![](\"images\/stories\/antiduhring.jpg\")
“ELE\u015eT\u0130REL TAR\u0130H” \u00dcZER\u0130NE[40*]Bitirmek i\u00e7in Ekonomi Politi\u011fin Ele\u015ftirel Tarihi \u00fczerine, bay D\u00fchring’in kendi deyimiyle “benzeri hi\u00e7 g\u00f6r\u00fclmemi\u015f” (sayfa: 326) olan “bu giri\u015fim”i \u00fczerine de bir g\u00f6z atal\u0131m. Belki bize o denli s\u00f6z verilmi\u015f bulunan en kesin bilimin o son s\u00f6z\u00fcn\u00fc burada bulaca\u011f\u0131z. [41*]
Bay D\u00fchring ekonomik \u00f6\u011fretinin “son derece yeni bir olay” oldu\u011fu yolundaki bulu\u015funa \u00e7ok b\u00fcy\u00fck bir \u00f6nem verir (s. 12).
Ger\u00e7ekte Marks’\u0131n Kapital’inde \u015f\u00f6yle denir: “Ekonomi politik” “Man\u00fcfakt\u00fcr d\u00f6nemi s\u0131ras\u0131nda ilk kez bir bilim olarak ortaya \u00e7\u0131kar”[42*] ve Ekonomi Politi\u011finEle\u015ftirisine Katk\u0131’da, sayfa 29, \u015fu okunur: “Klasik ekonomi politik … \u0130ngiltere’de Petty, Fransa’da Boisguillebert ile ba\u015flar ve \u0130ngiltere’de Ricardo, Fransa’da Sismondi ile sona erer.”[43*]
Bay D\u00fchring kendisine \u00f6\u011f\u00fctlenen bu yolu izler, \u015fu farkla ki ona g\u00f6re y\u00fcksek iktisat, ancak burjuva bilimin klasik d\u00f6neminin sona ermesinden sonra d\u00fcnyaya getirdi\u011fi i\u00e7ler ac\u0131s\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcklerle ba\u015flar.[44*] Buna kar\u015f\u0131l\u0131k, giri\u015fimin sonunda \u00e7ok hakl\u0131 olarak \u015f\u00f6yle \u00f6v\u00fcn\u00fcr:
“Ama e\u011fer bu giri\u015fim d\u0131\u015ftan alg\u0131lanabilir \u00f6zelliklerinde ve yar\u0131-modern i\u00e7eri\u011finde hen\u00fcz hi\u00e7 g\u00f6r\u00fclmemi\u015f bir \u015feyse, i\u00e7 ele\u015ftirel bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131lar\u0131 ve genel konumu bak\u0131m\u0131ndan daha da \u00e7ok benim \u00f6z mal\u0131md\u0131r (s.9).”
Ger\u00e7ekten, d\u0131\u015f ve i\u00e7, iki y\u00f6nden kendi “giri\u015fim”inin (bu s\u0131nai deyim k\u00f6t\u00fc se\u00e7ilmemi\u015f) reklam\u0131n\u0131 \u015f\u00f6yle yapabilirdi: (sayfa: 327) Biricik ve \u00f6zg\u00fcl\u00fc\u011f\u00fc.[45*]
Ekonomi politik, tarihte ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 bi\u00e7imiyle, ger\u00e7ekte kapitalist \u00fcretim d\u00f6nemi iktisad\u0131n\u0131n bilimsel bilgisinden ba\u015fka bir \u015fey olmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in, bu d\u00f6nemle ilgili tezler ve teoremler, \u00f6rne\u011fin eski Yunan toplumu yazarlar\u0131nda kendilerini ancak meta \u00fcretimi, ticaret, para, faiz getiren sermaye vb. gibi baz\u0131 olaylar her iki toplumda da ortak oldu\u011fu \u00f6l\u00e7\u00fcde g\u00f6sterebilirler. Yunanl\u0131lar, bu alanda durum elverdi\u011fi \u00f6l\u00e7\u00fcde yapm\u0131\u015f bulunduklar\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalarda, b\u00fct\u00fcn \u00f6teki alanlarda g\u00f6sterdikleri ayn\u0131 dehay\u0131, ayn\u0131 \u00f6zg\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc g\u00f6sterirler. Bu nedenle onlar\u0131n sezgileri, tarihsel olarak modern bilimin teorik hareket noktalar\u0131n\u0131 olu\u015fturur. \u015eimdi tarih\u00e7i bay D\u00fchring’i dinleyelim:
“B\u00f6ylece bilimsel iktisat teorisi, konusunda, do\u011frusunu s\u00f6ylemek gerekirse ilk\u00e7a\u011fda g\u00f6sterecek olumlu hi\u00e7bir \u015fey [!] bulamay\u0131z ve tamamen bilim d\u00fc\u015fman\u0131 olan orta\u00e7a\u011f, [buna, hi\u00e7bir \u015fey belirtmemeye!] \u00e7ok daha az vesile verir. Bununla birlikte, derin bilgi g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc b\u00f6b\u00fcrlenme ile sergileyen g\u00f6steri\u015f … modern bilimin ar\u0131 niteli\u011fini bozdu\u011fu i\u00e7in, hi\u00e7 de\u011filse birka\u00e7 \u00f6rnek \u00fczerine dikkati \u00e7ekmek gerek.”
Ve o zaman bay D\u00fchring, “derin bilgi g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015f\u00fcnden” ger\u00e7ekten yoksun bir ele\u015ftiriden \u00f6rnekler verir.[46*]
Aristoteles’in, “her mal\u0131n, hem aya\u011fa giyilebilen hem de ba\u015fka bir \u015feyle de\u011fi\u015filebilen bir sandal gibi, biri \u015fey olarak o mala \u00f6zg\u00fc olan ve \u00f6teki \u00f6yle olmayan ikili bir kullan\u0131m\u0131 vard\u0131r; bunlar\u0131n her ikisi de sandal\u0131n kullan\u0131m bi\u00e7imleridir, (sayfa: 328) \u00e7\u00fcnk\u00fc sandal\u0131 kendinde olmayan bir \u015feyle, para ya da yiyecekle de\u011fi\u015fen kimse bile, sandal\u0131 sandal olarak kullan\u0131r; ama onun do\u011fal kullan\u0131m bi\u00e7imine g\u00f6re de\u011fil, \u00e7\u00fcnk\u00fc sandal onda de\u011fi\u015fim nedeniyle bulunmaz”[47*]
“Platon’un devlet \u00fczerine yap\u0131tlar\u0131nda da ekonomik i\u015fb\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fcn modern b\u00f6l\u00fcm\u00fc bulunmak istendi.”
Bu t\u00fcmce ku\u015fkusuz Kapital’in \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc bask\u0131s\u0131n\u0131n, B\u00f6l\u00fcm XII, 5, s. 369’daki par\u00e7as\u0131yla ilgili; ne var ki orada, klasik ilk\u00e7a\u011f\u0131n i\u015fb\u00f6l\u00fcm\u00fc \u00fczerindeki d\u00fc\u015f\u00fcncesi, tersine, modern d\u00fc\u015f\u00fcnce ile “en sert kar\u015f\u0131tl\u0131k olu\u015fturan” bir d\u00fc\u015f\u00fcnce olarak g\u00f6sterilir.[48*] \u2014 G\u00fc\u00e7 be\u011fenir bir dudak b\u00fckme, i\u015fte Platon’un (Yunanl\u0131lar bak\u0131m\u0131ndan devlet ile ayn\u0131 \u015fey demek olan) kentin do\u011fal temeli olarak i\u015fb\u00f6l\u00fcm\u00fc \u00fczerindeki zaman\u0131 i\u00e7in dahice a\u00e7\u0131klamas\u0131n\u0131n[49*] bay D\u00fchring taraf\u0131ndan de\u011fimli g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc tek \u015fey ve o da Platon’un “pazar\u0131n belirli bir geni\u015fli\u011finin, meslek t\u00fcrlerinin daha ileri derecede dallan\u0131p budaklanmas\u0131 ve \u00f6zel i\u015flemlerin teknik ayr\u0131\u015fmas\u0131 kar\u015f\u0131s\u0131na \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131 s\u0131n\u0131r”\u0131n s\u00f6z\u00fcn\u00fc etmemesi nedeniyle \u2014ama Yunanli Ksenefon bu i\u015fi yapt\u0131[50*] , bay D\u00fchring!\u2014 “Yaln\u0131zca ve yaln\u0131zca bu s\u0131n\u0131r kavram\u0131, ba\u015fka t\u00fcrl\u00fc bilimsel olarak nitelendirilemeyecek fikrin, sayesinde \u00f6nemli bir ekonomik do\u011fruluk durumuna d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fc\u011f\u00fc bilgidir.”
