![](\"images\/stories\/antiduhring.jpg\")
DO\u011eA FELSEFES\u0130 UZAY VE ZAMAN<\/p>\nDO\u011eA FELSEFES\u0130 UZAY VE ZAMAN<\/p>\n
Do\u011fa felsefesi’ne geliyoruz. Burada bay D\u00fchring, \u00f6ncellerinden ho\u015fnut olmamak i\u00e7in yeniden her t\u00fcrl\u00fc nedene sahip. Do\u011fa felsefesi “o denli a\u015fa\u011f\u0131ya d\u00fc\u015fm\u00fc\u015ft\u00fc ki kar\u0131\u015f\u0131k ve bilgisizli\u011fe dayanan bir \u015fiir karikat\u00fcr\u00fc halini alm\u0131\u015f ve mutlak papazl\u0131\u011f\u0131nda madrabazl\u0131k eden ve halk\u0131 aldatan Schelling gibi fahi\u015fe filozof taslaklar\u0131 ve ayn\u0131 soydan ba\u015fka \u00e7apk\u0131nlar\u0131n i\u015fi olmu\u015ftu”.
B\u0131kk\u0131nl\u0131k bizi bu “canavarlar”dan kurtard\u0131, ama \u015fimdiye de\u011fin yaln\u0131zca “karars\u0131zl\u0131\u011fa” yer a\u00e7t\u0131; “ve kamuoyuna gelince, onun bak\u0131m\u0131ndan b\u00fcy\u00fck bir \u015farlatan\u0131n gidi\u015finin, \u00e7o\u011fu kez daha k\u00fc\u00e7\u00fck boyda ama i\u015fbilir bir ard\u0131l i\u00e7in birincinin meta\u0131n\u0131 hemen bir ba\u015fka etiket alt\u0131nda s\u00fcrme f\u0131rsat\u0131ndan ba\u015fka bir \u015fey olmad\u0131\u011f\u0131 bilinir.”
Bilginler de “d\u00fcnyay\u0131 kapsayan fikirler imparatorlu\u011funda gezinti yapma iste\u011fini” pek duymaz ve bundan \u00f6t\u00fcr\u00fc teori (sayfa 99) alan\u0131nda “tutars\u0131z d\u00fc\u015f\u00fcncesizlikler”den ba\u015fka bir \u015fey yapmazlar. Buna hemen bir \u00e7are bulunmas\u0131 gerekmektedir ve \u00e7ok \u015f\u00fck\u00fcr ki bay D\u00fchring, bu i\u015fin ba\u015f\u0131ndad\u0131r.
D\u00fcnyan\u0131n (acun, evren) zaman i\u00e7inde yay\u0131lmas\u0131 ve uzay i\u00e7inde s\u0131n\u0131rlanmas\u0131 \u00fczerine bundan sonraki a\u00e7\u0131klamalar\u0131 do\u011fru de\u011ferlendirebilmek i\u00e7in, “evren \u015femalar\u0131”n\u0131n baz\u0131 yerlerini yeni ba\u015ftan ele almam\u0131z gerekiyor.
Gene Hegel ile tam bir uyum i\u00e7inde (Ansiklopedi, \u00a7 93), Varl\u0131\u011fa \u2014Hegel’in k\u00f6t\u00fc sonsuzluk dedi\u011fi\u2014 sonsuzluk atfedilir, sonra da bu sonsuzluk incelenir.
“\u00c7eli\u015fkisiz d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclecek bir sonsuzlu\u011fun en a\u00e7\u0131k bi\u00e7imi, say\u0131 dizisindeki rakamlar\u0131n s\u0131n\u0131rs\u0131z birikimidir. … Saymaya devam etme olana\u011f\u0131n\u0131 hi\u00e7 t\u00fcketmeksizin, her say\u0131ya bir birim daha ekleyebildi\u011fimiz gibi, her Varl\u0131k durumundan sonra bir ba\u015fka durum dizilir ve sonsuzluk, bu durumlarin s\u0131n\u0131rs\u0131z \u00e7o\u011falt\u0131lmas\u0131na dayan\u0131r. \u00d6yleyse, do\u011frulukla d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclm\u00fc\u015f bu sonsuzlu\u011fun, ancak bir tek y\u00f6n\u00fc ile birlikte, bir tek temel bi\u00e7imi var. Ger\u00e7ekten, d\u00fc\u015f\u00fcncemiz i\u00e7in durumlar\u0131n birikiminde kar\u015f\u0131t bir y\u00f6n d\u00fc\u015f\u00fcnmek her ne denli \u00f6nemsizse de, geri geri giderek ilerleyen sonsuzluk d\u00fc\u015f\u00fcncesi, d\u00fc\u015f\u00fcncesiz bir zihinsel \u00fcretimden ba\u015fka bir \u015fey de\u011fildir. \u00c7\u00fcnk\u00fc ger\u00e7eklikte bu birikimi, ger\u00e7ekte ters y\u00f6nde ge\u00e7mek gerekece\u011fi i\u00e7in, durumlar\u0131ndan her birinde, arkas\u0131nda sonsuz bir say\u0131 dizisi bulunurdu. Ama bu da say\u0131lm\u0131\u015f bir sonsuz dizi gibi kabul edilmez bir \u00e7eli\u015fkiye d\u00fc\u015fmek olurdu ve buna g\u00f6re, sonsuz i\u00e7in bir ikinci y\u00f6n d\u00fc\u015f\u00fcnmek sa\u00e7mad\u0131r.”
Bu sonsuzluk anlay\u0131\u015f\u0131ndan \u00e7\u0131kart\u0131lacak ilk sonu\u00e7, d\u00fcnyadaki bu neden-sonu\u00e7 zincirinin bir g\u00fcn bir ba\u015flang\u0131c\u0131 olmas\u0131 gerekti\u011fidir:
“Say\u0131lm\u0131\u015f say\u0131lmaz\u0131 varsaymas\u0131ndan \u00f6t\u00fcr\u00fc, birbiri arkas\u0131na s\u0131ralanan sonsuz bir nedenler dizisi akl\u0131n almayaca\u011f\u0131 bir \u015feydir.”
Demek ki bu son neden tan\u0131tlanm\u0131\u015f oluyor.
