![](\"images\/stories\/antiduhring.jpg\")
DO\u011eA FELSEFES\u0130 EVRENDO\u011eUM, [14*] F\u0130Z\u0130K, K\u0130MYAA\u00e7\u0131klaman\u0131n devam\u0131nda, \u015fimdi g\u00fcncel d\u00fcnyan\u0131n olu\u015fma bi\u00e7imine ili\u015fkin teorilere geliyoruz. Maddenin evrensel bir da\u011f\u0131l\u0131m durumu eski iyonya filozoflar\u0131n\u0131n ba\u015flang\u0131\u00e7 fikri olmu\u015ftur, ama \u00f6zellikle Kant’tan sonra, evrensel \u00e7ekim ve \u0131s\u0131n\u0131n yay\u0131lmas\u0131n\u0131n \u00e7e\u015fitli kat\u0131 g\u00f6kcisimlerinin giderek olu\u015fmas\u0131 sonucunu verdi\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcncesine g\u00f6t\u00fcren bir ilkel bulutsu varsay\u0131m\u0131 yeni bir rol oynar. G\u00fcn\u00fcm\u00fcz\u00fcn mekanik \u0131s\u0131 teorisi, evrenin ilkel durumlar\u0131 \u00fczerindeki varg\u0131lara \u00e7ok daha belirli bir bi\u00e7im verilmesini olanakl\u0131 k\u0131lar. Her \u015feye kar\u015f\u0131n “gazsal da\u011f\u0131l\u0131m durumu, ancak ve ancak, e\u011fer ilk i\u015f olarak onda verilmi\u015f bulunan mekanik sistem \u00e7ok belirli bir bi\u00e7imde belirtilebilirse, ciddi t\u00fcmdengelimler i\u00e7in bir hareket noktas\u0131 g\u00f6revi g\u00f6rebilir. Yoksa yaln\u0131zca fikir, ger\u00e7ekte son derece bulutsu olmakla kalmaz ayr\u0131ca t\u00fcmdengelimden (sayfa 112) t\u00fcmdengelime ilerlendi\u011fi \u00f6l\u00e7\u00fcde, ilkel bulutsu ger\u00e7ekten gitgide daha yo\u011fun ve gitgide daha ak\u0131l almaz bir durum da al\u0131r. \u015eimdilik hen\u00fcz her \u015fey, daha yak\u0131ndan belirlenmesi olanaks\u0131z bir yay\u0131lma kavram\u0131n\u0131n bi\u00e7imsizlik ve belirsizli\u011fi i\u00e7inde kal\u0131r” ve b\u00f6ylece “bu gazsal evren ile son derece bulan\u0131k bir kavramdan” ba\u015fka bir \u015feye sahip bulunmay\u0131z.
G\u00fcncel b\u00fct\u00fcn g\u00f6ksel cisimlerin k\u00f6kenini, d\u00f6n\u00fc\u015f durumundaki bulutsu k\u00fctlelerde g\u00f6ren Kant teorisi, astronominin Kopernik’ten sonra yapt\u0131\u011f\u0131 en b\u00fcy\u00fck ilerleme oldu. [15*] Do\u011fan\u0131n zaman i\u00e7inde bir tarihi olmad\u0131\u011f\u0131 fikri, ilk kez olarak sars\u0131lm\u0131\u015f bulundu. O zamana de\u011fin g\u00f6ksel cisimler, ba\u015flang\u0131\u00e7tan beri her zaman ayn\u0131 y\u00f6r\u00fcngeler ve her zaman ayn\u0131 durumlar i\u00e7inde kalm\u0131\u015f olarak kabul ediliyorlard\u0131 ve hatta \u00e7e\u015fitli g\u00f6ksel cisimler \u00fczerinde, bireysel organik varl\u0131klar her ne denli \u00f6l\u00fcyorduysalar da, cinsler ve t\u00fcrler gene de de\u011fi\u015fmez say\u0131l\u0131yorlard\u0131. Ger\u00e7i do\u011fa, a\u00e7\u0131k\u00e7a kesintisiz bir hareket i\u00e7indeydi ama bu hareket, ayn\u0131 s\u00fcre\u00e7lerin de\u011fi\u015fmez yinelenmesi olarak g\u00f6r\u00fcl\u00fcyordu. Tamamen metafizik d\u00fc\u015f\u00fcnce bi\u00e7imine uygun d\u00fc\u015fen bu tasar\u0131mda ilk gedi\u011fi Kant a\u00e7t\u0131 ve bu i\u015fi \u00f6ylesine bilimsel bir bi\u00e7imde yapt\u0131 ki kulland\u0131\u011f\u0131 tan\u0131tlamalar\u0131n \u00e7o\u011fu, bug\u00fcn de ge\u00e7erliktedir. Do\u011frusunu s\u00f6ylemek gerekirse Kant teorisi, g\u00fcn\u00fcm\u00fcze de\u011fin ger\u00e7ek anlamda bir varsay\u0131m olarak kald\u0131. Ama \u015fimdiye de\u011fin Kopernik’in evren sistemi de bundan daha \u00e7ok bir \u015fey olmad\u0131 ve spektroskop, g\u00f6kkubbe \u00fczerinde bu akkor durumundaki gazsal k\u00fctlelerin varl\u0131\u011f\u0131n\u0131, her t\u00fcrl\u00fc kar\u015f\u0131 koymay\u0131 yerlebir edecek bir bi\u00e7imde tan\u0131tlad\u0131ktan sonra, Kant sistemine kar\u015f\u0131 bilimsel muhalefet susmak zorunda kald\u0131. Bay D\u00fchring’in kendisi de bu bulutsu a\u015fama olmaks\u0131z\u0131n kendi evren yap\u0131s\u0131n\u0131 iyi bir sonuca g\u00f6t\u00fcremez, ama bu bulutsu durumda, verilmi\u015f mekanik sistemin kendisine g\u00f6sterilmesini isteyerek bunun \u00f6c\u00fcn\u00fc al\u0131r ve kimse bunu yapamad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in de bu bulutsu duruma her t\u00fcrl\u00fc k\u00fc\u00e7\u00fcmseyici s\u0131fat\u0131 verir. G\u00fcncel bilim bu sistemi, bay D\u00fchring’i ho\u015fnut edecek bir bi\u00e7imde, ne yaz\u0131k ki belirleyemez. Ba\u015fka bir\u00e7ok soruyu da daha \u00e7ok yan\u0131tlayamaz. Bilime: (sayfa 113)
Talihimiz oldu\u011fu i\u00e7in \u015fimdi de Kant’in bulutsu k\u00fctlesinin “evrensel gevrenin tamamen \u00f6zde\u015f bir durumu ile ya da maddenin kendi-kendine \u00f6zde\u015f durumu ile tastamam \u00f6rt\u00fc\u015fmekten \u00e7ok uzak oldu\u011funu” \u00f6\u011freniyoruz.