Bay D\u00fchring taraf\u0131ndan \u00f6ylesine k\u00fc\u00e7\u00fcmsenen “profes\u00f6r” Roscher, o i\u015fb\u00f6l\u00fcm\u00fc fikrinin “bilimsel” duruma gelmesi i\u00e7in zorunlu “s\u0131n\u0131r”\u0131 \u00e7izmi\u015f[51*] ve bu nedenle bay D\u00fchring (sayfa: 329) i\u015fb\u00f6l\u00fcm\u00fc yasas\u0131n\u0131n ke\u015ffini, kesin olarak Adam Smith’e maletmi\u015ftir. Meta \u00fcretiminin egemen \u00fcretim bi\u00e7imi oldu\u011fu bir toplumda, “pazar” \u2014bir kez olsun bay D\u00fchring’in g\u00f6steri\u015fi ile s\u00f6ylemek gerekirse\u2014 “i\u015f adamlar\u0131” aras\u0131nda \u00e7ok tan\u0131nm\u0131\u015f bir “s\u0131n\u0131r” olmu\u015ftur. Ama, kapitalist i\u015fb\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fc yaratan \u015feyin pazar de\u011fil, tersine, pazar\u0131 yaratan \u015feyin daha \u00f6nceki toplumsal ba\u011flar\u0131n ayr\u0131\u015fmas\u0131 ve bundan do\u011fan i\u015fb\u00f6l\u00fcm\u00fc oldu\u011funu g\u00f6rmek i\u00e7in, “g\u00f6renek\u00e7i bilgi ve i\u00e7g\u00fcd\u00fc”den daha \u00e7ok \u015fey gerek. (Bkz: Kapital, 1, B\u00f6l\u00fcm XXIV, 5, sanayi sermayesi i\u00e7in i\u00e7pazar\u0131n kurulmas\u0131.)[52*]
“Paran\u0131n rol\u00fc her zaman ekonomik d\u00fc\u015f\u00fcncelerin en \u00f6nemli uyar\u0131c\u0131s\u0131 olmak olmu\u015ftur [!]. Ama bir Aristoteles bu rol \u00fczerine ne biliyordu? A\u00e7\u0131kt\u0131r ki para arac\u0131yla de\u011fi\u015fimin, ilkel do\u011fal de\u011fi\u015fimi izlemi\u015f olmas\u0131ndan ba\u015fka hi\u00e7bir \u015fey.”
Ama e\u011fer “bir” Aristoteles paran\u0131n, biri i\u00e7inde yal\u0131n dola\u015f\u0131m arac\u0131 olarak hareket etti\u011fi, \u00f6teki i\u00e7inde para-sermaye i\u015fini g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc iki ayr\u0131 dola\u015f\u0131m bi\u00e7imini[53*] E\u011fer hatta “bir” Aristoteles paray\u0131 kendi de\u011fer-\u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fc rol\u00fc i\u00e7inde \u00e7\u00f6z\u00fcmlemeye kalkma c\u00fcretini g\u00f6sterir ve para teorisi bak\u0131m\u0131ndan \u00f6ylesine \u00f6nemli olan bu sorunu do\u011fru bir bi\u00e7imde koyarsa,[54*]
Sonal sonu\u00e7: bay D\u00fchring’in “dikkate sunma” bi\u00e7iminde yans\u0131d\u0131\u011f\u0131 durumu ile Yunan ilk\u00e7a\u011f\u0131, ger\u00e7ekten “tamamen basit fikirler”den (s. 25) ba\u015fkas\u0131na sahip de\u011fildir ama e\u011fer bu t\u00fcrl\u00fc bir “b\u00f6nl\u00fck”\u00fcn (s. 19) basit ya da basit olmayan fikirlerle herhangi ortak bir yan\u0131 varsa.[55*]
Bay D\u00fchring’in merkantilizm \u00fczerindeki b\u00f6l\u00fcm\u00fcne gelince, onu asl\u0131ndan, yani List’in Nationales System (Ulusal Sistem), b\u00f6l\u00fcm 29: “Okul taraf\u0131ndan yanl\u0131\u015f olarak merkantil (sayfa: 330) sistem diye adland\u0131r\u0131lan s\u0131nai sistem”inden okumak daha iyi olacakt\u0131r. Bay D\u00fchring’in, burada her t\u00fcrl\u00fc “derin bilgi g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015f\u00fcnden” ne denli b\u00fcy\u00fck bir \u00f6zenle ka\u00e7\u0131nmas\u0131n\u0131 bildi\u011fi, ba\u015fkalar\u0131 aras\u0131nda, a\u015fa\u011f\u0131daki sat\u0131rlardan g\u00f6r\u00fclebilir.
List, 28. b\u00f6l\u00fcmde, “\u0130talyan iktisat\u00e7\u0131lar” b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde: “\u0130talya, ekonomi politi\u011fin prati\u011finde oldu\u011fu kadar teorisinde de b\u00fct\u00fcn modern uluslar\u0131n \u00f6n\u00fcne ge\u00e7mi\u015ftir”, der ve “Napolili Antonio Serra’n\u0131n, krall\u0131\u011fa bir alt\u0131n ve g\u00fcm\u00fc\u015f bollu\u011fu sa\u011flaman\u0131n yollar\u0131 \u00fczerindeki yap\u0131t\u0131n\u0131 (1613), \u0130talya’da \u00f6zel olarak ekonomi politi\u011fi konu alan ilk yap\u0131t” olarak anar.[56*]
Bay D\u00fchring, bunu duraksamadan kabul eder ve bunun sonucu Serra’nin Breve Trattato’sunu “iktisad\u0131n modern tarih-\u00f6ncesinin giri\u015finde bir \u00e7e\u015fit yaz\u0131t olarak” de\u011ferlendirebilir. Ger\u00e7ekten, onun Breve Trattato irdelemesi, bu “yaz\u0131nsal k\u0131r\u0131tkanl\u0131k” ile s\u0131n\u0131rlan\u0131r. Ne yaz\u0131k ki asl\u0131nda i\u015fler ba\u015fka t\u00fcrl\u00fc olmu\u015ftur: 1609’da, yani Breve Trattato’dan d\u00f6rt y\u0131l \u00f6nce, Thomas Mun’un A Discourse of Trade’i vb. yay\u0131nlan\u0131yordu. Daha ilk bask\u0131s\u0131nda bu yap\u0131t, \u0130ngiltere’de o zaman h\u00e2l\u00e2 devlet prati\u011fi olarak savunulan ilkel parasal sisteme kar\u015f\u0131 y\u00f6neltili\u015f olma \u00f6zg\u00fcl anlam\u0131na sahiptir; yani merkantil (sayfa: 331) sistemin, kendini do\u011furmu\u015f bulunan sistem ile bilin\u00e7li ayr\u0131l\u0131\u015f\u0131n\u0131 temsil eder. Daha ilk bi\u00e7imi alt\u0131nda bu yap\u0131t, bir\u00e7ok kez yay\u0131nland\u0131 ve yasama \u00fczerinde dolays\u0131z bir etkide bulundu. Yazar taraf\u0131ndan ba\u015ftan ba\u015fa g\u00f6zden ge\u00e7irilen ve ancak \u00f6l\u00fcm\u00fcnden sonra yay\u0131nlanan 1664 bask\u0131s\u0131 bi\u00e7imi alt\u0131nda: Englands Treasure, vb., daha y\u00fczy\u0131l merkantilist incil olarak kald\u0131. \u00d6yleyse e\u011fer merkantilizm, “giri\u015fte bir \u00e7e\u015fit yaz\u0131t olarak” devir yapan bir yap\u0131ta sahipse, o yap\u0131t bu yap\u0131tt\u0131r ve i\u015fte bu nedenle de bay D\u00fchring’in “hiyerar\u015fik ili\u015fkilere \u00f6ylesine \u00f6nem veren tarihi” i\u00e7in bu yap\u0131t, kesin olarak yoktur.[57*]
Modern ekonomi politi\u011fin kurusucu olan Petty \u00fczerine bay D\u00fchring, bize onun “bol say\u0131da bo\u015f d\u00fc\u015f\u00fcnceye, kavramlar\u0131n i\u00e7 ve biraz da ince ayr\u0131mlar\u0131 bak\u0131m\u0131ndan [bir] duyarl\u0131k yoksunlu\u011funa … bir\u00e7ok \u015fey bilen ama hi\u00e7biri \u00fczerinde biraz daha derine gitmeksizin kolayca birinden \u00f6te\u011fine ge\u00e7en [bir] karars\u0131zl\u0131\u011fa sahip bulundu\u011funu … iktisat konusunda hen\u00fcz \u00e7ok kaba bi\u00e7imde davrand\u0131\u011f\u0131n\u0131 [ve] kar\u015f\u0131tl\u0131klar\u0131, durum elverirse, ciddi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr\u00fc ku\u015fkusuz e\u011flendirebilecek b\u00f6nl\u00fcklere vard\u0131\u011f\u0131n\u0131” bildirir.
