{"id":5823,"date":"2011-03-10T12:58:36","date_gmt":"2011-03-10T09:58:36","guid":{"rendered":"http:\/\/localhost\/wordpress\/2011\/03\/10\/anti-duhring-ekonomi-politik-zor-teorisi-1bolum-friedrich-engels\/"},"modified":"2011-03-10T12:58:36","modified_gmt":"2011-03-10T09:58:36","slug":"anti-duhring-ekonomi-politik-zor-teorisi-1bolum-friedrich-engels","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2011\/03\/10\/anti-duhring-ekonomi-politik-zor-teorisi-1bolum-friedrich-engels\/","title":{"rendered":"Anti-D\u00fchring – Ekonomi Politik | Zor Teorisi (1.B\u00f6l\u00fcm)- Friedrich Engels"},"content":{"rendered":"

ZOR TEOR\u0130S\u0130
“Genel siyasetin ekonomik hukuk bi\u00e7imlerine oran\u0131 benim sistemimde \u00f6ylesine kesin ve ayn\u0131 zamanda \u00f6ylesine \u00f6zg\u00fcn bir bi\u00e7imde belirlenmi\u015ftir ki bunun incelenmesini kolayla\u015ft\u0131rmak i\u00e7in okuru, \u00f6zel olarak oraya g\u00f6ndermek yersiz olmazd\u0131. Siyasal ili\u015fkiler bi\u00e7imi temel tarihsel \u00f6\u011fe ve ekonomik ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131klar da yaln\u0131zca bir sonu\u00e7 ya da \u00f6zel bir durum, yani her zaman ikinci dereceden olgulard\u0131r. Yeni sosyalist sistemlerden k\u0131m\u0131leri, deyim yerindeyse siyasal \u00fcstyap\u0131lar\u0131 ekonomik durumlardan \u00e7\u0131kartarak, y\u00f6netici ilke olarak g\u00f6ze batacak bi\u00e7imde ters bir aldat\u0131c\u0131 g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015f\u00fc al\u0131yor. Oysa bu ikinci dereceden etkiler, ikinci dereceden etkiler olarak, ger\u00e7i vard\u0131rlar ve bug\u00fcnk\u00fc g\u00fcnde en duyulur olanlar da onlard\u0131r; ama en \u00f6nemli \u00f6\u011feyi yaln\u0131zca dolayl\u0131 bir ekonomik g\u00fc\u00e7te de\u011fil, dolays\u0131z siyasal zorda aramak gerekir.”
Ayn\u0131 bi\u00e7imde bir ba\u015fka yerde bay D\u00fchring: “siyasal (sayfa: 241) durumlar\u0131n ekonomik durumun kesin nedeni oldu\u011fu ve ters ili\u015fkinin ikinci derecede bir tepkiden ba\u015fka bir \u015feyi temsil etmedi\u011fi tezinden hareket eder. … Siyasal k\u00fcmelenmeyi kendi ba\u015f\u0131na hareket noktas\u0131 olarak almay\u0131p da ona yaln\u0131zca beslenme erekleri bak\u0131m\u0131ndan bir ara\u00e7 olarak bakt\u0131k\u00e7a, ki\u015fi ne denli g\u00fczel bir radikal sosyalist ve devrimci g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015f\u00fcne b\u00fcr\u00fcn\u00fcrse b\u00fcr\u00fcns\u00fcn, gene de kendinde gizli bir gericilik dozu saklar.”
Bay D\u00fchring’in teorisi, i\u015fte bu. Burada ve ba\u015fka bir\u00e7ok yerde bu teori d\u00fcped\u00fcz konmu\u015f, sanki buyrulmu\u015ftur. \u00dc\u00e7 kal\u0131n cildin hi\u00e7bir yerinde en k\u00fc\u00e7\u00fck bir kan\u0131t ya da kar\u015f\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn \u00e7\u00fcr\u00fct\u00fclmesine benzer bir \u015fey s\u00f6zkonusu de\u011fil. Ve kan\u0131tlar olgun yemi\u015fler denli ucuz da olsayd\u0131, bay D\u00fchring bize gene de bir kan\u0131t vermezdi. Sorun, Robinson’un Cuma’y\u0131 k\u00f6lele\u015ftirdi\u011fi \u00fcnl\u00fc ilk g\u00fcnah ile daha \u00f6nce tan\u0131tlanm\u0131\u015f bulunuyor. Bu bir zor eylemi, yani siyasal bir eylemdi. Ve bu k\u00f6lele\u015ftirme b\u00fct\u00fcn ge\u00e7mi\u015f tarihin hareket noktas\u0131n\u0131 ve temel olgusunu olu\u015fturdu\u011fu ve ona haks\u0131zl\u0131k ilk g\u00fcnah\u0131n\u0131, hem de daha sonraki d\u00f6nemlerde ancak hafifleyecek ve “daha dolayl\u0131 ekonomik ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131k bi\u00e7imleri olarak bi\u00e7im de\u011fi\u015ftirecek” bir derecede a\u015f\u0131lad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in; \u00f6te yandan, bug\u00fcn de y\u00fcr\u00fcrl\u00fckte bulunan b\u00fct\u00fcn “zor \u00fczerine kurulu m\u00fclkiyet” bu ilk k\u00f6lele\u015ftirmeye dayand\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in, b\u00fct\u00fcn ekonomik olaylar\u0131n siyasal nedenlerle yani zorla (violence) a\u00e7\u0131kland\u0131klar\u0131 ortadad\u0131r. Ve bunun kendisine yetmedi\u011fi kimse, gizli bir gericinin ta kendisidir.
Her \u015feyden \u00f6nce hi\u00e7 de \u00f6zg\u00fcn olmayan bu fikri \u00f6ylesine “\u00f6zg\u00fcn” saymak i\u00e7in, insan\u0131n kendi kendisine bay D\u00fchring’in oldu\u011fundan daha az a\u015f\u0131k olmamas\u0131 gerekti\u011fini belirtelim. Birinci plandaki siyasal eylemlerin tarihte kesin etken olduklar\u0131 fikri, tarih-yaz\u0131m\u0131n\u0131n (historiographie) kendisi kadar eskidir ve halklar\u0131n, bu g\u00fcr\u00fclt\u00fcl\u00fc sahnelerin arka-plan\u0131nda sessiz sedas\u0131z ger\u00e7ekle\u015fen ve i\u015fleri ger\u00e7ekten ilerleten evriminden bize bu denli az \u015fey saklanm\u0131\u015f bulunmas\u0131n\u0131n as\u0131l nedeni de, budur. Bu fikir ge\u00e7mi\u015fteki b\u00fct\u00fcn tarih anlay\u0131\u015f\u0131na egemen olmu\u015f ve ancak Restorasyon \u00e7a\u011f\u0131 burjuva Frans\u0131z (sayfa: 242) tarih\u00e7ileri sayesinde sars\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r; bu i\u015fteki tek “\u00f6zg\u00fcn” nokta, bir kez daha bay D\u00fchring’in b\u00fct\u00fcn bunlardan hi\u00e7 haberdar olmamas\u0131d\u0131r.
Ayr\u0131ca, bay D\u00fchring’in bug\u00fcne kadarki b\u00fct\u00fcn tarihin insan\u0131n insan taraf\u0131ndan k\u00f6lele\u015ftirilmesine indirgenebilece\u011fini s\u00f6ylemekte hakl\u0131 oldu\u011fu bir an i\u00e7in kabul edelim; gene de sorunun \u00f6z\u00fcne de\u011finmi\u015f olmaktan uzakta kal\u0131r\u0131z. \u00c7\u00fcnk\u00fc ilk\u00f6nce \u015fu sorulur: Robinson, Cuma’y\u0131 k\u00f6lele\u015ftirmeye de\u011fin nas\u0131l gidebildi? Pa\u015fa g\u00f6nl\u00fc i\u00e7in mi? Kesinlikle hay\u0131r. Tersine, Cuma’n\u0131n “ekonomik hizmete k\u00f6le ya da basit bir alet olarak ko\u015fuldu\u011funu ve bir aletten ba\u015fka t\u00fcrl\u00fc de beslenmedi\u011fi”ni g\u00f6r\u00fcyoruz.,
Robinson Cuma’y\u0131, yaln\u0131zca Cuma Robinson yarar\u0131na \u00e7al\u0131\u015fs\u0131n diye k\u00f6lele\u015ftirilmi\u015ftir. Ve Robinson, Cama’n\u0131n \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131ndan kendisi i\u00e7in nas\u0131l yarar sa\u011flayabilir? Yaln\u0131zca Cuma’n\u0131n \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 ile, \u00e7al\u0131\u015fabilecek durumda kalmas\u0131 i\u00e7in Robinson’un ona vermek zorunda oldu\u011fundan daha \u00e7ok ge\u00e7im araci \u00fcretmesi yoluyla. Demek ki bay D\u00fchring’in kesin y\u00f6nergesine ayk\u0131r\u0131 olarak Robinson, Cuma’n\u0131n k\u00f6lele\u015ftirilmesinin meydana getirdi\u011fi “siyasal k\u00fcmelenme”yi “kendi ba\u015f\u0131na hareket noktas\u0131 olarak almam\u0131\u015f ama ona yaln\u0131zca beslenme erekleri bak\u0131m\u0131ndan bir ara\u00e7 olarak bakm\u0131\u015ft\u0131r.” \u2014 \u015eimdi efendisi ve egemeni bay D\u00fchring ile ne hali varsa kendisi g\u00f6rs\u00fcn.
B\u00f6ylece, zorun “temel tarihsel \u00f6\u011fe” oldu\u011funu tan\u0131tlamak i\u00e7in bay D\u00fchring’in kendi \u00f6z zenginli\u011finden t\u00fcretti\u011fi \u00e7ocuk\u00e7a \u00f6rnek, zorun ara\u00e7tan ba\u015fka bir \u015fey olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, oysa ekonomik \u00e7\u0131kar\u0131n erek oldu\u011funu tan\u0131tlar. Ve erek, bu ere\u011fe ula\u015fmak i\u00e7in kullan\u0131lan ara\u00e7tan ne denli “daha temel” ise, ili\u015fkinin ekonomik yan\u0131 tarihte, siyasal yan\u0131ndan o denli daha temeldir. Yani \u00f6rnek, tan\u0131tlayacak oldu\u011fu \u015feyin tam tersini tan\u0131tlar. Ve Robinson ile Cuma i\u00e7in ne olup bittiyse, \u015fimdiye de\u011fin olan b\u00fct\u00fcn egemenlik ve k\u00f6lelik durumlar\u0131 i\u00e7in de ayn\u0131 \u015fey olup biter. Bask\u0131, bay D\u00fchring’in zarif deyimini kullanmak gerekirse, her zaman “beslenme erekleri bak\u0131m\u0131ndan bir ara\u00e7” olmu\u015ftur (bu beslenme erekleri en geni\u015f anlamda (sayfa: 243) al\u0131nm\u0131\u015f), ama hi\u00e7bir zaman ve hi\u00e7bir yerde i\u015fin i\u00e7ine “kendi ba\u015f\u0131na” kar\u0131\u015fan siyasal bir k\u00fcmelenme olmam\u0131\u015ft\u0131r. Vergilerin devlette “ikinci derecede etkiler”den ba\u015fka bir \u015fey olmad\u0131klar\u0131na ya da bug\u00fcnk\u00fc egemen burjuvazi ile egemenlik alt\u0131ndaki proletarya bi\u00e7imindeki siyasal k\u00fcmelenmenin, egemen burjuvazinin “beslenme ara\u00e7lar\u0131” i\u00e7in, yani k\u00e2r ve sermaye birikimi i\u00e7in de\u011fil de “kendi ba\u015f\u0131na” varoldu\u011funa inanabilmek i\u00e7in bay D\u00fchring olmak gerek.