Varolan g\u00f6ksel cisimleri bulutsu k\u00fcreye kadar \u00e7\u0131karmakla yetinebilen ve maddenin kendi-kendine \u00f6zde\u015f durumunu usuna bile getirmeyen Kant i\u00e7in ne talih! Bu arada e\u011fer bug\u00fcnk\u00fc do\u011fa biliminde, Kant’\u0131n gazsal k\u00fcresi ilkel bulutsu olarak adland\u0131r\u0131l\u0131yorsa, bu s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn elbette ancak g\u00f6reli bir anlamda al\u0131nabilece\u011fine dikkat edelim. Bu ilkel bulutsu, bir yandan varolan g\u00f6ksel cisimlerin k\u00f6keni olarak, bir yandan da maddenin \u015fimdiye de\u011fin \u00e7\u0131k\u0131lmas\u0131 olanakl\u0131 olan en eski bi\u00e7imi olarak ilkel bulutsudur. Bu, maddenin ilkel bulutsudan \u00f6nce sonsuz bir dizi ba\u015fka bi\u00e7imlerden ge\u00e7mi\u015f olmas\u0131n\u0131 hi\u00e7 mi hi\u00e7 d\u0131\u015ftalamaz, tersine, i\u00e7erir. [16*]
Bay D\u00fchring \u00fcst\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc burada g\u00f6sterir. Bilime (sayfa 114) dayanarak, bizim ge\u00e7ici olarak ayn\u0131 derecede ge\u00e7ici olan ilkel bulutsuda durdu\u011fumuz yerde onun bilimler bilimi, onun \u00e7ok daha y\u00fckse\u011fe, ta “fikrin g\u00fcncel anlam\u0131yla ne salt statik olarak, ne de dinamik olarak anla\u015f\u0131labilen \u2014yani, hi\u00e7 anla\u015f\u0131lamayan!\u2014 o evrensel \u00e7evre durumu”na de\u011fin \u00e7\u0131kmas\u0131n\u0131 sa\u011flar.
“Bizim evrensel \u00e7evre ad\u0131n\u0131 verdi\u011fimiz madde ve mekanik enerji birli\u011fi, t\u00fcm say\u0131labilir evrim a\u015famalar\u0131n\u0131n \u00f6nko\u015fulu olarak maddenin kendi-kendine \u00f6zde\u015f durumu anlam\u0131na gelmek \u00fczere, deyim yerindeyse ayn\u0131 zamanda hem mant\u0131ksal ve hem de ger\u00e7ek bir form\u00fcld\u00fcr.”
Maddenin kendi-kendine \u00f6zde\u015f ilkel durumundan \u00f6yle o denli kolay kurtulamayaca\u011f\u0131m\u0131z a\u00e7\u0131k. Bu durum, burada madde ve mekanik enerji birli\u011fi olarak ve bu birlik de mant\u0131ksal ve ger\u00e7ek bir form\u00fcl olarak vb. belirtiliyor. \u00d6yleyse, madde ve mekanik enerji birli\u011fi ortadan kalkt\u0131\u011f\u0131 zamand\u0131r ki hareket ba\u015fl\u0131yor demektir.
Mant\u0131ksal ve ger\u00e7ek form\u00fcl, hegelci Kendinde (En Soi) ve Kendi-i\u00e7in (Pour Soi) kategorilerini, ger\u00e7ek felsefesi yarar\u0131na kullanma yolunda aksak bir giri\u015fimden ba\u015fka bir \u015fey de\u011fildir. Hegel’e g\u00f6re Kendinde’de bir nesne, bir s\u00fcre\u00e7, bir kavram i\u00e7inde sakl\u0131 bulunan geli\u015fmemi\u015f kar\u015f\u0131tlar\u0131n ilkel \u00f6zde\u015fli\u011fi vard\u0131r; Kendi-i\u00e7in’de, bu sakl\u0131 \u00f6\u011felerin ayr\u0131m ve ayr\u0131lmas\u0131 i\u015fe kar\u0131\u015f\u0131r ve kar\u015f\u0131tl\u0131klar\u0131 ba\u015flar. \u0130\u015fte bu nedenle hareketsiz ilkel durumu, madde ve mekanik enerji birli\u011fi olarak ve harekete ge\u00e7i\u015fi de bunlar\u0131n ayr\u0131lmalar\u0131 ve birbirine kar\u015f\u0131t duruma gelmeleri olarak d\u00fc\u015f\u00fcnmek zorunday\u0131z. Bundan kazand\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u015fey, bu d\u00fc\u015fsel ilkel durumun ger\u00e7ekli\u011finin kan\u0131t\u0131 de\u011fil ama yaln\u0131zca bu d\u00fc\u015fsel durumu, hegelci Kendinde kategorisi alt\u0131nda ve bu durumun ayn\u0131 derecede d\u00fc\u015fsel sona eri\u015fini de Kendi-i\u00e7in kategorisi alt\u0131nda kavrama olana\u011f\u0131d\u0131r. Yeti\u015f, ya Hegel!