Dikkatini “bir Petty”den esirgememeye tenezz\u00fcl etti\u011fi zaman, “ciddi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr” bay D\u00fchring i\u00e7in ne e\u015fi benzeri bulunmaz bir al\u00e7akg\u00f6n\u00fcll\u00fcl\u00fck! Peki ona hangi dikkati g\u00f6sterir?
Petty’nin, “onda yetersiz izleri bulunan emek, hatta de\u011fer (sayfa: 332) \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fc olarak emek-zaman\u0131” \u00fczerindeki tezleri, bu t\u00fcmceden ba\u015fka hi\u00e7bir yerde an\u0131lmaz. Yetersiz izler. Treatise on Taxes and Contributions’unda Petty, 1. bask\u0131, 1662, metalar\u0131n de\u011fer b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn son derece a\u00e7\u0131k ve do\u011fru bir \u00e7\u00f6z\u00fcmlemesini verir. Buna \u00f6nce ayn\u0131 nicelikte eme\u011fe malolan de\u011ferli madenler ile bu\u011fday\u0131n e\u015fde\u011ferlili\u011fi yard\u0131m\u0131yla \u00f6rneklendirerek, de\u011ferli madenlerin de\u011feri \u00fczerine ilk ve son “teorik” s\u00f6z\u00fc s\u00f6yler. Ama metalar\u0131n de\u011ferlerinin e\u015fit emek (equal labour) ile \u00f6l\u00e7\u00fcld\u00fcklerini de \u00e7ok a\u00e7\u0131k ve genel bir bi\u00e7imde dile getirir. Bulgusunu k\u0131smen \u00e7ok karma\u015f\u0131k \u00e7e\u015fitli sorunlar\u0131n \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fcne uygular ve yer yer, \u00e7e\u015fitli vesilelerde ve \u00e7e\u015fitli yaz\u0131larda, hatta ana tezi yinelemedi\u011fi yerlerde bile, bundan \u00f6nemli sonu\u00e7lar \u00e7\u0131kar\u0131r. Ama daha ilk yap\u0131t\u0131nda, \u015funu da s\u00f6yler:
“Bunun [eme\u011fin e\u015fitli\u011fiyle de\u011fer bi\u00e7me] de\u011ferlerin denge ve \u00f6l\u00e7\u00fclmesinin temeli oldu\u011funu \u00f6ne s\u00fcr\u00fcyorum; bununla birlikte, bunun \u00fczerine kurulan her \u015feyde, bunun pratik uygulanmas\u0131nda, bir\u00e7ok \u00e7e\u015fitlilik ve karma\u015f\u0131kl\u0131k oldu\u011funu da itiraf ederim.”[58*]
Demek ki Petty, bulgusunun \u00f6neminin oldu\u011fu denli, onun ayr\u0131nt\u0131l\u0131 uygulamas\u0131ndaki g\u00fc\u00e7l\u00fc\u011f\u00fcn de bilincinde. Bu nedenle baz\u0131 ayr\u0131nt\u0131l\u0131 erekler i\u00e7in bir ba\u015fka yol daha arar. \u00d6zellikle toprak ile emek aras\u0131nda do\u011fal bir e\u015fitlik ili\u015fkisi (a natural Par) kurmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131r, \u00f6yleki de\u011fer, “ikisinden her biri i\u00e7inde ve daha iyisi, ayr\u0131 ayr\u0131 her ikisi i\u00e7inde” istenildi\u011fi gibi d\u0131\u015favurulabilsin. Bu yan\u0131lg\u0131 bile dahice bir \u015feydir.
Petty’nin de\u011fer teorisi \u00fczerine bay D\u00fchring, \u015fu derin d\u00fc\u015f\u00fcnceyi ileri s\u00fcrer:
“E\u011fer daha derin bir bi\u00e7imde d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fc\u015f olsayd\u0131, \u00f6nceden an\u0131msatm\u0131\u015f bulundu\u011fumuz kar\u015f\u0131t bir anlay\u0131\u015f\u0131n izlerine ba\u015fka yerde raslamak kesinlikle olanakl\u0131 olmazd\u0131”; yani: “izler”in… “yetersiz” olduklar\u0131 bir yana b\u0131rak\u0131l\u0131rsa, “\u00f6nceden” hi\u00e7bir \u015fey an\u0131lmam\u0131\u015ft\u0131r. Bay D\u00fchring’in okuru, \u00f6nceden de sonradan da \u00fczerinde hi\u00e7 durmad\u0131\u011f\u0131 i\u015fin \u00f6z\u00fc \u00fczerinde “\u00f6nceden” bilgi sahibi edildi\u011fine “sonradan” inand\u0131rmak i\u00e7in, kof (sayfa: 333) bir t\u00fcmce yard\u0131m\u0131yla, bir \u015feye “\u00f6nceden” an\u0131\u015ft\u0131rmada bulunma yolundaki o \u00e7ok belirtili davran\u0131\u015f\u0131, burada kendini a\u00e7\u0131k\u00e7a g\u00f6steriyor.
Adam Smith’te de\u011fer kavram\u0131 \u00fczerine “kar\u015f\u0131t anlay\u0131\u015flar\u0131n” yaln\u0131zca “izleri”ni ve de\u011fer \u00fczerine a\u00e7\u0131k\u00e7a kar\u015f\u0131t yaln\u0131zca iki g\u00f6r\u00fc\u015f de\u011fil ama \u00fc\u00e7, hatta hepsini sayarsak rahat\u00e7a yanyana gelip \u00e7aprazla\u015fan d\u00f6rt g\u00f6r\u00fc\u015f buluruz. Ama zorunlu olarak elyordam\u0131yla ilerleyen, \u00e7e\u015fitli denemeler yapan, daha yeni yeni bi\u00e7imlenmeye ba\u015flayan bir fikirler karma\u015fas\u0131 ile sava\u015fan ekonomi politi\u011fin kurucusunda \u00e7ok do\u011fal g\u00f6r\u00fcnen \u015fey, birbu\u00e7uk y\u00fczy\u0131ll\u0131k ara\u015ft\u0131rmalar\u0131, sonu\u00e7lan k\u0131smen kitaplardan ortak bilince ge\u00e7tikten sonra se\u00e7erek \u00f6zetleyen bir yazarda tuhaf g\u00f6r\u00fcnebilir. Ve b\u00fcy\u00fck \u015feylerden k\u00fc\u00e7\u00fck \u015feylere inmek gerekirse, g\u00f6rm\u00fc\u015f bulundu\u011fumuz gibi, bay D\u00fchring’in kendisi de bize be\u015f ayr\u0131 \u00e7e\u015fit de\u011fer ve onlarla birlikte bir o denli kar\u015f\u0131t anlay\u0131\u015f sunar. Ku\u015fkusuz, “e\u011fer o da daha derin bir bi\u00e7imde d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fc\u015f olsayd\u0131”, okurlar\u0131n\u0131 Petty’nin son derece a\u00e7\u0131k de\u011fer anlay\u0131\u015f\u0131ndan en b\u00fcy\u00fck kar\u0131\u0131kl\u0131k i\u00e7ine atmak i\u00e7in onca g\u00fc\u00e7l\u00fc\u011fe katlanmazd\u0131.[59*]
Petty, 1682’de yay\u0131nlanan Quantulumcumque Concerning Money adl\u0131 yap\u0131t\u0131 ile Anatomy of Ireland’\u0131ndan on y\u0131l sonra (bu yap\u0131t, ilk kez olarak, bay D\u00fchring’in en orta mal\u0131 okul kitaplar\u0131ndan kopya etti\u011fi gibi, 1691’de de\u011fil 1672’de yay\u0131nland\u0131),[60*] bir tek b\u00fct\u00fcn bi\u00e7iminde eksiksiz bir \u00e7al\u0131\u015fma verdi. Merkantilist anlay\u0131\u015f\u0131n \u00f6teki yap\u0131tlar\u0131nda raslanan son izleri, bu yap\u0131tta b\u00fcsb\u00fct\u00fcn yok olmu\u015ftur. Bu yap\u0131t, hem i\u00e7eri\u011fi hem de bi\u00e7imi ile k\u00fc\u00e7\u00fck bir ba\u015fyap\u0131tt\u0131r ve i\u015fte bu nedenle de bay D\u00fchring’de ad\u0131 bile ge\u00e7mez. \u0130ktisatta ortaya \u00e7\u0131kan en deha sahibi ve en \u00f6zg\u00fcn ara\u015ft\u0131r\u0131c\u0131 kar\u015f\u0131s\u0131nda kendi kendiyle dolu baya\u011f\u0131 bir ukalan\u0131n paylay\u0131c\u0131 ho\u015fnutsuzlu\u011funu d\u0131\u015favurmak ve teorik deha \u0131\u015f\u0131lt\u0131lar\u0131n\u0131n kusursuz “belitler” olarak d\u00fczenli saflar bi\u00e7iminde caka satmay\u0131 kabul etmedi\u011fini (sayfa: 334) ama tersine “kaba” pratik gere\u00e7lerin, \u00f6rne\u011fin verginin derinle\u015ftirilmi\u015f irdelemesinden da\u011fn\u011fk d\u00fczen f\u0131\u015fk\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6rmekle \u00e7arp\u0131lmaktan ba\u015fka bir \u015fey yapamamas\u0131 \u00e7ok do\u011fald\u0131r.