Gene de iki adamca\u011f\u0131z\u0131m\u0131za d\u00f6nelim. Robinson, “elde k\u0131l\u0131\u00e7”, Cuma’y\u0131 kendine k\u00f6le eder. Ama bu i\u015fi ba\u015farmas\u0131 i\u00e7in Robinson’un k\u0131l\u0131\u00e7tan ba\u015fka bir \u015feye daha gereksinmesi var. Bir k\u00f6le herkesin harc\u0131 de\u011fildir. Bir k\u00f6le kullanabilmek i\u00e7in, iki \u015feye sahip olmak gerek: \u0130lkin k\u00f6lenin \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 i\u00e7in zorunlu alet ve nesnelere, ikinci olarak da onu dar dar\u0131na besleme ara\u00e7lar\u0131na. \u00d6yleyse, k\u00f6lecili\u011fin olanakl\u0131 olmas\u0131ndan \u00f6nce, \u00fcretimde belirli bir d\u00fczeye ula\u015f\u0131lm\u0131\u015f ve b\u00f6l\u00fc\u015f\u00fcmde belirli bir e\u015fitsizlik derecesinin ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015f olmas\u0131 gerek. Ve k\u00f6le \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131n\u0131n b\u00fct\u00fcn bir toplumun egemen \u00fcretim bi\u00e7imi durumuna gelmesi i\u00e7in \u00fcretim, ticaret ve servet birikiminde daha da b\u00fcy\u00fck bir art\u0131\u015fa gereksinme vard\u0131r. Toprak \u00fczerinde ortakla\u015fa m\u00fclkiyetin bulundu\u011fu eski do\u011fal topluluklarda, k\u00f6lelik ya kendini g\u00f6stermez ya da \u00e7ok ikincil bir rol oynar. K\u00f6yl\u00fc kenti olan ilkel Roma’da bu b\u00f6yledir; buna kar\u015f\u0131l\u0131k Roma “evrensel kent” durumuna geldi\u011fi ve eski \u0130talya toprak m\u00fclkiyeti gitgide say\u0131s\u0131 az, son derece zengin bir toprak sahibi s\u0131n\u0131f\u0131n\u0131n eline ge\u00e7ti\u011fi zaman, k\u00f6yl\u00fc n\u00fcfusun yeri bir k\u00f6leler n\u00fcfusu taraf\u0131ndan al\u0131nd\u0131. E\u011fer Pers sava\u015flar\u0131 \u00e7a\u011f\u0131nda, k\u00f6lelerin say\u0131s\u0131 Korinthos’ta 460.000 ve Aigina’da 470.000’e \u00e7\u0131k\u0131yor ve her \u00f6zg\u00fcr ki\u015fi ba\u015f\u0131na on k\u00f6le d\u00fc\u015f\u00fcyordu ise, [5*] (sayfa: 244) eyaletler i\u00e7in k\u00f6le yeti\u015ftirilmedi\u011fi b\u00f6lgelerde k\u00f6leli, yaln\u0131zca giderlerini kurtarmadi\u011fi i\u00e7in hi\u00e7bir zor kullanmak zorunda kal\u0131nmaks\u0131z\u0131n kendi kendine ortadan kalkt\u0131.
Demek ki e\u011fer bay D\u00fchring, bug\u00fcnk\u00fc m\u00fclkiyeti zor \u00fczerine kurulu bir m\u00fclkiyet diye adland\u0131r\u0131yor ve onu “temel olarak belki yaln\u0131zca \u00f6teki insanlar\u0131n do\u011fal varl\u0131k ara\u00e7lar\u0131 kullan\u0131m\u0131ndan d\u0131\u015ftalanmas\u0131n\u0131 de\u011fil ama bundan daha \u00e7ok bir \u015fey anlam\u0131na gelmek \u00fczere, insan\u0131n bir k\u00f6le hizmetine ba\u011flanmas\u0131n\u0131 alan egemenlik bi\u00e7imi” diye nitelendiriyorsa, b\u00fct\u00fcn ili\u015fkiyi tepe a\u015fa\u011f\u0131 \u00e7eviriyor demektir. \u0130nsan\u0131n bir k\u00f6le hizmetine ba\u011flanmas\u0131, b\u00fct\u00fcn bi\u00e7imleri alt\u0131nda, k\u00f6lele\u015ftiren kimsede, onlar olmad\u0131k\u00e7a k\u00f6lele\u015ftirilen insan\u0131 kullanamayaca\u011f\u0131 i\u015f ara\u00e7lar\u0131n\u0131n sahipli\u011fini ve aynca k\u00f6lecilikte de onlar olmad\u0131k\u00e7a k\u00f6leyi ya\u015famda tutamayaca\u011f\u0131 ya\u015fam ara\u00e7lar\u0131n\u0131n sahipli\u011fini \u00f6ngerektirir. \u00d6yleyse daha \u015fimdiden, her durumda ortalamay\u0131 a\u015fan belirli bir servet sahipli\u011fini. Bu servet nas\u0131l do\u011fdu? Varsay\u0131m olarak bunun \u00e7al\u0131nm\u0131\u015f, yani zor \u00fczerine dayanm\u0131\u015f olabilece\u011fi ama bunun hi\u00e7 de zorunlu olmad\u0131\u011f\u0131 a\u00e7\u0131k. Bu servet \u00e7al\u0131\u015fma, h\u0131rs\u0131zl\u0131k, ticaret, doland\u0131r\u0131c\u0131l\u0131k ile kazan\u0131lm\u0131\u015f olabilir. Ama, \u00e7al\u0131nabilmeden \u00f6nce, \u00e7al\u0131\u015fma ile kazan\u0131lm\u0131\u015f olmas\u0131 gerekir.
Genel olarak, \u00f6zel m\u00fclkiyet tarihte hi\u00e7bir bi\u00e7imde h\u0131rs\u0131zl\u0131k ve zor sonucu olarak ortaya \u00e7\u0131kmaz. Tersine. O daha, baz\u0131 nesnelerle s\u0131n\u0131rl\u0131 da olsa, b\u00fct\u00fcn uygar halklar\u0131n eski do\u011fal topluluklar\u0131nda vard\u0131. Daha bu toplulu\u011fun i\u00e7inde meta bi\u00e7imini alana de\u011fin, \u00f6nce yabanc\u0131lar ile de\u011fi\u015fim i\u00e7inde geli\u015fir. Topluluk \u00fcr\u00fcnleri ne denli meta bi\u00e7imini al\u0131r, yani ne denli az \u00fcreticinin \u00f6z kullan\u0131m\u0131 ve ne denli \u00e7ok bir de\u011fi\u015fim ere\u011fiyle \u00fcretilirse, de\u011fi\u015fim, hatta topluluk i\u00e7inde bile, ne denli ilkel do\u011fal i\u015fb\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fcn yerini al\u0131rsa, \u00e7e\u015fitli topluluk \u00fcyelerinin servet durumu o denli e\u015fitsiz bir duruma gelir, eski toprak m\u00fclkiyeti ortakl\u0131\u011f\u0131 o denli derin bir bi\u00e7imde a\u015f\u0131n\u0131r, topluluk bir k\u00fc\u00e7\u00fck toprak sahibi k\u00f6yl\u00fcler k\u00f6y\u00fc olarak da\u011f\u0131lmaya o denli \u00e7abuk gider. Do\u011fu despotizmi ve fatih g\u00f6\u00e7ebe halklar\u0131n de\u011fi\u015fen egemenli\u011fi, bu eski topluluklara binlerce y\u0131l boyunca zarar veremedi; onlar\u0131n gitgide da\u011f\u0131lmalar\u0131na (sayfa: 245) neden olan \u015fey, b\u00fcy\u00fck sanayi \u00fcr\u00fcnlerinin rekabeti ile do\u011fal ev sanayilerinin zamanla y\u0131k\u0131lmas\u0131d\u0131r. Burada, Moselle ve Hochwald k\u0131y\u0131lar\u0131ndaki “tar\u0131msal topluluklar”\u0131n ortakla\u015fa tar\u0131msal m\u00fclkiyetinin, hen\u00fcz ger\u00e7ekle\u015fmekte bulunan pay edilmesinde oldu\u011fundan daha \u00e7ok zor s\u00f6zkonusu de\u011fildir; [6*] ortakla\u015fa m\u00fclkiyet yerine tarlalar\u0131n \u00f6zel m\u00fclkiyetinin ge\u00e7mesini kendi \u00e7\u0131karlar\u0131na bulanlar, k\u00f6yl\u00fclerdir. Hatta Keltlerde, Germenlerde ve Pencap’ta oldu\u011fu gibi, topra\u011f\u0131n ortakla\u015fa m\u00fclkiyeti temeli \u00fczerinde ilkel bir soylulu\u011fun olu\u015fmas\u0131 bile, ilkin hi\u00e7bir zaman zor \u00fczerine de\u011fil ama \u00f6zg\u00fcr onay ve al\u0131\u015fkanl\u0131\u011fa dayan\u0131r. \u00d6zel m\u00fclkiyetin kuruldu\u011fu her yerde bu, de\u011fi\u015fmi\u015f \u00fcretim ve de\u011fi\u015fim ili\u015fkilerinin sonucudur, ve \u00fcretimin artmas\u0131 ve ticaretin geli\u015fmesine yarar, \u00f6yleyse \u00f6zel m\u00fclkiyetin kurulu\u015fu, ekonomik nedenlere dayan\u0131r. Zor, bu i\u015fte hi\u00e7bir rol oynamaz. H\u0131rs\u0131z\u0131n, ba\u015fkas\u0131n\u0131n mal\u0131n\u0131 kendine mal edebilmesinden \u00f6nce, \u00f6zel m\u00fclkiyet kurumunun varolmas\u0131 gerekti\u011fi, yani zorun eldecili\u011fe (possession) ger\u00e7i yer de\u011fi\u015ftirtebildi\u011fi ama \u00f6zel m\u00fclkiyeti \u00f6zel m\u00fclkiyet olarak meydana getiremedi\u011fi a\u00e7\u0131kt\u0131r!