Bay D\u00fchring, madde ger\u00e7ek olan her \u015feyin dayana\u011f\u0131d\u0131r der, bundan da madde d\u0131\u015f\u0131nda mekanik enerji olamaz sonucu \u00e7\u0131kar. Mekanik enerji ayr\u0131ca, bir madde durumudur da. Buna g\u00f6re hi\u00e7bir \u015feyin olup bitmedi\u011fi ilkel durumda madde (sayfa 115) ile onun durumu, yani mekanik enerji, ayn\u0131 \u015feylerdi. \u00d6yleyse daha sonra, bir \u015feyler olup bitmeye ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 zaman, durumun maddeden ayr\u0131lm\u0131\u015f olmas\u0131 gerek. \u0130\u015fte, yetinmemiz gereken \u2014kendi-kendine \u00f6zde\u015f durumun ne statik ne dinamik, ne denge ne de hareket halinde oldu\u011fu g\u00fcvencesine ba\u011fl\u0131\u2014 mistik s\u00f6z ebeli\u011fi, bu! Evrenin bu durumunda mekanik enerjinin nerede oldu\u011funu ve d\u0131\u015ftan bir iti\u015f olmaks\u0131z\u0131n, yani Tanr\u0131 olmaks\u0131z\u0131n mutlak hareketsizlikten harekete nas\u0131l ge\u00e7ebilece\u011fimizi gene de bilmiyoruz.
Bay D\u00fchring’den \u00f6nce materyalistler, madde ve hareketten s\u00f6z ediyorlard\u0131. O, hareketi, hareketin kendi s\u00f6zde temel bi\u00e7imine indirger gibi mekanik enerjiye indirger ve madde ile hareket aras\u0131ndaki, zaten daha \u00f6nceki b\u00fct\u00fcn materyalistler i\u00e7in de karanl\u0131k olan ger\u00e7ek ili\u015fkiyi, b\u00f6yle anla\u015f\u0131lmaz duruma getirir. Bununla birlikte sorun, yeteri kadar yal\u0131nd\u0131r. Hareket, maddenin varolu\u015f bi\u00e7imidir. Hi\u00e7bir zaman, hi\u00e7bir yerde, hareketsiz madde ne olmu\u015ftur, ne de olabilir. Evren uzay\u0131nda hareket, her g\u00f6kselcisim \u00fczerinde daha k\u00fc\u00e7\u00fck k\u00fctlelerin mekanik hareketi, \u0131s\u0131, elektrik ya da manyetik ak\u0131m bi\u00e7iminde molek\u00fcler titre\u015fim, kimyasal da\u011f\u0131lma ve bile\u015fim, organik ya\u015fam: Evrendeki her tekil madde atomu, her belirli anda, bu hareket bi\u00e7imlerinden herhangi birine ya da ayn\u0131 zamanda bir\u00e7o\u011funa birden kat\u0131l\u0131r. Her hareketsizlik, her denge, yaln\u0131zca g\u00f6relidir, ancak \u015fu ya da bu belirli hareket bi\u00e7imine g\u00f6re bir anlam\u0131 vard\u0131r. Bir cisim, \u00f6rne\u011fin yery\u00fcz\u00fcnde mekanik denge durumunda, mekanik bak\u0131mdan hareketsiz durumda bulunabilir. Bu onun, d\u00fcnyan\u0131n, t\u00fcm g\u00fcne\u015f sisteminin hareketine kat\u0131lmas\u0131n\u0131 hi\u00e7 mi hi\u00e7 engellemedi\u011fi gibi, en k\u00fc\u00e7\u00fck fizik par\u00e7ac\u0131klar\u0131n\u0131n, onun \u0131s\u0131s\u0131 taraf\u0131ndan ko\u015fulland\u0131r\u0131lan titre\u015fimlere u\u011framalar\u0131n\u0131 da, atomlar\u0131n\u0131n kimyasal bir s\u00fcre\u00e7 ger\u00e7ekle\u015ftirmelerini de engelleyemez. Hareketsiz madde, maddesiz hareket denli us almaz bir \u015feydir. \u00d6yleyse, maddenin kendisi gibi, hareketin yarat\u0131lmas\u0131 ve yokedilmesi de olanaks\u0131zd\u0131r; eski felsefenin (Descartes) “d\u00fcnyada varolan hareket miktar\u0131 de\u011fi\u015fmez kal\u0131r” derken dile getirdi\u011fi \u015fey, budur. Demek ki hareket \u00fcretilemez, ancak aktar\u0131labilir. (sayfa 116) Hareket, bir cisimden bir ba\u015fka cisme aktar\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, kendi ge\u00e7erse hareketin nedeni olmak bak\u0131m\u0131ndan, etkin olarak, aktar\u0131l\u0131rsa edilgin olarak de\u011ferlendirilebilir. Bu etkin harekete enerji, edilgin harekete de enerjinin belirtisi diyoruz. \u00d6yleyse enerjinin, kendi belirtisi denli b\u00fcy\u00fck oldu\u011fu a\u00e7\u0131kt\u0131r, \u00e7\u00fcnk\u00fc her ikisinde ger\u00e7ekle\u015fen hareket, ayn\u0131 harekettir.
