f6neldi\u011fi nesne, bu \u00f6znenin kendine \u00f6zg\u00fc, ama nesnelle\u015fmi\u015f \u00f6z\u00fcnden ba\u015fka bir \u015fey de\u011fildir.” (loc. cit., s. 61.) Bu konuda s. 201’deki 18. nota bak\u0131n\u0131z.
[78] Unwesen terimini burada yokluk (non-\u00eatre) olarak \u00e7eviriyoruz. Ama bu s\u00f6zc\u00fck, hayalet, sa\u00e7mal\u0131k anlam\u0131na da gelir. (s. 182’deki 3. nota bak\u0131n\u0131z.)
[79] Burada, Marx taraf\u0131ndan kullan\u0131lan ve daha \u00f6nce edilgin olarak \u00e7evirmi\u015f bulundu\u011fumuz “leidend sein”e bu anlam\u0131 (ac\u0131 \u00e7ekmek) veriyoruz. Ama Marks i\u015fin i\u00e7ine tutkulu varl\u0131k fikrini de sokacakt\u0131r, ve tutkunun k\u00f6keninde, insan\u0131n \u00f6d\u00fcnlemeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 bir eksiklik, ac\u0131 var.
[80] Feuerbach: Ge\u00e7ici Savlar \u00a7 43: “S\u0131n\u0131r, zaman, ac\u0131 yoksa, nitelik, erke, tin, sevgi ate\u015fi ve sevgi de yoktur. Sadece zorunluluk duyan varl\u0131k, zorunlu varl\u0131kt\u0131r. Gereksinmesiz bir varl\u0131k gereksiz bir varl\u0131kt\u0131r. … Ac\u0131s\u0131z bir varl\u0131k temelsiz bir varl\u0131kt\u0131r. Sadece ac\u0131 \u00e7ekebilen ki\u015fi varolmaya de\u011fimlidir. Sadece ac\u0131 ceken varl\u0131k tanr\u0131sal bir varl\u0131kt\u0131r. Duygusuz bir varl\u0131k, varl\u0131ks\u0131z bir varl\u0131kt\u0131r.” (loc. cit., s. 115.)
[81] Kendinin bilinci” bak\u0131m\u0131ndan.
[82] s. 241’deki 68. nota bak\u0131n\u0131z.
[83] Ibid., \u00a7 21: “Tanr\u0131bilim bak\u0131m\u0131ndan tanr\u0131bilimi yads\u0131yan, ya da tanr\u0131bilimin yads\u0131nmas\u0131n\u0131 yeniden tanr\u0131bilim durumuna d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcren modern felsefenin, \u00f6zellikle t\u00fcmtanr\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n (panth\u00e9isme) \u00e7eli\u015fkisi: bu \u00e7eli\u015fki \u00f6zellikle hegelci felsefenin ay\u0131rdedici niteli\u011fidir.” (s. 156.) “B\u00f6ylece daha Hegel felsefesinin en \u00fcst\u00fcn ilkesinde, onun din felsefesinin ilke ve sonucunu buluruz; \u015f\u00f6yle ki, felsefe, tanr\u0131bilimin dogmalar\u0131n\u0131 ortadan kald\u0131rmak \u015f\u00f6yle dursun, onlar\u0131 us\u00e7ulu\u011fun yads\u0131nmas\u0131na dayanarak yeniden kurmak, ve araya koymakla (m\u00e9diatiser) yetinir. Hegelci diyalekti\u011fin gizi, eninde sonunda, daha sonra s\u0131ras\u0131 gelince felsefeyi de tanr\u0131bilim ad\u0131na yads\u0131mak \u00fczere, tanr\u0131bilimi felsefe ad\u0131na yads\u0131maya dayan\u0131r. Ba\u015flang\u0131\u00e7 ve son olan tanr\u0131bilimdir; ortada, ilk konumu yads\u0131yan felsefe yer al\u0131r; ama yads\u0131man\u0131n yads\u0131nmas\u0131 olan, tanr\u0131bilimdir.” (s. 158-9.)
[84] Buraya de\u011fin Aufhebung s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc “kald\u0131rma” ile \u00e7evirdik. Ama, bundan sonraki par\u00e7ada, Marx, Hegel’de ayn\u0131 zamanda hem kald\u0131rma hem de koruma anlam\u0131na gelen hegelci Aufhebung kavram\u0131n\u0131 inceler. Mant\u0131k’ta (l. Kitap, 1. k\u0131s\u0131m, b\u00f6l\u00fcm I, G\u00f6zlem), Hegel \u015f\u00f6yle yazar: “Aufheben dilde \u015fu ikili anlam\u0131 ta\u015f\u0131r: s\u00f6zc\u00fck hem saklama, koruma gibi, ve hem de bitirme, sona erdirme gibi bir anlama gelir. Saklama olgusunun kendisl, daha \u015fimdiden o olumsuz y\u00f6n\u00fc i\u00e7erir; onu korumak i\u00e7in, nesneden onun o anda olu\u015fu (imm\u00e9diatet\u00e9) ve bunun sonucu d\u0131\u015f etkilere a\u00e7\u0131k bir varl\u0131k olu\u015fu \u00e7\u0131kart\u0131l\u0131r. B\u00f6ylece kald\u0131r\u0131lm\u0131\u015f olan \u015fey, ayn\u0131 zamanda, sadece kendi o anda olu\u015funu yitirmi\u015f, ama bu y\u00fczden yokolmam\u0131\u015f bulunan, saklanm\u0131\u015f olan bir \u015feydir de.” \u00d6yleyse bu anlamda a\u015fma teriminden yararlanaca\u011f\u0131z.