Bay D\u00fchring, “Siyasal Aritmetik”in Petty taraf\u0131ndan baya\u011f\u0131 say\u0131lama (istatistik) terimleri ile kurulmas\u0131 kar\u015f\u0131s\u0131nda, t\u0131pk\u0131 onun do\u011frudan do\u011fruya iktisat \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 kar\u015f\u0131s\u0131nda davrand\u0131\u011f\u0131 gibi davran\u0131r. Petty taraf\u0131ndan uygulanan y\u00f6ntemlerin benzersizli\u011fi \u00fczerine, h\u0131r\u00e7\u0131nl\u0131kla omuz silkilir! Lavoisier’nin bile bu alanda ondan y\u00fczy\u0131l sonra uygulad\u0131\u011f\u0131 g\u00fcl\u00fcn\u00e7 y\u00f6ntemler kar\u015f\u0131s\u0131nda,[61*] bug\u00fcnk\u00fc istatisti\u011fi Petty’nin ona ustaca vermi\u015f bulundu\u011fu erekten h\u00e2l\u00e2 ay\u0131ran o b\u00fcy\u00fck uzakl\u0131k kar\u015f\u0131s\u0131nda, bu kas\u0131nt\u0131l\u0131 \u00fcst\u00fcnl\u00fck sav\u0131, \u015fenlikten iki y\u00fczy\u0131l sonra, \u00e7\u0131r\u0131l\u00e7\u0131plak b\u00f6nl\u00fc\u011f\u00fc i\u00e7inde apa\u00e7\u0131k g\u00f6r\u00fcn\u00fcr.
Petty’nin, bay D\u00fchring’in “giri\u015fim”inde hemen hemen hi\u00e7 dikkat edilmeyen en \u00f6nemli fikirleri, bay D\u00fchring’e g\u00f6re zaman\u0131m\u0131zda ancak kendi ba\u011flamlar\u0131 d\u0131\u015f\u0131nda s\u00f6zkonusu edilerek, kendilerinde sahip olmad\u0131klar\u0131 bir \u00f6nem verilen tutars\u0131z esintiler, rasgele d\u00fc\u015f\u00fcnceler ve geli\u015fig\u00fczel a\u00e7\u0131klamalardan ba\u015fka bir \u015fey de\u011fildirler; \u00f6yleyse bu fikirler, ekonomi politi\u011fin ger\u00e7ek tarihinde de\u011fil ama yaln\u0131zca bay D\u00fchring’in k\u00f6ktenci ele\u015ftiri d\u00fczeyi ve “derine giden tarih yazma \u00fcslubu” alt\u0131nda bulunan modern kitaplarda bir rol oynarlar. Bay D\u00fchring “giri\u015fim”inde, savdan sonra kan\u0131t istemeye c\u00fcret etmekten sak\u0131nan k\u00f6r\u00fc k\u00f6r\u00fcne inan\u00e7 sahibi bir okurlar \u00e7evresini g\u00f6z\u00f6n\u00fcnde tutmu\u015fa benzer. Bu konuya birazdan d\u00f6nece\u011fiz (Locke ve North dolay\u0131s\u0131yla) ama \u00f6nce, s\u00f6z aras\u0131nda, Boisguillebert ve Law \u00fczerine bir g\u00f6z atmam\u0131z gerek.[62*]
Birinciye ili\u015fkin olarak, bay D\u00fchring’e \u00f6zg\u00fc tek bulu\u015fu belirtelim. O, Boisguillebert ve Law aras\u0131nda, kendisine de\u011fin bilinmeyen bir ba\u011flant\u0131 bulmu\u015ftur. Ger\u00e7ekten Boisguillebert meta dola\u015f\u0131m\u0131 i\u00e7inde yerine getirdikleri normal parasal i\u015flevlerde de\u011ferli madenlerin kredi paras\u0131 (“bir ka\u011f\u0131t (sayfa: 335) par\u00e7as\u0131”) ile de\u011fi\u015filebileceklerini ileri s\u00fcrer.[63*] Law, buna kar\u015f\u0131l\u0131k, bu “ka\u011f\u0131t par\u00e7alar\u0131”n\u0131n keyfi bir “art\u0131\u015f”\u0131n\u0131n, bir ulusun zenginli\u011fini art\u0131raca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr. Bundan, bay D\u00fchring i\u00e7in, “Boisguillebert’in deyi\u015finin yeni bir merkantilizm yolunu kendinde bar\u0131nd\u0131rd\u0131\u011f\u0131”, bir ba\u015fka deyi\u015fle Law’u kendinde bar\u0131nd\u0131rd\u0131\u011f\u0131 sonucu \u00e7\u0131kar. Ve bu da \u015fu bi\u00e7imde apa\u00e7\u0131k tan\u0131tlan\u0131r: “\u00d6nemli olan yaln\u0131zca, yal\u0131n ka\u011f\u0131t par\u00e7alar\u0131na de\u011ferli madenlerin oynayacaklar\u0131 rol\u00fcn t\u0131pk\u0131s\u0131n\u0131n verilmesiydi ve b\u00f6ylece merkantilizmin bir ba\u015fkala\u015f\u0131m\u0131 hemen ger\u00e7ekle\u015fmi\u015f bulunuyordu.”
Ayn\u0131 bi\u00e7imde, amcam\u0131n halam durumuna ba\u015fkala\u015f\u0131m\u0131 da hemen ger\u00e7ekle\u015febilir. Ger\u00e7i bay D\u00fchring, i\u015fleri yoluna koymak i\u00e7in, \u015f\u00f6yle ekler: “Bununla birlikte, Boisguillebert’in b\u00f6yle bir niyeti yoktu.” Ama o, de\u011ferli madenlerin parasal rol\u00fc \u00fczerindeki kendi ussal anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131, kendisine g\u00f6re de\u011ferli madenlerin bu rolde ka\u011f\u0131t ile de\u011fi\u015ftirilebilmeleri nedeniyle, merkantilistlerin bo\u015finana dayanan anlay\u0131\u015flar\u0131 ile de\u011fi\u015ftirme niyetini nas\u0131l besleyebilirdi? Bununla birlikte bay D\u00fchring, isten\u00e7siz komedyas\u0131 ile \u015f\u00f6yle devam eder: “Gene de, \u015furada burada yazar\u0131m\u0131z\u0131n, ba\u015far\u0131 ile ger\u00e7ekten yerli yerinde bir g\u00f6zlem yapt\u0131\u011f\u0131 da itiraf edilebilir” (s.83).[64*] (sayfa: 336)
Law’a gelince bay D\u00fchring, ba\u015far\u0131 ile ancak \u015fu “ger\u00e7ekten yerli yerinde g\u00f6zlem”i yapar:
“Law’un da son temeli (yani de\u011ferli madenler temelini) hi\u00e7bir zaman tamamen ortadan kald\u0131ramad\u0131\u011f\u0131 ama son s\u0131n\u0131ra, yani sistemin y\u0131k\u0131l\u0131\u015f\u0131na, ka\u011f\u0131t para \u00e7\u0131kar\u0131lmas\u0131na de\u011fin g\u00f6t\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc g\u00f6r\u00fcl\u00fcr.” (s.94.)
Ger\u00e7eklikte, e\u011fer yal\u0131n para i\u015faretleri olan ka\u011f\u0131ttan kelebekler halk i\u00e7inde seke seke u\u00e7u\u015facaklard\u0131ysa bu, de\u011ferli madenler temelini ortadan kald\u0131rmak i\u00e7in de\u011fil, tersine, halk\u0131n ceplerini tamtak\u0131r devlet kasalar\u0131na bo\u015faltmak i\u00e7indi.[65*]
Gene Petty’ye ve bay D\u00fchring’in iktisat tarihinde ona oynatt\u0131\u011f\u0131 silik role d\u00f6nmek i\u00e7in, \u00f6nce Petty’nin hemen ard\u0131ndan gelenler \u00fczerine, Locke ve North \u00fczerine bize ne dendi\u011fine bakal\u0131m. Locke’un Considerations on Lowering of (sayfa: 337) Interest and Raising Of Money’si ile North’un Discourses uponTrade’i ayn\u0131 y\u0131l, 1691’de yay\u0131nland\u0131lar.[66*]
“Onun [Locke] faiz ve para \u00fczerine yazd\u0131klan, merkantilizm \u00e7a\u011f\u0131nda devlet ya\u015fam\u0131 olaylar\u0131 konusunda ge\u00e7erlili\u011fi olan d\u00fc\u015f\u00fcnceler \u00e7er\u00e7evesinden \u00e7\u0131kmaz.” (s. 64.)