B\u00f6ylece maddenin hareketsiz bir durumunun en bo\u015f, en g\u00fcl\u00fcn\u00e7 fikirlerden biri, ar\u0131 bir “sa\u00e7ma kuruntu” oldu\u011fu anla\u015f\u0131l\u0131r. Bu fikre varmak i\u00e7in, bir cismin yery\u00fcz\u00fcnde i\u00e7inde bulunabilece\u011fi g\u00f6reli mekanik dengeyi mutlak bir hareketsizlik olarak d\u00fc\u015f\u00fcnmek ve sonra onu evrenin t\u00fcm\u00fcne ge\u00e7irmek gerekir. E\u011fer evrensel hareket yaln\u0131zca mekanik enerjiye indirgenirse, bu i\u015fin daha kolay olaca\u011f\u0131 a\u00e7\u0131kt\u0131r. Ve sonra, hareketin yaln\u0131zca mekanik enerjiyle s\u0131n\u0131rland\u0131r\u0131lmas\u0131, bir enerjinin durgun, zincirlenmi\u015f, yani bir anda etkisiz olarak d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclebilmesi \u00fcst\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc de sa\u011flar. [17*] E\u011fer ger\u00e7ekte bir hareketin aktar\u0131l\u0131\u015f\u0131, \u00e7o\u011fu kez g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi, \u00e7e\u015fitli arac\u0131lar\u0131n i\u015fe kar\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 biraz karma\u015f\u0131k bir s\u00fcre\u00e7 ise, zincirin son halkas\u0131n\u0131 yokederek, ger\u00e7ek aktarma herhangi bir ana kadar ertelenebilir. \u00d6rne\u011fin bir t\u00fcfe\u011fin dolduruldu\u011fu ve teti\u011fi \u00e7ekerek bo\u015falman\u0131n, yani barutun ate\u015flenmesiyle \u00f6zg\u00fcr kalan hareketin aktar\u0131lmas\u0131n\u0131n sa\u011flanaca\u011f\u0131 an\u0131n geciktirilmesinde durum b\u00f6yledir. \u00d6yleyse, kendi-kendine \u00f6zde\u015f hareketsiz durum s\u0131ras\u0131nda, maddenin enerji y\u00fckl\u00fc oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclebilir ve bay D\u00fchring’in madde ve mekanik enerji birli\u011finden anlad\u0131\u011f\u0131 da, e\u011fer bundan ger\u00e7ekten bir \u015fey anl\u0131yorsa, her halde budur. Sa\u00e7ma anlay\u0131\u015f; \u00e7\u00fcnk\u00fc niteli\u011fi gere\u011fi g\u00f6reli olan ve ayn\u0131 anda maddenin yaln\u0131zca ve yaln\u0131zca bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcne uygulanabilecek bir durumu, evrene mutlak bir durum olarak yay\u0131yor. Hatta bunu bir yana b\u0131raksak bile, birincisi bug\u00fcn t\u00fcfekler kendi ba\u015flar\u0131na dolmad\u0131klar\u0131na g\u00f6re, d\u00fcnyan\u0131n nas\u0131l olup da dolduruldu\u011funu ve ikincisi o zaman teti\u011fi \u00e7ekmi\u015f (sayfa 117) bulunan parma\u011f\u0131n kimin parma\u011f\u0131 oldu\u011funu bilme g\u00fc\u00e7l\u00fc\u011f\u00fc hep devam eder. Ne desek, ne etsek bo\u015f: Bay D\u00fchring’in y\u00f6netimi alt\u0131nda, d\u00f6n\u00fcp dola\u015f\u0131p geldi\u011fimiz yer hep… Tanr\u0131n\u0131n parma\u011f\u0131.
Bizim ger\u00e7ek\u00e7i filozofumuz, astronomiden mekani\u011fe ve fizi\u011fe ge\u00e7er ve mekanik \u0131s\u0131 teorisinin, bulunmas\u0131ndan bir ku\u015fak sonra, Robert Mayer’in onu yava\u015f yava\u015f getirmi\u015f bulundu\u011fu noktan\u0131n \u00f6tesinde di\u015fe dokunur geli\u015fmeler g\u00f6stermemi\u015f olmas\u0131ndan yak\u0131n\u0131r. Ayr\u0131ca b\u00fct\u00fcn i\u015f, hala \u00e7ok karanl\u0131ktad\u0131r; “maddenin hareket durumlar\u0131 ile birlikte statik ili\u015fkilerinin de verilmi\u015f olduklar\u0131n\u0131 ve bu sonuncular\u0131n mekanik i\u015f durumunda \u00f6l\u00e7\u00fclmediklerini hep yeni ba\u015ftan an\u0131msamam\u0131z gerekir. … E\u011fer daha \u00f6nce do\u011fay\u0131 b\u00fcy\u00fck bir i\u015f\u00e7i olarak nitelendirmi\u015f ve \u015fimdi bu deyimi dar anlam\u0131 i\u00e7inde alm\u0131\u015f bulunuyorsak, buna bir de kendi-kendine \u00f6zde\u015f durumlar\u0131n, hareketsiz durumlar\u0131n ortaya mekanik i\u015f \u00e7\u0131karmad\u0131klar\u0131n\u0131 eklememiz gerekir. \u00d6yleyse statikten dinami\u011fe giden k\u00f6pr\u00fcm\u00fcz gene eksik ve e\u011fer gizli denilen \u0131s\u0131, \u015fimdiye de\u011fin teorinin bir engeli olarak kalm\u0131\u015fsa, burada da acunbilimsel (kozmolojik) uygulamalarda daha az yads\u0131nmas\u0131 gereken bir eksikli\u011fin varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 kabul etmek zorunday\u0131z.”