\u0130kinci sonu\u00e7 “belirli say\u0131 yasas\u0131d\u0131r: Ba\u011f\u0131ms\u0131z varl\u0131k ya da nesnelerin her ger\u00e7ek cinsinde \u00f6zde\u015fin birikimi, ancak belirli bir say\u0131n\u0131n olu\u015fmas\u0131 olarak d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclebilir.” (sayfa 100)
Yaln\u0131zca g\u00f6kcisimlerinin varolan niceliklerinin her an belirli bir say\u0131da olmas\u0131 gerekmekle kalmaz, d\u00fcnyada varolan en k\u00fc\u00e7\u00fck ba\u011f\u0131ms\u0131z madde par\u00e7ac\u0131klar\u0131n\u0131n toplam niceli\u011finin de her an belirli bir say\u0131da olmas\u0131 gerekir. Bu son zorunluluk, atomsuz hi\u00e7bir bile\u015fimin d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclemeyece\u011finin ger\u00e7ek nedenidir. Her ger\u00e7ek b\u00f6l\u00fcnme durumu, her zaman eksiksiz bir belirlenebilirlik i\u00e7erir ve say\u0131lm\u0131\u015f say\u0131lmaz \u00e7eli\u015fkisinden ka\u00e7\u0131nmak isteniyorsa, bunu i\u00e7ermesi gerekir. Ayn\u0131 nedenden \u00f6t\u00fcr\u00fc, yaln\u0131zca d\u00fcnyan\u0131n g\u00fcne\u015f \u00e7evresindeki d\u00f6n\u00fc\u015flerinin \u015fu andaki say\u0131s\u0131n\u0131n belirtilmesi her ne denli olanaks\u0131zsa da, belirli bir say\u0131 olmas\u0131 gerekmekle kalmaz, ayr\u0131ca t\u00fcm devirli do\u011fal s\u00fcre\u00e7lerin de bir ba\u015flang\u0131c\u0131 olmas\u0131 ve do\u011fan\u0131n birbirini izleyen b\u00fct\u00fcn farkl\u0131l\u0131klar\u0131n\u0131n, b\u00fct\u00fcn bi\u00e7imlerinin de k\u00f6klerini kendi kendine \u00f6zde\u015f\u015fimdiye de\u011fin bilinmeyen bir \u00f6nem kazand\u0131rm\u0131\u015f bulundu\u011fumuz son derece yal\u0131nyal\u0131nca betimlenmi\u015f \u00f6\u011feleri hat\u0131rlans\u0131n” der.
Kazand\u0131rm\u0131\u015f bulundu\u011fumuz! \u015eimdiki belirtme ve (sayfa 101) derinle\u015ftirme bi\u00e7imimiz! “Biz” kimiz ve bu “\u015fimdiki zaman” ne zaman ba\u015fl\u0131yor? Kim derinle\u015ftiriyor ve kim belirtiyor?
“Tez: D\u00fcnyan\u0131n zaman i\u00e7inde bir ba\u015flang\u0131c\u0131 vard\u0131r ve uzay i\u00e7inde de s\u0131n\u0131rlanm\u0131\u015f bir durumdad\u0131r. \u2014 Kan\u0131t: Ger\u00e7ekten, e\u011fer d\u00fcnyan\u0131n zaman i\u00e7inde bir ba\u015flang\u0131c\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131 kabul edilirse, her belirli anda ge\u00e7mi\u015f bir ezeliyet ve buna g\u00f6re d\u00fcnyadaki i\u015flerin ard\u0131\u015f\u0131kl\u0131k durumlar\u0131ndan olu\u015fan sonsuz bir dizi var demektir. Oysa, bir dizinin sonsuzlu\u011fu bu dizinin daha sonraki bir bire\u015fim taraf\u0131ndan tamamlanamamas\u0131na dayan\u0131r. \u00d6yleyse ge\u00e7mi\u015f d\u00fcnya durumlar\u0131n\u0131n sonsuz bir dizisi olanaks\u0131zd\u0131r ve buna g\u00f6re d\u00fcnyan\u0131n bir ba\u015flang\u0131c\u0131, d\u00fcnyan\u0131n varl\u0131\u011f\u0131n\u0131n zorunlu bir ko\u015fuludur. \u0130lkin bunun tan\u0131tlanmas\u0131 gerekiyordu. \u2014 \u0130kinci noktaya gelince, e\u011fer kar\u015f\u0131t\u0131 kabul edilirse d\u00fcnya, birlikte varolan \u015feylerden verilmi\u015f sonsuz bir b\u00fct\u00fcn olacakt\u0131r. Oysa, her t\u00fcrl\u00fc sezgiye a\u00e7\u0131k belli s\u0131n\u0131rlar i\u00e7inde verilmi\u015f olmayan en k\u00fc\u00e7\u00fck niceli\u011fin (quantum) b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc, biz ancak par\u00e7alar\u0131n bire\u015fimi arac\u0131yla ve bu t\u00fcrl\u00fc en k\u00fc\u00e7\u00fck nicelik b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc de eksiksiz bire\u015fim ya da birimin kendi kendine yinelenmi\u015f kat\u0131lmas\u0131 arac\u0131yla tasarlayabiliriz. Son olarak, b\u00fct\u00fcn uzaylar\u0131 dolduran d\u00fcnyay\u0131 bir b\u00fct\u00fcn olarak tasarlamak i\u00e7in, sonsuz bir d\u00fcnyan\u0131n par\u00e7alar\u0131n\u0131n daha sonraki bire\u015fimine eksiksiz (tam) olarak bakmak, yani birlikte-varolan \u015feylerin say\u0131m\u0131nda sonsuz bir zaman\u0131n ak\u0131p gitti\u011fini kabul etmek gerekir, ki bu da olanaks\u0131zd\u0131r. \u00d6yleyse ger\u00e7ek \u015feylerin sonsuz bir kat\u0131\u015fmac\u0131 (agr\u00e9gat), ne verilmi\u015f bir b\u00fct\u00fcn, dolay\u0131s\u0131yla ne de ayn\u0131 zamanda verilmi\u015f olarak kabul edilebilir. \u00d6yleyse bir d\u00fcnya, uzaydaki yay\u0131l\u0131\u015f\u0131 bak\u0131m\u0131ndan sonsuz de\u011fil, s\u0131n\u0131rlar i\u00e7ine kapat\u0131lm\u0131\u015f bulunur ki bu da tan\u0131tlanacak ikinci nokta idi.”[6*]
Bu \u00f6nermeler, Immanuel Kant’\u0131n ilk kez 178 l’de yay\u0131nlanan ve Ar\u0131 Usun Ele\u015ftirisi ad\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131yan \u00e7ok \u00fcnl\u00fc kitab\u0131ndan s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fc s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcne kopya edilmi\u015flerdir; I. k\u0131s\u0131m, ikinci kesim, kitap II, b\u00f6l\u00fcm II, 2. seksiyon: “Ar\u0131 Usun Birinci \u00c7at\u0131\u015fk\u0131s\u0131”nda herkes bunlar\u0131 okuyabilir. \u00d6yleyse bay D\u00fchring’in (sayfa 102)ad\u0131n\u0131 yap\u0131\u015ft\u0131rm\u0131\u015f ve hen\u00fcz zaman\u0131n olmad\u0131\u011f\u0131 ama d\u00fcnyan\u0131n gene de oldu\u011fu bir zaman bulundu\u011funu bulgulam\u0131\u015f olma \u00f6v\u00fcnc\u00fcnden ba\u015fka bir \u015fey d\u00fc\u015fm\u00fcyor. B\u00fct\u00fcn geri kalan, yani bay D\u00fchring’in a\u00e7\u0131klamas\u0131nda gene de bir anlam ta\u015f\u0131yan her \u015fey i\u00e7in “Biz”, Immanuel Kant’tan ba\u015fkas\u0131 de\u011fildir ve “\u015fimdiki zaman” da ta 95 y\u0131l \u00f6nce ba\u015flar. Ger\u00e7ekten “son derece yal\u0131n”! Tuhaf bir “\u015fimdiye de\u011fin bilinmeyen \u00f6nem”!