\u2014Bu “a\u00e7\u0131klama”n\u0131n okuru i\u00e7in, Locke’un Lowering of Interest’inin 18. y\u00fczy\u0131l\u0131n ikinci yar\u0131s\u0131nda Fransa ve \u0130talya’da ekonomi politik \u00fczerine, hem de \u00e7e\u015fitli y\u00f6nlerden \u00f6ylesine b\u00fcy\u00fck bir etki kazanm\u0131\u015f olmas\u0131n\u0131n nedenleri herhalde \u00e7ok a\u00e7\u0131k olacakt\u0131r.
“Faiz oran\u0131n\u0131n \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc \u00fczerine, bir\u00e7ok i\u015f adam\u0131 [Locke ile] ayn\u0131 \u015feyi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyor ve durumun evrimi de faiz oran\u0131 kar\u015f\u0131s\u0131ndaki engellerin etkisiz olarak g\u00f6r\u00fclmesi e\u011filimini yarat\u0131yordu. Bu Dudley North’un Discourses upon Trade’ini \u00f6zg\u00fcr de\u011fi\u015fim y\u00f6n\u00fcnde yazabildi\u011fi bir zamanda, faiz s\u0131n\u0131rlamalar\u0131na kar\u015f\u0131 teorik muhalefeti ola\u011fan\u00fcst\u00fc hi\u00e7bir yan\u0131 bulunmayan bir muhalefet olarak g\u00f6steren bir\u00e7ok \u015fey, deyim yerindeyse havada olmal\u0131yd\u0131.” (s.64.)
Demek ki Locke, “ola\u011fan\u00fcst\u00fc” hi\u00e7bir \u015fey s\u00f6ylemeksizin faiz \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc \u00fczerine teori kurmak i\u00e7in, \u015fu ya da bu \u00e7a\u011fda\u015f “i\u015f adam\u0131”n\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcncelerini yeni ba\u015ftan d\u00fc\u015f\u00fcnmek ya da zaman\u0131nda, “deyim yerindeyse havada” olan \u015feyleri yakalamaktan ba\u015fka bir \u015fey yapmamal\u0131yd\u0131! Ama ger\u00e7ekte Petty, daha 1662’de, Treatise on Taxes and Contributions’unda, bizim tefecilik ad\u0131n\u0131 verdi\u011fimiz para rant\u0131 olarak faizi (rent of money which we call usury), toprak ve bina m\u00fclkiyeti rant\u0131 (rent of land and houses) ile kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131yor ve ku\u015fkusuz toprak rant\u0131na kar\u015f\u0131 de\u011fil ama elbette para rant\u0131na kar\u015f\u0131 yasama \u00f6nlemleri arac\u0131yla sert davran\u0131lmas\u0131n\u0131 isteyen toprak sahibi kar\u015f\u0131s\u0131nda, do\u011fa yasas\u0131na kar\u015f\u0131 pozitif hukuk yasalar\u0131 (sayfa: 338) \u00e7\u0131karman\u0131n ne denli bo\u015f ve k\u0131s\u0131r bir \u015fey oldu\u011funu g\u00f6steriyordu (the vanity and fruitlessness of making civil positive law against the law of nature).[67*] Bu nedenle, Quantulumcumque Concerning MoneyRaising of money \u00fczerine kesin \u015feyler s\u00f6yler (\u00f6rne\u011fin bir ons g\u00fcm\u00fc\u015ften iki kat \u015filin basarak yar\u0131m \u015filine bir \u015filin ad\u0131n\u0131 verme giri\u015fimi).
Bu son noktada Petty, Locke ve North taraf\u0131ndan, d\u00fcped\u00fcz ya da pok az bir farkla kopya edilir. Ama faiz konusunda Locke, Petty’nin para faizi ile toprak rant\u0131 aras\u0131ndaki paraleline ba\u011flan\u0131r, oysa daha ileri giden North, sermaye rant\u0131 olarak (rent of stock) faizi toprak rant\u0131na ve finans lordlar\u0131n\u0131 da toprak lordlar\u0131na kar\u015f\u0131 koyar. Ama Locke, Petty taraf\u0131ndan istenen faiz serbestli\u011fini ancak sak\u0131n\u0131mlarla benimserken, North bu \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc kesin olarak benimser.
“Daha ince” anlamda daha da zorlu bir merkantilist olan bay D\u00fchring, kendini Dudley North’un Discourses upon Trade’inden,[68*] bu yap\u0131t\u0131n “\u00f6zg\u00fcr-de\u011fi\u015fim y\u00f6n\u00fcnde” yaz\u0131ld\u0131\u011f\u0131 g\u00f6zlemi ile kurtard\u0131\u011f\u0131 zaman, kendi kendini geride b\u0131rak\u0131r. Bu, Harvey \u00fczerine, onun “kan dola\u015f\u0131m\u0131 y\u00f6n\u00fcnde” yazd\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylemek gibi bir \u015feydir. North’un yap\u0131t\u0131, \u00f6b\u00fcr de\u011fimleri bir yana, i\u00e7 ticarete ili\u015fkin oldu\u011fu denli d\u0131\u015f ticarete ili\u015fkin olarak da hi\u00e7bir \u015feyin engellemedi\u011fi bir mant\u0131kla yaz\u0131lm\u0131\u015f, \u00f6zg\u00fcr-de\u011fi\u015fim \u00f6\u011fretisinin tamamen klasik bir tart\u0131\u015fmas\u0131d\u0131r; ku\u015fkusuz 1691’de “ola\u011fan\u00fcst\u00fc bir \u015fey”!
Bununla birlikte bay D\u00fchring, bize North’un bir “t\u00fcccar”, \u00fcstelik k\u00f6t\u00fc bir \u00e7ocuk oldu\u011funu ve yap\u0131t\u0131n\u0131n “ba\u015fan kazanamad\u0131\u011f\u0131n\u0131” a\u00e7\u0131klar. B\u00f6yle bir yap\u0131t, \u0130ngiltere’de koruyucu sistemin kesin utkusu zaman\u0131nda, toplumun her i\u015finde \u00f6nayak olan ayak tak\u0131m\u0131 g\u00f6z\u00fcnde “ba\u015far\u0131” kazans\u0131n \u2014 i\u015fte bir bu eksikti! Gene de bunun b\u00f6yle olmas\u0131, bu yap\u0131t\u0131n \u0130ngiltere’de (sayfa: 339) hemen arkas\u0131ndan, hatta birka\u00e7\u0131 17. y\u00fczy\u0131l sonundan \u00f6nce yay\u0131nlanan bir dizi iktisat yap\u0131t\u0131nda g\u00f6r\u00fclebilecek h\u0131zl\u0131 teorik etkisini engellemedi.
Locke ve North, Petty’nin ekonomi politi\u011fin hemen her alan\u0131nda ger\u00e7ekle\u015ftirdi\u011fi ilk ba\u015far\u0131lar\u0131n, \u0130ngiliz ard\u0131llar\u0131 taraf\u0131ndan birer birer nas\u0131l yeniden ele al\u0131n\u0131p geli\u015ftirildiklerini bize g\u00f6stermi\u015flerdir. Bu s\u00fcrecin, 1691’den 1752’ye de\u011fin giden d\u00f6nem i\u00e7indeki izleri, kendini daha bu d\u00f6nemde herhangi bir \u00f6nem ta\u015f\u0131yan t\u00fcm iktisat yap\u0131tlar\u0131n\u0131n, olumlu ya da olumsuz hareket noktas\u0131 olarak Petty’yi alm\u0131\u015f olmalar\u0131 yal\u0131n olgusu ile en y\u00fczeysel g\u00f6zlemciye bile zorla kabul ettirir. Bu nedenle, \u00f6zg\u00fcr kafalarla dolu bulunan bu d\u00f6nem, ekonomi politi\u011fin kerteli olu\u015fmas\u0131n\u0131n irdelenmesi i\u00e7in en \u00f6nemli d\u00f6nemdir. Bu d\u00f6nem Kapital’de, Petty ile bu d\u00f6nem yazarlar\u0131na o denli \u00f6nem vermi\u015f olmas\u0131n\u0131 Marks’a ba\u011f\u0131\u015flanmaz bir g\u00fcnah olarak y\u00fckleyen “parlak \u00fcsluplu tarih yazma bi\u00e7imi” taraf\u0131ndan, tarihten d\u00fcped\u00fcz silinmi\u015ftir. Bu tarih yazma bi\u00e7imi, Locke, North, Boisguillebert ve Law’dan hemen fizyokratlara ge\u00e7er ve daha sonra ekonomi politi\u011fin ger\u00e7ek tap\u0131na\u011f\u0131n\u0131n giri\u015finde, David Hume g\u00f6r\u00fcn\u00fcr. Bay D\u00fchring’in izniyle, kronolojik d\u00fczeni yeniden kuracak ve bunun sonucu Hume’u fizyokratlar\u0131n \u00f6n\u00fcne koyaca\u011f\u0131z.[69*]
Hume’un ekonomik Essay’leri[70*] 1752’de yay\u0131nland\u0131. Bir b\u00fct\u00fcn olu\u015fturan Of Money, Of the Balance, of Trade, Of Commerce ba\u015fl\u0131kl\u0131 denemelerde Hume, ad\u0131m ad\u0131m ve \u00e7o\u011fu kez (sayfa: 340) yal\u0131n \u00f6zen\u00e7lerine de\u011fin, Jacob Vanderlint’in Money Answers All Things, Londra, 1734, kitab\u0131n\u0131 izler. Bu Vanderlint, bay D\u00fchring i\u00e7in ne denli bilinmez kalm\u0131\u015f olursa olsun, 18. y\u00fczy\u0131l sonu, yani Adam Smith’ten sonraki d\u00f6nem \u0130ngiliz iktisat yap\u0131tlar\u0131na de\u011fin hesaba kat\u0131l\u0131r.