B\u00fct\u00fcn bu anla\u015f\u0131lmaz bo\u015f s\u00f6zler, bir kez daha hareketi mutlak hareketsizlikten \u00e7\u0131kartarak, k\u00f6t\u00fc bir i\u015fe fena halde bula\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 sezen, ama gene de tek kurtar\u0131c\u0131ya, g\u00f6\u011f\u00fcn ve yerin yarat\u0131c\u0131s\u0131na ba\u015fvurmaya utanan s\u0131k\u0131nt\u0131l\u0131 bir vicdan\u0131n i\u00e7ini d\u00f6kmesinden ba\u015fka bir \u015fey de\u011fildir. E\u011fer \u0131s\u0131 mekani\u011fi dahil, mekanikte bile statikten dinami\u011fe, dengeden harekete giden k\u00f6pr\u00fcy\u00fc bulmak olanaks\u0131zsa, bay D\u00fchring’e kendi hareketsizlik durumundan harekete giden k\u00f6pr\u00fcy\u00fc bulma zorunlulu\u011fu ne hakla y\u00fcklenecek? \u0130\u015fte i\u015fin i\u00e7inden tereya\u011f\u0131ndan k\u0131l \u00e7eker gibi b\u00f6yle s\u0131yr\u0131l\u0131n\u0131r.
Baya\u011f\u0131 mekanikte statikten dinami\u011fe giden k\u00f6pr\u00fc… d\u0131\u015ftan iti\u015ftir. Bin kentallik bir ta\u015f, on metre y\u00fcksekli\u011fe kald\u0131r\u0131l\u0131p da, orada kendi-kendine \u00f6zde\u015f bir durum i\u00e7inde kalacak bi\u00e7imde serbest bir konumda as\u0131ld\u0131\u011f\u0131 zaman, bu cismin \u015fimdiki konumunun mekanik bir i\u015f temsil etmedi\u011fini ya da bu (sayfa 118) konum ile daha \u00f6nceki konum aras\u0131ndaki ayr\u0131m\u0131n mekanik i\u015f bi\u00e7iminde \u00f6l\u00e7\u00fclmedi\u011fini ileri s\u00fcrebilmek i\u00e7in, bir s\u00fct \u00e7ocuklar\u0131 toplulu\u011funa y\u00f6nelmek gerekir. Sokaktan ilk ge\u00e7en adam, ta\u015f\u0131n kendi ba\u015f\u0131na gidip yukar\u0131ya ipin ucuna as\u0131lmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 bay D\u00fchring’e kolayca anlatacak ve eline ilk ge\u00e7ecek mekanik elkitab\u0131, e\u011fer ta\u015f\u0131 oradan d\u00fc\u015f\u00fcr\u00fcrse, ta\u015f\u0131n d\u00fc\u015ferken, onu on metreye \u00e7\u0131karmak i\u00e7in ne denli mekanik i\u015f gerekmi\u015fse o denli mekanik i\u015f yapaca\u011f\u0131n\u0131 kendisine s\u00f6yleyebilecektir. Hatta yukar\u0131ya as\u0131lm\u0131\u015f bulunan ta\u015f\u0131n mekanik bir i\u015f temsil etti\u011finden daha yal\u0131n bir ger\u00e7ek yoktur, \u00e7\u00fcnk\u00fc e\u011fer yeterince uzun bir s\u00fcre as\u0131l\u0131 kal\u0131rsa, kimyasal da\u011f\u0131lma sonucu, art\u0131k ta\u015f\u0131 ta\u015f\u0131mak i\u00e7in yeteri kadar sa\u011flam olmaktan \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 an, ip kopar. Demek ki b\u00fct\u00fcn mekanik s\u00fcre\u00e7ler, bay D\u00fchring’in diliyle s\u00f6ylemek gerekirse, bunun gibi yal\u0131n temel bi\u00e7imlere indirgenebilirler ve yeterli bir iti\u015fe sahip oldu\u011fu halde, statikten dinami\u011fe giden k\u00f6pr\u00fcy\u00fc bulmakta yeteneksiz kalacak bir m\u00fchendis de hen\u00fcz anas\u0131ndan do\u011fmam\u0131\u015ft\u0131r.