Ama “insan\u0131n k\u00f6le hizmetine ko\u015fulmas\u0131”n\u0131, hatta en yeni bi\u00e7imi, \u00fccretli emek bi\u00e7imi alt\u0131nda a\u00e7\u0131klamak i\u00e7in bile i\u015fin i\u00e7ine ne zoru sokabiliriz, ne de zor \u00fczerine kurulu m\u00fclkiyeti. Eski toplulu\u011fun da\u011f\u0131lmas\u0131nda, yani \u00f6zel m\u00fclkiyetin dolays\u0131z ya da dolayl\u0131 genelle\u015fmesinde, emek \u00fcr\u00fcnlerinin meta durumuna d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fcn\u00fcn, bunlar\u0131n ki\u015fisel t\u00fcketim i\u00e7in de\u011fil ama de\u011fi\u015fim i\u00e7in \u00fcretilmelerinin oynad\u0131\u011f\u0131 rol \u00fczerinde daha \u00f6nce durmu\u015ftuk. Oysa Marks, Kapital’de a\u00e7\u0131k\u00e7a tan\u0131tlam\u0131\u015ft\u0131r ki \u2014ve bay D\u00fchring bunun \u00fczerine tek s\u00f6z bile s\u00f6ylemekten sak\u0131n\u0131r\u2014 geli\u015fmenin belirli bir d\u00fczeyinde, meta \u00fcretimi kapitalist \u00fcretim durumuna d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcr ve bu d\u00fczeyde “meta \u00fcretimi ve dola\u015f\u0131m\u0131na dayanan sahiplenme yasas\u0131 ya da \u00f6zel m\u00fclkiyet yasas\u0131, kendi \u00f6z i\u00e7sel diyalekti\u011finin ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz etkisi ile kendi kar\u015f\u0131t\u0131na: e\u015fde\u011ferler de\u011fi\u015fimine d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fc; ilk i\u015flem olarak g\u00f6r\u00fcnen e\u015fde\u011ferler de\u011fi\u015fimi de, birinci olarak sermayenin (sayfa: 246) emek-g\u00fcc\u00fcne kar\u015f\u0131 de\u011fi\u015filen par\u00e7as\u0131n\u0131n, ba\u015fkas\u0131n\u0131n emek-\u00fcr\u00fcn\u00fcn\u00fcn e\u015fde\u011fersiz sahiplenilmesinin bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcnden ba\u015fka bir \u015fey olmamas\u0131 ve ikinci olarak, bu par\u00e7an\u0131n \u00fcreticisi, yani i\u015f\u00e7i taraf\u0131ndan yaln\u0131zca yenilenmesinin de\u011fil ama yeni bir art\u0131k [fazlal\u0131k] ile yenilenmesinin gerekmesi sonucu, art\u0131k ancak g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015fte b\u00f6yle olacak bir bi\u00e7imde de\u011fi\u015fti. … ilk olarak, m\u00fclkiyet bize ki\u015fisel emek \u00fczerine kurulmu\u015f gibi g\u00f6r\u00fcn\u00fcyordu. … \u015eimdi ise m\u00fclkiyet [Marks’\u0131n a\u00e7\u0131klamas\u0131 sonunda], kapitalist bak\u0131m\u0131ndan ba\u015fkas\u0131n\u0131n eme\u011fini kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00f6demeden sahiplenme hakk\u0131, i\u015f\u00e7i bak\u0131m\u0131ndan da kendi \u00f6z \u00fcr\u00fcn\u00fcn\u00fcn sahiplenme olanaks\u0131zl\u0131\u011f\u0131 olarak g\u00f6r\u00fcn\u00fcr. M\u00fclkiyet ile emek aras\u0131ndaki ayr\u0131lma, sanki bunlar\u0131n \u00f6zde\u015fliklerine dayanan bir yasan\u0131n zorunlu sonucu durumuna gelir.” [7*]
Bir ba\u015fka deyi\u015fle: hatta her t\u00fcrl\u00fc h\u0131rs\u0131zl\u0131k, zor ve hile olana\u011f\u0131n\u0131 d\u0131\u015ftalayarak, her t\u00fcrl\u00fc \u00f6zel m\u00fclkiyetin ba\u015flang\u0131\u00e7ta m\u00fclk sahibinin ki\u015fisel \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131na dayand\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve i\u015flerin daha sonraki t\u00fcm gidi\u015fi i\u00e7inde, yaln\u0131zca e\u015fit de\u011ferlere kar\u015f\u0131 e\u015fit de\u011ferlerin de\u011fi\u015fildi\u011fini kabul ederek bile, \u00fcretim ve de\u011fi\u015fimin geli\u015fmesi i\u00e7inde, gene de zorunlu olarak, bug\u00fcnk\u00fc kapitalist \u00fcretim bi\u00e7imine, \u00fcretim ve ya\u015fama ara\u00e7lar\u0131n\u0131n say\u0131ca az tek bir s\u0131n\u0131f elinde tekelle\u015fmesine, engin \u00e7o\u011funlu\u011fu olu\u015fturan \u00f6teki s\u0131n\u0131f\u0131n varl\u0131ks\u0131z proleterler d\u00fczeyine d\u00fc\u015fmesine, ba\u015fd\u00f6nd\u00fcr\u00fcc\u00fc \u00fcretim ile tecimsel bunal\u0131m\u0131n devirli n\u00f6betle\u015fmesine ve \u00fcretimin bug\u00fcnk\u00fc t\u00fcm anar\u015fisine var\u0131r\u0131z. B\u00fct\u00fcn s\u00fcre\u00e7 h\u0131rs\u0131zl\u0131\u011fa, zora, devlete ya da herhangi bir siyasal kar\u0131\u015fmaya bir tek kez bile ba\u015fvurmaya gereksinme kalmaks\u0131z\u0131n, salt ekonomik nedenlerle a\u00e7\u0131klan\u0131r. “Zor \u00fczerine kurulu m\u00fclkiyet”, kendini burada da i\u015flerin ger\u00e7ek ak\u0131\u015f\u0131n\u0131 anlama yetersizli\u011fini gizlemeye y\u00f6nelik palavrac\u0131l\u0131ktan ba\u015fka bir \u015fey olarak g\u00f6stermez.
\u0130\u015flerin bu gidi\u015fi, tarihsel olarak dile getirilirse, burjuvazinin geli\u015fme tarihidir. E\u011fer “siyasal durumlar ekonomik durumun belirleyici nedeni” olsayd\u0131, modern burjuvazinin feodalizme kar\u015f\u0131 sava\u015f\u0131m i\u00e7inde geli\u015fmemi\u015f olmas\u0131 ama feodalizmin d\u00fcnyaya kendi iste\u011fiyle getirilmi\u015f \u015fimar\u0131k \u00e7ocu\u011fu (sayfa: 247) olmas\u0131 gerekirdi. Herkes bilir ki, bunun tam tersi olmu\u015ftur. Ba\u015flang\u0131\u00e7ta egemen feodal soylulu\u011fa ba\u011f\u0131ml\u0131, her kategori angaryac\u0131 ve toprak k\u00f6lesi aras\u0131ndan \u00e7\u0131k\u0131p bir araya gelmi\u015f ezilen bir z\u00fcmre (ordre) olan burjuvazi, soyluluk ile ard\u0131 arkas\u0131 kesilmeyen bir sava\u015f\u0131m i\u00e7indedir ki biri arkas\u0131ndan bir ba\u015fka erklik yerini fethetmi\u015f ve sonunda en ileri \u00fclkelerde onun yerine erkli\u011fe sahip olmu\u015ftur: Fransa’da, soylulu\u011fu do\u011frudan do\u011fruya devirerek; \u0130ngiltere’de, onlan gitgide burjuvala\u015ft\u0131r\u0131p, kendi dekoratif ta\u00e7lanmas\u0131 durumuna getirmek \u00fczere kendine katarak. Peki bu duruma nas\u0131l eri\u015fti? Yaln\u0131zca “ekonomik durum”un, er ya da ge\u00e7, g\u00fczellikle ya da sava\u015f\u0131mla, siyasal durumlardaki bir d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcmle izlenen bir d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fc arac\u0131yla. Burjuvazinin feodal soylulu\u011fa kar\u015f\u0131 sava\u015f\u0131m\u0131, kentin k\u0131ra, sanayinin toprak sahipli\u011fine, para iktisad\u0131n\u0131n do\u011fal iktisada kar\u015f\u0131 sava\u015f\u0131m\u0131d\u0131r ve burjuvalar\u0131n bu sava\u015f\u0131mdaki kararla\u015ft\u0131r\u0131c\u0131 silahlar\u0131 da sanayinin \u00f6nce artizanal, sonra man\u00fcfakt\u00fcre de\u011fin ilerleyen geli\u015fmesi ve ticaretin geni\u015flemesi ile durmadan artan ekonomik g\u00fc\u00e7 ara\u00e7lar\u0131 olmu\u015ftur. B\u00fct\u00fcn bu sava\u015f\u0131m boyunca siyasal g\u00fc\u00e7, krall\u0131k erkli\u011finin bir z\u00fcmreyi \u00f6tekiyle k\u00f6steklemek i\u00e7in burjuvaziyi soylulu\u011fa kar\u015f\u0131 kulland\u0131\u011f\u0131 bir d\u00f6nem d\u0131\u015f\u0131nda, soylulu\u011fun elindeydi. Ama siyasal bak\u0131mdan hen\u00fcz g\u00fc\u00e7s\u00fcz olan burjuvazi, ekonomik g\u00fcc\u00fcndeki art\u0131\u015f sayesinde tehlikeli olmaya ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 andan ba\u015flayarak krall\u0131k, yeni ba\u015ftan soylulukla ba\u011fla\u015ft\u0131 ve b\u00f6ylece \u00f6nce \u0130ngiltere’de, sonra da Fransa’da, burjuvazinin devrimine yola\u00e7t\u0131. Fransa’da siyasal ko\u015fullar hi\u00e7bir de\u011fi\u015fikli\u011fe ukramam\u0131\u015f, oysa ekonomik durum bu ko\u015fullar i\u00e7in \u00e7ok ileri bir duruma gelmi\u015fti. Siyasal durum bak\u0131m\u0131ndan soyluluk her \u015fey, burjuvazi hi\u00e7bir \u015fey idi; toplumsal bak\u0131mdan burjuvazi \u015fimdi devlet i\u00e7indeki en \u00f6nemli s\u0131n\u0131ft\u0131, oysa soyluluk b\u00fct\u00fcn toplumsal g\u00f6revlerinin elinden ka\u00e7t\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6rm\u00fc\u015ft\u00fc ve bu yitik g\u00f6revlerin kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 kendi gelirleri bi\u00e7imi alt\u0131nda cebine indirmekten ba\u015fka bir \u015fey yapm\u0131yordu. Hepsi bu kadar de\u011fil: B\u00fct\u00fcn \u00fcretim i\u00e7inde burjuvazi, bu \u00fcretimin \u2014yaln\u0131zca man\u00fcfakt\u00fcr\u00fcn de\u011fil ama zanaat\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131n da\u2014 uzun zamandan beri \u00e7ok b\u00fcy\u00fck bir duruma gelmi\u015f bulundu\u011fu (sayfa: 248) orta\u00e7a\u011f\u0131n feodal siyasal bi\u00e7imlerinin tutsa\u011f\u0131; \u00fcretimin angarya ve k\u00f6stekleri durumuna d\u00f6n\u00fc\u015fm\u00fc\u015f olan binlerce loncasal ayr\u0131cal\u0131k ile yerel ve b\u00f6lgesel g\u00fcmr\u00fck engellerinin tutsa\u011f\u0131 kalm\u0131\u015ft\u0131. Burjuvazinin devrimi, buna son verdi. Ama, bay D\u00fchring’in ilkelerine g\u00f6re, ekonomik durumu siyasal ko\u015fullara uydurarak de\u011fil, \u2014bu, soyluluk