![](\"images\/stories\/antiduhring.jpg\")
TEOR\u0130K B\u0130LG\u0130LERMateryalist tarih anlay\u0131\u015f\u0131, \u00fcretimin ve \u00fcretimden sonra, \u00fcretilen \u00fcr\u00fcnlerin de\u011fi\u015fiminin, her toplumsal rejimin temelini olu\u015fturdu\u011fu; tarihte g\u00f6r\u00fclen her toplumda, \u00fcr\u00fcnlerin b\u00f6l\u00fc\u015f\u00fcm\u00fcn\u00fcn, ve \u00fcr\u00fcnlerin b\u00f6l\u00fc\u015f\u00fcm\u00fc ile birlikte, s\u0131n\u0131flar ya da z\u00fcmreler bi\u00e7imindeki toplumsal eklemlenmenin \u00fcretilen \u015feye, bunun \u00fcretili\u015f bi\u00e7imine ve \u00fcretilen \u015feylerin de\u011fi\u015fim tarz\u0131na g\u00f6re d\u00fczenlendi\u011fi tezinden hareket eder. Sonu\u00e7 olarak, b\u00fct\u00fcn toplumsal de\u011fi\u015fikliklerin ve b\u00fct\u00fcn siyasal alt\u00fcst olu\u015flar\u0131n son nedenlerini insanlar\u0131n kafas\u0131nda, \u00f6l\u00fcms\u00fcz do\u011fruluk ve \u00f6l\u00fcms\u00fcz adalet \u00fczerindeki artan kavray\u0131\u015flar\u0131ndan de\u011fil, \u00fcretim ve de\u011fi\u015fim bi\u00e7iminin de\u011fi\u015fikliklerinde aramak gerekir; onlar\u0131, ilgili d\u00f6nemin felsefesinde de\u011fil, iktisad\u0131nda aramak gerekir. E\u011fer varolan toplumsal kurumlar\u0131n usa-ayk\u0131r\u0131 ve adaletsiz olduklar\u0131, usun budalal\u0131k, ve iyili\u011fin k\u00f6t\u00fcl\u00fck durumuna geldi\u011fi sonucuna var\u0131l\u0131rsa, bu, \u00fcretim (sayfa: 384) y\u00f6ntemleri ve de\u011fi\u015fim bi\u00e7imlerinde, daha eski iktisadi ko\u015fullara uyarlanm\u0131\u015f toplumsal rejimin art\u0131k ba\u011fda\u015famad\u0131\u011f\u0131 gizli d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcmler oldu\u011funun bir g\u00f6stergesinden ba\u015fka bir \u015fey de\u011fildir. Bu, ayn\u0131 zamanda, fark\u0131na var\u0131lan d\u00fczg\u00fcs\u00fczl\u00fckleri ortadan kald\u0131rma ara\u00e7lar\u0131n\u0131n da \u2014az\u00e7ok geli\u015fmi\u015f bir durumda\u2014, zorunlu olarak de\u011fi\u015fmi\u015f \u00fcretim ili\u015fkileri i\u00e7inde bulunduklar\u0131 anlam\u0131na gelir. \u00d6yleyse, insan\u0131n bu ara\u00e7lar\u0131 kafas\u0131nda uydurmas\u0131 de\u011fil, ama beyni yard\u0131m\u0131yla, g\u00f6z\u00f6n\u00fcnde bulunan maddi \u00fcretim olgular\u0131 i\u00e7inde bulmas\u0131 gerekir.
Buna g\u00f6re modern sosyalizmin konusu nedir?
Varolan toplumsal rejim \u2014genel olarak kabul edildi\u011fi \u00fczere\u2014, bug\u00fcn egemen olan s\u0131n\u0131f taraf\u0131ndan, burjuvazi taraf\u0131ndan kurulmu\u015ftur. Burjuvaziye \u00f6zg\u00fc, Marks’tan bu yana kapitalist \u00fcretim bi\u00e7imi olarak adland\u0131r\u0131lan \u00fcretim bi\u00e7imi, feodal rejimin kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 ki\u015fisel ba\u011fl\u0131l\u0131klar\u0131 ile oldu\u011fu gibi, yer ve z\u00fcmre ayr\u0131cal\u0131klar\u0131 ile de ba\u011fda\u015fmaz bir \u015feydi. Burjuvazi, feodal rejimi parampar\u00e7a etti, ve onun y\u0131k\u0131nt\u0131lar\u0131 \u00fczerine, serbest rekabetin, gitme-gelme \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn, meta sahiplerinin hukuksal e\u015fitli\u011finin ve \u00f6b\u00fcr burjuva parlakl\u0131klar\u0131n\u0131n imparatorlu\u011fu olan burjuva toplum d\u00fczenini kurdu. Kapitalist \u00fcretim bi\u00e7imi art\u0131k \u00f6zg\u00fcrce geli\u015febilirdi. Burjuvazinin y\u00f6netimi alt\u0131nda yetkinle\u015ftirilen \u00fcretici g\u00fc\u00e7ler, buhar ve yeni ma\u015finizm, eski manifakt\u00fcr\u00fc, b\u00fcy\u00fck sanayi durumuna d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrd\u00fckten sonra, o zamana kadar g\u00f6r\u00fclmemi\u015f bir h\u0131zl\u0131l\u0131k ve bir geni\u015flikte geli\u015fti. Ama t\u0131pk\u0131, zaman\u0131nda manifakt\u00fcr ve onun etkisi alt\u0131nda geli\u015fmi\u015f bulunan zanaat\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131n, loncalar\u0131n feodal k\u00f6stekleri ile \u00e7at\u0131\u015fmaya girmi\u015f olduklar\u0131 gibi, b\u00fcy\u00fck sanayi de, bir kez tam olarak geli\u015ftikten sonra, kapitalist \u00fcretim bi\u00e7iminin onu i\u00e7ine sard\u0131\u011f\u0131 engeller ile \u00e7at\u0131\u015fmaya girer. Yeni \u00fcretici g\u00fc\u00e7ler kullan\u0131mlar\u0131n\u0131n burjuva bi\u00e7imini a\u015fm\u0131\u015f bulunurlar; ve \u00fcretken g\u00fc\u00e7ler ile \u00fcretim bi\u00e7imi aras\u0131ndaki bu \u00e7at\u0131\u015fma, \u00f6rne\u011fin ilk g\u00fcnah ile tanr\u0131sal adalet aras\u0131ndaki \u00e7at\u0131\u015fma gibi, insanlar\u0131n kafas\u0131nda do\u011fmu\u015f bir \u00e7at\u0131\u015fma de\u011fildir: olgular i\u00e7inde, nesnel olarak bizim d\u0131\u015f\u0131m\u0131zda, hatta kendisine neden olan insanlar\u0131n isten\u00e7 ve eylemlerinden bile ba\u011f\u0131ms\u0131z bi\u00e7imde varolan bir \u00e7at\u0131\u015fmad\u0131r. Modern sosyalizm, bu ger\u00e7ek \u00e7at\u0131\u015fman\u0131n (sayfa: 385) d\u00fc\u015f\u00fcncedeki yans\u0131s\u0131ndan, her\u015feyden \u00f6nce, bu \u00e7at\u0131\u015fmadan ac\u0131 \u00e7eken s\u0131n\u0131f\u0131n beyinlerinde, fikirler bi\u00e7imi alt\u0131nda yans\u0131mas\u0131ndan ba\u015fka bir \u015fey de\u011fildir.
Peki, bu \u00e7at\u0131\u015fma neye ?
Kapitalist \u00fcretimden \u00f6nce yani orta\u00e7a\u011fda, her yerde emek\u00e7ilerin kendi \u00fcretim ara\u00e7lar\u0131 \u00fczerindeki \u00f6zel m\u00fclkiyetine dayanan k\u00fc\u00e7\u00fck \u00fcretim g\u00f6r\u00fcl\u00fcyordu: K\u00fc\u00e7\u00fck \u00f6zg\u00fcr k\u00f6yl\u00fc ya da toprak k\u00f6lelerinin tar\u0131m\u0131, kentlerin zanaat\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131. \u00c7al\u0131\u015fma ara\u00e7lar\u0131, \u2014toprak, tar\u0131m aletleri, atelye, zanaat\u00e7\u0131 avadanl\u0131\u011f\u0131,\u2014 bireyin, yaln\u0131zca bireysel kullan\u0131m i\u00e7in hesaplanm\u0131\u015f \u00e7al\u0131\u015fma ara\u00e7lar\u0131 idi; yani zorunlu olarak k\u00fc\u00e7\u00fck, ufac\u0131k, s\u0131n\u0131rl\u0131 idiler. Ama i\u015fte bu nedenle de, normal olarak \u00fcreticiye ait bulunuyorlard\u0131. Bu da\u011f\u0131n\u0131k ve darac\u0131k \u00fcretim ara\u00e7lar\u0131n\u0131 bir araya toplayip geni\u015fletmek, onlar\u0131 bug\u00fcnk\u00fc \u00fcretimin g\u00fc\u00e7l\u00fc kald\u0131ra\u00e7lar\u0131 durumuna getirmek \u2014 kapitalist \u00fcretim bi\u00e7iminin ve onun dayana\u011f\u0131 olan s\u0131n\u0131f\u0131n, burjuvazinin tarihsel rol\u00fc i\u015fte tam da bu oldu. Kapital’in d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc k\u0131sm\u0131nda Marks, 15. y\u00fczy\u0131ldan ba\u015flayarak yal\u0131n elbirli\u011fi, man\u00fcfakt\u00fcr ve b\u00fcy\u00fck sanayiden olu\u015fan \u00fc\u00e7 a\u015famada, burjuvazinin bu i\u015fi nas\u0131l ba\u015fard\u0131\u011f\u0131n\u0131 ayr\u0131nt\u0131l\u0131 bir bi\u00e7imde betimlemi\u015ftir. Ama Marks’\u0131n gene ayn\u0131 yerde tan\u0131tlad\u0131\u011f\u0131 gibi burjuvazi, bu s\u0131n\u0131rl\u0131 \u00fcretim ara\u00e7lar\u0131n\u0131, bireysel \u00fcretim ara\u00e7lar\u0131n\u0131 ancak bir insan toplulu\u011fu taraf\u0131ndan kullan\u0131labilecek toplumsal \u00fcretim ara\u00e7lar\u0131 durumuna d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrmeksizin, g\u00fc\u00e7l\u00fc \u00fcretici g\u00fc\u00e7ler durumuna d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcremezdi. \u00c7\u0131kr\u0131k, dokumac\u0131 eltezgah\u0131, demirci \u00e7ekici yerine iplik b\u00fckme makinesi, mekanik dokuma tezgah\u0131, buharl\u0131 \u00e7eki\u00e7; bireysel atelye yerine y\u00fczlerce ve binlerce insan\u0131n elbirli\u011fini egemenlik alt\u0131nda bulunduran fabrika ge\u00e7ti. Ve t\u0131pk\u0131 \u00fcretim ara\u00e7lar\u0131 gibi \u00fcretim, bir dizi bireysel eylem durumundan bir dizi toplumsal eylem durumuna ve \u00fcr\u00fcnler de bireysel \u00fcr\u00fcnler durumundan toplumsal \u00fcr\u00fcnler durumuna d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fc. Art\u0131k fabrikadan \u00e7\u0131kan iplik, dokuma, madeni e\u015fya, bitmeden \u00f6nce s\u0131ra ile zorunlu olarak ellerinden ge\u00e7tikleri bir\u00e7ok i\u015f\u00e7inin ortakla\u015fa \u00fcr\u00fcn\u00fc idiler. \u0130\u015f\u00e7iler aras\u0131nda: “bunu yapan benim, bu benim \u00fcr\u00fcn\u00fcmd\u00fcr” diyebilecek bir tek ki\u015fi yoktu. (sayfa: 386)
Ama, toplum i\u00e7inde do\u011fal i\u015fb\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fcn temel \u00fcretim bi\u00e7imi oldu\u011fu yerde, bu i\u015fb\u00f6l\u00fcm\u00fc \u00fcr\u00fcnlere, bu \u00fcr\u00fcnlerin kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 de\u011fi\u015fimi yani al\u0131m ve sat\u0131m\u0131 bireysel \u00fcreticilerin bir\u00e7ok gereksinmelerini kar\u015f\u0131layabilecek bir duruma getiren meta niteli\u011fini kazand\u0131r\u0131r. Ve orta\u00e7a\u011fdaki durum da buydu. \u00d6me\u011fin k\u00f6yl\u00fc, tarlalar\u0131n \u00fcr\u00fcn\u00fcn\u00fc zanaa\u00e7\u0131ya sat\u0131yor ve kar\u015f\u0131l\u0131k olarak ondan zanaat\u00e7\u0131l\u0131k \u00fcr\u00fcnlerini al\u0131yordu. Demek ki yeni \u00fcretim bi\u00e7imi i\u015fte bu bireysel \u00fcreticiler, meta \u00fcreticileri toplumu i\u00e7ine s\u0131zd\u0131. T\u00fcm toplumda egemen olan bu y\u00f6ntemsiz, do\u011fal i\u015fb\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fcn orta yerine, bireysel fabrikada \u00f6rg\u00fctlendi\u011fi bi\u00e7imiyle, y\u00f6ntemlibireysel \u00fcretimin yan\u0131nda, toplumsal \u00fcretim ortaya \u00e7\u0131kt\u0131. Her ikisinin de \u00fcr\u00fcnleri ayn\u0131 pazarda, \u00f6yleyse hi\u00e7 olmazsa a\u015fa\u011f\u0131 yukar\u0131 e\u015fit fiyatlar \u00fczerinden sat\u0131l\u0131yordu. Ama y\u00f6ntemli \u00f6rg\u00fctlenme, do\u011fal i\u015fb\u00f6l\u00fcm\u00fcnden daha g\u00fc\u00e7l\u00fc idi; toplumsal olarak \u00e7al\u0131\u015fan fabrikalar, tek tek \u00e7al\u0131\u015fan k\u00fc\u00e7\u00fck \u00fcreticilerden \u00e7ok daha ucuza \u00fcretiyorlard\u0131. Bireysel \u00fcretim, bir alandan sonra bir ba\u015fkas\u0131nda yenik d\u00fc\u015ft\u00fc, toplumsal \u00fcretim t\u00fcm eski \u00fcretim bi\u00e7imini devrime g\u00f6t\u00fcrd\u00fc. Ama toplumsal \u00fcretime \u00f6zg\u00fc bu devrimci nitelik o denli az anla\u015f\u0131ld\u0131 ki toplumsal \u00fcretim, tersine, meta \u00fcretimini art\u0131rma ve kolayla\u015ft\u0131rma arac\u0131 olarak benimsendi. Toplumsal \u00fcretim, meta \u00fcretimi ve meta de\u011fi\u015fiminin tecimsel sermaye, zanaat\u00e7\u0131l\u0131k, \u00fccretli emek gibi daha \u00f6nce varolan baz\u0131 kald\u0131ra\u00e7lar\u0131na do\u011frudan do\u011fruya ba\u011flanarak do\u011fdu. Meta \u00fcretiminin yeni bir bi\u00e7imi olarak ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in, meta \u00fcretiminin sahiplenme bi\u00e7imleri onun i\u00e7in de y\u00fcr\u00fcrl\u00fckte kaldi.