Ne var ki Kant, yukarda tezleri hi\u00e7bir zaman kendi tan\u0131tlamas\u0131yla \u00e7\u00f6z\u00fclm\u00fc\u015f \u015feyler olarak koymaz. Tersine. Kar\u015f\u0131 sayfada tersini ileri s\u00fcrer ve tan\u0131tlar; d\u00fcnyan\u0131n zaman bak\u0131m\u0131ndan ba\u015flang\u0131c\u0131, uzay bak\u0131m\u0131ndan sonu yoktur ve \u00e7at\u0131\u015fk\u0131y\u0131, \u00e7\u00f6z\u00fclmez \u00e7eli\u015fkiyi, birinin \u00f6b\u00fcr\u00fc denli tan\u0131tlanabilir olmas\u0131 olgusunda g\u00f6r\u00fcr. Zekas\u0131 o denli zeyrek olmayanlar\u0131 bu, belki “bir Kant”\u0131n burada \u00e7\u00f6z\u00fcmlenemez bir g\u00fc\u00e7l\u00fck buldu\u011fu ku\u015fkusuna d\u00fc\u015f\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fcr. Ama bizim cesur “tamamen \u00f6zg\u00fcn sonu\u00e7 ve g\u00f6r\u00fc\u015fler” imalat\u00e7\u0131m\u0131z\u0131 de\u011fil: Kant’\u0131n \u00e7at\u0131\u015fk\u0131s\u0131nda o, kendisine yarayan ne varsa utan\u0131p s\u0131k\u0131lmadan kopya eder ve geri kalan\u0131 da bir yana atar.
Sorunun kendisi \u00e7ok kolay bir bi\u00e7imde \u00e7\u00f6z\u00fcl\u00fcr. Zamanda ezelilik, uzayda sonsuzluk, a priori olarak ve s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn yal\u0131n anlam\u0131na g\u00f6re, ne \u00f6nden ne arkadan, ne yukardan ne a\u015fa\u011f\u0131dan, ne sa\u011fdan ne soldan, hi\u00e7bir yandan sonu olmamak demektir. Bu sonsuzluk, sonsuz bir dizinin sonsuzlu\u011fundan bamba\u015fka bir \u015feydir, \u00e7\u00fcnk\u00fc sonsuz bir dizi her zaman birimden, bir ilk terimden ba\u015flar. Bu dizi fikrinin konumuza uygulanma olanaks\u0131zl\u0131\u011f\u0131, onu uzaya uygulad\u0131\u011f\u0131m\u0131z anda kendini g\u00f6sterir. Uzaya uygulanm\u0131\u015f sonsuz dizi, belirli bir noktadan kalkarak belirli bir y\u00f6nde sonsuzlu\u011fa \u00e7ekilmi\u015f bir \u00e7izgi demektir. Uzay\u0131n sonsuzlu\u011funu, uzaktan da olsa, a\u00e7\u0131klar m\u0131 bu? Tersine, uzay\u0131n boyutlar\u0131n\u0131 kafada canland\u0131rmak i\u00e7in, iki\u015fer iki\u015fer kar\u015f\u0131t \u00fc\u00e7 y\u00f6nde \u00e7izilmi\u015f en az alt\u0131 \u00e7izgi gerek ve buna g\u00f6re bu, bize bu boyutlardan alt\u0131 tane verir. Kant bunu o denli iyi anl\u0131yordu ki kendi say\u0131 dizisini ancak dolayl\u0131 olarak, bir dolamba\u00e7la evrenin uzaysall\u0131\u011f\u0131na aktarm\u0131\u015ft\u0131. Buna (sayfa 103) kar\u015f\u0131l\u0131k bay D\u00fchring, bizi uzayda alt\u0131 boyut kabul etmeye zorlar ve hemen sonra da uzay\u0131n bilinen \u00fc\u00e7 boyutu ile yetinmek istemeyen Gauss’un matematik mistisizmini damgalamak i\u00e7in ho\u015fnutsuzluk s\u00f6z\u00fc bulmakta g\u00fc\u00e7l\u00fck \u00e7eker.[7*]
Zamana uygulan\u0131nca, birimlerin iki yana giden sonsuz \u00e7izgi ya da dizisi, belli bir e\u011fretilemeli anlam ta\u015f\u0131r. Ama e\u011fer zaman\u0131 birimden ba\u015flayarak say\u0131lan ya da belirli bir noktadan yola \u00e7\u0131kan bir \u00e7izgi olarak d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrsek, bununla a priori olarak zaman\u0131n bir ba\u015flang\u0131c\u0131 bulundu\u011funu s\u00f6ylemi\u015f, tan\u0131tlamak istedi\u011fimiz \u015feyin ta kendisini varsaym\u0131\u015f oluruz. Zaman\u0131n sonsuzlu\u011funa tek y\u00f6nl\u00fc bir yar\u0131-sonsuzluk niteli\u011fi vermi\u015f oluruz; ama yar\u0131s\u0131ndan b\u00f6l\u00fcnm\u00fc\u015f ve tek y\u00f6nl\u00fc bir sonsuzluk, “\u00e7eli\u015fkisiz d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclm\u00fc\u015f bir sonsuzlu\u011fun” ger\u00e7ek kar\u015f\u0131t\u0131 olan kendinde (en soi) bir \u00e7eli\u015fkidir de. Bu \u00e7eli\u015fkiden, ancak diziyi kendisinden ba\u015flayarak saymaya ba\u015flad\u0131\u011f\u0131m\u0131z birimin, \u00e7izgiyi kendisinden ba\u015flayarak \u00f6l\u00e7t\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz noktan\u0131n, \u00e7izgi ya da dizi bi\u00e7imindan \u015furaya ya da buraya koymam\u0131z\u0131n \u00f6nem ta\u015f\u0131mad\u0131\u011f\u0131, dizi i\u00e7inde herhangi bir birim, \u00e7izgi \u00fczerinde herhangi bir nokta oldu\u011funu kabul etti\u011fimizde kurtulabiliriz.