ve krall\u0131\u011f\u0131n y\u0131llar boyunca bo\u015f yere giri\u015fmi\u015f bulunduklar\u0131 \u015feyin ta kendisidir\u2014, tersine, eski \u00e7\u00fcr\u00fcm\u00fc\u015f siyasal hurday\u0131 bir yana atarak ve yeni “ekonomik durum”un i\u00e7inde varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcr\u00fcp geli\u015ftirebilece\u011fi siyasal ko\u015fullar\u0131 yaratarak. Ve kendisi i\u00e7in yarat\u0131lm\u0131\u015f bu siyasal ve hukuksal ortam i\u00e7inde burjuvazi, parlak bir bi\u00e7imde geli\u015fti; \u00f6ylesine parlak bir bi\u00e7imde ki bundan b\u00f6yle, art\u0131k soylulu\u011fun 1789’daki konumundan uzakta de\u011fildir: Gitgide yaln\u0131zca daha b\u00fcy\u00fck bir toplumsal gereksizlik duramuna de\u011fil ama daha b\u00fcy\u00fck bir toplumsal engel durumuna da gelir; \u00fcretici eylemden gitgide daha \u00e7ok ayr\u0131l\u0131r ve kendi \u00e7a\u011f\u0131ndaki soyluluk gibi, gitgide daha \u00e7ok gelirini cebine indirmekten ba\u015fka bir \u015fey yapmayan bir s\u0131n\u0131f olur ve burjuvazi kendi \u00f6z konumundaki bu alt\u00fcst olu\u015fu ve yeni bir s\u0131n\u0131f\u0131n, proletaryan\u0131n yarat\u0131lmas\u0131n\u0131, en k\u00fc\u00e7\u00fck bir zor numaras\u0131 olmaks\u0131z\u0131n, salt ekonomik bir bi\u00e7imde gerekle\u015ftirmi\u015ftir. Dahas\u0131 var. O kendi \u00f6z davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131n bu sonucunu hi\u00e7bir zaman istemedi; tersine bu sonu\u00e7, onun istencine, onun niyetine kar\u015f\u0131 kendini kar\u015f\u0131 konulmaz bir g\u00fc\u00e7 ile zorla kabul ettirdi; kendi \u00f6z \u00fcretken g\u00fc\u00e7leri onun y\u00f6netimine boyun e\u011fmeyecek denli g\u00fc\u00e7l\u00fc bir duruma gelmi\u015flerdir ve do\u011fal bir zorunluluk etkisi alt\u0131ndaym\u0131\u015f gibi, b\u00fct\u00fcn burjuva toplumu ya y\u0131k\u0131ma, ya da devrime do\u011fru g\u00f6t\u00fcr\u00fcrler. Ve e\u011fer burjuvalar \u015fimdi y\u0131k\u0131lan “ekonomik durum”u y\u0131k\u0131mdan kurtarmak i\u00e7in zora ba\u015fvuruyorlarsa, b\u00f6yle yapmakla yaln\u0131zca bay D\u00fchring’in “siyasal ko\u015fullar\u0131n ekonomik durumun belirleyici nedeni oldu\u011fu” yolundaki kuruntusunun kurbanlar\u0131 olduklar\u0131n\u0131 tan\u0131tl\u0131yorlar; kendilerinin, t\u0131pk\u0131 bay D\u00fchring gibi, “ilkel ara\u00e7lar” ile, “dolays\u0131z siyasal zor” ile, o “ikinci dereceden olgular\u0131”, ekonomik durum ve onun ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz evrimini d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrmeye ve b\u00f6ylece Krupp toplar\u0131 ile Mauser t\u00fcfeklerinin (sayfa: 249) ate\u015fi sayesinde, d\u00fcnyay\u0131 buhar makinesinin ve onun taraf\u0131ndan harekete getirilmi\u015f modern ma\u015finizmin, d\u00fcnya ticaretinin ve banka ve kredinin bug\u00fcnk\u00fc geli\u015fmesinin ekonomik etkilerinden kurtarmaya yetenekli olduklar\u0131n\u0131 san\u0131yorlar. (sayfa: 250)<\/p>\n

Gene de bay D\u00fchring’in o g\u00fcc\u00fc her \u015feye yeten “zor”unu biraz daha yak\u0131ndan inceleyelim. Robinson, Cuma’yi “elde k\u0131l\u0131\u00e7” k\u00f6lele\u015ftirir. K\u0131l\u0131c\u0131 nerden alm\u0131\u015f? Robinson \u00f6yk\u00fclerinin d\u00fc\u015fsel adalar\u0131nda bile k\u0131l\u0131\u00e7lar, \u015fimdiye de\u011fin a\u011fa\u00e7lar \u00fczerinde bitmez ve bay D\u00fchring bu soruyu yan\u0131ts\u0131z b\u0131rak\u0131r. T\u0131pk\u0131 Robinson’un kendine bir k\u0131l\u0131\u00e7 bulabilmesi gibi, Cuma’n\u0131n da bir sabah elde dolu bir tabanca ile ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131n\u0131 kabul edebiliriz ve o zaman t\u00fcm “zor” ili\u015fkisi tersine d\u00f6ner: Cuma buyurur ve Robinson iman\u0131 gevrercesine \u00e7al\u0131\u015fma zorunda kal\u0131r. Do\u011frusunu s\u00f6ylemek gerekirse bilimin de\u011fil \u00e7ocuk bah\u00e7esinin i\u015fi olan Robinson ve Cuma \u00f6yk\u00fcs\u00fc \u00fczerindeki fikirlere bu denli s\u0131k d\u00f6nd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fczden \u00f6t\u00fcr\u00fc okurdan \u00f6z\u00fcr dileriz, ama elimizden ne gelir? Bay D\u00fchring’in belitsel y\u00f6ntemini do\u011frulukla uygulamak zorunday\u0131z ve e\u011fer bundan \u00f6t\u00fcr\u00fc s\u00fcrekli olarak salt \u00e7ocukluk alan\u0131nda d\u00f6n\u00fcp duruyorsak, bunda (sayfa: 251) bizim su\u00e7umuz yok. Demek ki, tabanca, k\u0131l\u0131c\u0131 yener ve zorun yal\u0131n bir isten\u00e7 i\u015fi olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, ama kullan\u0131lmas\u0131 i\u00e7in \u00e7ok ger\u00e7ek \u00f6nko\u015fullar, \u00f6zellikle en yetkin olanlar\u0131n o denli yetkin olmayanlar\u0131 altetti\u011fi aletler istedi\u011fini; ayr\u0131ca bu aletlerin \u00fcretilmesi gerekti\u011fini, bunun da en yetkin zor ara\u00e7lar\u0131, kabaca s\u00f6ylemek gerekirse en yetkin silahlar \u00fcreticisinin, o denli yetkin olmayanlar\u0131n \u00fcreticisini yendi\u011fi anlam\u0131na geldi\u011fini, ve k\u0131sacas\u0131, zorun utkusunun silah \u00fcretimine, ve silah \u00fcretiminin de genel olarak \u00fcretime, yani “ekonomik g\u00fc\u00e7”e, “ekonomik durum”a, zorun emrinde bulunan maddesel ara\u00e7lara dayand\u0131\u011f\u0131n\u0131, en \u00e7ocuksu belitler heveslisi bile ku\u015fkusuz kavrayacakt\u0131r.
Zor, bug\u00fcn ordu ve donanma demektir, ve her ikisi de hepimizin zarar\u0131n\u0131 \u00e7ekerek bildi\u011fimiz gibi, “tuzluya oturur”. Ama zor, para yapamaz, olsa olsa daha \u00f6nce para yapm\u0131\u015f bulunan ki\u015fiyi soyup so\u011fana \u00e7evirebilir ve gene Fransa’n\u0131n milyonlar\u0131 y\u00fcz\u00fcnden zarar\u0131n\u0131 \u00e7ekerek \u00f6\u011frendi\u011fimiz gibi, bu da pek bir i\u015fe yaramaz. [8*] Demek ki paran\u0131n sonunda, ekonomik \u00fcretim yolu ile sa\u011flanm\u0131\u015f olmas\u0131 gerekir; demek ki zor, bir kez daha, kendisine silahlanma ve aletlerini koruma ara\u00e7lar\u0131n\u0131 sa\u011flayan ekonomik durum taraf\u0131ndan belirlenir. Ama bu yetmez. Ekonomik \u00f6nko\u015fullara hi\u00e7bir \u015fey ordu ve donanmadan daha \u00e7ok ba\u011fl\u0131 de\u011fildir. Silahlanma, bile\u015fim, \u00f6rg\u00fctlenme, taktik ve strateji, her \u015feyden \u00f6nce \u00fcretim ve ula\u015ft\u0131rma olanaklar\u0131 taraf\u0131ndan her durumda ula\u015f\u0131lm\u0131\u015f bulunan d\u00fczeye ba\u011fl\u0131d\u0131r. Bu konuda bir alt\u00fcst etme etkisi yapan \u015fey, deha sahibi buy\u00fck komutanlar\u0131n “\u00f6zg\u00fcr zek\u00e2 yarat\u0131lan” de\u011fil, daha iyi silahlar\u0131n t\u00fcretimi ve insan \u00f6\u011fesinin, yani askerin de\u011fi\u015fmesidir; deha sahibi b\u00fcy\u00fck komutanlar\u0131n etkisi, en iyi durumda sava\u015f y\u00f6ntemini, silahlara ve yeni sava\u015f\u00e7\u0131lara uyarlamakla s\u0131n\u0131rlan\u0131r.
14. y\u00fczy\u0131l ba\u015f\u0131nda top barutu Araplardan Bat\u0131 Avrupal\u0131lara ge\u00e7ti ve herkesin bildi\u011fi gibi sava\u015f\u0131n b\u00fct\u00fcn g\u00fcd\u00fcm\u00fcn\u00fc alt\u00fcst etti. Ama top barutunun ve ate\u015fli silahlar\u0131n ortaya (sayfa: 252) \u00e7\u0131kmas\u0131, hi\u00e7bir zaman bir zor olay\u0131 de\u011fil s\u0131nai, yani ekonomik bir geli\u015fme idi. Nesnelerin ister \u00fcretimine, ister y\u0131k\u0131m\u0131na y\u00f6nelsin, sanayi sanayidir. Ve ate\u015fli silahlar\u0131n ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131n\u0131n, yaln\u0131zca sava\u015f\u0131n g\u00fcd\u00fcm\u00fc \u00fczerinde de\u011fil ama siyasal ili\u015fkiler, egemenlik ve ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131k ili\u015fkileri \u00fczerinde de alt\u00fcst edi\u015fi bir etkisi oldu. Barut ve ate\u015fli silahlar elde etmek i\u00e7in sanayi ve para gerekiyordu ve bunlar\u0131n her ikisi de kentlerdeki burjuvalarda vard\u0131. Bu nedenle ate\u015fli silahlar, daha ba\u015f\u0131ndan beri kentlerin ve feodal soylulu\u011fa kar\u015f\u0131 kentlere dayanan, y\u00fckselen krall\u0131\u011f\u0131n silahlar\u0131 oldu. Soylu \u015fatolar\u0131n o g\u00fcne de\u011fin ele ge\u00e7irilemez hisarlar\u0131, burjuva toplar\u0131n\u0131n darbeleri alt\u0131nda bir bir d\u00fc\u015ft\u00fc, burjuva arkeb\u00fczlerinin [9*] mermileri \u015f\u00f6valyelerin z\u0131rhlar\u0131n\u0131 deldi. Soylulu\u011fun z\u0131rhl\u0131 s\u00fcvarisi ile birlikte, soylulu\u011fun egemenli\u011fi de y\u0131k\u0131ld\u0131; burjuvazinin geli\u015fmesiyle birlikte, piyade ve top\u00e7u gitgide daha kesin bir silah durumuna geldi; top\u00e7ulu\u011fun bask\u0131s\u0131 alt\u0131nda sava\u015f zanaat\u0131, tamamen sinai yeni bir s\u0131n\u0131f\u0131, m\u00fchendisler s\u0131n\u0131f\u0131n\u0131 kendine katma zorunda kald\u0131.