Orta\u00e7a\u011fda geli\u015fmi\u015f bulundu\u011fu bi\u00e7imiyle meta \u00fcretiminde, emek \u00fcr\u00fcn\u00fcn\u00fcn kimin mal\u0131 olaca\u011f\u0131 sorunu ortaya bile \u00e7\u0131kamazd\u0131. Genel kural olarak bireysel \u00fcretici, kendi \u00f6z \u00e7al\u0131\u015fma ara\u00e7lar\u0131 ve ki\u015fisel \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 ya da ailesinin \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 yard\u0131m\u0131yla, onu kendi mal\u0131 olan ve \u00e7o\u011fu kez kendi ba\u015f\u0131na \u00fcretti\u011fi hammaddeler ile \u00fcretmi\u015fti. \u00dcr\u00fcn\u00fcn \u00f6nce onun taraf\u0131ndan sahiplenilmesinin hi\u00e7bir gere\u011fi yoktu, kendili\u011finden onun mal\u0131 idi. Yani \u00fcr\u00fcnlerin m\u00fclkiyeti, ki\u015fisel eme\u011fe(sayfa: 387) bu yard\u0131m genel kural olarak \u00f6nemsiz kal\u0131yor ve \u00fccretten \u00e7ok, \u00e7o\u011fu kez bir ba\u015fka kar\u015f\u0131l\u0131k al\u0131yordu: Lonca \u00e7\u0131rak ve kalfas\u0131, beslenme ve \u00fccretten \u00e7ok, ustal\u0131\u011fa haz\u0131rlanmak i\u00e7in \u00e7al\u0131\u015f\u0131yordu. \u00dcretim ara\u00e7lar\u0131n\u0131n b\u00fcy\u00fck atelyeler ve inan\u00fcfakt\u00fcrlerde toplanmalar\u0131, ger\u00e7ekten toplumsal \u00fcretim ara\u00e7lar\u0131 durumuna d\u00f6n\u00fc\u015fmeleri, i\u015fte o s\u0131rada ba\u015fg\u00f6sterdi. Ama toplumsal \u00fcretim ara\u00e7lar\u0131 ve toplumsal \u00fcr\u00fcnler, sanki \u015fimdi de bireysel \u00fcretim ara\u00e7lar\u0131 ve bireysel \u00fcr\u00fcnler olarak kalm\u0131\u015flar gibi i\u015flem g\u00f6rd\u00fcler. E\u011fer \u015fimdiye de\u011fin \u00e7al\u0131\u015fma ara\u00e7lar\u0131n\u0131n sahibi, \u00fcr\u00fcn\u00fc genel kural olarak kendi \u00f6z \u00fcr\u00fcn\u00fc oldu\u011fu ve ba\u015fkas\u0131n\u0131n yard\u0131mc\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 ayr\u0131klama durumunda bulundu\u011fu i\u00e7in sahipleniyorduysa, \u015fimdi de \u00fcr\u00fcn kendiba\u015fkas\u0131n\u0131n emek \u00fcr\u00fcn\u00fc oldu\u011fu halde, onu kendine maletmeye devam etti. B\u00f6ylece, bundan b\u00f6yle toplumsal olarak yarat\u0131lan \u00fcr\u00fcnler, \u00fcretim ara\u00e7lar\u0131n\u0131 ger\u00e7ekten kullanan ve \u00fcr\u00fcnleri ger\u00e7ekten \u00fcreten kimseler taraf\u0131ndan de\u011fil ama kapitalist taraf\u0131ndan sahiplenildiler. \u00dcretim ara\u00e7lar\u0131 ve \u00fcretim, \u00f6zsel olarak toplumsal duruma geldi; ama bireylerin, herkesin kendi \u00f6z \u00fcr\u00fcn\u00fcne sahip oldu\u011fu ve pazara ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131 \u00f6zel \u00fcretimini \u00f6ngerektiren bir sahiplenme bi\u00e7imine ba\u011fl\u0131 tutuldular. \u00dcretim bi\u00e7imi onun \u00f6nko\u015fulunu ortadan kald\u0131rd\u0131\u011f\u0131 halde, bu sahiplenme bi\u00e7imine ba\u011f\u0131ml\u0131 kal\u0131nd\u0131. [16*] Yeni \u00fcretim bi\u00e7imine kapitalist niteli\u011fini veren bu \u00e7eli\u015fkide, daha o zamandan g\u00fcn\u00fcm\u00fcz\u00fcn b\u00fcy\u00fck \u00e7at\u0131\u015fmas\u0131 tohum durumunda yatar. Yeni \u00fcretim bi\u00e7imi, b\u00fct\u00fcn \u00f6nemli \u00fcretim kesimlerinde ve ekonomik bak\u0131mdan \u00f6nemli b\u00fct\u00fcn \u00fclkelerde egemen bir duruma geldi\u011fi ve bunun sonucu bireysel \u00fcretimi \u00f6nemsiz kal\u0131nt\u0131lar durumuna indirgeyecek denli yerinden etti\u011fi \u00f6l\u00e7\u00fcde, toplumsal \u00fcretim ile kapitalist sahiplenme aras\u0131ndaki (sayfa: 388) uyu\u015fmazl\u0131\u011f\u0131n da o \u00f6l\u00e7\u00fcde kabaca ortaya\u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fcl\u00fcyordu.
S\u00f6ylemi\u015f oldu\u011fumuz gibi ilk kapitalistler, \u00fccretli emek bi\u00e7imini daha \u00f6nceden haz\u0131r olarak buldular. Ama onu ayr\u0131ks\u0131n ikincil u\u011fra\u015f\u0131m, yard\u0131m kayna\u011f\u0131, ge\u00e7ici durum olarak buldular. Zaman zaman \u00fccret kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmaya giden k\u0131rsal emek\u00e7inin, kendi mal\u0131 olarak sahibi bulundu\u011fu ve onu k\u0131t kanaat ge\u00e7indiren birka\u00e7 d\u00f6n\u00fcml\u00fck bir topra\u011f\u0131 vard\u0131. Lonca kurallar\u0131 bug\u00fcn\u00fcn kalfas\u0131n\u0131n, yar\u0131n\u0131n ustas\u0131 olmas\u0131n\u0131 g\u00f6zetiyordu. Ama \u00fcretim ara\u00e7lar\u0131 toplumsal ara\u00e7lar durumuna d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fckten ve kapitalistler elinde topland\u0131ktan sonra, her \u015fey de\u011fi\u015fti. K\u00fc\u00e7\u00fck bireysel \u00fcreticinin \u00fcretim arac\u0131 da, \u00fcr\u00fcn\u00fc de, gitgide de\u011ferlerini yitirdiler; ona bir \u00fccret kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 gidip bir kapitalist yan\u0131nda \u00e7al\u0131\u015fmaktan ba\u015fka yapacak bir \u015fey kalmad\u0131. Vaktiyle ayr\u0131klama ve yard\u0131mc\u0131 kaynak olan \u00fccretli emek, t\u00fcm \u00fcretimin kural\u0131 ve temel bi\u00e7imi durumuna geldi; eskiden ikincil bir u\u011fra\u015f\u0131m iken, \u015fimdi emek\u00e7inin tek etkinli\u011fi oldu. Zaman zaman \u00fccretli, \u00f6m\u00fcrboyu \u00fccretli durumuna d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fc. \u00d6m\u00fcrboyu \u00fccretliler y\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00fcstelik, feodal rejimin zamanda\u015f y\u0131k\u0131l\u0131\u015f\u0131, feodal beylerin bileliklerinin (maiyetlerinin) da\u011f\u0131l\u0131\u015f\u0131, k\u00f6yl\u00fclerin topraklar\u0131ndan kovulu\u015fu vb. sonucu, a\u015f\u0131r\u0131 derecede artt\u0131. Bir yanda kapitalistler elinde toplanm\u0131\u015f \u00fcretim ara\u00e7lar\u0131 ile \u00f6te yanda emek-g\u00fc\u00e7lerinden ba\u015fka bir \u015feye sahip olmama durumuna indirgenmi\u015f \u00fcreticiler aras\u0131ndaki ayr\u0131lma, tamamlanm\u0131\u015ft\u0131. Toplumsal \u00fcretim ile kapitalist sahiplenme aras\u0131ndaki \u00e7eli\u015fki, kendini proletarya-burjuvazikar\u015f\u0131tl\u0131\u011f\u0131 olarak g\u00f6sterir.