Ama ya “say\u0131lm\u0131\u015f sonsuz say\u0131 dizisi” \u00e7eli\u015fkisi? Bay D\u00fchring bunu sayma h\u00fcnerini g\u00f6sterir g\u00f6stermez, bu \u00e7eli\u015fkiyi daha yak\u0131ndan inceleyecek durumda olaca\u011f\u0131z. Bay D\u00fchring, -\u00b5’dan (eksi sonsuz) s\u0131f\u0131ra kadar saymay\u0131 ba\u015far\u0131nca gelsin. Ger\u00e7ekten, kendisinden ba\u015flayarak saymaya ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 say\u0131 ne olursa olsun, arkas\u0131nda sonsuz bir dizi ve onunla birlikte \u00e7\u00f6zmesi gereken sorunu b\u0131rakt\u0131\u011f\u0131 a\u00e7\u0131kt\u0131r. Yaln\u0131zca kendi 1 + 2 + 3 + 4… sonsuz dizisini tersine \u00e7evirsin ve sonsuzdan ba\u015flayarak birime gelmek i\u00e7in saymay\u0131 denesin; bu a\u00e7\u0131k\u00e7a neyin s\u00f6zkonusu oldu\u011funu bilmeyen bir adam\u0131n giri\u015fimidir. Dahas\u0131 var. Bay D\u00fchring sonsuz ge\u00e7mi\u015f zaman dizisinin say\u0131lm\u0131\u015f oldu\u011funu \u00f6ne s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc zaman, bununla zaman\u0131n bir ba\u015flang\u0131c\u0131 oldu\u011funu ileri s\u00fcrer; \u00e7\u00fcnk\u00fc, ba\u015fka t\u00fcrl\u00fc “sayma”ya hi\u00e7 ba\u015flayamazd\u0131. \u00d6ylese, bir kez daha, tan\u0131tlayaca\u011f\u0131 \u015feyi (sayfa 104) varsay\u0131m yoluyla elalt\u0131ndan kabul ettirir. \u00d6yleyse, say\u0131lm\u0131\u015f sonsuz dizi fikri, ba\u015fka bir deyi\u015fle d\u00fchringvari evrensel belirli say\u0131 yasas\u0131, in adiecto bir \u00e7eli\u015fkidir, kendinde bir \u00e7eli\u015fki, hatta sa\u00e7ma bir \u00e7eli\u015fki i\u00e7erir.[8*]
Bir \u015fey a\u00e7\u0131k: Bir sonu olan, ama ba\u015flang\u0131c\u0131 olmayan sonsuz, bir ba\u015flang\u0131c\u0131 olan, ama sonu olmayan sonsuzdan ne daha \u00e7ok, ne de daha az sonsuzdur. En k\u00fc\u00e7\u00fck bir diyalektik anlay\u0131\u015f, bay D\u00fchring’e ba\u015flang\u0131\u00e7 ile sonun, kuzey ve g\u00fcney kutuplar\u0131 gibi zorunlu olarak birbirine ba\u011fl\u0131 bulunduklar\u0131n\u0131 ve son ortadan kald\u0131r\u0131l\u0131rsa, ba\u015flang\u0131c\u0131n da kendisinin son durumuna, \u2014 dizinin sahip oldu\u011fu tek son durumuna gelece\u011fini ve tersinin de b\u00f6yle oldu\u011funu s\u00f6ylerdi. Sonsuz dizilerle \u00e7al\u0131\u015fma matematik al\u0131\u015fkanl\u0131\u011f\u0131 olmasa, her t\u00fcrl\u00fc aldanma olanaks\u0131z olurdu. Matematikte belirsize, sonsuza varmak i\u00e7in belirliden, sonludan yola \u00e7\u0131kmak gerekti\u011finden, olumlu olumsuz t\u00fcm matematik dizilerinin birimden ba\u015flamalar\u0131 gerekir, yoksa bu diziler hesap yapmaya yaramazlar. Ama matematik\u00e7inin mant\u0131ksal gereksinmesi, ger\u00e7ek d\u00fcnya i\u00e7in bir yasa olu\u015fturmaktan \u00e7ok uzakt\u0131r.