Ate\u015fli silahlar\u0131n geli\u015fmesi \u00e7ok yava\u015f oldu. Bir\u00e7ok ufak tefek bulu\u015flara kar\u015f\u0131n top a\u011f\u0131r, arkeb\u00fcz kaba kal\u0131yordu. T\u00fcm piyadeyi donatacak etkili bir silah geli\u015ftirmek i\u00e7in \u00fc\u00e7y\u00fcz y\u0131ldan \u00e7ok bir s\u00fcre gerekti. Piyadenin silahlanmas\u0131nda s\u00fcng\u00fcl\u00fc \u00e7akmakl\u0131 t\u00fcfek, ancak 18. y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015f\u0131nda kesinlikle m\u0131zra\u011f\u0131n yerini al\u0131r. O zamanki piyade, talimde g\u00fczel bir g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015fe sahip ama az g\u00fcvenilir ve yaln\u0131zca sopa ile bir arada tutulabilen, prenslerin hizmetindeki paral\u0131 askerlerden olu\u015fuyordu; toplumun en bozulmu\u015f \u00f6\u011feleri aras\u0131ndan ve \u00e7o\u011fu kez zorla askere al\u0131nm\u0131\u015f d\u00fc\u015fman sava\u015f tutsaklar\u0131 aras\u0131ndan toplanm\u0131\u015ft\u0131 ve bu askerlerin yeni t\u00fcfe\u011fi kullanabildikleri tek sava\u015f bi\u00e7imi de en b\u00fcy\u00fck geli\u015fmesine Friedrich II \u00e7a\u011f\u0131nda eri\u015fen saf takti\u011fi idi. Bir ordudaki t\u00fcm piyade, \u00e7ok uzun, derin bir d\u00f6rtgen bi\u00e7iminde \u00fc\u00e7 saf \u00fczerinden diziliyor ve sava\u015f d\u00fczeninde ancak blok olarak hareket ediyordu; olsa olsa iki kanattan birinin biraz ilerlemesi ya da gerilemesine izin veriliyordu. Bu beceriksiz y\u0131\u011f\u0131n, ancak tamamen d\u00fcz bir alan (sayfa: 253) \u00fczerinde d\u00fczenli bir bi\u00e7imde, ama gene de yava\u015f bir tempo ile (dakikada 75 ad\u0131m) hareket edebiliyordu; \u00e7arp\u0131\u015fma s\u0131ras\u0131nda sava\u015f d\u00fczenini de\u011fi\u015ftirmek olanaks\u0131zd\u0131 ve bir kez piyade ate\u015fe ba\u015flad\u0131ktan sonra, utku ya da bozgun \u00e7ok \u00e7abuk, bir tek at\u0131\u015fta belli oluyordu.
Pek kullan\u0131\u015fli olmayan bu saflar, Amerikan ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k sava\u015f\u0131nda, ger\u00e7i talim yapmas\u0131n\u0131 bilmeyen ama gene de yivli karabinalar\u0131 ile daha iyi ate\u015f eden asi \u00e7eteler ile \u00e7arp\u0131\u015ft\u0131lar; bu \u00e7eteler kendi \u00f6z \u00e7\u0131karlar\u0131 i\u00e7in sava\u015f\u0131yorlar, yani paral\u0131 asker birlikleri gibi sava\u015ftan ka\u00e7m\u0131yorlard\u0131 ve \u0130ngilizlerle, onlar gibi saf durumunda dizilerek ve a\u00e7\u0131k alanda \u00e7at\u0131\u015fmaktan ho\u015flanm\u0131yor, onlar\u0131n kar\u015f\u0131s\u0131na, ormanlar\u0131n \u00f6rt\u00fcs\u00fc alt\u0131nda, da\u011f\u0131n\u0131k ve \u00e7ok hareketli avc\u0131 gruplar\u0131 bi\u00e7iminde \u00e7\u0131k\u0131yorlard\u0131. Saf burada g\u00fc\u00e7s\u00fczd\u00fc ve g\u00f6r\u00fcnmez ve ele ge\u00e7mez d\u00fc\u015fmanlara yenik d\u00fc\u015f\u00fcyordu. Avc\u0131 gruplar\u0131 bi\u00e7iminde d\u00fczenlenme, de\u011fi\u015fmi\u015f bir insan \u00f6\u011fesine \u00f6zg\u00fc yeni sava\u015f y\u00f6ntemi, bir kez daha bulgulan\u0131yordu.
Amerikan devriminde ba\u015flam\u0131\u015f bulunan \u015feyi, gene askersel alanda Frans\u0131z devrimi tamamlad\u0131. Koalisyonun o denli iyi yeti\u015ftirilmi\u015f paral\u0131 ordular\u0131na kar\u015f\u0131, devrimin de k\u00f6t\u00fc talim g\u00f6rm\u00fc\u015f ama kalabal\u0131k, t\u00fcm ulusun y\u0131\u011f\u0131n olarak silah alt\u0131na al\u0131nmas\u0131ndan ba\u015fka \u00e7\u0131karacak bir \u015feyi yoktu. Ama bu y\u0131\u011f\u0131nlarla Paris’i korumak, yani belirli bir b\u00f6lgeyi \u00f6rtmek gerekiyordu ve bu i\u015f, a\u00e7\u0131kta yap\u0131lan bir y\u0131\u011f\u0131n sava\u015f\u0131nda bir utku kazan\u0131lmaks\u0131z\u0131n yap\u0131lamazd\u0131. Basit avc\u0131 sava\u015f\u0131 yetmiyordu: Y\u0131\u011f\u0131nlar\u0131n kullan\u0131m\u0131 i\u00e7in bir kurulu\u015f bulunmas\u0131 gerekiyordu ve y\u00fcr\u00fcy\u00fc\u015f kolu ile bu kurulu\u015f bulundu. Kol d\u00fczeni, iyi talim g\u00f6rmemi\u015f birliklerin bile hayli d\u00fczenli ve hatta daha b\u00fcy\u00fck bir y\u00fcr\u00fcy\u00fc\u015f h\u0131z\u0131 (dakikada 100 ad\u0131m ve daha \u00e7ok) ile hareket etmelerini sa\u011fl\u0131yordu; eski saf d\u00fczeninin kat\u0131 bi\u00e7imlerini \u00e7\u00f6kertmeyi, her t\u00fcrl\u00fc alan \u00fczerinde, yani saf i\u00e7in en elveri\u015fsiz alanlar \u00fczerinde de sava\u015fmay\u0131, birlikleri gereksinmelere uygun bir bi\u00e7imde ve da\u011f\u0131n\u0131k avc\u0131lar\u0131n sava\u015f\u0131 ile ba\u011fl\u0131l\u0131k i\u00e7inde k\u00fcmelendirmeyi, d\u00fc\u015fman saflar\u0131n\u0131 yedekte tutulmu\u015f y\u0131\u011f\u0131nlarla konumun en uygun noktas\u0131nda bozma zaman\u0131 gelene de\u011fin onlar\u0131 tutmay\u0131, oyalamay\u0131 ve (sayfa: 254) g\u00fc\u00e7ten d\u00fc\u015f\u00fcrmeyi sa\u011fl\u0131yordu. E\u011fer sonunda, avc\u0131lar ile y\u00fcr\u00fcy\u00fc\u015f kollar\u0131n\u0131n ba\u011fda\u015f\u0131m\u0131na ve ordunun b\u00fct\u00fcn s\u0131n\u0131flardan olu\u015fmu\u015f t\u00fcmenler ya da \u00f6zerkli birlikler bi\u00e7imindeki b\u00f6l\u00fcnmesine dayanan ve taktik bak\u0131m\u0131ndan oldu\u011fu denli stratejik bak\u0131mdan da yetkinli\u011finin doru\u011funa Napol\u00e9on taraf\u0131ndan vard\u0131r\u0131lan bu yeni sava\u015f y\u00f6ntemi zorunlu bir duruma geldiyse bu, \u00f6zellikle insan \u00f6\u011fesinin, Frans\u0131z devrimi askerinin de\u011fi\u015fmesi nedeniyle oldu. Ama bunun teknik alanda b\u00fcy\u00fck bir \u00f6nem ta\u015f\u0131yan iki \u00f6nko\u015fulu daha vard\u0131: Birincisi, sahra toplar\u0131n\u0131n Gribeauval taraf\u0131ndan ger\u00e7ekle\u015ftirilen ve \u015fimdi onlardan beklenen daha h\u0131zl\u0131 bir hareketi olanakl\u0131 k\u0131lan daha hafif top kundaklar\u0131 \u00fczerine montaji; ikincisi de o zamana de\u011fin namlunun d\u00fcped\u00fcz bir uzant\u0131s\u0131 olan t\u00fcfek dip\u00e7i\u011finin kamburla\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131; Fransa’da 1777’de ortaya \u00e7\u0131kan bu av t\u00fcfe\u011finden aktarma yenilik, tek ba\u015f\u0131na al\u0131nm\u0131\u015f bir d\u00fc\u015fmana, vurma \u015fanslar\u0131yla birlikte, ni\u015fan al\u0131nmas\u0131n\u0131 sa\u011fl\u0131yordu. Bu geli\u015fmeler olmasayd\u0131, eski silahlarla avc\u0131 kollar\u0131 bi\u00e7iminde eylemce (harek\u00e2t) yap\u0131lamazd\u0131.
T\u00fcm halk\u0131n silahland\u0131r\u0131lmas\u0131 bi\u00e7imindeki devrimci sistem az sonra (zenginler yarar\u0131na bedel y\u00f6ntemi ile birlikte) askerlik yoklamas\u0131yla (conscription) s\u0131n\u0131rland\u0131r\u0131ldi ve k\u0131ta Avrupas\u0131 b\u00fcy\u00fck devletlerinden \u00e7o\u011funda bu bi\u00e7im alt\u0131nda kabul edildi. Yaln\u0131zca Prusya, kendi Landwehr sistemi ile halk\u0131n askersel g\u00fcc\u00fcne daha b\u00fcy\u00fck bir \u00f6l\u00e7\u00fcde ba\u015fvurmay\u0131 denedi. Prusya ayr\u0131ca \u20141830 ile 1860 aras\u0131nda yetkinle\u015ftirilmi\u015f bulunan a\u011f\u0131zdan dolma yivli t\u00fcfek taraf\u0131ndan oynanan gelece\u011fi olmayan rolden sonra\u2014, b\u00fct\u00fcn piyadelerini en modern silahla, namlu dibinden doldurulan yivli t\u00fcfekle donatm\u0131\u015f olan ilk devlettir. Prusya 1866’daki ba\u015far\u0131lar\u0131n\u0131 i\u015fte bu iki ko\u015fula bor\u00e7ludur.