Kapitalist \u00fcretim bi\u00e7iminin bir meta \u00fcreticileri toplumuna, \u00fcr\u00fcnlerinin de\u011fi\u015fimi toplumsal ba\u011flant\u0131lar\u0131n\u0131n arac\u0131 olan bir bireysel \u00fcreticiler toplumuna s\u0131zm\u0131\u015f bulundu\u011funu g\u00f6rm\u00fc\u015ft\u00fck. Ama meta \u00fcretimine dayanan her toplumun, \u00fcreticilerin o toplumda kendi \u00f6z toplumsal ili\u015fkileri \u00fczerindeki egemenliklerini yitirmi\u015f olmalar\u0131 gibi bir \u00f6zelli\u011fi vard\u0131r. Herkes kendi hesab\u0131na, rasgele elde edilmi\u015f \u00fcretim ara\u00e7lar\u0131 ile ve bireysel de\u011fi\u015fim gereksinmesi i\u00e7in \u00fcretir. Pazara kendi mal\u0131ndan ne kadar gelece\u011fini, hatta o maldan ne kadar gerekece\u011fini kimse bilmez; kendi bireysel \u00fcr\u00fcn\u00fcn\u00fcn pazarda ger\u00e7ek (sayfa: 389) bir gereksinmeyle kar\u015f\u0131la\u015f\u0131p kar\u015f\u0131la\u015fmayaca\u011f\u0131n\u0131, giderlerini kurtar\u0131p kurtarmayaca\u011f\u0131n\u0131, hatta mal\u0131n\u0131 sat\u0131p satmayaca\u011f\u0131n\u0131 kimse bilmez. Toplumsal \u00fcretim anar\u015fisinin egemenli\u011fidir bu. Ama b\u00fct\u00fcn \u00f6teki \u00fcretim bi\u00e7imleri gibi meta \u00fcretiminin de \u00f6zg\u00fcn, i\u00e7kin, kendinden ayr\u0131lmaz yasalar\u0131 vard\u0131r ve bu yasalar, anar\u015fiye kar\u015f\u0131n ona, onun taraf\u0131ndan, zorla kabul ettirilirler. Bu yasalar kendilerini, toplumsal ba\u011f\u0131n varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcren tek bi\u00e7imi olan de\u011fi\u015fimde g\u00f6sterir ve bireysel \u00fcreticiler kar\u015f\u0131s\u0131nda rekabetin zorlay\u0131c\u0131 yasalar\u0131 olarak etkili olurlar. Yani bu yasalar ba\u015fIang\u0131\u00e7ta, bu \u00fcreticiler taraf\u0131ndan bilinmeyen yasalard\u0131r ve \u00f6nce onlar\u0131n, bu yasalar\u0131 uzun bir deney arac\u0131yla \u00f6\u011frenmeleri gerekir. \u00d6yleyse bu yasalar kendilerini, \u00fcreticiler olmaks\u0131z\u0131n ve \u00fcreticilere kar\u015f\u0131, onlar\u0131n \u00fcretim bi\u00e7imlerinin k\u00f6r\u00fck\u00f6r\u00fcne i\u015fleyen do\u011fal yasalar\u0131 olarak kabul ettirirler. \u00dcr\u00fcn, \u00fcreticilere egemen olur.
Orta\u00e7a\u011f toplumunda, \u00f6zellikle ilk y\u00fczy\u0131llarda \u00fcretim, \u00f6zsel olarak ki\u015fisel t\u00fcketime y\u00f6neltilmi\u015fti. Ba\u015fl\u0131ca g\u00f6rev olarak, yaln\u0131zca \u00fcreticinin ve ailesinin gereksinmelerini kar\u015f\u0131l\u0131yordu. K\u0131rda oldu\u011fu gibi ki\u015fisel ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131k ili\u015fkilerinin varoldu\u011fu yerlerde, feodal beyin gereksinmelerini kar\u015f\u0131lamaya da katk\u0131da bulunuyordu. Demek ki o toplumda hi\u00e7bir de\u011fi\u015fim (m\u00fcbadele) olmuyor ve bunun sonucu \u00fcr\u00fcnler de meta niteli\u011fi kazanm\u0131yordu. K\u00f6yl\u00fc ailesi, yiyecek maddesi olsun, alet ve giysi olsun, gereksinme duydu\u011fu hemen her \u015feyi kendi \u00fcretiyordu. Ancak kendi \u00f6z gereksinmeleri ve feodal beye bor\u00e7lu bulunulan mala ili\u015fkin y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fckler \u00f6tesinde bir art\u0131k \u00fcretecek denli ileri gitti\u011fi zamandir ki meta da \u00fcretiyordu; toplumsal dola\u015f\u0131ma sokulan, sat\u0131\u015fa \u00e7\u0131kar\u0131lan bu art\u0131k, meta durumuna geldi. Kent zanaat\u00e7\u0131lar\u0131, ger\u00e7i daha ba\u015flang\u0131\u00e7ta de\u011fi\u015fim i\u00e7in \u00fcretme zorunda kald\u0131lar. Ama onlar da, kendi \u00f6z gereksinmelerinin en b\u00fcy\u00fck b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fc kendi \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 ile kar\u015f\u0131l\u0131yorlard\u0131; bah\u00e7eleri ve k\u00fc\u00e7\u00fck tarlalar\u0131 vard\u0131; s\u00fcr\u00fc hayvanlar\u0131n\u0131, kendilerine ayr\u0131ca in\u015faat kerestesi ve yakacak odunu da sa\u011flayan kamusal ormana g\u00f6nderiyorlard\u0131; kad\u0131nlar keten, y\u00fcn, vb. e\u011firiyorlardi. De\u011fi\u015fim ere\u011fiyle \u00fcretim, meta \u00fcretimi, ancak ilk ad\u0131mlar\u0131n\u0131 at\u0131yordu. S\u0131n\u0131rl\u0131 (sayfa: 390) de\u011fi\u015fim, s\u0131n\u0131rl\u0131 pazar, kararl\u0131 \u00fcretim bi\u00e7imi, d\u0131\u015fa kar\u015f\u0131 yerel kapal\u0131l\u0131k, i\u00e7erde yerel,ortakla\u015fma: k\u0131rda Mark (tar\u0131msal ortakl\u0131k), kentte lonca, i\u015fte bunun sonucuydu.
Ama meta \u00fcretiminin yay\u0131lmas\u0131 ve hele kapitalist \u00fcretim bi\u00e7iminin ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131 ile birlikte, o zamana de\u011fin uyuklayan meta \u00fcretimi yasalar\u0131 da daha a\u00e7\u0131k ve daha g\u00fc\u00e7l\u00fc bir bi\u00e7imde eyleme ge\u00e7ti. Eski \u00e7er\u00e7eveler gev\u015fedi, eski kapal\u0131l\u0131k engelleri par\u00e7aland\u0131, \u00fcreticiler gitgide ba\u011f\u0131ms\u0131z ve tek ba\u015f\u0131na \u00e7al\u0131\u015fan meta \u00fcreticileri durumuna d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fc. Toplumsal \u00fcretimde anar\u015fi do\u011fdu ve gitgide doru\u011fa g\u00f6t\u00fcr\u00fcld\u00fc. Ama kapitalist \u00fcretim bi\u00e7iminin toplumsal \u00fcretimde bu anar\u015fiyi kendisi arac\u0131yla art\u0131rd\u0131\u011f\u0131 ba\u015fl\u0131ca alet, gene de anar\u015finin tam kar\u015f\u0131t\u0131 idi: \u00fcretimin, tek ba\u015f\u0131na al\u0131nmi\u015f her \u00fcretim kurumundaki toplumsal \u00fcretim olarak, artan \u00f6rg\u00fctlenmesi. Kapitalist \u00fcretim bi\u00e7imi, bir zamanlar\u0131n o dingin kararl\u0131l\u0131\u011f\u0131na i\u015fte bu aletle son verdi. Bir sanayi koluna girdi\u011fi her yerde, kendi yan\u0131nda daha eski hi\u00e7bir i\u015fletme y\u00f6ntemini ya\u015fatmad\u0131. Zanaat\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 egemenli\u011fine ald\u0131\u011f\u0131 her yerde, eski zanaat\u00e7\u0131lar s\u0131n\u0131f\u0131n\u0131 y\u0131kt\u0131. \u00c7al\u0131\u015fma alan\u0131 bir sava\u015f alan\u0131 durumuna geldi. B\u00fcy\u00fck co\u011frafi bulgular ve onlar\u0131 izleyen kolonizasyon giri\u015fimleri, \u00e7\u0131kaklar\u0131 (mahre\u00e7leri) \u00e7o\u011faltt\u0131 ve zanaat\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131n man\u00fcfakt\u00fcr durumuna d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fcn\u00fc h\u0131zland\u0131rd\u0131. Sava\u015f\u0131m, yaln\u0131zca yerel bireysel \u00fcreticiler aras\u0131nda patlamad\u0131; yerel sava\u015f\u0131mlar ulusal sava\u015f\u0131mlar yani 17. ve 18. y\u00fczy\u0131llar\u0131n tecimsel sava\u015flar\u0131 durumuna gelecek derecede b\u00fcy\u00fcd\u00fcler. Sonunda b\u00fcy\u00fck sanayi ve d\u00fcnya pazar\u0131n\u0131n kurulu\u015fu, sava\u015f\u0131m\u0131 evrenselle\u015ftirdi ve ayn\u0131 zamanda ona g\u00f6r\u00fclmemi\u015f bir zorluluk kazand\u0131rd\u0131. Tek tek kapitalistler aras\u0131nda oldu\u011fu gibi sanayiler ve \u00fclkeler aras\u0131nda da, az ya da \u00e7ok elveri\u015fli olduklar\u0131na g\u00f6re, var ya da yok olmay\u0131 kararla\u015ft\u0131ran \u015fey, do\u011fal ya da yapay \u00fcretim ko\u015fullar\u0131d\u0131r. Yenik, g\u00f6z\u00fcn\u00fcn ya\u015f\u0131na bak\u0131lmadan elenir. Bu, bireyin, do\u011fadan topluma on kat ta\u015fk\u0131nl\u0131kla aktar\u0131lm\u0131\u015f darvinci ya\u015fama sava\u015f\u0131m\u0131d\u0131r. Hayvan\u0131n do\u011fadaki durumu, insan geli\u015fmesinin en y\u00fcksek a\u015famas\u0131 olarak g\u00f6r\u00fcn\u00fcr. Toplumsal \u00fcretim ile kapitalist sahiplenme aras\u0131ndaki \u00e7eli\u015fki, kendini \u00fcretimin bireysel fabrika i\u00e7indeki (sayfa: 391) \u00f6rg\u00fctlenmesi ile t\u00fcm toplum i\u00e7indeki \u00fcretim anar\u015fisi aras\u0131ndaki kar\u015f\u0131tl\u0131k olarak yeniden \u00fcretir.