Ayr\u0131ca bay D\u00fchring, ger\u00e7ek sonsuzlu\u011fu \u00e7eli\u015fkisiz d\u00fc\u015f\u00fcnme i\u015finin \u00fcstesinden hi\u00e7bir zaman gelemeyecektir. Sonsuzluk bir \u00e7eli\u015fkidir ve \u00e7eli\u015fkilerle doludur. Bir sonsuzun sonlu de\u011ferlerden bile\u015fmi\u015f olmas\u0131 asl\u0131nda bir \u00e7eli\u015fkidir, ama durum da budur. Maddi d\u00fcnyan\u0131n s\u0131n\u0131rl\u0131 niteli\u011fi, onun s\u0131n\u0131rs\u0131z niteli\u011finden daha az \u00e7eli\u015fkilere g\u00f6t\u00fcrmez ve bu \u00e7eli\u015fkileri ortadan kald\u0131rmay\u0131 g\u00f6zeten her giri\u015fim, g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz gibi yeni ve daha a\u011f\u0131r \u00e7eli\u015fkilere g\u00f6t\u00fcr\u00fcr. Sonsuzluk, i\u015fte bir \u00e7eli\u015fki oldu\u011fu i\u00e7indir ki, zaman ve uzay i\u00e7inde sonsuzca ak\u0131p giden sonsuz bir s\u00fcre\u00e7tir. \u00c7eli\u015fkinin ortadan kald\u0131r\u0131lmas\u0131, sonsuzlu\u011fun sonu olurdu; Hegel bunu \u00e7ok do\u011fru bir bi\u00e7imde (sayfa 105) g\u00f6rm\u00fc\u015ft\u00fc ve bundan \u00f6t\u00fcr\u00fc bu \u00e7eli\u015fki \u00fczerinde uzun uzun tart\u0131\u015fan baylara, lay\u0131k olduklar\u0131 a\u015fa\u011f\u0131sama ile davrand\u0131.
Devam edelim. Demek ki zaman\u0131n bir ba\u015flang\u0131c\u0131 var. Peki, bu ba\u015flang\u0131\u00e7tan \u00f6nce ne vard\u0131? De\u011fi\u015fmez, kendi kendine \u00f6zde\u015f bir durum i\u00e7inde bulunan d\u00fcnya m\u0131? Bu durumda hi\u00e7bir de\u011fi\u015fiklik olmad\u0131\u011f\u0131ndan, \u00e7ok \u00f6zel zaman kavram\u0131, kendili\u011finden daha genel Varl\u0131k fikri durumuna d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcr. \u0130lkin, bay D\u00fchring’in kafas\u0131nda hangi kavramlar\u0131n d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fc, bizi burada hi\u00e7 ilgilendirmez. S\u00f6zkonusu olan zaman kavram\u0131 de\u011fil, bay D\u00fchring’in hi\u00e7 de o denli ucuz kurtulamad\u0131\u011f\u0131 ger\u00e7ek zamand\u0131r. \u0130kinci olarak, zaman kavram\u0131 istendi\u011fi zaman daha genel Varl\u0131k fikri durumuna d\u00f6n\u00fc\u015febilir, bu bizi bir ad\u0131m bile ileri g\u00f6t\u00fcrmez. \u00c7\u00fcnk\u00fc her Varl\u0131\u011f\u0131n temel bi\u00e7imleri uzay ve zamand\u0131r ve zaman d\u0131\u015f\u0131nda bir Varl\u0131k, uzay d\u0131\u015f\u0131nda bir Varl\u0131k denli b\u00fcy\u00fck bir sa\u00e7mal\u0131kt\u0131r. Hegelci “ezeli ge\u00e7mi\u015f Varl\u0131k” ile yeni-schellingci “an\u0131msanmaz Varl\u0131k”, bu zaman d\u0131\u015f\u0131ndaki Varl\u0131k kar\u015f\u0131s\u0131nda ussal tasar\u0131mlard\u0131r.[9*] Bu nedenle bay D\u00fchring, bu i\u015fi de b\u00fcy\u00fck bir sak\u0131n\u0131m ile ele al\u0131r: A\u00e7\u0131k\u00e7a s\u00f6ylemek gerekirse bu, bal gibi bir zamand\u0131r, ama asl\u0131nda zaman denilemeyecek bir zaman: Zaman\u0131n kendisi ger\u00e7ek par\u00e7alarda bile\u015fmez ve yaln\u0131zca anl\u0131\u011f\u0131m\u0131z taraf\u0131ndan istedi\u011fince b\u00f6l\u00fcnm\u00fc\u015ft\u00fcr, \u2014yaln\u0131zca zaman\u0131n ay\u0131rdedilebilir olgular taraf\u0131ndan ger\u00e7ek bir dolu\u015fu, say\u0131labilire ba\u011flan\u0131r\u2014, bo\u015f bir s\u00fcre birikiminin ne anlama gelece\u011fi burada hi\u00e7bir \u00f6nem ta\u015f\u0131maz; \u00f6nemli olan, d\u00fcnyan\u0131n burada varsay\u0131lan durumda s\u00fcr\u00fcp s\u00fcrmedi\u011fi, bir s\u00fcreden ge\u00e7ip ge\u00e7medi\u011fi sorunudur. B\u00f6yle bir i\u00e7eriksiz s\u00fcrecin \u00f6l\u00e7\u00fclmesinden, t\u0131pk\u0131 bo\u015f uzayda nedensiz ve ama\u00e7s\u0131z \u00f6l\u00e7\u00fcmler yapmaktan oldu\u011fu gibi, hi\u00e7bir \u015fey \u00e7\u0131kmayaca\u011f\u0131n\u0131 \u00e7oktan beri biliyoruz ve i\u015fte bu y\u00f6ntemdeki cans\u0131k\u0131c\u0131l\u0131ktan \u00f6t\u00fcr\u00fcd\u00fcr ki Hegel, bu sonsuzu k\u00f6t\u00fc sonsuz olarak niteler. Bay D\u00fchring’e g\u00f6re zaman, ancak de\u011fi\u015fiklikle vard\u0131r, yoksa de\u011fi\u015fiklik zamanda ve zamanla de\u011fil. \u0130\u015fte, zaman de\u011fi\u015fiklikten farkl\u0131 oldu\u011fu i\u00e7indir ki de\u011fi\u015fiklik arac\u0131yla \u00f6l\u00e7\u00fclebilir, \u00e7\u00fcnk\u00fc \u00f6l\u00e7\u00fc her zaman \u00f6l\u00e7\u00fclecek \u015feyden farkl\u0131 bir \u015fey anlam\u0131na gelir. Ve i\u00e7inde ne oldu\u011fu bilinen (sayfa 106) de\u011fi\u015fikliklerin ge\u00e7medi\u011fi zaman, zaman olmamaktan uzakt\u0131r; tersine, hi\u00e7bir yabanc\u0131 katk\u0131n\u0131n etkilemedi\u011fi an zamand\u0131r, yani ger\u00e7ek zaman, zaman olarak zaman. Gerekten e\u011fer biz, zaman kavram\u0131n\u0131 her t\u00fcrl\u00fc yabanc\u0131 ve ayk\u0131r\u0131 katk\u0131dan ar\u0131t\u0131lm\u0131\u015f olarak, t\u00fcm anl\u0131\u011f\u0131 i\u00e7inde kavramak istersek, zaman i\u00e7inde birlikte ya da ardarda olup biten \u00e7e\u015fitli olaylar\u0131 yabanc\u0131 \u015feyler olarak onun d\u0131\u015f\u0131na atmak ve b\u00f6ylece i\u00e7inde hi\u00e7bir \u015fey olup bitmeyen bir zaman d\u00fc\u015f\u00fcnmek zorunday\u0131z. B\u00f6yle yapmakla, zaman kavram\u0131n\u0131 genel Varl\u0131k fikri i\u00e7inde yitirmemi\u015f ama ilk kez olarak ar\u0131 zaman kavram\u0131na eri\u015fmi\u015f oluruz.