Ger\u00e7i hareketin kendi \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fcn\u00fc kar\u015f\u0131t\u0131nda, dinginlikte bulmas\u0131 gerekti\u011fi, metafizik\u00e7imiz i\u00e7in \u00e7ok sert bir ceviz, \u00e7ok ac\u0131 bir hapt\u0131r. Bu bang\u0131r bang\u0131r ba\u011f\u0131ran bir \u00e7eli\u015fkidir ve bay D\u00fchring’e g\u00f6re her \u00e7eli\u015fki, sa\u00e7mad\u0131r. [18*] Bununla birlikte as\u0131l\u0131 ta\u015f\u0131n, a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131 ve topraktan uzakl\u0131\u011f\u0131 ile tam olarak \u00f6l\u00e7\u00fclebilir[19*] ve istendi\u011fi gibi \u2014\u00f6rne\u011fin do\u011frudan do\u011fruya d\u00fc\u015fme, e\u011fik planda kayma ya da \u00e7\u0131kr\u0131k hareketi bi\u00e7iminde\u2014 kullan\u0131labilir belirli bir mekanik hareket miktar\u0131n\u0131[20*] temsil etti\u011fi bir ger\u00e7ektir ve doldurulmu\u015f t\u00fcfek konusunda da durum ayn\u0131d\u0131r. Diyalektik anlay\u0131\u015f bak\u0131m\u0131ndan hareketi kendi kar\u015f\u0131t\u0131nda, dinginlikte d\u0131\u015favurma olana\u011f\u0131, hi\u00e7bir g\u00fc\u00e7l\u00fck g\u00f6stermez. Onun i\u00e7in b\u00fct\u00fcn bu kar\u015f\u0131tl\u0131k, g\u00f6rm\u00fc\u015f bulundu\u011fumuz (sayfa 119) gibi, ancak g\u00f6relidir; mutlak dinginlik, ko\u015fulsuz denge yoktur. Tekil hareket dengeye y\u00f6nelir, toplu hareket dengeyi yeniden bozar. Bundan \u00f6t\u00fcr\u00fc, dinginlik ve denge kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131klar\u0131 yerde, s\u0131n\u0131rl\u0131 bir hareketin sonucudurlar ve bu hareketin kendi sonucu arac\u0131yla \u00f6l\u00e7\u00fclebilece\u011fi, kendi sonucunda d\u0131\u015favurulabilece\u011fi ve ondan hareket ederek \u015fu ya da bu bi\u00e7im alt\u0131nda eski durumuna gelebilece\u011fi, kendili\u011finden anla\u015f\u0131l\u0131r. Ama bay D\u00fchring, sorunun bu denli yal\u0131n bir d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fc\u015f\u00fcyle yetinemez. Tam bir metafizikci olarak, \u00f6nce hareket ile denge aras\u0131nda ger\u00e7eklikte varolmayan u\u00e7suz bucaks\u0131z bir u\u00e7urum a\u00e7makla ba\u015flar ve sonra da en hurda ayr\u0131nt\u0131s\u0131na de\u011fin kendisinin imal etti\u011fi bu u\u00e7urumu ge\u00e7mek i\u00e7in k\u00f6pr\u00fc bulamamakla \u015fa\u015fk\u0131nl\u0131\u011fa d\u00fc\u015fer. O, pekala metafizik merak\u0131n\u0131n s\u0131rt\u0131na da binebilir ve Kant’\u0131n “Kendinde-\u015fey”inin ard\u0131na da d\u00fc\u015febilirdi; \u00e7\u00fcnk\u00fc eninde sonunda, bu bulunmaz k\u00f6pr\u00fcn\u00fcn ard\u0131nda saklanan \u015fey, ba\u015fka hi\u00e7bir \u015fey de\u011fil, yaln\u0131zca odur [Kant’\u0131n “Kendinde-\u015fey”i].
Ama mekanik \u0131s\u0131 teorisi ve bu teorinin bir “engeli” olarak kalan so\u011furulmu\u015f ya da “gizli” \u0131s\u0131 \u00fczerine ne d\u00fc\u015f\u00fcnmeli?
E\u011fer \u0131s\u0131yla, donma noktas\u0131 s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131nda ve normal hava bas\u0131nc\u0131 alt\u0131ndaki yar\u0131m kilo buz ayn\u0131 s\u0131cakl\u0131kta yar\u0131m kilo su haline d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fcl\u00fcrse, ayn\u0131 yar\u0131m kilo suyu 0 santigrad dereceden 79,4 santigrad dereceye de\u011fin ya da 79.4 yar\u0131m kilo suyu bir derece \u0131s\u0131tmaya yetecek miktarda bir \u0131s\u0131 kaybolur. E\u011fer bu yar\u0131m kilo su, kaynama noktas\u0131na, yani 100\u00ba’ye de\u011fin \u0131s\u0131t\u0131l\u0131r ve o zaman 100\u00ba’deki buhar haline d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fcl\u00fcrse, son su damlalar\u0131 da buhar haline d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcnceye de\u011fin, hemen hemen yedi kat daha b\u00fcy\u00fck, 537,2 yar\u0131m kilo suyun s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131n\u0131 bir derece y\u00fckseltmek i\u00e7in yeterli bir miktarda \u0131s\u0131 kaybolur. [21*] Bu kaybolan \u0131s\u0131ya, gizli \u0131s\u0131 denir. E\u011fer so\u011futmayla, buhar yeni ba\u015ftan su ve su da buz durumuna d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fcl\u00fcrse, daha \u00f6nce so\u011furulmu\u015f olan ayn\u0131 \u0131s\u0131 miktan bu kez \u00f6zg\u00fcr(sayfa 120) sonra, su durumuna ancak yava\u015f yava\u015f d\u00f6n\u00fc\u015fmesinin ve donma derecesi s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131ndaki bir su k\u00fctlesinin buz durumuna ancak \u00e7ok yava\u015f d\u00f6n\u00fc\u015fmesinin nedeni, i\u015fte buhar\u0131n su durumuna ya da suyun buz durumuna ge\u00e7mesi s\u0131ras\u0131ndaki bu \u0131s\u0131 \u00f6zg\u00fcrle\u015fmesidir. Olgular, bunlar. \u00d6yleyse, sorun \u015fu: Is\u0131, gizli oldu\u011fu zaman ne oluyor?