Bu \u00fcretim bi\u00e7imi, Fourier’nin onda daha \u00f6nce ke\u015ffetti\u011fi o “k\u0131s\u0131r d\u00f6ng\u00fc”y\u00fc i\u00e7inden \u00e7\u0131kamamaks\u0131z\u0131n izleyerek, i\u015fte k\u00f6keninden kapitalist \u00fcretim bi\u00e7imine i\u00e7kin \u00e7eli\u015fkinin bu iki ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f bi\u00e7imi i\u00e7inde devinir. Bununla birlikte bu d\u00f6ng\u00fcn\u00fcn yava\u015f yava\u015f darald\u0131\u011f\u0131 ve hareketin daha \u00e7ok, gezegenlerin sarmal e\u011frisi gibi sonuna, merkezle \u00e7arp\u0131\u015fmaya girerek eri\u015fecek bir sarmal e\u011fri olu\u015fturdu\u011fu da Fourier’nin kendi zaman\u0131nda hen\u00fcz g\u00f6remedi\u011fi bir \u015feydir. \u0130nsanlar\u0131n b\u00fcy\u00fck \u00e7o\u011funlu\u011funu gitgide proleterler durumuna d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcren \u015fey, \u00fcretimdeki toplumsal anar\u015finin itici g\u00fcc\u00fc ve sonunda \u00fcretimdeki anar\u015fiye bir son verecek olanlar da proleter y\u0131\u011f\u0131nlard\u0131r. B\u00fcy\u00fck sanayideki makinelerin sonsuz yetkinle\u015fme an\u0131kl\u0131\u011f\u0131n\u0131 tek ba\u015f\u0131na al\u0131nmi\u015f her sanayici kapitalist i\u00e7in, onu y\u0131k\u0131m tehdidi altinda kendi makineli \u00fcretimini gitgide daha da yetkinle\u015ftirmeye zorlayarak, buyurucu bir yasa durumuna d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcren \u015fey, \u00fcretimdeki toplumsal anar\u015finin itici g\u00fcc\u00fcd\u00fcr. Ama makineleri yetkinle\u015ftirmek, insan eme\u011fini gereksiz k\u0131lmak anlam\u0131na gelir. E\u011fer makinelerin kullan\u0131lmas\u0131 ve \u00e7o\u011falmas\u0131, milyonlarca el i\u015f\u00e7isinin az say\u0131da bir makine i\u015f\u00e7isi taraf\u0131ndan i\u015finden edilmesi anlam\u0131na gelirse, makineli \u00fcretimin iyile\u015ftirilmesi de gitgide artan say\u0131da makineli i\u015f\u00e7inin i\u015finden edilmesi ve son \u00e7\u00f6z\u00fcmlemede, sermayenin ortalama \u00e7al\u0131\u015ft\u0131rma gereksinmesini a\u015fan bir say\u0131da \u00e7al\u0131\u015fmaya haz\u0131r \u00fccretliler, daha 1845’te kulland\u0131\u011f\u0131m adland\u0131rmaya g\u00f6re, [17*] tam bir yedek sanayi ordusu \u00fcretimi anlamina gelir \u2014 sanayinin y\u00fcksek bas\u0131n\u00e7la \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 d\u00f6nemlerde kullan\u0131labilen, bu d\u00f6nemleri zorunlu olarak izleyen \u00e7\u00f6k\u00fc\u015f (krach) ile soka\u011fa at\u0131lan ordu; i\u015f\u00e7i s\u0131n\u0131f\u0131n\u0131n sermayeye kar\u015f\u0131 varolu\u015f sava\u015f\u0131m\u0131nda her zaman ayaklar\u0131nda s\u00fcr\u00fckledi\u011fi pranga; \u00fccreti, kapitalist gereksinmeye uygun d\u00fc\u015fen d\u00fc\u015f\u00fck d\u00fczeyde tutan d\u00fczenleyici. B\u00f6ylece makineli \u00fcretim, Marks gibi s\u00f6ylemek gerekirse, sermayenin i\u015f\u00e7i s\u0131n\u0131f\u0131na kar\u015f\u0131 en g\u00fc\u00e7l\u00fc silah\u0131 durumuna (sayfa: 392) gelir; b\u00f6ylece \u00e7al\u0131\u015fma arac\u0131, i\u015f\u00e7inin elinden ya\u015fama arac\u0131n\u0131 durmadan \u00e7ekip al\u0131r; b\u00f6ylece i\u015f\u00e7inin \u00f6z \u00fcr\u00fcn\u00fc, i\u015f\u00e7iyi k\u00f6lele\u015ftiren bir alet haline d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcr. B\u00f6ylece \u00e7al\u0131\u015fma ara\u00e7lar\u0131 tasarrufu, ayn\u0131 zamanda emek-g\u00fcc\u00fcn\u00fcn en hoyrat savurganl\u0131\u011f\u0131, \u00e7al\u0131\u015fma g\u00f6revinin normal ko\u015fullar\u0131 \u00fczerinden bir h\u0131rs\u0131zl\u0131k durumuna gelir; b\u00f6ylece emek-zaman\u0131n\u0131 k\u0131saltman\u0131n en g\u00fc\u00e7l\u00fc arac\u0131 olan makineli \u00fcretim, i\u015f\u00e7inin ve ailesinin t\u00fcm ya\u015fam s\u00fcresini sermayeyi de\u011ferlendirmek i\u00e7in kullan\u0131lacak emek-zaman\u0131na d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrmenin en sa\u011flam arac\u0131 durumuna d\u00f6ner; b\u00f6ylece bir b\u00f6l\u00fcm insan\u0131n a\u015f\u0131r\u0131 \u00e7al\u0131\u015fma bitkinli\u011fi (surmenage), bir ba\u015fka b\u00f6l\u00fcm insan\u0131n i\u015fsizli\u011fine neden olur ve b\u00fct\u00fcn d\u00fcnyada yeni t\u00fcketici av\u0131na \u00e7\u0131kan b\u00fcy\u00fck sanayi, kendi evinde y\u0131\u011f\u0131nlar\u0131n t\u00fcketimini bir a\u00e7l\u0131k taban\u0131 ile s\u0131n\u0131rland\u0131r\u0131r ve bu yoldan kendi \u00f6z i\u00e7 pazar\u0131n\u0131n kuyusunu kazar.
“G\u00f6reli art\u0131-n\u00fcfusu ya da yedek sanayi ordusunu, birikimin b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fc ve h\u0131z\u0131 ile her zaman dengeli durumda tutan yasa, i\u015f\u00e7iyi sermayeye, Volcanus’un Prometheus’u kayalara m\u0131hlamas\u0131ndan daha sa\u011flam olarak per\u00e7inler. Sermaye birikimine kar\u015f\u0131l\u0131k d\u00fc\u015fen bir sefalet birikimi yarat\u0131r. Bu y\u00fczden bir kutupta servet birikimi, \u00f6teki kutupta yani kendi eme\u011finin \u00fcr\u00fcn\u00fcn\u00fc sermaye \u015feklinde \u00fcreten s\u0131n\u0131f\u0131n taraf\u0131nda sefaletin, yorgunluk ve bezginli\u011fin, k\u00f6leli\u011fin, cahilli\u011fin, zalimli\u011fin, ussal yozla\u015fman\u0131n birikimi ile ayn\u0131 anda olur.” (Marks, Kapital, s. 671.) [18*]
Kapitalist \u00fcretim bi\u00e7iminden \u00fcr\u00fcnlerin bir ba\u015fka b\u00f6l\u00fc\u015f\u00fcm\u00fcn\u00fc beklemeye gelince bu, bir bataryan\u0131n elektrotlar\u0131ndan, bataryaya ba\u011fl\u0131 olduklar\u0131 halde, suyu ayr\u0131\u015ft\u0131rmamalar\u0131n\u0131 ve pozitif kutupta oksijeni, negatif kutupta da hidrojeni a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131karmamalar\u0131n\u0131 istemek gibi bir \u015fey olur.
Modern makineli \u00fcretimin en ileri dereceye g\u00f6t\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f yetkinle\u015fme an\u0131kl\u0131\u011f\u0131n\u0131n, toplumdaki \u00fcretim anar\u015fisi etkisiyle, tek ba\u015f\u0131na al\u0131nmi\u015f sanayici kapitalist i\u00e7in, onun makineli \u00fcretimini durmadan iyile\u015ftirmeye, \u00fcretim g\u00fcc\u00fcn\u00fc durmadan art\u0131rmaya zorlayarak, nas\u0131l buyurucu, bir yasa durumuna d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc g\u00f6rd\u00fck. \u00dcretim alan\u0131n\u0131 b\u00fcy\u00fctme yal\u0131n edimsel (sayfa: 393) olana\u011fi da, onun i\u00e7in bir o denli buyurucu bir ba\u015fka yasa durumuna d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcr. Gazlar\u0131n geni\u015fleme g\u00fcc\u00fcn\u00fcn, yan\u0131nda ger\u00e7ek bir \u00e7ocuk oyunu kald\u0131\u011f\u0131 b\u00fcy\u00fck sanayinin a\u015f\u0131r\u0131 geni\u015fleme g\u00fcc\u00fc, \u015fimdi kendini bize, t\u00fcm kar\u015f\u0131-bas\u0131nca bo\u015f veren nitel ve nicel bir geni\u015fleme gereksinmesi olarak g\u00f6sterir. Kar\u015f\u0131-bas\u0131n\u00e7 t\u00fcketim, \u00e7\u0131kak, b\u00fcy\u00fck sanayi \u00fcr\u00fcnleri i\u00e7in pazarlar taraf\u0131ndan olu\u015fturulur. Ama pazarlar\u0131n gerek geni\u015fli\u011fine, gerek derinli\u011fine yay\u0131lma olana\u011f\u0131, ilkin etkisi \u00e7ok daha az etkili olan bamba\u015fka yasalar taraf\u0131ndan y\u00f6netilir. Pazarlar\u0131n geni\u015fIemesi, \u00fcretimin geni\u015flemesi ile birlikte gidemez. \u00c7arp\u0131\u015fma ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz olur ve bu \u00e7arp\u0131\u015fma, kapitalist \u00fcretim bi\u00e7iminin kendini par\u00e7alamad\u0131\u011f\u0131 s\u00fcrece bir \u00e7\u00f6z\u00fcm yaratamayaca\u011f\u0131 i\u00e7in, devirli duruma gelir. Kapitalist \u00fcretim yeni bir “k\u0131s\u0131r d\u00f6ng\u00fc” do\u011furur.
Ger\u00e7ekten, ilk genel bunal\u0131m\u0131n patlak verdi\u011fi tarih olan 1825 y\u0131l\u0131ndan bu yana, sanayi ve ticaret d\u00fcnyas\u0131n\u0131n t\u00fcm\u00fc, uygar halklar ve onlar\u0131n az ya da \u00e7ok barbar uydular\u0131 toplulu\u011funun \u00fcretim ve de\u011fi\u015fimi, her on y\u0131l dolaylar\u0131nda bir kez \u015firazesinden \u00e7\u0131kar. Ticaret durur, pazarlar t\u0131kanm\u0131\u015ft\u0131r, \u00fcr\u00fcnler s\u00fcr\u00fcms\u00fcz olduklan \u00f6l\u00e7\u00fcde y\u0131\u011f\u0131l\u0131p kal\u0131r, pe\u015fin para g\u00f6r\u00fcnmez olur, kredi ortadan \u00e7ekilir, fabrikalar kapan\u0131r, emek\u00e7i y\u0131\u011f\u0131nlar fazla ge\u00e7im gereci \u00fcretmi\u015f olmaktan \u00f6t\u00fcr\u00fc ge\u00e7im gere\u00e7lerinden yoksun kal\u0131rlar, batk\u0131lar batk\u0131lar\u0131, zoraki sat\u0131\u015fIar zoraki sat\u0131\u015flar\u0131 kovalar. T\u0131kan\u0131kl\u0131k y\u0131llarca s\u00fcrer; \u00fcretiei g\u00fc\u00e7ler ve \u00fcr\u00fcnler, birikmi\u015f meta y\u0131\u011f\u0131nlar\u0131, sonunda de\u011ferlerinin az ya da \u00e7ok alt\u0131nda bir fiyat \u00fczerinden s\u00fcr\u00fclene, \u00fcretim ve de\u011fi\u015fim yava\u015f yava\u015f canlanana de\u011fin, y\u0131\u011f\u0131n halinde israf ve imha edilirler. Yava\u015f yava\u015f gidi\u015f h\u0131zlan\u0131r, t\u0131r\u0131sa d\u00f6ner, s\u0131nai t\u0131r\u0131s d\u00f6rtnal olur ve bu d\u00f6rtnal da sonunda, en tehlikeli atlamalardan sonra kendini yeni ba\u015ftan… \u00e7\u00f6k\u00fcnt\u00fc \u00e7ukurunda bulmak \u00fczere, bir sanayi, ticaret, kredi ve spek\u00fclasyon steeple chase’inde [19*] doludizgine de\u011fin y\u00fckselir. [20*] Ve (sayfa: 394) hep ayn\u0131 yineleme. \u0130\u015fte, 1825’ten bu yana be\u015f kezden az ya\u015famad\u0131\u011f\u0131m\u0131z ve \u015fu anda (1877) alt\u0131nc\u0131 kez olarak ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z durum. Ve bu bunal\u0131mlar\u0131n niteli\u011fi \u00f6ylesine belirgindir ki Fourier, bunlardan birincisini a\u015f\u0131r\u0131 bolluk bunal\u0131m\u0131 olarak nitelendirerek, hepsinin \u00fczerine parmak basm\u0131\u015ft\u0131r.