Ama b\u00fct\u00fcn bu \u00e7eli\u015fki ve bu olanaks\u0131zl\u0131klar, bay D\u00fchring’in evrenin ba\u015flang\u0131\u00e7taki kendi kendine \u00f6zde\u015f durumu \u00fczerine olan d\u00fc\u015f\u00fcncesiyle i\u00e7ine d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fc kar\u0131\u015f\u0131kl\u0131k yan\u0131nda \u00e7ocuk oyunca\u011f\u0131 kal\u0131r. E\u011fer d\u00fcnya bir zamanlar kesinlikle hi\u00e7bir de\u011fi\u015fikli\u011fe sahne olmayan bir durum i\u00e7inde idiyse, bu durumdan de\u011fi\u015fikli\u011fe nas\u0131l ge\u00e7ebildi? De\u011fi\u015fiklikten kesinlikle ba\u011f\u0131\u015f\u0131k olan, \u00f6zellikle ezelden beri bu durum i\u00e7inde bulunan bir \u015fey, hareket ve de\u011fi\u015fiklik durumuna ge\u00e7mek \u00fczere bu durumdan kendi ba\u015f\u0131na hi\u00e7bir bi\u00e7imde \u00e7\u0131kamazd\u0131. \u00d6yleyse onu harekete getiren bir ilk iti\u015fin d\u0131\u015fardan, d\u00fcnyan\u0131n d\u0131\u015f\u0131ndan gelmi\u015f olmas\u0131 gerekir. Oysa, “ilk iti\u015f”in, Tanr\u0131 delmenin bir \u00f6teki bi\u00e7iminden ba\u015fka bir \u015fey olmad\u0131\u011f\u0131 bilinir. \u0130\u015fte bay D\u00fchring’in evren \u015femalar\u0131ndan yolcu etmi\u015f oldu\u011funu o denli ho\u015f bir bi\u00e7imde \u00f6ne s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc Tanr\u0131 ve \u00f6teki-d\u00fcnya, her ikisi de belginle\u015ftirilmi\u015f ve derinle\u015ftirilmi\u015f olarak, do\u011fa felsefesine gene kendisi taraf\u0131ndan geri getirilmi\u015f bulunuyor.
Devam edelim. Bay D\u00fchring \u015f\u00f6yle diyor:
“Varl\u0131\u011f\u0131n s\u00fcrekli bir \u00f6\u011fesine b\u00fcy\u00fckl\u00fck d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fc yerde bu b\u00fcy\u00fckl\u00fck, belirlenebilirli\u011fi i\u00e7inde de\u011fi\u015fmez kalacakt\u0131r. Madde ve mekanik enerji (erke) konusunda … bu b\u00f6yledir.”
Ge\u00e7erken s\u00f6yleyelim, birinci t\u00fcmce, bay D\u00fchring’in belitsel bir bi\u00e7imde gereksiz-yinelemesi cafcafl\u0131 anlat\u0131m\u0131n\u0131n de\u011ferli bir \u00f6rne\u011fini veriyor: B\u00fcy\u00fckl\u00fck, de\u011fi\u015fmedi\u011fi yerde, ayn\u0131 kal\u0131r. \u00d6yleyse, bir kez d\u00fcnyada bulunan mekanik enerji[10*] (sayfa 107) miktar\u0131 sonsuz olarak ayn\u0131 kal\u0131r. Do\u011fru oldu\u011fu \u00f6l\u00e7\u00fcde, Descartes felsefesinin a\u015fa\u011f\u0131 yukar\u0131 \u00fc\u00e7y\u00fcz y\u0131l \u00f6nce bunu bilip s\u00f6yledi\u011fi,[11*] do\u011fa biliminde enerjinin sak\u0131n\u0131m\u0131 \u00f6\u011fretisinin yirmi y\u0131ldan beri her yerde el\u00fcst\u00fcnde tutuldu\u011fu ve bay D\u00fchring’in bunu mekanik enerji ile s\u0131n\u0131rland\u0131rarak, bu \u00f6\u011fretinin iyili\u011fini hi\u00e7 de art\u0131rmad\u0131\u011f\u0131 ger\u00e7e\u011fini bir yana b\u0131rakal\u0131m. Ama de\u011fi\u015fiklikten ba\u011f\u0131\u015f\u0131k durum zaman\u0131nda mekanik enerji nerede idi? Bu soruya bay D\u00fchring, hi\u00e7bir yan\u0131t vermemekte direnir.
Pekala, sonsuz olarak kendine e\u015fit kalan bu mekanik enerji o zaman neredeydi ve ne yap\u0131yordu bay D\u00fchring? Yan\u0131t:
“Evrenin ya da daha do\u011frusu maddenin hi\u00e7bir ge\u00e7ici de\u011fi\u015fiklik birikimi i\u00e7ermeyen, de\u011fi\u015fiklikten ba\u011f\u0131\u015f\u0131k bir Varl\u0131\u011f\u0131n\u0131n ba\u015flang\u0131\u00e7 durumu, ancak kendi \u00fcretici yetene\u011finin g\u00f6n\u00fcll\u00fc sakatlan\u0131\u015f\u0131nda bilgeli\u011fin doru\u011funu g\u00f6ren bir anl\u0131\u011f\u0131n ortadan kald\u0131rabilece\u011fi bir sorundur.”