Is\u0131n\u0131n, fiziksel olarak etkin cisimlerin en k\u00fc\u00e7\u00fck par\u00e7ac\u0131klar\u0131n\u0131n (molek\u00fcller), s\u0131cakl\u0131k ve topaklanma durumuna g\u00f6re az ya da \u00e7ok geni\u015f \u2014ve baz\u0131 ko\u015fullarda hareketin bamba\u015fka bir bi\u00e7imi durumuna d\u00f6nmeye yetenekli\u2014 bir titre\u015fimine dayand\u0131\u011f\u0131n\u0131 ileri s\u00fcren mekanik \u0131s\u0131 teorisi, sorunu, kaybolan \u0131s\u0131n\u0131n bir i\u015f g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc, i\u015f durumuna d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc s\u00f6yleyerek a\u00e7\u0131klar. Buzun erimesinde, \u00e7e\u015fitli molek\u00fcllerin kendi aralar\u0131ndaki dar ve s\u0131k\u0131 yap\u0131\u015f\u0131kl\u0131k ortadan kalkm\u0131\u015f ve gev\u015fek yanyana konulmu\u015f durumuna d\u00f6n\u00fc\u015fm\u00fc\u015f bulunur; kaynama noktas\u0131nda suyun buharla\u015fmas\u0131nda, ortaya \u00e7e\u015fitli molek\u00fcllerin birbiri \u00fczerinde hi\u00e7bir \u00f6nemli etkide bulunmad\u0131\u011f\u0131 ve hatta \u0131s\u0131n\u0131n etkisi alt\u0131nda her y\u00f6nde da\u011f\u0131ld\u0131\u011f\u0131 bir durum \u00e7\u0131kar. Ne var ki bir cismin \u00e7e\u015fitli molek\u00fcllerinin, gazsal durumda s\u0131v\u0131 durumdan ve ayn\u0131 \u015fekilde s\u0131v\u0131 durumda da kat\u0131 durumdan \u00e7ok daha b\u00fcy\u00fck bir enerji ile bezendikleri a\u00e7\u0131kt\u0131r. \u00d6yleyse so\u011furulmu\u015f \u0131s\u0131 kaybolmam\u0131\u015ft\u0131r; yaln\u0131zca d\u00f6n\u00fc\u015fm\u00fc\u015f ve molek\u00fcller genle\u015firlik (expansibilit\u00e9) bi\u00e7imini alm\u0131\u015ft\u0131r. [22*] \u00c7e\u015fitli molek\u00fcllerin birbirine kar\u015f\u0131 bu mutlak ya da g\u00f6reli \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc g\u00f6sterebildikleri ko\u015fullar ortadan kalkar kalkmaz, yani s\u0131cakl\u0131k ya 100\u00ba ya da 0\u00ba asgarisinin alt\u0131na d\u00fc\u015fer d\u00fc\u015fmez, bu genle\u015fme g\u00fcc\u00fc gev\u015fer ve molek\u00fcller, daha \u00f6nce onlar\u0131 birbirinden ay\u0131rm\u0131\u015f bulunan ayn\u0131 g\u00fc\u00e7le, birbirleriyle yeniden s\u0131k\u0131\u015f\u0131rlar; ama e\u011fer bu g\u00fc\u00e7 kayboluyorsa, bu, yaln\u0131zca yeni ba\u015ftan \u0131s\u0131 olarak ve tastamam daha \u00f6nce so\u011furulmu\u015f olan niceli\u011fe e\u015fit bir \u0131s\u0131 niceli\u011fi ile oraya \u00e7\u0131kmak i\u00e7indir. Bu (sayfa 121) a\u00e7\u0131klama, \u015fimdiye de\u011fin kimsenin bir molek\u00fcl, hele hele titre\u015fim durumunda bir molek\u00fcl g\u00f6rmemi\u015f olmas\u0131 nedeniyle, b\u00fct\u00fcn mekanik \u0131s\u0131 teorisi gibi, elbette bir varsay\u0131md\u0131r. Bu nedenle, hen\u00fcz \u00e7ok gen\u00e7 olan teorinin kendisi gibi, elbette eksikliklerle doludur; ama hi\u00e7 olmazsa, hareketin ne yok edildi\u011fi ne de yarat\u0131ld\u0131\u011f\u0131 ger\u00e7e\u011fiyle hi\u00e7bir bi\u00e7imde \u00e7at\u0131\u015fmaya girmeksizin, i\u015flerin nas\u0131l olup bitti\u011fini a\u00e7\u0131klar; hatta \u0131s\u0131n\u0131n d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fc s\u0131ras\u0131nda nereye ge\u00e7ti\u011fini de tam olarak g\u00f6sterebilir. [23*] Demek ki gizli ya da so\u011furulmu\u015f \u0131s\u0131, hi\u00e7bir durumda mekanik \u0131s\u0131 teorisinin bir engeli de\u011fildir. Tersine bu teori, ilk kez olarak olay\u0131n ussal bir a\u00e7\u0131klamas\u0131n\u0131 verir ve e\u011fer bir engel \u00e7\u0131ksayd\u0131 bu engel, olsa olsa fizik\u00e7ilerin molek\u00fcler enerjinin bir ba\u015fka bi\u00e7ime d\u00f6n\u00fc\u015fm\u00fc\u015f bulunan \u0131s\u0131y\u0131, zaman a\u015f\u0131m\u0131na u\u011fram\u0131\u015f ve art\u0131k uygun bir deyim olmaktan \u00e7\u0131km\u0131\u015f “gizli” deyimiyle adland\u0131rmaya devam etmeleri olurdu.