Bu bunal\u0131mlarda, toplumsal \u00fcretim ile kapitalist sahiplenme aras\u0131ndaki \u00e7eli\u015fkinin tam bir patlamaya vard\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor. Meta dola\u015f\u0131m\u0131 bir anda durmu\u015ftur; dola\u015f\u0131m arac\u0131, para, dola\u015f\u0131ma engel olur; b\u00fct\u00fcn meta \u00fcretimi ve dola\u015f\u0131m\u0131 yasalar\u0131 alt\u00fcst duruma gelir. Ekonomik \u00e7at\u0131\u015fma, doru\u011funa ula\u015f\u0131r. \u00dcretim bi\u00e7imi,de\u011fi\u015fim bi\u00e7imine kar\u015f\u0131 ba\u015fkald\u0131r\u0131r, \u00fcretim bi\u00e7imi i\u00e7in \u00e7ok b\u00fcy\u00fck bir duruma gelmi\u015f bulunan \u00fcretici g\u00fc\u00e7ler, \u00fcretim bi\u00e7imine kar\u015f\u0131 ba\u015fkald\u0131r\u0131rlar.
\u00dcretimin fabrika i\u00e7indeki toplumsal \u00f6rg\u00fctlenmesinin, bu \u00f6rg\u00fctlenme yan\u0131nda ve \u00fcst\u00fcnde varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcren toplumdaki \u00fcretim anar\u015fisi ile ba\u011fda\u015fmaz duruma gelecek derecede geli\u015fmesi olgusu, bunal\u0131mlar s\u0131ras\u0131nda bir\u00e7ok b\u00fcy\u00fck kapitalist ile daha da \u00e7ok k\u00fc\u00e7\u00fck kapitalistin y\u0131k\u0131m\u0131 pahas\u0131na ger\u00e7ekle\u015fen sermayelerin g\u00fc\u00e7l\u00fc yo\u011funla\u015fmas\u0131 arac\u0131yla, kapitalistler i\u00e7in de elle tutulabilir bir duruma gelir. Kapitalist \u00fcretim bi\u00e7imi mekanizmasinin t\u00fcm\u00fc, kendi yaratt\u0131\u011f\u0131 \u00fcretici g\u00fc\u00e7lerin bask\u0131s\u0131 alt\u0131nda i\u015flemez olur. \u00dcretim bi\u00e7imi, art\u0131k b\u00fct\u00fcn bu \u00fcretim ara\u00e7lar\u0131 y\u0131\u011f\u0131n\u0131n\u0131 sermaye durumuna d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcremez; bu ara\u00e7lar i\u015fsiz kal\u0131r ve bu nedenle yedek sanayi ordusu da i\u015fsiz kalacakt\u0131r. \u00dcretim ara\u00e7lar\u0131, ge\u00e7im ara\u00e7lar\u0131, \u00e7al\u0131\u015fmaya haz\u0131r i\u015f\u00e7iler, t\u00fcm \u00fcretim ve genel zenginlik \u00f6\u011feleri, gere\u011finden \u00e7ok durumdad\u0131r. Ama “bolluk, k\u0131tl\u0131k ve sefaletin kayna\u011f\u0131 durumuna gelir” [21*] (Fourier), \u00e7\u00fcnk\u00fc \u00fcretim ve ge\u00e7im ara\u00e7lar\u0131n\u0131n sermaye durumuna d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fcn\u00fc engelleyen \u015fey, bu bollu\u011fun ta kendisidir. \u00c7\u00fcnk\u00fc, kapitalist toplumda \u00fcretim ara\u00e7lar\u0131, daha \u00f6nce sermaye durumuna, insan emek-g\u00fcc\u00fcn\u00fcn s\u00f6m\u00fcr\u00fc arac\u0131 durumuna girmedik\u00e7e, etkinli\u011fe ge\u00e7emezler. \u00dcretim ve ge\u00e7im ara\u00e7lar\u0131 i\u00e7in sermaye niteli\u011fini kazanma zorunlulu\u011fu, bu ara\u00e7lar ile i\u015f\u00e7iler aras\u0131nda korkun\u00e7 bir hayalet gibi dikilir. \u00dcretimin maddesel ve ki\u015fisel (sayfa: 395) kald\u0131ra\u00e7lar\u0131n\u0131n birbirine ba\u011flanmas\u0131n\u0131 yaln\u0131zca bir zorunluluk engeller; \u00fcretim ara\u00e7lar\u0131n\u0131 i\u015flemekten, i\u015f\u00e7ileri \u00e7al\u0131\u015fmak ve ya\u015famaktan, yaln\u0131zca bu zorunluluk al\u0131koyar. Demek ki bir yandan kapitalist \u00fcretim bi\u00e7imi, bu \u00fcretici g\u00fc\u00e7leri y\u00f6netmeye devam etmekteki yeteneksizli\u011fini anlam\u0131\u015f bulunmaktad\u0131r. \u00d6te yandan bu \u00fcretici g\u00fc\u00e7lerin kendileri de, artan bir g\u00fc\u00e7 ile \u00e7eli\u015fkinin ortadan kald\u0131r\u0131lmas\u0131na, sermaye niteliklerinden kurtulmalar\u0131na, toplumsal \u00fcretici g\u00fc\u00e7ler alma niteliklerinin ger\u00e7ek tan\u0131nmas\u0131na g\u00f6t\u00fcrmektedirler.
\u0130\u015fte g\u00fc\u00e7l\u00fc bir geli\u015fme i\u00e7inde bulunan \u00fcretici g\u00fc\u00e7lerin sermaye olma niteliklerine kar\u015f\u0131 bu g\u00fc\u00e7l\u00fc tepkileri, toplumsal niteliklerini kabul etmekte i\u00e7inde bulunulan bu b\u00fcy\u00fcyen zorunluluktur ki kapitalistler s\u0131n\u0131f\u0131n\u0131n kendisini, onlara gitgide, hi\u00e7 de\u011filse kapitalist ili\u015fki i\u00e7inde olanakl\u0131 oldu\u011fu \u00f6l\u00e7\u00fcde, toplumsal \u00fcretici g\u00fc\u00e7ler olarak davranmaya zorlar. Sanayinin canlanma d\u00f6nemi, b\u00fcy\u00fck \u00fcretim ara\u00e7lar\u0131 y\u0131\u011f\u0131n\u0131n\u0131, kredinin s\u0131n\u0131rs\u0131z \u015fi\u015fkinli\u011fi ile oldu\u011fu denli, \u00e7\u00f6k\u00fc\u015f\u00fcn kendisi ve b\u00fcy\u00fck kapitalist kurumlar\u0131n y\u0131k\u0131l\u0131\u015f\u0131 ile de toplumsalla\u015fman\u0131n, o \u00e7e\u015fitli hisse senetli \u015firket t\u00fcrlerinde kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kan bi\u00e7imine g\u00f6t\u00fcr\u00fcr. Bu \u00fcretim ve ula\u015ft\u0131rma ara\u00e7lar\u0131ndan \u00e7o\u011fu, daha ilk anda, demiryollar\u0131 gibi \u00f6ylesine b\u00fcy\u00fckt\u00fcrler ki b\u00fct\u00fcn \u00f6teki kapitalist i\u015fletme bi\u00e7imlerini d\u0131\u015ftalarlar. Ama geli\u015fmenin belli bir derecesinde, bu bi\u00e7im art\u0131k yetmez; bir tek ve ayn\u0131 sanayi kolunun b\u00fcy\u00fck ulusal \u00fcreticileri, \u00fcretimin d\u00fczenlenmesi ere\u011fine sahip bir birlik olan “tr\u00f6st” bi\u00e7iminde birle\u015firler; \u00fcretilecek toplam niceli\u011fi belirler, bunu aralar\u0131nda da\u011f\u0131t\u0131r ve b\u00f6ylece \u00f6nceden saptanm\u0131\u015f sat\u0131\u015f fiyat\u0131n\u0131 zorla elde ederler. Ama bu tr\u00f6stler i\u015flerin k\u00f6t\u00fc gitmeye ba\u015flamas\u0131n\u0131n ilk d\u00f6neminde da\u011f\u0131ld\u0131klar\u0131ndan, bununla daha da yo\u011fun bir toplumsalla\u015fmaya g\u00f6t\u00fcr\u00fcrler: T\u00fcm sanayi kolu, tek bir b\u00fcy\u00fck hisse senetli \u015firket durumuna d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcr, i\u00e7 rekabet yerini bu tek \u015firketin tekeline b\u0131rak\u0131r; 48 b\u00fcy\u00fck fabrikan\u0131n hepsinin birle\u015fmesinden sonra, \u015fimdi 120 milyon markl\u0131k bir sermaye ile tek elden y\u00f6netilen bir tek \u015firketin elinde bulunan \u0130ngiliz alkali \u00fcretiminde, daha 1890’da bu i\u015f b\u00f6yle olmu\u015ftur. (sayfa: 396)
Tr\u00f6stlerde serbest rekabet, tekel durumuna d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcr, kapitalist toplumun plans\u0131z \u00fcretimi, yaklayan sosyalist toplumun planl\u0131 \u00fcretimi kar\u015f\u0131s\u0131nda teslim bayra\u011f\u0131n\u0131 \u00e7eker. \u0130lk anda, ku\u015fkusuz kapitalistler yarar\u0131na. Ama burada s\u00f6m\u00fcr\u00fc \u00f6yle elle tutulur bir duruma gelir ki y\u0131k\u0131lmas\u0131 gerekir. Tr\u00f6stler taraf\u0131ndan y\u00f6netilen bir \u00fcretime, b\u00fct\u00fcn\u00fcn k\u00fc\u00e7\u00fck bir kupon biriktiricileri taraf\u0131ndan bu derece utanmazcas\u0131na s\u00f6m\u00fcr\u00fclmesine katlanacak bir halk yoktur.
Ne olursa olsun, tr\u00f6stlerle ya da tr\u00f6stlersiz, sonunda kapitalist toplumun resmi temsilcisinin, devletin, \u00fcretimin y\u00f6netimini eline almas\u0131 gerekir. [22*]
E\u011fer bunal\u0131mlar, burjuvazinin modern \u00fcretici g\u00fc\u00e7leri y\u00f6netmedeki yeteneksizli\u011fini ortaya \u00e7\u0131karm\u0131\u015f bulunuyorsa, (sayfa: 397) b\u00fcy\u00fck \u00fcretim ve ula\u015ft\u0131rma \u00f6rgenliklerinin hisse senetli \u015firketler ve devlet m\u00fclkleri durumuna d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fc de bu erek i\u00e7in burjuvaziden ne denli kolay vazge\u00e7ilebilinece\u011fini g\u00f6sterir. Kapitalistin t\u00fcm toplumsal i\u015flevleri \u015fimdi \u00fccretli g\u00f6revliler taraf\u0131ndan sa\u011flan\u0131r. Art\u0131k kapitalistin gelirleri cebe indirmek, kuponlar\u0131 kesmek ve \u00e7e\u015fitli kapitalistlerin kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 olarak birbirlerinin sermayelerini kapt\u0131\u011f\u0131 borsada oynamak etkinli\u011fi d\u0131\u015f\u0131nda, hi\u00e7bir toplumsal etkinli\u011fi yoktur. \u0130\u015fe i\u015f\u00e7ilerin aya\u011f\u0131n\u0131 kayd\u0131rmakla ba\u015flam\u0131\u015f bulunan kapitalist \u00fcretim bi\u00e7imi, \u015fimdi kapitalistlerin aya\u011f\u0131n\u0131 kayd\u0131r\u0131r ve t\u0131pk\u0131 i\u015f\u00e7iler gibi onlar\u0131 da daha \u015fimdiden yedek sanayi ordusu i\u00e7ine de\u011filse bile, gereksiz n\u00fcfus i\u00e7ine atar.