\u00d6yleyse: Ya benim de\u011fi\u015fiklikten ba\u011f\u0131\u015f\u0131k ba\u015flang\u0131\u00e7 durumumu incelemeksizin kabul edersiniz, ya da ben, \u00e7ok yap\u0131t veren Eugen D\u00fchring, hepinizi zeka had\u0131mlar\u0131 ilan ederim. \u0130\u015fte bu, ku\u015fkusuz bir\u00e7oklar\u0131n\u0131 durdurabilir! Biz ki bay D\u00fchring’in \u00fcretici yetisinin baz\u0131 \u00f6rneklerini daha \u00f6nce g\u00f6rm\u00fc\u015f bulunuyoruz, bu zarif s\u00f6vg\u00fcy\u00fc yan\u0131ts\u0131z b\u0131rak\u0131r ve bir kez (sayfa 108) daha sorumuzu sorabiliriz: Ama, bay D\u00fchring, l\u00fctfen, mekanik enerjiden ne haber?
\u0130\u015fte bay D\u00fchring g\u00fc\u00e7 durumda. Ger\u00e7ekten kemk\u00fcm eder:
“Ba\u015flang\u0131\u00e7taki bu limit-durumun mutlak \u00f6zde\u015fli\u011fi ge\u00e7i\u015f ilkesini kendili\u011finden vermez. Bununla birlikte an\u0131msayal\u0131m ki iyice bildi\u011fimiz varl\u0131k zincirinde, ne denli k\u00fc\u00e7\u00fck olursa olsun, her yeni halka i\u00e7in de sonu\u00e7ta durum ayn\u0131d\u0131r. S\u00f6zkonusu olan bu \u00f6nemli nokta \u00fczerinde g\u00fc\u00e7l\u00fck \u00e7\u0131karmak isteyen ki\u015fi, bunun daha az g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc f\u0131rsatlarda kendini bu i\u015ften ba\u011f\u0131\u015f\u0131k tutmamaya g\u00f6zkulak olmakla iyi edecektir. \u00d6te yandan, gitgide kerteli arac\u0131 durumlar\u0131 araya katma olana\u011f\u0131 her zaman vard\u0131r ve bundan \u00f6t\u00fcr\u00fc s\u00fcreklilik k\u00f6pr\u00fcs\u00fc, \u00fcst\u00fcnden de\u011fi\u015fmeler a\u015famas\u0131n\u0131n yok olmas\u0131na de\u011fin varmak i\u00e7in, a\u00e7\u0131k kal\u0131r. Ar\u0131 kavram bak\u0131m\u0131ndan bu s\u00fcreklilik, ana fikri a\u015fmakta bize elbette yard\u0131mc\u0131 olmaz, ama o bizim i\u00e7in yasalar\u0131n her t\u00fcrl\u00fc uygulamas\u0131n\u0131n ve bilinen b\u00fct\u00fcn \u00f6teki ge\u00e7i\u015flerin temel bi\u00e7imidir, \u00f6yleki biz onu, bu ilk denge ile onun bozulmas\u0131 aras\u0131nda arac\u0131 gibi kullanmak hakk\u0131na da sahip bulunuruz. Ama e\u011fer biz, deyim yerindeyse [!] hareketsiz dengeyi bug\u00fcnk\u00fc mekani\u011fimizde \u00f6zel bir duraksama g\u00f6stermeksizin [!] kabul edilen kavramlar nedeniyle d\u00fc\u015f\u00fcnseydik, maddenin d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcmler a\u015famas\u0131na nas\u0131l varabildi\u011fini g\u00f6stermek b\u00fcsb\u00fct\u00fcn olanaks\u0131z olurdu.”
Bize y\u0131\u011f\u0131nlar mekani\u011finden ba\u015fka, ayr\u0131ca, y\u0131\u011f\u0131nlar hareketinin son derece k\u00fc\u00e7\u00fck par\u00e7ac\u0131klar\u0131n hareketi durumuna bir d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fc de vard\u0131r deniliyor,[12*] karanl\u0131k i\u00e7inde yitip gidiyorlarsa, buna \u015fa\u015fmamal\u0131y\u0131z”.
Bay D\u00fchring’in t\u00fcm s\u00f6yleyece\u011fi, i\u015fte bu. Kendimizi bu ger\u00e7ekten ac\u0131nas\u0131 ka\u00e7amak ve form\u00fcllerle yan\u0131tland\u0131r\u0131lm\u0131\u015f saysayd\u0131k, ger\u00e7ekten yaln\u0131zca \u00fcretici yetinin g\u00f6n\u00fcll\u00fc sakatlanmas\u0131nda de\u011fil, ama k\u00f6r\u00fcn de\u011fne\u011finde de bilgeli\u011fin doru\u011funu g\u00f6r\u00fcrd\u00fck. Bay D\u00fchring, mutlak \u00f6zde\u015fli\u011fin kendili\u011finden, (sayfa 109)
Birincisi: Varl\u0131\u011f\u0131n iyi bilinen zincirinde, ne denli k\u00fc\u00e7\u00fck olursa olsun, her halkadan bir sonrakine ge\u00e7i\u015fi tan\u0131tlamak da bir o denli zordur. \u2014 Bay D\u00fchring, okurlar\u0131n\u0131 a\u011fz\u0131 s\u00fct kokan \u00e7ocuklar yerine koyar gibidir. Varl\u0131k zincirinin en k\u00fc\u00e7\u00fck halkalar\u0131n\u0131n tikel ge\u00e7i\u015f ve ba\u011flant\u0131lar\u0131n\u0131n kan\u0131t\u0131, do\u011fa biliminin i\u00e7eri\u011finin ta kendisini olu\u015fturur ve e\u011fer bu i\u015f herhangi bir yerden aksarsa, hi\u00e7 kimse, hatta bay D\u00fchring bile, meydana gelen hareketi hi\u00e7likten hareket ederek a\u00e7\u0131klamay\u0131 akl\u0131na getirmez, ama yaln\u0131zca iletmeden, d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcmden ya da bir \u00f6nceki hareketin yay\u0131lmas\u0131ndan hareket ederek a\u00e7\u0131klamay\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr. Tersine, burada [D\u00fchring’in yukarda aktar\u0131lan par\u00e7as\u0131nda, -\u00e7.], a\u00e7\u0131k\u00e7a hareketi hareketsizlikten, yani hi\u00e7likten \u00e7\u0131karma amac\u0131 var.