Frans\u0131z-Alman sava\u015f\u0131nda, her ikisi de namlu dibinden doldurulan yivli t\u00fcfek kullanan iki ordu \u2014ve her ikisi de Prusyal\u0131lar\u0131n yard\u0131m\u0131yla yeni silahlanmaya daha uygun bir sava\u015f bi\u00e7imi bulmaya giri\u015ftikleri b\u00f6l\u00fck kolu bir yana b\u0131rak\u0131l\u0131rsa, \u00f6zsel olarak eski \u00e7akmakl\u0131 t\u00fcfek ve kaval top \u00e7a\u011f\u0131n\u0131n kurulu\u015flar\u0131na benzer taktik kurulu\u015flara sahip olma ko\u015fuluyla\u2014, (sayfa: 255) ilk kez olarak kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya geldiler. Ama 18 A\u011fustosta Saint-Privat’da [10*] Prusya muhaf\u0131z birli\u011fi ciddi bir b\u00f6l\u00fck kolu deneyi yapmak isteyince, sava\u015f\u0131n en k\u0131zg\u0131n kesimlerinde bulunan be\u015f alay, en \u00e7ok iki saat i\u00e7inde mevcutlar\u0131n\u0131n \u00fc\u00e7tebirinden \u00e7o\u011funu (176 subay ve 5.114 er) yitirdi ve o g\u00fcnden sonra b\u00f6l\u00fck kolu da, t\u0131pk\u0131 tabur kolu ve saf gibi, sava\u015f kurulu\u015fu olarak de\u011ferden d\u00fc\u015ft\u00fc. Bundan b\u00f6yle her t\u00fcrl\u00fc s\u0131k\u0131\u015f\u0131k kurulu\u015fu, her t\u00fcrl\u00fc d\u00fc\u015fman ate\u015fi alt\u0131nda b\u0131rakma giri\u015fiminden vazge\u00e7ildi ve Alman taraf\u0131nda, art\u0131k yaln\u0131zca \u015fimdiye de\u011fin hedefi vuran kur\u015fun ya\u011fmuru alt\u0131nda kolun her zaman da\u011f\u0131larak kendisine d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fc ama yukarlarda her zaman disipline ayk\u0131r\u0131 bulunarak kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131k\u0131lan yo\u011fur avc\u0131 ile sava\u015f verildi ve ayn\u0131 bi\u00e7imde, d\u00fc\u015fman\u0131n ate\u015f alan\u0131 i\u00e7inde ko\u015far ad\u0131m, bundan b\u00f6yle tek yer de\u011fi\u015ftirme bi\u00e7imi durumuna geldi. Bir kez daha er, subaydan daha a\u00e7\u0131kg\u00f6z \u00e7\u0131kt\u0131; \u015fimdiye de\u011fin yararl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 namlu dibinden doldurulan t\u00fcfek ate\u015fi alt\u0131nda g\u00f6steren tek sava\u015f bi\u00e7imini i\u00e7g\u00fcd\u00fcsel bir bi\u00e7imde buldu ve komutanl\u0131\u011f\u0131n direncine kar\u015f\u0131n onu ba\u015far\u0131yla kabul ettirdi.
Frans\u0131z-Alman sava\u015f\u0131, daha \u00f6nceki b\u00fct\u00fcn d\u00f6n\u00fcm noktalar\u0131ndan bamba\u015fka anlamda bir d\u00f6n\u00fcm noktas\u0131 g\u00f6sterdi. \u00d6nce silahlar \u00f6ylesine yetkinle\u015fmi\u015ftir ki herhangi bir alt\u00fcst edici etki yapmaya yetenekli yeni bir geli\u015fme art\u0131k olanakl\u0131 de\u011fildir. Elde, g\u00f6z\u00fcn g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcnden daha \u0131rak bir uzakl\u0131ktan bir tabura vuru\u015f yapabilecek toplar, tek ki\u015fiyi hedef alarak ayn\u0131 \u015feyi yapan ve doldurulmalar\u0131 ni\u015fan almaktan daha az bir zaman isteyen t\u00fcfekler bulunduk\u00e7a, b\u00fct\u00fcn \u00f6teki geli\u015fmeler d\u00fcz ovada sava\u015f bak\u0131m\u0131ndan az\u00e7ok birdir. \u00d6zsel olarak, geli\u015fme \u00e7a\u011f\u0131 bu yandan kapal\u0131d\u0131r. Ama ikinci olarak bu sava\u015f, b\u00fct\u00fcn k\u0131ta Avrupas\u0131 b\u00fcy\u00fck devletlerini Prusya yedek ordusu (landwehr) sistemini daha da g\u00fc\u00e7lendirerek \u00fclkelerinde uygulamak ve b\u00f6ylece onlar\u0131 birka\u00e7 y\u0131l i\u00e7inde zorunlu olarak y\u0131k\u0131ma g\u00f6t\u00fcrecek askersel bir y\u00fck alt\u0131na girmek zorunda b\u0131rakt\u0131. Ordu, devletin as\u0131l ere\u011fi oldu, kendi ba\u015f\u0131na bir ama\u00e7 durumuna geldi; halklar art\u0131k yaln\u0131zca asker olmak (sayfa: 256) ve \u00f6lmek i\u00e7in varlar. Militarizm, Avrapay\u0131 egemenlik alt\u0131na al\u0131yor ve yutuyor. Ama bu militarizm kendinde, kendi \u00f6z y\u0131k\u0131m\u0131n\u0131n tohumunu da ta\u015f\u0131yor. \u00c7e\u015fitli devletlerin kendi aralar\u0131ndaki rekabet, onlar\u0131 bir yandan ordu, donanma, topt\u00fcfek vb. i\u00e7in her y\u0131l daha \u00e7ok para harcamaya, yani mali \u00e7\u00f6k\u00fc\u015f\u00fc gitgide h\u0131zland\u0131rmaya, \u00f6te yandan zorunlu askerlik hizmetini gitgide daha ciddiye almaya ve i\u015fin sonunda b\u00fct\u00fcn halk\u0131 silah kullanmaya al\u0131\u015ft\u0131rmaya, yani onu belli bir anda askeri komutanl\u0131k hazretleri kar\u015f\u0131s\u0131nda istencini kabul ettirmeye yetenekli k\u0131lmaya zorluyor. Ve bu an da, halk y\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u2014kent ve tar\u0131m i\u015f\u00e7ileri ile k\u00f6yl\u00fcler\u2014 bir isten\u00e7 sahibi olur olmaz gelir. Bu noktada, hanedan ordusu halk ordusu durumuna d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcr, makine g\u00f6rev yapmay\u0131 kabul etmez; militarizm kendi \u00f6z geli\u015fme diyalekti\u011fi ile \u00f6l\u00fcr. 1848 burjuva demokras\u0131sinin burjuva oldu\u011fu ve proleter olmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in ger\u00e7ekle\u015ftiri\u015fmedi\u011fi \u015feyi \u2014\u00e7al\u0131\u015fan y\u0131\u011f\u0131nlara i\u00e7eri\u011fi kendi s\u0131n\u0131f durumlar\u0131na kar\u015f\u0131l\u0131k d\u00fc\u015fen bir isten\u00e7 verme i\u015fini\u2014, sosyalizm ku\u015fkusuz ba\u015faracakt\u0131r. Ve bu, militarizmin ve onunla birlikte b\u00fct\u00fcn s\u00fcrekli ordular\u0131n i\u00e7ten par\u00e7alanmas\u0131 anlam\u0131na gelir.
\u0130\u015fte modem piyade tarihimizin derslerinden biri, bu. Bizi yeniden bay D\u00fchringe g\u00f6t\u00fcren ikincisi ise, ordular\u0131n t\u00fcm \u00f6rg\u00fctlenmesinin ve sava\u015f y\u00f6nteminin ve sonu\u00e7 olarak utku ve bozgunun, insan ve silahlanma \u00f6\u011felerinin maddesel, yani ekonomik ko\u015fullar\u0131na, yani n\u00fcfus ve tekni\u011fin nitelik ve niceli\u011fine ba\u011fl\u0131 bulundu\u011fudur. Avc\u0131 kollar\u0131 bi\u00e7iminde sava\u015fmay\u0131, ancak Amerikal\u0131lar gibi avc\u0131 bir halk yeniden bulgulayabilirdi, \u2014 ve e\u011fer onlar avc\u0131 idiyseler, bu salt ekonomik nedenlerden \u00f6t\u00fcr\u00fc b\u00f6yle idi; t\u0131pk\u0131 \u015fimdi eski eyaletlerin ayn\u0131 Yankee’lerinin, salt ekonomik nedenlerden \u00f6t\u00fcr\u00fc, art\u0131k balta girmemi\u015f ormanlarda de\u011fil ama buna kar\u015f\u0131l\u0131k y\u0131\u011f\u0131nlar\u0131n kullan\u0131lmas\u0131n\u0131 orada da \u00e7ok ileri g\u00f6t\u00fcrd\u00fckleri borsa oyunu (spek\u00fclasyon) alan\u0131nda geli\u015fig\u00fczel silah atan k\u00f6yl\u00fcler, sanayiciler, denizciler ve t\u00fcccarlar durumuna d\u00f6n\u00fc\u015fm\u00fc\u015f bulunmalar\u0131 gibi. Y\u0131\u011f\u0131n ordular\u0131n\u0131, kendisi i\u00e7in \u00e7arp\u0131\u015ft\u0131klar\u0131 mutlakiyet\u00e7ili\u011fin askersel imgeleri olan eski kat\u0131 saflar\u0131n \u00fczerlerinde (sayfa: 257) pargaland\u0131klar\u0131 \u00f6zg\u00fcr hareket bi\u00e7imleriyle ayn\u0131 zamanda, ancak burjuvaziyi ve \u00f6zellikle k\u00f6yl\u00fcy\u00fc ekonomik bak\u0131mdan kurtaran Frans\u0131z devrimi gibi bir devrim bulabilirdi. Ve teknik ilerlemelerin askersel alanda uygulanabilir olduklar\u0131 ve uyguland\u0131klar\u0131 andan ba\u015flayarak sava\u015f y\u00f6nteminde ve \u00fcstelik \u00e7o\u011fu kez ordu komutanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n iste\u011fine kar\u015f\u0131, vakit ge\u00e7irmeden ve hemen hemen zorla de\u011fi\u015fiklikleri, hatta alt\u00fcst olu\u015flar\u0131 nas\u0131l zorunlu k\u0131ld\u0131klar\u0131n\u0131, \u00f6rnekleriyle g\u00f6rd\u00fck. Ayr\u0131ca sava\u015f g\u00fcd\u00fcm\u00fcn\u00fcn \u00fcretkenlik ile cephe ve cephe gerisindeki ula\u015ft\u0131rma ara\u00e7lar\u0131na ne denli ba\u011fl\u0131 oldu\u011funu bay D\u00fchring’e daha bug\u00fcnden a\u00e7\u0131klamaya yetenekli olmayan iyi bir astsubay da yoktur. K\u0131sacas\u0131 her yerde ve her zaman, “zor”un onu kazanmazsa zor olmaktan \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 utkuyu kazanmas\u0131na yard\u0131m eden \u015fey, ekonomik g\u00fcc\u00fcn ko\u015fullar\u0131 ve ara\u00e7lar\u0131d\u0131r ve askerlik zanaat\u0131n\u0131, bay D\u00fchring’in ilkelerine g\u00f6re, kar\u015f\u0131t g\u00f6r\u00fc\u015ften hareketle d\u00fczeltmek isteyecek kimse, sopadan ba\u015fka bir \u00fcr\u00fcn elde edemez. [11*]