Ama ne hisse senetli \u015firketler durumuna d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm, ne de devlet m\u00fclkiyeti durumuna d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm, \u00fcretici g\u00fc\u00e7lerin sermaye niteli\u011fini ortadan kald\u0131r\u0131r. Hisse senetli \u015firketler bak\u0131m\u0131ndan bu durum a\u00e7\u0131kt\u0131r. Ve modern devlet de, burjuva toplumunun, kapitalist \u00fcretim bi\u00e7iminin genel d\u0131\u015f ko\u015fullar\u0131n\u0131, i\u015f\u00e7ilerden oldu\u011fu kadar tek tek kapitalistlerden de gelen sald\u0131r\u0131lara kar\u015f\u0131 korumak i\u00e7in kurdu\u011fu \u00f6rg\u00fctten ba\u015fka bir \u015fey de\u011fildir. Modern devlet, bi\u00e7imi ne olursa olsun, esas olarak kapitalist bir makinedir: kapitalistlerin devleti, d\u00fc\u015f\u00fcncedeki kolektif kapitalist. \u00dcretici g\u00fc\u00e7leri ne kadar \u00e7ok kendi m\u00fclkiyetine ge\u00e7irirse, o kadar \u00e7ok ger\u00e7ek kolektif kapitalist durumuna gelir, yurtta\u015flar\u0131 o kadar \u00e7ok s\u00f6m\u00fcr\u00fcr. Kapitalist ili\u015fki ortadan kald\u0131r\u0131lmam\u0131\u015f, tersine doru\u011funa g\u00f6t\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. Ama bu doru\u011fa vard\u0131ktan sonra, tersine d\u00f6ner. \u00dcretici g\u00fc\u00e7ler \u00fczerindeki devlet m\u00fclkiyeti, \u00e7at\u0131\u015fman\u0131n \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fc de\u011fildir, ama bi\u00e7imsel \u00e7areyi, \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fc yakalama bi\u00e7imini i\u00e7inde saklar.
Bu \u00e7\u00f6z\u00fcm, ancak, modern \u00fcretici g\u00fc\u00e7lerin toplumsal \u00f6zl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn ger\u00e7ekten kabul edilmesine, bunun sonucu \u00fcretim, temell\u00fck ve de\u011fi\u015fim bi\u00e7iminin, \u00fcretim ara\u00e7lar\u0131n\u0131n toplumsal niteli\u011fi ile uyum durumuna getirilmesine dayanabilir. Ve bu da, ancak, toplum kendi y\u00f6netiminden ba\u015fka her y\u00f6ntem i\u00e7in \u00e7ok b\u00fcy\u00fck bir duruma gelmi\u015f bulunan \u00fcretici g\u00fc\u00e7lere a\u00e7\u0131k\u00e7a ve i\u00e7tenlikle elkoydu\u011fu zaman olabilir. B\u00f6ylelikle, \u00fcreticiler, \u00fcretim ara\u00e7lar\u0131 ve \u00fcr\u00fcnlerin bug\u00fcn \u00fcreticilere (sayfa: 398) kar\u015f\u0131 d\u00f6nen, \u00fcretim ve de\u011fi\u015fim bi\u00e7imini devirli olarak par\u00e7alayan, ve zor ve y\u0131k\u0131m i\u00e7inde, kendini ancak k\u00f6r\u00fck\u00f6r\u00fcne etkide bulunan bir do\u011fa yasas\u0131 gibi kabul ettiren toplumsal niteli\u011fini, tam bir bilin\u00e7le \u00fcste \u00e7\u0131kar\u0131rlar; bunun sonucu, kar\u0131\u015f\u0131kl\u0131k ve devirli \u00e7\u00f6k\u00fc\u015f nedeni olan bu toplumsal nitelik, b\u00f6yle olmaktan \u00e7\u0131karak, \u00fcretimin t\u00fcm kald\u0131ra\u00e7lar\u0131ndan en g\u00fc\u00e7l\u00fcs\u00fc durumuna d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcr.
Toplumsal olarak etkide bulunan g\u00fc\u00e7ler, t\u0131pk\u0131 do\u011fa g\u00fc\u00e7leri gibi etkide bulunurlar: onlar\u0131 tan\u0131mad\u0131\u011f\u0131m\u0131z ve hesaba katmad\u0131\u011f\u0131m\u0131z s\u00fcrece, k\u00f6r, zorlu, y\u0131k\u0131c\u0131 g\u00fc\u00e7ler olarak. Ama bir kez onlar\u0131 tan\u0131d\u0131ktan, etkinlik, y\u00f6n, ve etkilerini bir kez kavrad\u0131ktan sonra, onlar\u0131 gitgide kendi irademize ba\u011flamak, ve onlar sayesinde ereklerimize eri\u015fmek sadece bize ba\u011fl\u0131d\u0131r. Ve bu, bug\u00fcnk\u00fc \u00e7ok b\u00fcy\u00fck \u00fcretici g\u00fc\u00e7ler konusunda, \u00f6zellikle b\u00f6yledir. Biz, bu g\u00fc\u00e7lerin, \u00f6zl\u00fck (mahiyet) ve niteliklerini anlamak istememekte direndi\u011fimiz s\u00fcrece \u2014ve kapitalist \u00fcretim bi\u00e7imi ve onun savunucular\u0131, i\u015fte bu anlay\u0131\u015fa kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131karlar\u2014-, bu g\u00fc\u00e7ler, ayr\u0131nt\u0131l\u0131 bir bi\u00e7imde a\u00e7\u0131klam\u0131\u015f bulundu\u011fumuz gibi, bize kar\u015f\u0131, t\u00fcm etkilerini g\u00f6sterir, bizi egemenlikleri alt\u0131na al\u0131rlar. Ama \u00f6zl\u00fckleri i\u00e7inde bir kez kavrand\u0131ktan sonra, birle\u015fmi\u015f \u00fcreticilerin elinde, \u015feytan ruhlu efendiler durumundan uysal hizmetk\u00e2rlar durumuna d\u00f6n\u00fc\u015febilirler. Bu, f\u0131rt\u0131na \u015fim\u015fe\u011findeki elektri\u011fin y\u0131k\u0131c\u0131 g\u00fcc\u00fc ile telgraf ve elektrik ark\u0131n\u0131n evcille\u015ftirilmi\u015f elektri\u011fi aras\u0131nda varolan farkl\u0131l\u0131kt\u0131r, yang\u0131n ile insan hizmetinde kullan\u0131lan ate\u015f aras\u0131ndaki farkl\u0131l\u0131kt\u0131r. Bug\u00fcnk\u00fc \u00fcretici g\u00fc\u00e7leri, ayn\u0131 bi\u00e7imde, sonunda onlar\u0131n \u00f6zl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc tan\u0131d\u0131ktan sonra kullan\u0131nca, \u00fcretimdeki toplumsal anar\u015fi yerine, \u00fcretimin, toplulu\u011fun oldu\u011fu gibi her bireyin de gereksinmelerine g\u00f6re toplumsal olarak planlanm\u0131\u015f bir d\u00fczenlenmesinin ge\u00e7ti\u011fi g\u00f6r\u00fcl\u00fcr; b\u00f6ylece, \u00fcr\u00fcn\u00fcn \u00f6nce \u00fcreticiyi, sonra temell\u00fck\u00e7\u00fcy\u00fc egemenli\u011fi alt\u0131na ald\u0131\u011f\u0131 kapitalist temell\u00fck bi\u00e7imi yerine, \u00fcr\u00fcnlerin, modern \u00fcretim ara\u00e7lar\u0131n\u0131n \u00f6zl\u00fc\u011f\u00fcne dayanan temell\u00fck bi\u00e7imi ge\u00e7er: bir yandan \u00fcretimi s\u00fcrd\u00fcrme ve geli\u015ftirme arac\u0131 olarak dolays\u0131z toplumsal temell\u00fck, \u00f6te yandan ya\u015fama ve zevk alma arac\u0131 olarak dolays\u0131z bireysel sahiplenme. (sayfa: 399)
Kapitalist \u00fcretim bi\u00e7imi, n\u00fcfusun b\u00fcy\u00fck k\u0131sm\u0131n\u0131 gitgide proleter durumuna d\u00fc\u015f\u00fcr\u00fcrken, yok olma tehdidi alt\u0131nda, bu devrimi ger\u00e7ekle\u015ftirme zorunda bulunan g\u00fcc\u00fc yarat\u0131r. Toplumsalla\u015fm\u0131\u015f b\u00fcy\u00fck \u00fcretim ara\u00e7lar\u0131n\u0131n gitgide devlet m\u00fclkiyeti durumuna d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fcne g\u00f6t\u00fcrerek, bu devrimi ger\u00e7ekle\u015ftirmek i\u00e7in izlenecek yolu kendi g\u00f6sterir. Proletarya, devlet iktidar\u0131n\u0131 ele ge\u00e7irir ve \u00fcretim ara\u00e7lar\u0131n\u0131 \u00f6nce devlet m\u00fclkiyeti durumuna d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fcr. Ama, bunu yapmakla, proletarya olarak kendi kendini ortadan kald\u0131r\u0131r, b\u00fct\u00fcn s\u0131n\u0131f farkl\u0131l\u0131klar\u0131 ile s\u0131n\u0131f kar\u015f\u0131tl\u0131klar\u0131n\u0131, ve ayn\u0131 bi\u00e7imde, devlet olarak devleti de ortadan kald\u0131r\u0131r. S\u0131n\u0131f kar\u015f\u0131tl\u0131klar\u0131 i\u00e7inde evrimlenen daha \u00f6nceki toplumun devlete, yani, her durumda, s\u00f6m\u00fcr\u00fcc\u00fc s\u0131n\u0131f\u0131n kendi d\u0131\u015f ko\u015fullar\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrmek, \u00f6yleyse \u00f6zellikle s\u00f6m\u00fcr\u00fclen s\u0131n\u0131f\u0131 varolan \u00fcretim bi\u00e7imi (k\u00f6lelik, toprak k\u00f6leli\u011fi, \u00fccretlilik) taraf\u0131ndan verilmi\u015f bask\u0131 ko\u015fullar\u0131 i\u00e7inde tutmak i\u00e7in kurdu\u011fu bir \u00f6rg\u00fcte gereksinmesi vard\u0131. Devlet, t\u00fcm toplumun resmi temsilcisi, onun g\u00f6zle g\u00f6r\u00fcl\u00fcr bir kurul bi\u00e7imindeki bire\u015fimi idi, ama bu, t\u00fcm toplumu, zaman\u0131 i\u00e7in, kendi ba\u015f\u0131n\u0131 temsil eden s\u0131n\u0131f\u0131n devleti oldu\u011fu \u00f6l\u00e7\u00fcde b\u00f6yle idi: \u0130lk\u00e7a\u011fda, k\u00f6le sahibi yurtta\u015flar\u0131n; orta\u00e7a\u011fda, feodal soylulu\u011fun; \u00e7a\u011f\u0131m\u0131zda, burjuvazinin devleti. Sonunda ger\u00e7ekten t\u00fcm toplumun temsilcisi durumuna geldi\u011fi zaman, kendi kendini gereksiz k\u0131lar. Bask\u0131 alt\u0131nda tutulacak hi\u00e7 bir toplumsal s\u0131n\u0131f kalmay\u0131nca; s\u0131n\u0131f egemenli\u011fi ve \u00fcretimdeki g\u00fcncel anar\u015fi \u00fczerine kurulu bireysel ya\u015fama sava\u015f\u0131m\u0131 ile birlikte, bunlardan do\u011fan \u00e7at\u0131\u015fma ve a\u015f\u0131r\u0131l\u0131klar da ortadan kalk\u0131nca, art\u0131k bask\u0131 alt\u0131nda tutulacak hi\u00e7 bir \u015fey yok demektir ve \u00f6zel bir bask\u0131 iktidar\u0131, bir devlet, zorunlu olmaktan \u00e7\u0131kar. Devletin ger\u00e7ekten t\u00fcm toplumun temsilcisi olarak g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc ilk eylem -\u00fcretim ara\u00e7lar\u0131na toplum ad\u0131na elkonmas\u0131-, ayn\u0131 zamanda onun devlete \u00f6zg\u00fc son eylemidir de. Devlet iktidar\u0131n\u0131n toplumsal ili\u015fkilere m\u00fcdahalesi, bir alandan sonra bir ba\u015fkas\u0131nda gereksiz duruma gelir ve sonra kendili\u011finden uykuya dalar. Ki\u015filerin h\u00fck\u00fcmeti (gouvernement), yerini, \u015feylerin idaresi (administration) ve \u00fcretim i\u015flemlerinin y\u00f6netimine (direktion) b\u0131rak\u0131r. Devlet “ilga” edilemez, s\u00f6ner. “\u00d6zg\u00fcr halk (sayfa: 400) devleti” [23*] \u00fczerindeki kof t\u00fcmcenin, ajitasyon arac\u0131 olarak ge\u00e7ici do\u011frulu\u011fu bak\u0131m\u0131ndan oldu\u011fu kadar, bilimsel fikir olarak kesin yetersizli\u011fi bak\u0131m\u0131ndan da de\u011ferlendirilmesini i\u015fte bu sa\u011flar, – bunun gibi, anar\u015fist denilen kimselerin, devletin bug\u00fcnden yar\u0131na ortadan kald\u0131r\u0131lmas\u0131 (ilga edilmesi) yolundaki istemlerinin de\u011ferlendirilmesini de.