[85] Marks, burada, Hegel’in hukuk felsefesinin, kitab\u0131n ba\u015fl\u0131ca b\u00f6l\u00fcmlerini olu\u015fturan belliba\u015fl\u0131 kavramlar\u0131n\u0131n zincirleni\u015f\u0131n\u0131 verir.
[86] Marx, burada, kavramlar\u0131n, Ansiklopedi’nin b\u00f6l\u00fcm ve plan\u0131ndan \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 bi\u00e7imindeki zincirleni\u015fini verir.
[87] Bir dindeki inan\u00e7 ilkeleri anlam\u0131nda.
[88] Feuerbach, Ge\u00e7ici Tezler’de (\u00a7 51) \u015f\u00f6yle yazar: “Hegel’de d\u00fc\u015f\u00fcnce, varl\u0131k’t\u0131r; d\u00fc\u015f\u00fcnce \u00f6zne, varl\u0131k da y\u00fcklem’dir. Mant\u0131k, d\u00fc\u015f\u00fcnce \u00f6\u011fesi i\u00e7indeki, ya da kendi kendini d\u00fc\u015f\u00fcnen d\u00fc\u015f\u00fcnce, y\u00fcklemsiz \u00f6zne olarak d\u00fc\u015f\u00fcnce ya da ayn\u0131 zamanda hem \u00f6zne hem de kendi \u00f6z y\u00fcklemi olan d\u00fc\u015f\u00fcncedir.” (loc. cit.. s. 120.)
[89] Anschauung. Sezgi, dolays\u0131z g\u00f6r\u00fc\u015f anlam\u0131nda, seyredalma ile \u00e7eviriyoruz.
[89*] Hegel, Ansiklopedi, 3. bask\u0131 s. 222\/\u00a7 244\/. (Marx’\u0131n notu.)
[89**] Bu, Hegel’in, bu donmu\u015f soyutlamalar yerine, soyutlaman\u0131n kendi i\u00e7inde \u00e7ember bi\u00e7iminde d\u00f6nen eylemini gecirdi\u011fi anlam\u0131na gelir; bu i\u015fte, Hegel, k\u00f6ken tarihlerine g\u00f6re, \u00e7e\u015fitli filozoflara \u00f6zg\u00fc t\u00fcm bu uygunsuz kavramlar\u0131n kayna\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermi\u015f, onlar\u0131 biraraya getirmi\u015f, ve belirli bir soyutlama yerine, t\u00fcm geni\u015fli\u011fi i\u00e7indeki eksiksiz soyutlamay\u0131 ele\u015ftiri konusu olarak yaratm\u0131\u015f bulunmas\u0131 de\u011fimine sahiptir (Hegel’in d\u00fc\u015f\u00fcnceyi \u00f6zneden neden ay\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131 daha ilerde g\u00f6rece\u011fiz; ama daha \u015fimdiden a\u00e7\u0131kt\u0131r ki, e\u011fer insan yoksa, onun \u00f6z\u00fcn\u00fcn belirtisi de insanal olamaz; \u00f6yleyse d\u00fc\u015f\u00fcnce de, art\u0131k g\u00f6zlerle, kulaklarla vb. donat\u0131lm\u0131\u015f, toplum, d\u00fcnya ve do\u011fa i\u00e7inde ya\u015fayan insanal ve do\u011fal bir \u00f6zne olarak insan \u00f6z\u00fcn\u00fcn belirtisi bi\u00e7iminde tasarlanamaz). (Marx’\u0131n notu.)
[90] Marks’\u0131n an\u0131\u015ft\u0131rmada bulundu\u011fu Hegel’in tezi \u015fu: “Nokta olarak uzayla ili\u015fikli olan ve kendinde \u00e7izgi ve y\u00fczey olarak kendi belirlenimlerini a\u00e7\u0131nd\u0131ran olumsuzluk, b\u00f6yle olmakla birlikte kendi d\u0131\u015f\u0131nda varl\u0131k k\u00fcresinde, ve kendisi i\u00e7indir, ve dingin yanyana konulu\u015f kar\u015f\u0131s\u0131nda kay\u0131ts\u0131zl\u0131k olarak g\u00f6r\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcnden, belirlenimlerini olumsuzlu\u011fun kendisi, i\u00e7ini, i\u00e7inde, ama ayn\u0131 zamanda d\u0131\u015f\u0131ndaki varl\u0131k k\u00fcresi i\u00e7inde de koyar.” (Ibid., \u00a7 254)<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
\u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc Elyazmas\u0131’n\u0131n Dipnotlar\u0131 [1] \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc elyazmas\u0131, Marx’\u0131n kendi eliyle sayfa numaras\u0131 verdi\u011fi ikiye katlanm\u0131\u015f d\u00f6rt yaprakl\u0131k 17 formadan olu\u015fan, 68 sayfal\u0131k bir defterdir. Bununla birlikte, XXI. sayfadan sonra, Marx XXIII yazar, ve XXIV. sayfadan sonra da, XXVI numaras\u0131n\u0131 verir. Son 23 sayfa bo\u015ftur. Elyazmas\u0131, yitik bir metne, ilk iki b\u00f6l\u00fcm\u00fc olu\u015fturan iki ek ile ba\u015flar. […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[38],"tags":[],"class_list":{"0":"post-5779","1":"post","2":"type-post","3":"status-publish","4":"format-standard","6":"category-elyazmalari-1844-karl-marx"},"yoast_head":"\n