E\u011fer \u015fimdi karadan denize ge\u00e7ersek, yaln\u0131zca son yirmi y\u0131l bize bamba\u015fka bir \u00f6nemde bir alt\u00fcst olu\u015f daha sunar. K\u0131r\u0131m sava\u015f\u0131n\u0131n sava\u015f gemisi daha \u00e7ok yelken ile hareket eden ve ancak g\u00fc\u00e7s\u00fcz bir yard\u0131mc\u0131 buhar makinesi bulunan, iki ya da \u00fc\u00e7 tahta g\u00fcverteli, 60-100 topla donat\u0131lm\u0131\u015f bir gemiydi. Bu gemi, \u00f6zellikle, 50 kiloluk 50 kental \u00e7eken 32’lik toplar ve yaln\u0131zca 95 kental \u00e7eken birka\u00e7 68’lik top ta\u015f\u0131yordu. Sava\u015f\u0131n sonuna do\u011fru ortaya a\u011f\u0131r, hemen hemen hareketsiz ama o zamanki top\u00e7uluk i\u00e7in di\u015f ge\u00e7irilmez devler, z\u0131rhl\u0131 y\u00fczen bataryalar \u00e7\u0131kt\u0131. Az sonra, \u00e7elik z\u0131rh sava\u015f gemilerine de aktar\u0131ld\u0131; ba\u015flang\u0131\u00e7ta hen\u00fcz ince, d\u00f6rt parmakl\u0131k (pouce) bir kal\u0131nl\u0131k o zaman son derece a\u011f\u0131r bir z\u0131rhlama say\u0131l\u0131yordu. Ama top\u00e7ulu\u011fun geli\u015fmesi, az zamanda z\u0131rhlamay\u0131 ge\u00e7ti; birbiri arkas\u0131na kullan\u0131lan her z\u0131rhlama kal\u0131nl\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in, onu (sayfa: 258) kolayca delen daha a\u011f\u0131r yeni bir top bulundu. Bug\u00fcn, bir yandan 10, 12, 14, 24 parmak kal\u0131nl\u0131klara (\u0130talya \u00fc\u00e7 ayak kal\u0131nl\u0131\u011f\u0131nda z\u0131rhl\u0131 bir gemi yapt\u0131racak), \u00f6te yandan namlular\u0131 25, 35, 80 ve hatta 100 ton (20 kentallik) \u00e7eken ve 150, 200, 700 ve 1.000 kiloluk mermileri daha \u00f6nce g\u00f6r\u00fclmemi\u015f uzakl\u0131klara atan yivli toplara gelmi\u015f bulunuyoruz. Bug\u00fcn\u00fcn sava\u015f gemisi, 6.00-8.000 beygirlik bir g\u00fc\u00e7 ile 8.000-9.000 ton \u00e7eken, d\u00f6nerkule ve 4 ya da en \u00e7ok 6 a\u011f\u0131r toplu, su kesimi \u00e7izgisi alt\u0131nda d\u00fc\u015fman gemilerini bat\u0131rmaya y\u00f6nelik bir mahmuz bi\u00e7iminde uzanan bir pruva ile z\u0131rhl\u0131 uskurlu dev gibi bir buharl\u0131 gemidir; bu, \u00fczerinde buhar\u0131n yaln\u0131zca h\u0131zl\u0131 hareket i\u015fini de\u011fil ama plotaj, papa manevras\u0131, kulelerin d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fc, toplar\u0131n ni\u015fan alma ve doldurulmas\u0131, suyun pompalanmas\u0131, kendileri de k\u0131smen buharla hareket eden filikalar\u0131n denize indirilip \u00e7\u0131kar\u0131lmas\u0131 vb. i\u015flerini de ger\u00e7ekle\u015ftirdi\u011fi, tek bir dev makinedir. Ve z\u0131rhlama ile top at\u0131\u015flar\u0131n\u0131n etkilili\u011fi aras\u0131ndaki yan\u015f sonuna ermi\u015f olmaktan \u00f6ylesine uzakt\u0131r ki bug\u00fcn bir gemi, hemen hemen genel bir bi\u00e7imde, art\u0131k kendisinden beklenene yan\u0131t vermiyor ve daha denize indirilmeden eskiyor. Modern sava\u015f gemisi, b\u00fcy\u00fck sanayinin yaln\u0131zca bir \u00fcr\u00fcn\u00fc de\u011fil ama ayn\u0131 zamanda onun bir \u00f6rne\u011fi, ne var ki her \u015feyden \u00f6nce para israf\u0131 \u00fcreten y\u00fczen bir fabrikad\u0131r. B\u00fcy\u00fck sanayinin en geli\u015fmi\u015f oldu\u011fu \u00fclke, hemen hemen bu gemilerin yap\u0131m tekelini elinde tutar. B\u00fct\u00fcn T\u00fcrk z\u0131rhl\u0131lar\u0131, hemen b\u00fct\u00fcn Rus z\u0131rhl\u0131lar\u0131, Alman z\u0131rhl\u0131lar\u0131n\u0131n \u00e7o\u011fu \u0130ngiltere’de yap\u0131l\u0131r; kullan\u0131m\u0131 ne olursa olsun \u00e7elik z\u0131rh plakalar\u0131, hemen yaln\u0131zca Sheffield’de imal edilir; Avrupa’n\u0131n en a\u011f\u0131r toplar\u0131n\u0131 saklamaya yetenekli \u00fc\u00e7 metalurjik i\u015fletmeden ikisi (Woolwich ile Elswick) \u0130ngiltere’nin, \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc de (Krupp) Almanya’n\u0131n mal\u0131d\u0131r. Bay D\u00fchring’e g\u00f6re “ekonomik durumun belirleyici nedeni” olan “dolays\u0131z siyasal zor”un, tersine, ekonomik duruma nas\u0131l tamamen ba\u011f\u0131ml\u0131 bulundu\u011fu; deniz \u00fczerindeki zor aletinin, sava\u015f gemisinin, yaln\u0131z \u00fcretimin de\u011fil ama kullan\u0131lmas\u0131n\u0131n da nas\u0131l modern b\u00fcy\u00fck sanayinin bir kolu durumuna geldi\u011fi, burada en elle tutulur bir bi\u00e7imde g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor. Ve bu durumdan zorun ta kendisi denli, yani \u015fimdi (sayfa: 259) bir gemiye sahip olmak i\u00e7in vaktiyle b\u00fct\u00fcn bir k\u00fc\u00e7\u00fck filo i\u00e7in harcad\u0131\u011f\u0131nca para harcayan ve bu pahal\u0131 gemilerin daha denize inmeden eskimi\u015f, yani de\u011ferden d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f olmas\u0131na katlanmas\u0131 gereken ve “ekonomik durum” adam\u0131n\u0131n, m\u00fchendisin, \u015fimdi gemide “dolays\u0131z zor” adam\u0131ndan, kaptandan \u00e7ok daha \u00f6nemli olmas\u0131na ku\u015fkusuz t\u0131pk\u0131 bay D\u00fchring gibi can\u0131 s\u0131k\u0131lan zorun kendisi, yani devlet denli bozulan kimse yoktur. Bizim ise tersine, z\u0131rh ile top aras\u0131ndaki bu yar\u0131\u015fmada sava\u015f gemisinin a\u015f\u0131r\u0131 inceli\u011fin doru\u011funa de\u011fin yetkinle\u015fti\u011fini, bu durumun ise onu \u00e7ok pahal\u0131 oldu\u011fu denli sava\u015f i\u00e7in de elveri\u015fsiz bir duruma getirdi\u011fini [12*] ve bu sava\u015f\u0131m\u0131n deniz sava\u015f\u0131 alan\u0131na dek t\u00fcm \u00f6teki tarihsel olaylar gibi militarizmin de kendi \u00f6z geli\u015fme sonu\u00e7lar\u0131 y\u00fcz\u00fcnden bat\u0131p gidece\u011fi yolundaki hareketin o i\u00e7 yasalar\u0131n\u0131, o diyalektik yasalar\u0131 a\u00e7\u0131\u011fa vurdu\u011fuhu g\u00f6rmekle ho\u015fnutsuzluk duymam\u0131z i\u00e7in hi\u00e7bir neden yoktur.
\u00d6yleyse “ilk \u00f6\u011fenin \u00f6nce dolayl\u0131 bir ekonomik g\u00fc\u00e7te de\u011fil, dolays\u0131z siyasal zorda aranmas\u0131 gerek”ti\u011finin hi\u00e7 de do\u011fru olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 burada da a\u00e7\u0131k\u00e7a g\u00f6r\u00fcyoruz.
Tersine. Zorun kendisinde “ilk \u00f6\u011fe” olarak ne g\u00f6r\u00fcn\u00fcr? Ekonomik g\u00fc\u00e7, b\u00fcy\u00fck sanayinin g\u00fc\u00e7 ara\u00e7lar\u0131na sahip olma olgusu. Deniz \u00fczerinde, modern sava\u015f gemilerine dayanan siyasal zor, kendini dolays\u0131z olarak de\u011fil, ama ekonomik g\u00fc\u00e7, metalurjinin y\u00fcksek geli\u015fimi, usta teknisyenler \u00fczerindeki yetke ve verimli k\u00f6m\u00fcr ocaklar\u0131 dolay\u0131m\u0131na ba\u011fl\u0131 olarak g\u00f6sterir.