Kapitalist \u00fcretim bi\u00e7iminin tarihsel olarak ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131ndan bu yana, t\u00fcm \u00fcretim ara\u00e7lar\u0131na toplum taraf\u0131ndan elkonulmas\u0131, gelecek \u00fclk\u00fcs\u00fc olarak, belli-belirsiz bir bi\u00e7imde, bir\u00e7ok bireyin oldu\u011fu kadar, bir\u00e7ok tarikat\u0131n (secte) g\u00f6zlerinde de, s\u0131k s\u0131k t\u00fctt\u00fc. Ama bu, ancak ger\u00e7ekle\u015fmesinin maddi ko\u015fullar\u0131 bir kez verildikten sonra olanakl\u0131 olabilir, ancak bundan sonra tarihsel bir zorunluluk durumuna gelebilirdi. B\u00fct\u00fcn \u00f6b\u00fcr toplumsal ilerlemeler gibi, bu ilerleme de, s\u0131n\u0131flar\u0131n varl\u0131\u011f\u0131n\u0131n, adalet, e\u015fitlik, vb. ile \u00e7at\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 ger\u00e7e\u011finin kavranmas\u0131 ile, salt bu s\u0131n\u0131flar\u0131n ortadan kald\u0131r\u0131lmas\u0131 istenci ile de\u011fil, ama baz\u0131 yeni iktisadi ko\u015fullar ile uygulanabilir bir duruma gelir. Toplumun s\u00f6m\u00fcren bir s\u0131n\u0131f\u0131 ile s\u00f6m\u00fcr\u00fclen bir s\u0131n\u0131f, egemen bir s\u0131n\u0131f ile ezilen bir s\u0131n\u0131f bi\u00e7imindeki b\u00f6l\u00fcn\u00fc\u015f\u00fc, \u00fcretimin ge\u00e7mi\u015fteki g\u00fc\u00e7s\u00fcz geli\u015fmesinin zorunlu bir sonucu idi. Toplam toplumsal emek, ancak herkesin k\u0131t\u0131 k\u0131t\u0131na ya\u015famas\u0131 i\u00e7in zorunlu olan\u0131 \u00e7ok az a\u015fan bir verim sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 s\u00fcrece, yani emek, toplum \u00fcyelerinin b\u00fcy\u00fck \u00e7o\u011funlu\u011funun b\u00fct\u00fcn ya da hemen hemen b\u00fct\u00fcn zaman\u0131n\u0131 gerektirdi\u011fi s\u00fcrece, toplum, zorunlu olarak, s\u0131n\u0131flara b\u00f6l\u00fcn\u00fcr. Salt emek angaryas\u0131na adanm\u0131\u015f bu b\u00fcy\u00fck \u00e7o\u011funluk yan\u0131nda, toplumun: eme\u011fin y\u00f6netimi, siyasal i\u015fler, adalet, bilim, g\u00fczel sanatlar vb. ortak i\u015flerini \u00fczerine alan, do\u011frudan do\u011fruya \u00fcretken emekten kurtulmu\u015f bir s\u0131n\u0131f olu\u015fur. \u00d6yleyse, s\u0131n\u0131flar bi\u00e7iminde b\u00f6l\u00fcnmenin temelinde i\u015fb\u00f6l\u00fcm\u00fc yasas\u0131 yatar. Ama bunun b\u00f6yle olmas\u0131, s\u0131n\u0131flar bi\u00e7imindeki bu b\u00f6l\u00fcnmenin zor ve h\u0131rs\u0131zl\u0131k, kurnazl\u0131k ve hile arac\u0131yla ger\u00e7ekle\u015fmesini de, ve egemen s\u0131n\u0131f\u0131n, bir kez yerini yer ettikten sonra, \u00e7al\u0131\u015fan s\u0131n\u0131f zarar\u0131na egemenli\u011fini sa\u011flamla\u015ft\u0131rmak ve toplumsal y\u00f6netimi (sayfa: 401) y\u0131\u011f\u0131nlar\u0131n s\u00f6m\u00fcr\u00fcs\u00fc haline d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrmekten geri kalmamas\u0131n\u0131 da engellemez.
Ama, e\u011fer buna g\u00f6re, s\u0131n\u0131flara b\u00f6l\u00fcnmenin belli bir tarihsel me\u015fruiyeti varsa, o bu me\u015fruiyete, ancak belli bir zaman i\u00e7in, ancak belli toplumsal ko\u015fullar i\u00e7inde sahiptir. S\u0131n\u0131flar bi\u00e7iminde b\u00f6l\u00fcnme, \u00fcretimin yetersizli\u011fine dayan\u0131yordu; modern \u00fcretici g\u00fc\u00e7lerin tam bir geli\u015fmesi ile silinip s\u00fcp\u00fcr\u00fclecektir. Ve ger\u00e7ekten, toplumsal s\u0131n\u0131flar\u0131n ortadan kald\u0131r\u0131lmas\u0131, sadece \u015fu ya da bu belirli egemen s\u0131n\u0131f\u0131n de\u011fil, ama genel olarak bir s\u0131n\u0131f\u0131n varl\u0131\u011f\u0131n\u0131n, \u00f6yleyse s\u0131n\u0131flar ayr\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n ta kendisinin bir anachronisme, bir \u00e7a\u011fd\u0131\u015f\u0131l\u0131k durumuna geldi\u011fi tarihsel bir geli\u015fme derecesini \u00f6ngerektirir. Yani \u00fcretimin geli\u015fmesinde, \u00fcretim ara\u00e7lar\u0131 ve \u00fcr\u00fcnlerin, ve bunun sonucu, siyasal egemenlik, k\u00fclt\u00fcr tekeli ve entellekt\u00fcel y\u00f6netimin \u00f6zel bir toplumsal s\u0131n\u0131f taraf\u0131ndan temell\u00fck\u00fcn\u00fcn, sadece bir gereksizlik durumuna de\u011fil, ama iktisadi, siyasal ve entellekt\u00fcel a\u00e7\u0131dan, bir geli\u015fme engeli durumuna da geldi\u011fi bir y\u00fckseklik derecesini \u00f6ngerektirir: \u015fimdi bu noktaya ula\u015f\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. E\u011fer burjuvazinin siyasal ve entellekt\u00fcel ifl\u00e2s\u0131 art\u0131k kendisi i\u00e7in bile \u00f6yle s\u0131r olmaktan \u00e7\u0131km\u0131\u015fsa, iktisadi ifl\u00e2s\u0131, her on y\u0131lda bir d\u00fczenli olarak yinelenir. Her toplumda, toplum, kullan\u0131lmaz durumda bulunan kendi \u00f6z \u00fcretici g\u00fc\u00e7leri ile kendi \u00f6z \u00fcr\u00fcnlerinin y\u00fck\u00fc alt\u0131nda bo\u011fulur, ve \u015fu sa\u00e7ma \u00e7eli\u015fki kar\u015f\u0131s\u0131nda \u00e7aresiz kal\u0131r: \u00fcreticilerin t\u00fcketecek hi\u00e7 bir \u015feyleri yoktur, \u00e7\u00fcnk\u00fc t\u00fcketiciler eksiktir. \u00dcretim ara\u00e7lar\u0131n\u0131n geni\u015fleme g\u00fcc\u00fc, kapitalist \u00fcretim bi\u00e7iminin kendisine vurdu\u011fu zincirleri par\u00e7alar. Onun bu zincirlerden kurtulu\u015fu, \u00fcretici g\u00fc\u00e7lerin, durmadan daha h\u0131zl\u0131 bir d\u00fczenle artan kesintisiz bir geli\u015fmesi, ve bunun sonucu, \u00fcretimin kendisinin pratik olarak s\u0131n\u0131rs\u0131z bir art\u0131\u015f\u0131 i\u00e7in gerekli tek ko\u015fuldur. Hepsi bu kadar de\u011fil. \u00dcretim ara\u00e7lar\u0131n\u0131n toplumsal temell\u00fck\u00fc, sadece \u00fcretim \u00fczerinde \u015fimdi varolan yapay yasa\u011f\u0131 de\u011fil, ama \u00fcretici g\u00fc\u00e7lerin ve \u00fcr\u00fcnlerin, bug\u00fcn \u00fcretimin ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz sonu\u00e7lar\u0131 olan ve bunal\u0131mlarda son kertesine ula\u015fan israf ve y\u0131k\u0131m\u0131n\u0131 da ortadan k\u0131ld\u0131r\u0131r. Ayr\u0131ca, bug\u00fcn egemen olan s\u0131n\u0131flar\u0131n ve onlar\u0131n siyasal temsilcilerinin l\u00fcks\u00fc (sayfa: 402) taraf\u0131ndan ger\u00e7ekle\u015ftirilen budalaca savurganl\u0131\u011f\u0131 ortadan k\u0131ld\u0131rarak, bir \u00fcretim ara\u00e7lar\u0131 ve \u00fcr\u00fcnlerin y\u0131\u011f\u0131n\u0131n\u0131 topluluk yarar\u0131na \u00f6zg\u00fcr b\u0131rak\u0131r. Toplumsal \u00fcretim ara\u00e7lar\u0131yla, toplumun b\u00fct\u00fcn \u00fcyelerine sadece maddi bak\u0131mdan adamak\u0131ll\u0131 yeterli ve g\u00fcn g\u00fcnden zenginle\u015fen bir ya\u015fam de\u011fil, ama onlara fizik ve entellekt\u00fcel yeteneklerinin tam bir \u00f6zg\u00fcr geli\u015fim ve kullan\u0131m\u0131n\u0131 da g\u00fcvence alt\u0131na alan bir ya\u015fam sa\u011flama olana\u011f\u0131, bug\u00fcn ilk kez olarak var, ama var. [24*]
\u00dcretim ara\u00e7lar\u0131na, toplum taraf\u0131ndan elkonulmas\u0131 ile, meta \u00fcretimi, ve bunun sonucu, \u00fcr\u00fcn\u00fcn \u00fcretici \u00fczerindeki egemenli\u011fi ortadan kalkar. Toplumsal \u00fcretim i\u00e7indeki anar\u015fi yerine, bilin\u00e7li, planl\u0131 \u00f6rg\u00fct ge\u00e7er. Bireysel ya\u015fama sava\u015f\u0131m\u0131 son bulur. B\u00f6ylece, ilk kez olarak, insan, belli bir alanda, hayvanlar \u00e2leminden kesinlikle ayr\u0131l\u0131r, hayvansal ya\u015fama ko\u015fullar\u0131ndan, ger\u00e7ekten insanca ya\u015fama ko\u015fullar\u0131na ge\u00e7er. \u0130nsan\u0131 \u00e7evreleyen, \u015fimdiye kadar insan\u0131 egemenli\u011fi alt\u0131nda tutan ya\u015fama ko\u015fullar\u0131 alan\u0131, \u015fimdi, kendi \u00f6z toplum ya\u015famlar\u0131n\u0131n efendileri olduklar\u0131 i\u00e7in ve kendi \u00f6z toplum ya\u015famlar\u0131n\u0131n efendileri niteli\u011fi ile, ilk kez olarak, do\u011fan\u0131n ger\u00e7ek ve bilin\u00e7li efendileri durumuna gelen insanlar\u0131n egemenli\u011fi ve denetimi alt\u0131na ge\u00e7er. Kendi \u00f6z toplumsal pratiklerinin, \u015fimdiye de\u011fin, kar\u015f\u0131lar\u0131nda do\u011fal, yabanc\u0131 ve egemenlik alt\u0131na al\u0131c\u0131 yasalar\u0131 olarak dikilen yasalar\u0131, bundan b\u00f6yle insanlar taraf\u0131ndan tam bir bilin\u00e7le uygulanan ve bu yoldan egemenlik alt\u0131na al\u0131nm\u0131\u015f yasalard\u0131r. \u0130nsanlara \u00f6zg\u00fc bir \u015fey olan, ve \u015fimdiye kadar kar\u015f\u0131lar\u0131nda do\u011fa ve tarih taraf\u0131ndan ihsan edilmi\u015f bir \u015fey olarak dikilen toplum durumunda ya\u015fama, \u015fimdi onlar\u0131n ger\u00e7ek ve \u00f6zg\u00fcr eylemleri durumuna gelir. \u015eimdiye de\u011fin tarihsel egemenlik alt\u0131nda tutan yabanc\u0131, nesnel g\u00fc\u00e7ler, (sayfa: 403) insanlar\u0131n denetimi alt\u0131na girer. \u0130nsanlar, i\u015fte ancak bu andan ba\u015flayarak kendi tarihlerini tam bir bilin\u00e7le kendileri yapacak; onlar taraf\u0131ndan harekete getirilen toplumsal nedenler, a\u011f\u0131r basan bir bi\u00e7imde ve durmadan artan bir \u00f6l\u00e7\u00fcde, i\u015fte ancak bu andan ba\u015flayarak onlar taraf\u0131ndan istenen sonu\u00e7lar\u0131 vereceklerdir. \u0130nsanl\u0131\u011f\u0131n, zorunluluk d\u00fcnyas\u0131ndan \u00f6zg\u00fcrl\u00fck d\u00fcnyas\u0131na s\u0131\u00e7ray\u0131\u015f\u0131d\u0131r bu.