Vanderlint gibi Hume da paray\u0131, yal\u0131n bir de\u011fer simgesi olarak inceler; ticaret bilan\u00e7osunun bir \u00fclke i\u00e7in s\u00fcrekli bi\u00e7imde lehte ya da aleyhte olamamas\u0131 nedenlerini, hemen hemen harfi harfine Vanderlint’ten kopya eder (ve bu da \u00f6nemli bir \u015feydir, \u00e7\u00fcnk\u00fc de\u011fer simgeleri teorisini ba\u015fka bir\u00e7ok kitaptan da alabilirdi); \u00e7e\u015fitli \u00fclkelerin \u00e7e\u015fitli ekonomik konumlar\u0131na g\u00f6re do\u011fal olarak kurulan bilan\u00e7olar dengesini Vanderlint gibi \u00f6\u011fretir; \u00f6zg\u00fcr-de\u011fi\u015fimi Vanderlint gibi, ama biraz daha az c\u00fcret ve mant\u0131kla \u00f6\u011f\u00fctler. Vanderlint gibi ama onunki denli belirgin olmayan bir bi\u00e7imde, gereksinmeleri \u00fcretimin motoru olarak de\u011ferlendirir. Meta fiyatlar\u0131 \u00fczerinde yanl\u0131\u015fl\u0131kla kredi paras\u0131 ve devlet tahvillerine y\u00fckledi\u011fi etkide Vanderlint’i izler; Vanderlint ile birlikte kredi paras\u0131na mahkum eder, Vanderlint gibi meta fiyatlar\u0131n\u0131 eme\u011fin fiyat\u0131na, yani \u00fccrete ba\u011flar; hatta para y\u0131\u011fman\u0131n (th\u00e9saurisation, iddihar) meta fiyatlar\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fck bir oranda tuttu\u011fu yolundaki o delice fikri bile Vanderlint’ten kopya eder vb., vb..
Uzun zaman \u00f6nce bay D\u00fchring, Hume’un para teorisi konusunda ba\u015fkalar\u0131n\u0131n d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fc yan\u0131lg\u0131y\u0131 gizemli bir havayla kula\u011f\u0131m\u0131za f\u0131s\u0131ldam\u0131\u015f; \u00f6zellikle Hume’un, Vanderlint ve ad\u0131n\u0131 anaca\u011f\u0131m\u0131z bir ba\u015fka yazarla daha, J. Massie ile olan gizli ili\u015fkilerini, \u00fcstelik izin de almaks\u0131z\u0131n g\u00f6stermekte sak\u0131nca g\u00f6rmeyen Marks’a g\u00f6zkorkutucu an\u0131\u015ft\u0131rmalarda bulunmu\u015ftu.
\u0130\u015fte bu yan\u0131lg\u0131n\u0131n i\u00e7y\u00fcz\u00fc. Hume’un, paran\u0131n de\u011fer simgesinden ba\u015fka bir \u015fey olmad\u0131\u011f\u0131 ve bunun sonucu \u00f6teki ko\u015fullar de\u011fi\u015fmedi\u011fi s\u00fcrece, meta fiyatlar\u0131n\u0131n dola\u015f\u0131mdaki para miktar\u0131n\u0131n art\u0131\u015f\u0131ndan dolay\u0131 d\u00fc\u015ft\u00fckleri ve azal\u0131\u015f\u0131ndan dolay\u0131 y\u00fckseldikleri yolundaki ger\u00e7ek para teorisine ili\u015fkin olarak bay D\u00fchring, d\u00fcnyan\u0131n en b\u00fcy\u00fck iyi niyetiyle \u2014ve gizemine sahip bulundu\u011fu \u0131\u015f\u0131kl\u0131 bi\u00e7im hesaba kat\u0131larak\u2014, \u00f6ncellerinin yanl\u0131\u015fl\u0131kla s\u00f6yledikleri \u015feyleri yinelemekten ba\u015fka (sayfa: 341) bir \u015fey yapamaz. Hume’a gelince, s\u00f6z\u00fc ge\u00e7en teoriyi sunduktan sonra kendi kendine, Amerika madenlerinin bulunmas\u0131ndan sonra da, gene de “sanayinin, bu madenlerin sahipleri hari\u00e7, Avrupa’n\u0131n b\u00fct\u00fcn uluslar\u0131nda geli\u015fti\u011fi”nin ve bunun da, “ba\u015fka nedenler aras\u0131nda, alt\u0131n ve g\u00fcm\u00fc\u015f art\u0131\u015f\u0131 sonucu oldu\u011fu”nun “a\u00e7\u0131k” oldu\u011fu itiraz\u0131nda bulunur (ayn\u0131 \u00f6nc\u00fcllerden hareket eden Montesquieu de daha \u00f6nce ayn\u0131 \u015feyi yapm\u0131\u015ft\u0131).[71*] Hume bu olay\u0131, “metalar\u0131n y\u00fcksek fiyat\u0131, alt\u0131n ve g\u00fcm\u00fc\u015f art\u0131\u015f\u0131n\u0131n zorunlu sonucu olmas\u0131na kar\u015f\u0131n, gene de bu art\u0131\u015f\u0131 hemen izlemez ama paran\u0131n t\u00fcm devlette dola\u015fmas\u0131 ve etkilerini n\u00fcfusun t\u00fcm katmanlar\u0131 \u00fczerinde duyurmas\u0131 i\u00e7in belirli bir zaman\u0131n ge\u00e7mesi zorunludur” diyerek a\u00e7\u0131klar. Bu arac\u0131 d\u00f6nemde, paran\u0131n sanayi ve ticaret \u00fczerinde olumlu bir etkisi vard\u0131r. Bu a\u00e7\u0131klaman\u0131n sonunda Hume, \u00f6ncellerinin ve \u00e7a\u011fda\u015flar\u0131n\u0131n \u00e7o\u011fundan daha dar bir bi\u00e7imde de olsa, bize bunun nedenlerini s\u00f6yler:
“Paray\u0131 t\u00fcm topluluktaki ilerlemesi i\u00e7inde izlemek kolayd\u0131r ve o zaman onun, eme\u011fin fiyat\u0131n\u0131 y\u00fckseltmeden \u00f6nce, herkesin \u00e7abas\u0131n\u0131 kam\u00e7\u0131layaca\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcr\u00fcz.”[72*]
Bir ba\u015fka deyi\u015fle, Hume burada de\u011ferli madenlerin de\u011ferinde bir devrimi, d\u00fcped\u00fcz bir de\u011fer d\u00fc\u015fmesini ya da ayn\u0131 anlama gelmek \u00fczere de\u011ferli madenlerin de\u011fer \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fcnde bir devrimi betimler. Bundan, meta fiyatlar\u0131n\u0131n yava\u015f yava\u015f olu\u015fan e\u015fitlemesinde, bu de\u011fer d\u00fc\u015f\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn “eme\u011fin fiyat\u0131n\u0131”, yani \u00fccretleri ancak son kertede y\u00fckseltti\u011fi; bunun i\u015f\u00e7iler zarar\u0131na t\u00fcccar ve sanayicilerin k\u00e2r\u0131n\u0131 y\u00fckseltti\u011fi (bunu tamamen normal kar\u015f\u0131lar) ve b\u00f6ylece “\u00e7abay\u0131 kam\u00e7\u0131lad\u0131\u011f\u0131” do\u011fru sonucunu \u00e7\u0131kar\u0131r. Ama ger\u00e7ek bilimsel soru: De\u011ferli madenlerin, de\u011ferlerinde hi\u00e7bir d\u00fc\u015fme olmadan artan bir d\u0131\u015fal\u0131m\u0131 meta fiyatlar\u0131 \u00fczerinde etkili olur mu ve nas\u0131l etkili olur? \u2014 bu soru, herhangi bir “de\u011ferli madenler art\u0131\u015f\u0131”n\u0131 onlar\u0131n de\u011ferden d\u00fc\u015fmeleri ile kar\u0131\u015ft\u0131ran Hume taraf\u0131ndan sorulmaz bile. Demek ki Hume, Marks ona neyi y\u00fcklerse tastamam onu yapar (Contribution \u00e0 critique, s. 141).[73*] Ge\u00e7erken (sayfa: 342) bu noktaya gene d\u00f6nece\u011fiz, ama daha \u00f6nce Hume’un “faiz” \u00fczerindeki denemesine bakal\u0131m.