Ama b\u00fct\u00fcn bunlar neye yarar? Gelecek deniz sava\u015f\u0131nda ba\u015fkomutanl\u0131k bay D\u00fchring’e verilsin ve o, b\u00fct\u00fcn ekonomik durumun k\u00f6lesi z\u0131rhl\u0131 filolar\u0131, ne torpil ne de ba\u015fka patlay\u0131c\u0131lar kullanarak, ama yaln\u0131zca kendi “dolays\u0131z zor”unun etkisiyle ortadan kald\u0131racakt\u0131r. (sayfa: 260)<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

ZOR TEOR\u0130S\u0130 “Genel siyasetin ekonomik hukuk bi\u00e7imlerine oran\u0131 benim sistemimde \u00f6ylesine kesin ve ayn\u0131 zamanda \u00f6ylesine \u00f6zg\u00fcn bir bi\u00e7imde belirlenmi\u015ftir ki bunun incelenmesini kolayla\u015ft\u0131rmak i\u00e7in okuru, \u00f6zel olarak oraya g\u00f6ndermek yersiz olmazd\u0131. Siyasal ili\u015fkiler bi\u00e7imi temel tarihsel \u00f6\u011fe ve ekonomik ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131klar da yaln\u0131zca bir sonu\u00e7 ya da \u00f6zel bir durum, yani her zaman ikinci dereceden […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[35],"tags":[],"class_list":{"0":"post-5823","1":"post","2":"type-post","3":"status-publish","4":"format-standard","6":"category-anti-duhring-friedrich-engels"},"yoast_head":"\nAnti-D\u00fchring - Ekonomi Politik | Zor Teorisi (1.B\u00f6l\u00fcm)- Friedrich Engels - narteks.net<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2011\/03\/10\/anti-duhring-ekonomi-politik-zor-teorisi-1bolum-friedrich-engels\/\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"tr_TR\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"Anti-D\u00fchring - Ekonomi Politik | Zor Teorisi (1.B\u00f6l\u00fcm)- Friedrich Engels\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"ZOR TEOR\u0130S\u0130 “Genel siyasetin ekonomik hukuk bi\u00e7imlerine oran\u0131 benim sistemimde \u00f6ylesine kesin ve ayn\u0131 zamanda \u00f6ylesine \u00f6zg\u00fcn bir bi\u00e7imde belirlenmi\u015ftir ki bunun incelenmesini kolayla\u015ft\u0131rmak i\u00e7in okuru, \u00f6zel olarak oraya g\u00f6ndermek yersiz olmazd\u0131. Siyasal ili\u015fkiler bi\u00e7imi temel tarihsel \u00f6\u011fe ve ekonomik ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131klar da yaln\u0131zca bir sonu\u00e7 ya da \u00f6zel bir durum, yani her zaman ikinci dereceden […]\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2011\/03\/10\/anti-duhring-ekonomi-politik-zor-teorisi-1bolum-friedrich-engels\/\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"narteks.net\" \/>\n<meta property=\"article:published_time\" content=\"2011-03-10T09:58:36+00:00\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"https:\/\/narteks.net\/wp-content\/uploads\/narteks.png\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:width\" content=\"300\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:height\" content=\"90\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:type\" content=\"image\/png\" \/>\n<meta name=\"author\" content=\"Tar\u0131k\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:creator\" content=\"@narteks\" \/>\n<meta name=\"twitter:site\" content=\"@narteks\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Yazan:\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"Tar\u0131k\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:label2\" content=\"Tahmini okuma s\u00fcresi\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data2\" content=\"35 dakika\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\/\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"Article\",\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2011\/03\/10\/anti-duhring-ekonomi-politik-zor-teorisi-1bolum-friedrich-engels\/#article\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2011\/03\/10\/anti-duhring-ekonomi-politik-zor-teorisi-1bolum-friedrich-engels\/\"},\"author\":{\"name\":\"Tar\u0131k\",\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/#\/schema\/person\/61f37d9834294b72d31d274e7ed79bca\"},\"headline\":\"Anti-D\u00fchring – Ekonomi Politik | Zor Teorisi (1.B\u00f6l\u00fcm)- Friedrich Engels\",\"datePublished\":\"2011-03-10T09:58:36+00:00\",\"mainEntityOfPage\":{\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2011\/03\/10\/anti-duhring-ekonomi-politik-zor-teorisi-1bolum-friedrich-engels\/\"},\"wordCount\":6994,\"commentCount\":0,\"publisher\":{\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/#organization\"},\"articleSection\":[\"Anti-D\u00fchring - Friedrich Engels\"],\"inLanguage\":\"tr\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"CommentAction\",\"name\":\"Comment\",\"target\":[\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2011\/03\/10\/anti-duhring-ekonomi-politik-zor-teorisi-1bolum-friedrich-engels\/#respond\"]}]},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2011\/03\/10\/anti-duhring-ekonomi-politik-zor-teorisi-1bolum-friedrich-engels\/\",\"url\":\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2011\/03\/10\/anti-duhring-ekonomi-politik-zor-teorisi-1bolum-friedrich-engels\/\",\"name\":\"Anti-D\u00fchring - Ekonomi Politik | Zor Teorisi (1.B\u00f6l\u00fcm)- Friedrich Engels - narteks.net\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/#website\"},\"datePublished\":\"2011-03-10T09:58:36+00:00\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2011\/03\/10\/anti-duhring-ekonomi-politik-zor-teorisi-1bolum-friedrich-engels\/#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"tr\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2011\/03\/10\/anti-duhring-ekonomi-politik-zor-teorisi-1bolum-friedrich-engels\/\"]}]},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2011\/03\/10\/anti-duhring-ekonomi-politik-zor-teorisi-1bolum-friedrich-engels\/#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Anasayfa\",\"item\":\"https:\/\/narteks.net\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"Anti-D\u00fchring – Ekonomi Politik | Zor Teorisi (1.B\u00f6l\u00fcm)- Friedrich Engels\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/#website\",\"url\":\"https:\/\/narteks.net\/\",\"name\":\"narteks.net\",\"description\":\"K\u00fclt\u00fcr Sanat Edebiyat Felsefe\",\"publisher\":{\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/#organization\"},\"alternateName\":\"K\u00fclt\u00fcr Sanat Edebiyat Felsefe\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\/\/narteks.net\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"tr\"},{\"@type\":\"Organization\",\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/#organization\",\"name\":\"narteks.net\",\"url\":\"https:\/\/narteks.net\/\",\"logo\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"tr\",\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/#\/schema\/logo\/image\/\",\"url\":\"https:\/\/narteks.net\/wp-content\/uploads\/narteks.png\",\"contentUrl\":\"https:\/\/narteks.net\/wp-content\/uploads\/narteks.png\",\"width\":300,\"height\":90,\"caption\":\"narteks.net\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/#\/schema\/logo\/image\/\"},\"sameAs\":[\"https:\/\/x.com\/narteks\",\"https:\/\/instagram.com\/narteksnet\"]},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/#\/schema\/person\/61f37d9834294b72d31d274e7ed79bca\",\"name\":\"Tar\u0131k\",\"image\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"tr\",\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/#\/schema\/person\/image\/\",\"url\":\"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/50865afb55632c4ae467e0af0930f6510aa2297d8014be502a55b14f3b7550cf?s=96&d=mm&r=g\",\"contentUrl\":\"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/50865afb55632c4ae467e0af0930f6510aa2297d8014be502a55b14f3b7550cf?s=96&d=mm&r=g\",\"caption\":\"Tar\u0131k\"},\"sameAs\":[\"http:\/\/narteks.net\"],\"url\":\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/author\/narbak\/\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO Premium plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Anti-D\u00fchring - Ekonomi Politik | Zor Teorisi (1.B\u00f6l\u00fcm)- Friedrich Engels - narteks.net","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2011\/03\/10\/anti-duhring-ekonomi-politik-zor-teorisi-1bolum-friedrich-engels\/","og_locale":"tr_TR","og_type":"article","og_title":"Anti-D\u00fchring - Ekonomi Politik | Zor Teorisi (1.B\u00f6l\u00fcm)- Friedrich Engels","og_description":"ZOR TEOR\u0130S\u0130 “Genel siyasetin ekonomik hukuk bi\u00e7imlerine oran\u0131 benim sistemimde \u00f6ylesine kesin ve ayn\u0131 zamanda \u00f6ylesine \u00f6zg\u00fcn bir bi\u00e7imde belirlenmi\u015ftir ki bunun incelenmesini kolayla\u015ft\u0131rmak i\u00e7in okuru, \u00f6zel olarak oraya g\u00f6ndermek yersiz olmazd\u0131. Siyasal ili\u015fkiler bi\u00e7imi temel tarihsel \u00f6\u011fe ve ekonomik ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131klar da yaln\u0131zca bir sonu\u00e7 ya da \u00f6zel bir durum, yani her zaman ikinci dereceden […]","og_url":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2011\/03\/10\/anti-duhring-ekonomi-politik-zor-teorisi-1bolum-friedrich-engels\/","og_site_name":"narteks.net","article_published_time":"2011-03-10T09:58:36+00:00","og_image":[{"width":300,"height":90,"url":"https:\/\/narteks.net\/wp-content\/uploads\/narteks.png","type":"image\/png"}],"author":"Tar\u0131k","twitter_card":"summary_large_image","twitter_creator":"@narteks","twitter_site":"@narteks","twitter_misc":{"Yazan:":"Tar\u0131k","Tahmini okuma s\u00fcresi":"35 dakika"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"Article","@id":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2011\/03\/10\/anti-duhring-ekonomi-politik-zor-teorisi-1bolum-friedrich-engels\/#article","isPartOf":{"@id":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2011\/03\/10\/anti-duhring-ekonomi-politik-zor-teorisi-1bolum-friedrich-engels\/"},"author":{"name":"Tar\u0131k","@id":"https:\/\/narteks.net\/#\/schema\/person\/61f37d9834294b72d31d274e7ed79bca"},"headline":"Anti-D\u00fchring – Ekonomi Politik | Zor Teorisi (1.B\u00f6l\u00fcm)- Friedrich Engels","datePublished":"2011-03-10T09:58:36+00:00","mainEntityOfPage":{"@id":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2011\/03\/10\/anti-duhring-ekonomi-politik-zor-teorisi-1bolum-friedrich-engels\/"},"wordCount":6994,"commentCount":0,"publisher":{"@id":"https:\/\/narteks.net\/#organization"},"articleSection":["Anti-D\u00fchring - Friedrich Engels"],"inLanguage":"tr","potentialAction":[{"@type":"CommentAction","name":"Comment","target":["https:\/\/narteks.net\/index.php\/2011\/03\/10\/anti-duhring-ekonomi-politik-zor-teorisi-1bolum-friedrich-engels\/#respond"]}]},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2011\/03\/10\/anti-duhring-ekonomi-politik-zor-teorisi-1bolum-friedrich-engels\/","url":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2011\/03\/10\/anti-duhring-ekonomi-politik-zor-teorisi-1bolum-friedrich-engels\/","name":"Anti-D\u00fchring - Ekonomi Politik | Zor Teorisi (1.B\u00f6l\u00fcm)- Friedrich Engels - narteks.net","isPartOf":{"@id":"https:\/\/narteks.net\/#website"},"datePublished":"2011-03-10T09:58:36+00:00","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2011\/03\/10\/anti-duhring-ekonomi-politik-zor-teorisi-1bolum-friedrich-engels\/#breadcrumb"},"inLanguage":"tr","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/narteks.net\/index.php\/2011\/03\/10\/anti-duhring-ekonomi-politik-zor-teorisi-1bolum-friedrich-engels\/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2011\/03\/10\/anti-duhring-ekonomi-politik-zor-teorisi-1bolum-friedrich-engels\/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Anasayfa","item":"https:\/\/narteks.net\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Anti-D\u00fchring – Ekonomi Politik | Zor Teorisi (1.B\u00f6l\u00fcm)- Friedrich Engels"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/narteks.net\/#website","url":"https:\/\/narteks.net\/","name":"narteks.net","description":"K\u00fclt\u00fcr Sanat Edebiyat Felsefe","publisher":{"@id":"https:\/\/narteks.net\/#organization"},"alternateName":"K\u00fclt\u00fcr Sanat Edebiyat Felsefe","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/narteks.net\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"tr"},{"@type":"Organization","@id":"https:\/\/narteks.net\/#organization","name":"narteks.net","url":"https:\/\/narteks.net\/","logo":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"tr","@id":"https:\/\/narteks.net\/#\/schema\/logo\/image\/","url":"https:\/\/narteks.net\/wp-content\/uploads\/narteks.png","contentUrl":"https:\/\/narteks.net\/wp-content\/uploads\/narteks.png","width":300,"height":90,"caption":"narteks.net"},"image":{"@id":"https:\/\/narteks.net\/#\/schema\/logo\/image\/"},"sameAs":["https:\/\/x.com\/narteks","https:\/\/instagram.com\/narteksnet"]},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/narteks.net\/#\/schema\/person\/61f37d9834294b72d31d274e7ed79bca","name":"Tar\u0131k","image":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"tr","@id":"https:\/\/narteks.net\/#\/schema\/person\/image\/","url":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/50865afb55632c4ae467e0af0930f6510aa2297d8014be502a55b14f3b7550cf?s=96&d=mm&r=g","contentUrl":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/50865afb55632c4ae467e0af0930f6510aa2297d8014be502a55b14f3b7550cf?s=96&d=mm&r=g","caption":"Tar\u0131k"},"sameAs":["http:\/\/narteks.net"],"url":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/author\/narbak\/"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5823","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=5823"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5823\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=5823"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=5823"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=5823"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}