\u0130kincisi: “S\u00fcreklilik k\u00f6pr\u00fcs\u00fc”. Ar\u0131 kavram bak\u0131m\u0131ndan bu k\u00f6pr\u00fc, ku\u015fkusuz g\u00fc\u00e7l\u00fc\u011f\u00fcn \u00fcstesinden gelmemize yard\u0131mc\u0131 olmaz, ama biz gene de onu hareketsizlik ile hareket aras\u0131nda dolay\u0131m olarak kullanmak hakk\u0131na sahibiz. Ne yaz\u0131k ki, hareketsizli\u011fin s\u00fcreklili\u011fi hareket etmemeye dayan\u0131r; \u00f6yleyse nas\u0131l hareket meydana getirebilir, i\u015fte her zamandan daha gizemli kalan \u015fey. Ve bay D\u00fchring, hareket yoklu\u011fundan evrensel harekete ge\u00e7i\u015fini her zaman \u00f6ylesine k\u00fc\u00e7\u00fck par\u00e7ac\u0131klar bi\u00e7iminde ayr\u0131\u015ft\u0131rabilir ve ona \u00f6ylesine istedi\u011fi denli uzun bir s\u00fcre verebilir ki hi\u00e7bir zaman bir milimetrenin onbinde-biri kadar ileri gitmi\u015f olmay\u0131z. Yarat\u0131c\u0131 bir eylem olmad\u0131k\u00e7a hi\u00e7likten, bir matematik diferansiyel denli k\u00fc\u00e7\u00fck de olsa, herhangi bir \u015fey, \u00e7\u0131karamay\u0131z. \u00d6yleyse s\u00fcreklilik k\u00f6pr\u00fcs\u00fc, \u00fczerinden bir bay D\u00fchring’in ge\u00e7ebilece\u011fi bir e\u015fek k\u00f6pr\u00fcs\u00fc[13*] bile de\u011fil.
\u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc: Bug\u00fcnk\u00fc mekanik ge\u00e7erlikte kald\u0131\u011f\u0131 s\u00fcrece \u2014ve bay D\u00fchring’i g\u00f6re bug\u00fcnk\u00fc mekanik, d\u00fc\u015f\u00fcncenin (sayfa 110) olu\u015fmas\u0131n\u0131n en \u00f6zsel kald\u0131ra\u00e7lar\u0131ndan biridir\u2014 hareketsizlikten harekete nas\u0131l ge\u00e7ildi\u011fini g\u00f6stermek olanaks\u0131zd\u0131r. Ama mekanik s\u0131cakl\u0131k teorisi bize, baz\u0131 ko\u015fullar alt\u0131nda, k\u00fctleler hareketinin molek\u00fcler hareket durumuna d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc g\u00f6sterir (ne var ki hareket, burada da hi\u00e7bir zaman hareketsizlikten de\u011fil, bir ba\u015fka hareketten \u00e7\u0131kar) ve bay D\u00fchring, ezile b\u00fcz\u00fcle, bunun belki de kesin statik (dengede olan \u015fey) ile dinamik (hareket eden \u015fey) aras\u0131nda bir k\u00f6pr\u00fc kurabilece\u011fi fikrini a\u015f\u0131lar. Ama bu s\u00fcre\u00e7ler, “biraz karanl\u0131k i\u00e7inde yitip giderler”. Ve bay D\u00fchring de bizi, karanl\u0131k i\u00e7inde yelkenleri inik b\u0131rak\u0131r.
Bay D\u00fchring’in b\u00fct\u00fcn derinli\u011fi ve b\u00fct\u00fcn belginli\u011fi ile durmadan daha belgin bir budalal\u0131\u011fa, durmadan daha derin bir bi\u00e7imde batm\u0131\u015f ve i\u015fte ula\u015fmam\u0131z gereken yere \u2014 “karanl\u0131\u011fa” varm\u0131\u015f bulunuyoruz. Ama bu, bay D\u00fchring’i pek o denli s\u0131kmaz. Hemen bir sayfa sonra, “kendi kendine \u00f6zde\u015f s\u00fcrerlik (permanence) kavram\u0131n\u0131, hemen maddenin ve mekanik g\u00fc\u00e7lerin tutumuna dayanan ger\u00e7ek bir i\u00e7erikle donatabildi\u011fini” ileri s\u00fcrme y\u00fczs\u00fczl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc g\u00f6sterir.
Ve ba\u015fkalar\u0131na “\u015farlatan” diyen de bu adam!
Bereket versin ki bu umutsuz \u015fa\u015fk\u0131nl\u0131k ve kar\u0131\u015f\u0131kl\u0131klar ortas\u0131nda bize, “karanl\u0131k i\u00e7inde”, hem de ruhumuzu y\u00fccelten cinsten bir avun\u00e7 kal\u0131yor:
“\u00d6b\u00fcr g\u00f6ksel cisimlerde ya\u015fayanlar\u0131n matemati\u011fi de, bizim belitlerimizden ba\u015fka bir temele dayanamaz!” (sayfa 111)<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
DO\u011eA FELSEFES\u0130 UZAY VE ZAMAN Do\u011fa felsefesi’ne geliyoruz. Burada bay D\u00fchring, \u00f6ncellerinden ho\u015fnut olmamak i\u00e7in yeniden her t\u00fcrl\u00fc nedene sahip. Do\u011fa felsefesi “o denli a\u015fa\u011f\u0131ya d\u00fc\u015fm\u00fc\u015ft\u00fc ki kar\u0131\u015f\u0131k ve bilgisizli\u011fe dayanan bir \u015fiir karikat\u00fcr\u00fc halini alm\u0131\u015f ve mutlak papazl\u0131\u011f\u0131nda madrabazl\u0131k eden ve halk\u0131 aldatan Schelling gibi fahi\u015fe filozof taslaklar\u0131 ve ayn\u0131 soydan ba\u015fka \u00e7apk\u0131nlar\u0131n i\u015fi […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[35],"tags":[],"class_list":{"0":"post-5814","1":"post","2":"type-post","3":"status-publish","4":"format-standard","6":"category-anti-duhring-friedrich-engels"},"yoast_head":"\n