Kendi-kendilerine \u00f6zde\u015f durumlar ile kat\u0131, s\u0131v\u0131 ve gazsal topaklanma (agr\u00e9gation) durumlar\u0131n\u0131n dinginlik konumlar\u0131, \u00f6yleyse, mekanik i\u015fin \u0131s\u0131 \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fc oldu\u011fu kadar\u0131yla, mekanik i\u015fi temsil ederler. Yery\u00fcz\u00fcn\u00fcn kat\u0131 kabu\u011fu t\u0131pk\u0131 okyanusun suyu gibi, bug\u00fcnk\u00fc topaklanma durumunda kendisine do\u011fal olarak belirli bir mekanik i\u015fin kar\u015f\u0131l\u0131k d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fc tamamen belirli bir serbest \u0131s\u0131 miktar\u0131n\u0131 temsil eder. D\u00fcnyan\u0131n kendisinden \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 gazsal k\u00fcre, \u00f6nce s\u0131v\u0131 topaklanma durumuna, sonra da \u00e7ok b\u00fcy\u00fck bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc bak\u0131m\u0131ndan kat\u0131 duruma ge\u00e7ti\u011fi zaman, belirli bir molek\u00fcler enerji miktar\u0131 \u0131s\u0131 olarak uzaya yay\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. \u00d6yleyse bay D\u00fchring’in kula\u011f\u0131m\u0131za gizemli bir bi\u00e7imde f\u0131s\u0131ldad\u0131\u011f\u0131 g\u00fc\u00e7l\u00fck yoktur ve biz, evrenle ilgili uygulamalarda \u2014bilgi edinme ara\u00e7lar\u0131m\u0131z\u0131n yetersizli\u011finden do\u011fan\u2014 eksiklikler ve bo\u015fIuklarla ger\u00e7i kar\u015f\u0131la\u015fabiliriz ama teori bak\u0131m\u0131ndan a\u015f\u0131lmaz engellerle hi\u00e7bir yerde kar\u015f\u0131la\u015fmay\u0131z. Statikten dinami\u011fe giden k\u00f6pr\u00fc, burada da d\u0131\u015ftan gelen (sayfa 122) iti\u015ftir \u2014 denge durumundaki nesne \u00fczerinde etkili olan ba\u015fka cisimlerin neden oldu\u011fu so\u011fuma ya da \u0131s\u0131tma. Bay D\u00fchring’in bu do\u011fa felsefesinde ne denli ilerlersek, hareketi hareketsizlikle a\u00e7\u0131klama ya da tamamen statik, dinginlik durumunda olan \u015feyin, sayesinde kendili\u011finden dinamik duruma, harekete ge\u00e7ebildi\u011fi k\u00f6pr\u00fcy\u00fc bulma yolundaki b\u00fct\u00fcn giri\u015fimler o denli olanaks\u0131z g\u00f6r\u00fcn\u00fcr.
\u0130\u015fte kendi-kendine \u00f6zde\u015f ilkel durumdan bir zaman i\u00e7in b\u00f6ylece kurtulmu\u015f bulunuyoruz. Bay D\u00fchring kimyaya ge\u00e7er ve bu vesileyle bize do\u011fan\u0131n, ger\u00e7ek felsefesi taraf\u0131ndan elde edilmi\u015f bulunan \u00fc\u00e7 s\u00fcrerlik yasas\u0131n\u0131, yani: 1. evrensel madde miktar\u0131n\u0131n, 2. yal\u0131n (kimyasal) \u00f6\u011felerin miktar\u0131n\u0131n ve 3. mekanik g\u00fc\u00e7 miktar\u0131n\u0131n de\u011fi\u015fmez olduklar\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klar.
B\u00f6ylece, bay D\u00fchring’in inorganik d\u00fcnyan\u0131n \u00f6zl\u00fc\u011f\u00fc felsefesinin varg\u0131s\u0131 olarak bize sunabilecek durumda bulundu\u011fu ger\u00e7ekten olumlu tek sonu\u00e7, maddenin \u2014e\u011fer varsa yal\u0131n \u00f6\u011feleri ile birlikte\u2014 ve hareketin yarat\u0131lma ve yokedilme olanaks\u0131zl\u0131\u011f\u0131, yani herkes taraf\u0131ndan bilinen, ayr\u0131ca burada \u00e7ok yetersiz bir bi\u00e7imde dile getirilmi\u015f bulunan bu eski ger\u00e7ektir. Bunlar, uzun s\u00fcreden beri bildi\u011fimiz \u015feyler. [24*] Ama bilmedi\u011fimiz \u015fey, bunlar\u0131n “s\u00fcrerlik yasalar\u0131” ve bu nitelikle de “\u015feyler sisteminin \u015fematik \u00f6zellikleri” olduklar\u0131d\u0131r. Yukar\u0131da Kant konusunda olan \u00f6yk\u00fcn\u00fcn t\u0131pk\u0131s\u0131: Bay D\u00fchring, herkes\u00e7e bilinen incir \u00e7ekirde\u011fini doldurmaz bir \u015fey al\u0131yor, ona bir ” D\u00fchring” etiketi yap\u0131\u015ft\u0131r\u0131yor ve buna da “tepeden (sayfa 123) t\u0131rna\u011fa \u00f6zg\u00fcn sonu\u00e7 ve g\u00f6r\u00fc\u015fler … sistem do\u011furucu fikirler … k\u00f6ktenci bir derinlikteki bilim” ad\u0131n\u0131 veriyor.
Bununla birlikte burada, hen\u00fcz umutsuzlu\u011fa kap\u0131lacak bir \u015fey yok. En k\u00f6kl\u00fc bir bi\u00e7imde derin bilim ile en iyi toplumsal kurumun g\u00f6sterdi\u011fi eksiklikler ne olursa olsun, bay D\u00fchring’in kesinlikle \u00f6ne s\u00fcrebilece\u011fi bir \u015fey var:
“Evrende varolan alt\u0131n\u0131n her zaman ayn\u0131 miktarda olmas\u0131 gerekir ve bu miktar evrensel maddeden daha \u00e7ok artm\u0131\u015f ya da eksilmi\u015f olamaz.”
Yaln\u0131z bu “varolan alt\u0131n” ile neyi \u00f6deyebilece\u011fimizi bay D\u00fchring ne yaz\u0131k ki s\u00f6ylemiyor. [25*] (sayfa 124)<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"