Hume’un, faizin varolan para y\u0131\u011f\u0131n\u0131 ile de\u011fil ama k\u00e2r oran\u0131 ile d\u00fczenlendi\u011fi yolundaki a\u00e7\u0131k\u00e7a Locke’a kar\u015f\u0131 y\u00f6neltilmi\u015f tan\u0131tlamas\u0131 ile faiz oran\u0131n\u0131n y\u00fcksek ya da d\u00fc\u015f\u00fck d\u00fczeyini belirleyen nedenler \u00fczerindeki \u00f6teki a\u00e7\u0131klamalar\u0131, \u2014 b\u00fct\u00fcn bunlar, Hume’un Essay’inden iki y\u0131l \u00f6nce, 1750’de yay\u0131nlanan bir yap\u0131tta: AnEssay on the Governinig Cause of the Natural Rate of Interest wherein the sentiments of Sir W. Petty and Mr. Locke, on that head, are considered’de daha do\u011fru ve daha kaba bir bi\u00e7imde bulunur. Bu yap\u0131t\u0131n yazar\u0131, bir\u00e7ok bak\u0131mdan \u00e7ok hareketli ve o \u00e7a\u011f\u0131n \u0130ngiliz bibliyografyas\u0131ndan anla\u015f\u0131labilece\u011fi gibi \u00e7ok okunan bir yazar olan J. Massie’dir. Faiz oran\u0131 \u00fczerine Adam Smith taraf\u0131ndan yap\u0131lan a\u00e7\u0131klama, Massie’ye Hume’dan daha yak\u0131nd\u0131r. Massie de, Hume da, her ikisinde de bir rol oynayan “k\u00e2r”\u0131n i\u00e7y\u00fcz\u00fc \u00fczerine ne herhangi bir \u015fey bilir, ne de herhangi bir \u015fey s\u00f6ylerler.[74*]
“Genel olarak, diye kurum satar bay D\u00fchring, Hume \u00fczerine yap\u0131lan de\u011ferlendirmelerde \u00e7o\u011fu kez b\u00fcy\u00fck bir taraf kay\u0131r\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 ile davran\u0131lm\u0131\u015f ve hi\u00e7 de onun olmayan fikirler ona maledilmi\u015ftir.”
Ve bu “davran\u0131\u015f”\u0131n bir\u00e7ok \u00e7arp\u0131c\u0131 \u00f6rne\u011fini bize bay D\u00fchring’in kendisi verir.[75*]
B\u00f6ylece, \u00f6rne\u011fin Hume’un faiz \u00fczerindeki Essay’i \u015fu s\u00f6zlerle ba\u015flar: (sayfa: 343)
“Her ne denli ben bunun nedeninin, genel olarak kabul edilen nedenden bamba\u015fka oldu\u011funu san\u0131yorsam da, d\u00fc\u015f\u00fck faiz oran\u0131ndan ba\u015fka hi\u00e7bir \u015fey, hem de hakl\u0131 olarak, bir halk\u0131n g\u00f6nen\u00e7 durumunun en g\u00fcvenilir belirtisi olarak g\u00f6r\u00fclmemektedir.”[76*]
Yani daha ilk t\u00fcmecde Hume, faiz oran\u0131n\u0131n d\u00fc\u015f\u00fckl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn bir halk\u0131n g\u00f6nen\u00e7li durumunun en g\u00fcvenilir belirtisi oldu\u011fu kan\u0131s\u0131n\u0131, zaman\u0131nda orta mal\u0131 durumuna gelmi\u015f bulunan beylik bir d\u00fc\u015f\u00fcnce olarak anar. Ve ger\u00e7ekten bu “fikir” herkes\u00e7e bilinen bir fikir durumuna gelmek i\u00e7in, Child’dan sonra tam y\u00fcz y\u0131l ge\u00e7irmi\u015ftir. Buna kar\u015f\u0131l\u0131k:
“[Hume’un] faiz oran\u0131 \u00fczerindeki d\u00fc\u015f\u00fcncelerinde, \u00f6zsel olarak faiz oran\u0131n\u0131n, durumun [hangi durumun?] ger\u00e7ek barometresi oldu\u011fu ve d\u00fc\u015f\u00fckl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn bir halk\u0131n g\u00f6nencinin hemen hemen \u015fa\u015fmaz bir belirtisi bulundu\u011fu fikrini vurgulamak gerekir.” (s. 130).
B\u00f6yle konu\u015fan taraf kay\u0131r\u0131c\u0131 ve su\u00e7lu “ki\u015fi” kim? Bay D\u00fchring’den ba\u015fkas\u0131 de\u011fil.[77*]
\u00d6te yandan ele\u015ftirel tarih\u00e7imizde yapmac\u0131ks\u0131z bir \u015fa\u015fk\u0131nl\u0131k uyand\u0131ran \u015fey de Hume’un, baz\u0131 ba\u015far\u0131l\u0131 fikirler konusunda, “kendini bunlar\u0131n sahibi olarak g\u00f6stermeye bile kalkmamas\u0131”d\u0131r. \u0130\u015fte bay D\u00fchring’in ba\u015f\u0131na gelmeyecek bir hal.
Hume’un her de\u011ferli maden art\u0131\u015f\u0131n\u0131 bir de\u011fer d\u00fc\u015fmesine, kendi \u00f6z de\u011ferinde, yani metalar\u0131n de\u011fer \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fcnde bir devrime e\u015flik eden art\u0131\u015f ile nas\u0131l kar\u0131\u015ft\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6rm\u00fc\u015ft\u00fck. Bu (sayfa: 345) kar\u0131\u015f\u0131kl\u0131k Hume’da ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz bir \u015feydi, \u00e7\u00fcnk\u00fc de\u011ferli madenlerin de\u011fer \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fc g\u00f6revi \u00fczerine en k\u00fc\u00e7\u00fck bir fikri yoktu. Bu konuda fikri olamazd\u0131, \u00e7\u00fcnk\u00fc de\u011fer \u00fczerine hi\u00e7bir \u015fey bilmiyordu. De\u011fer s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fc, incelemelerinde belki yaln\u0131zca bir kez g\u00f6r\u00fcn\u00fcr, o da Locke’un de\u011ferli madenlerin ancak “sanal bir de\u011fer”e sahip olduklar\u0131 yolundaki yanl\u0131\u015f\u0131n\u0131, “onlar \u00f6zsel olarak saymaca bir de\u011fere sahiptir” diyerek bi\u00e7imsizle\u015ftirdi\u011fi par\u00e7ada.[78*]
Burada o, yaln\u0131zca Petty’nin de\u011fil ama \u0130ngiliz \u00e7a\u011fda\u015flar\u0131ndan \u00e7o\u011funun da alt\u0131ndad\u0131r. Petty’nin uzun zamandan beri a\u015fm\u0131\u015f bulundu\u011fu bir a\u015fama olan “t\u00fcccar”\u0131 \u00fcretimin ba\u015fta gelen iticisi olarak y\u00fcceltmeye devam etti\u011fi zaman da ayn\u0131 “gecikme”nin kan\u0131t\u0131n\u0131 verir. Hume’un incelemelerinde, “belliba\u015fl\u0131 ekonomik ili\u015fkiler” ile u\u011fra\u015ft\u0131\u011f\u0131 yolunda bay D\u00fchring taraf\u0131ndan verilen g\u00fcvenceye gelince, Hume’un ekonomik \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n dar \u00e7evrenine \u015fa\u015f\u0131p kalmak i\u00e7in, Cantillon’un Adam Smith taraf\u0131ndan ad\u0131 an\u0131lan yap\u0131t\u0131na (Hume’un incelemeleri gibi 1752’de, ama yazar\u0131n \u00f6l\u00fcm\u00fcnden y\u0131llarca sonra yay\u0131nlanm\u0131\u015f yap\u0131t) bakmak yetecektir.[79*] Hume, s\u00f6ylenmi\u015f bulundu\u011fu gibi, hatta ekonomi politik alan\u0131nda bile, bay D\u00fchring’in kendisine verdi\u011fi berata kar\u015f\u0131n sayg\u0131de\u011fer kal\u0131r; (sayfa: 346) ama bu alanda \u00e7a\u011f a\u00e7mak \u015f\u00f6yle dursun, \u00f6zg\u00fcn bir ara\u015ft\u0131r\u0131c\u0131 bile de\u011fildir. Onun iktisat incelemelerinin zaman\u0131ndaki ayd\u0131n \u00e7evreler \u00fczerindeki etkisi, yaln\u0131zca a\u00e7\u0131klaman\u0131n \u00fcst\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcnden de\u011fil ama daha da \u00e7ok o s\u0131ralarda serpilip geli\u015fmekte olan sanayi ve ticaretin, ba\u015fka bir deyi\u015fle o zaman \u0130ngiltere’de h\u0131zla y\u00fckselen kapitalist toplumun ilerici ve iyimser bir y\u00fcceltilmesi olmas\u0131ndan ileri geliyordu: Yani o toplum, bu incelemeleri “alk\u0131\u015flamak”tan ba\u015fka bir \u015fey yapamazd\u0131. Yal\u0131n bir bilgi yetecek. Tam da Hume’un ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 \u00e7a\u011fda, toprak sahipleri ve genel olarak zenginlerin vergi y\u00fck\u00fcn\u00fc azaltmak i\u00e7in o \u00e7ok \u00fcnl\u00fc Robert Walpole taraf\u0131ndan y\u00f6ntemli bir bi\u00e7imde kullan\u0131lan dolayl\u0131 vergiler sistemine kar\u015f\u0131 \u0130ngiliz halk y\u0131\u011f\u0131n\u0131n\u0131n ne b\u00fcy\u00fck bir tutku ile sava\u015f\u0131m verdi\u011fini herkes bilir. Hume’un, kafas\u0131ndan hi\u00e7 \u00e7\u0131karmad\u0131\u011f\u0131 ve dolaysiz vergilerin en koyu d\u00fc\u015fman\u0131, toprak vergisinin en kararl\u0131 yanda\u015f\u0131 olan yan\u0131t\u00e7\u0131s\u0131 Vanderlint’e kar\u015f\u0131, ad\u0131n\u0131 anmaks\u0131z\u0131n kalem tartt\u0131\u015fmas\u0131 yapt\u0131\u011f\u0131 Vergiler \u00dczerine Deneme’sinde (On Taxes) \u015funlar okunabilir:
“\u0130\u015f\u00e7inin bu vergileri [t\u00fcketim vergileri] eme\u011finin fiyat\u0131 artmaks\u0131z\u0131n \u00e7aba ve tasarruf ruhunu art\u0131rarak \u00f6deyebilecek durumda olmamas\u0131 i\u00e7in, ger\u00e7ekte bunlar\u0131n \u00e7ok a\u011f\u0131r ve \u00e7ok usd\u0131\u015f\u0131 bi\u00e7imde da\u011f\u0131t\u0131lm\u0131\u015f vergiler olmalar\u0131 gerekir.”[80*]
\u0130nsan burada Robert Walpole’un da kendisini dinledi\u011fini san\u0131r, hele buna Kamu Kredisi \u00dczerine Deneme’nin, devlet alacakl\u0131lar\u0131ndan vergi toplam\u0131n\u0131n g\u00fc\u00e7l\u00fc\u011f\u00fc konusunda \u015f\u00f6yle dendi\u011fi par\u00e7as\u0131 da eklenirse:
“Onlar\u0131n gelirlerindeki azal\u0131\u015f, oktruva ya da g\u00fcmr\u00fcklerin basit bir maddesi g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015f\u00fc alt\u0131nda gizlenemez.”[81*]
Bir \u0130sko\u00e7yal\u0131dan da ba\u015fka t\u00fcrl\u00fcs\u00fc beklenemeyece\u011fi gibi, Hume’un burjuva k\u00e2r\u0131 i\u00e7in duydu\u011fu hayranl\u0131k hi\u00e7 de platonik bir hayranl\u0131k de\u011fildir. K\u00f6keni yoksul bir aileye dayand\u0131\u011f\u0131 halde, 1.000 sterlinlik bir y\u0131ll\u0131k gelir sahibi oldu ve bunu da, bir Petty s\u00f6zkonusu olmad\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re, bay D\u00fchring \u015fu bi\u00e7imde a\u00e7\u0131klar: (sayfa: 347)
“\u0130yi bir \u00f6zel tasarruf sayesinde, \u00e7ok dar olanaklar temeli \u00fczerinde, kimsenin keyfine g\u00f6re yazma zorunda olmamak durumuna eri\u015fmi\u015fti.”
Bay D\u00fchring, ayr\u0131ca:
“Hi\u00e7bir zaman partilerin, prenslerin ya da \u00fcniversitelerin etkisiyle en k\u00fc\u00e7\u00fck bir \u00f6d\u00fcn vermedi” dedi\u011fi zaman, bilindi\u011fi kadar\u0131yla Hume’un bir “Wagener”[82*] ile hi\u00e7bir zaman ortakla\u015fa bir yaz\u0131 i\u015fi yapmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ama hi\u00e7 de\u011filse whig oligar\u015fisinin yorulmak bilmez bir yanda\u015f\u0131 oldu\u011funu, “Kiliseyi ve Devlet”i y\u00fcceltti\u011fini ve bu de\u011fimine kar\u015f\u0131l\u0131k olarak, kendisine \u00f6nce Paris el\u00e7ili\u011finde sekreterlik g\u00f6revi ve daha sonra da ondan \u00e7ok daha \u00f6nemli ve \u00e7ok daha kazan\u00e7l\u0131 m\u00fcste\u015farl\u0131k g\u00f6revi verildi\u011finin do\u011frulu\u011funu da ku\u015fkusuz itiraf etmek gerekir.
“Siyasal bak\u0131mdan Hume, tutucu ve s\u0131k\u0131 s\u0131k\u0131ya kral\u00e7\u0131 kan\u0131dayd\u0131 ve her zaman da \u00f6yle kald\u0131. Bundan \u00f6t\u00fcr\u00fc kurulu kilise yanda\u015flar\u0131 taraf\u0131ndan, sapk\u0131nl\u0131kla Gibbon denli sert bir bi\u00e7imde su\u00e7land\u0131r\u0131lmad\u0131” der, ya\u015fl\u0131 Schlosser.[83*]
“Bu bencil Hume, bu tarih kurcalay\u0131c\u0131s\u0131”, \u0130ngiliz ke\u015fi\u015flerini \u00e7oluksuz \u00e7ocuksuz, sadakayla bolluk i\u00e7inde ya\u015famakla su\u00e7lar, “ama kendisinin de hi\u00e7bir zaman ne ailesi, ne kar\u0131s\u0131 oldu; bu adam, devlete yap\u0131lm\u0131\u015f herhangi bir hizmetle hi\u00e7bir zaman hak kazanmaks\u0131z\u0131n devlet gelirlerinden t\u0131ka-basa yiyen, ense kulak adamak\u0131ll\u0131 yerinde biriydi” der avam tak\u0131m\u0131ndan o kaba Cobbet.[84*] “Ya\u015fam\u0131n pratik davran\u0131\u015f\u0131nda, ba\u015fl\u0131ca y\u00f6nlerde bir Kant’\u0131 hayli \u00f6nceler”, der bay D\u00fchring.
Ama Ele\u015ftirel Tarih’te Hume’a, bu denli abart\u0131lm\u0131\u015f bir yer neden verilir? Yaln\u0131zca bu “ciddi ve ince d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr”, 18. y\u00fczy\u0131l D\u00fchring’i olma onuruna sahip bulundu\u011fu i\u00e7in. E\u011fer bir Hume “b\u00fct\u00fcn bir bilim dal\u0131n\u0131n [iktisat] kurulmas\u0131n\u0131n ayd\u0131nlanm\u0131\u015f felsefenin bir yap\u0131t\u0131 oldu\u011funu” tan\u0131tlamaya (sayfa: 348) yar\u0131yorsa, onun m\u00fcjdeci rol\u00fc b\u00fct\u00fcn bir bilim dal\u0131n\u0131n zaman\u0131m\u0131z i\u00e7in tamamlan\u0131\u015f\u0131n\u0131, yaln\u0131zca “ayd\u0131nlanm\u0131\u015f” durumda bulunan felsefeyi ger\u00e7e\u011fin mutlak olarak \u0131\u015f\u0131k sa\u00e7an felsefesi haline d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrm\u00fc\u015f olan ve kendisinin t\u0131pk\u0131 Hume’daki gibi “\u2014Alman topra\u011f\u0131 \u00fczerinde \u015fimdiye de\u011fin g\u00f6r\u00fclmemi\u015f [\u015fey]…\u2014, dar anlamda felsefe sayg\u0131s\u0131n\u0131n iktisat konusundaki bilimsel \u00e7abalarla birle\u015fmi\u015f bulundu\u011fu” \u015fa\u015f\u0131lacak adamda bulaca\u011f\u0131n\u0131n en iyi g\u00fcvencesini verir.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"