Sonuca ba\u011flamak i\u00e7in, ayr\u0131nt\u0131l\u0131 a\u00e7\u0131klamam\u0131z\u0131n gidi\u015fini k\u0131saca \u00f6zetleyelim:
I. Orta\u00e7a\u011f Toplumu. \u2014 K\u00fc\u00e7\u00fck bireysel \u00fcretim. Bireysel kullan\u0131ma uyarlanm\u0131\u015f, bundan \u00f6t\u00fcr\u00fc ilkel bir a\u011f\u0131rl\u0131kta, baya\u011f\u0131, az etkili \u00fcretim ara\u00e7lar\u0131. Ya \u00fcreticinin, ya da feodal beyinin do\u011frudan t\u00fcketimi i\u00e7in \u00fcretim. Sadece bu t\u00fcketim \u00fczerinden bir \u00fcretim fazlas\u0131na rastland\u0131\u011f\u0131 yerde, bu fazla (art\u0131) sat\u0131\u015fa sunulur ve de\u011fi\u015fime girer: sadece do\u011fu\u015f durumunda meta \u00fcretimi ama bu \u00fcretim daha \u015fimdiden toplumsal \u00fcretimdeki anar\u015fiyi tohum durumunda i\u00e7erir.
II. Kapitalist Devrim. \u2014 Sanayiin, \u00f6nce yal\u0131n elbirli\u011fi ve man\u00fcfakt\u00fcr arac\u0131yla, d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fc. O zamana de\u011fin da\u011f\u0131n\u0131k bir durumda bulunan \u00fcretim ara\u00e7lar\u0131n\u0131n b\u00fcy\u00fck at\u00f6lyelerde toplanmas\u0131; bunun sonucu bireyin \u00fcretim ara\u00e7lar\u0131n\u0131n toplumsal ara\u00e7lar durumuna d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fc \u2014genellikle de\u011fi\u015fim bi\u00e7imine dokunmayan d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm. Eski temell\u00fck bi\u00e7imleri y\u00fcr\u00fcrl\u00fckte kal\u0131r. Kapitalist ortaya \u00e7\u0131kar: \u00fcretim ara\u00e7lar\u0131n\u0131n sahibi olma niteli\u011fiyle, \u00fcr\u00fcnleri de temell\u00fck eder ve onlar\u0131 meta durumuna getirir. \u00dcretim, toplumsal bir i\u015f haline gelmi\u015ftir; de\u011fi\u015fim ve onunla birlikte temell\u00fck, bireysel eylemler, tekil insan\u0131n eylemleri olarak kal\u0131rlar: toplumsal \u00fcr\u00fcn, bireysel kapitalist taraf\u0131ndan temell\u00fck edilir. Bug\u00fcnk\u00fc toplumun i\u00e7inde devindi\u011fi t\u00fcm \u00e7eli\u015fkilerin kendisinden f\u0131\u015fk\u0131rd\u0131\u011f\u0131 ve b\u00fcy\u00fck sanayiin a\u00e7\u0131k\u00e7a ortaya \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131 temel \u00e7eli\u015fki.
A.\u2014 \u00dcreticinin \u00fcretim ara\u00e7lar\u0131ndan ayr\u0131lmas\u0131. I\u015f\u00e7inin \u00f6m\u00fcrboyu \u00fccretlili\u011fi mahk\u00fcm edilmesi. Proletarya burjuvazi kar\u015f\u0131tl\u0131\u011f\u0131.
B. \u2014 Meta \u00fcretimin y\u00f6neten yasalar\u0131n gitgide daha a\u00e7\u0131k (sayfa: 404) bir bi\u00e7imde kendini g\u00f6stermesi ve artan etkinli\u011fi. Dizginsiz rekabet sava\u015f\u0131m\u0131. Herfabrikadaki toplumsal \u00f6rg\u00fct ile \u00fcretimin b\u00fct\u00fcn\u00fcndeki toplumsal anar\u015fi \u00e7eli\u015fkisi.
C. \u2014 Bir yanda, ma\u015finizmin, rekabet taraf\u0131n dan her fabrikac\u0131 i\u00e7in buyurucu bir yasa durumuna getirilen ve i\u015f\u00e7ilerin durmadan b\u00fcy\u00fcyen bir elenmesinin yerine ge\u00e7en yetkinle\u015fmesi: Yedek sanayi ordusu. \u00d6te yanda, \u00fcretimin s\u0131n\u0131rs\u0131z geli\u015fmesi, gene her fabrikac\u0131 i\u00e7in buyurucu rekabet yasas\u0131. Her iki yanda da, \u00fcretici g\u00fc\u00e7lerin g\u00f6r\u00fclmemi\u015f geli\u015fmesi, arz\u0131n talebi a\u015fmas\u0131, a\u015f\u0131r\u0131-\u00fcretim, pazarlar\u0131n t\u0131kanmas\u0131, her on y\u0131lda bir bunal\u0131mlar, k\u0131s\u0131r d\u00f6ng\u00fc : \u015furada, \u00fcretim ara\u00e7lar\u0131 ve\u00fcr\u00fcn-burada, i\u015fsiz ve ya\u015fama ara\u00e7lar\u0131ndan yoksun i\u015f\u00e7i \u00e7oklu\u011fu; ama \u00fcretim ve toplumsal g\u00f6nencin bu iki \u00e7ark\u0131 birbirine ge\u00e7emez, \u00e7\u00fcnk\u00fc kapitalist \u00fcretim bi\u00e7imi, \u00fcretici g\u00fc\u00e7leri etkili olmaktan, \u00fcr\u00fcnleri de, daha \u00f6nce sermaye durumuna d\u00f6n\u00fc\u015fm\u00fc\u015f bulunmad\u0131k\u00e7a \u2014ki bunu onlar\u0131n bollu\u011fu engeller\u2014, dola\u015f\u0131mdan al\u0131koyar. \u00c7eli\u015fki, sa\u00e7mal\u0131k olarak ye\u011finle\u015fmi\u015ftir: \u00fcretim bi\u00e7imi, de\u011fi\u015fim bi\u00e7imine kar\u015f\u0131 ba\u015fkald\u0131r\u0131r. Burjuvazi, kendi \u00f6z toplumsal \u00fcretici g\u00fc\u00e7lerini daha \u00e7ok y\u00f6netmedeki yetersizli\u011fini g\u00f6rm\u00fc\u015ft\u00fcr.
D. \u2014 \u00dcretici g\u00fc\u00e7lerin, kendini kapitalistlere de kabul ettiren toplumsal niteli\u011finin k\u0131smi tan\u0131nmas\u0131. B\u00fcy\u00fck \u00fcretim ve ula\u015ft\u0131rma \u00f6rgenliklerinin, \u00f6nce hissesenetli \u015firketler, sonra tr\u00f6stler, en sonra da devlet taraf\u0131ndan temell\u00fck\u00fc. Burjuvazi art\u0131k gereksiz bir s\u0131n\u0131f olarak g\u00f6r\u00fcn\u00fcr; onun t\u00fcm toplumsal g\u00f6revleri, \u00fccretli g\u00f6revliler taraf\u0131ndan yerine getirilir.
III. Proleter Devrim. \u2014 \u00c7eli\u015fkilerin \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fc: proletarya, kamu iktidar\u0131n\u0131 ele ge\u00e7irir, ve bu iktidar gere\u011fince, burjuvazinin elinden ka\u00e7an toplumsal \u00fcretim ara\u00e7lar\u0131n\u0131, kamu m\u00fclkiyeti durumuna d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fcr. Bu eylem arac\u0131yla, proletarya, \u00fcretim ara\u00e7lar\u0131n\u0131 daha \u00f6nceki sermaye niteliklerinden kurtar\u0131r, ve onlar\u0131n toplumsal niteliklerine, kendilerini kabul ettirme yolunda tam bir \u00f6zg\u00fcrl\u00fck verir. \u00d6nceden belirlenmi\u015f bir plana g\u00f6re toplumsal bir \u00fcretim, bundan b\u00f6yle olanakl\u0131d\u0131r. (sayfa: 405) \u00dcretimin geli\u015fmesi, \u00e7e\u015fitli toplumsal s\u0131n\u0131flar\u0131n bundan b\u00f6yle varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 bir \u00e7a\u011fd\u0131\u015f\u0131l\u0131k (anachronisme) durumuna getirir. Toplumsal \u00fcretimdeki anar\u015fi ortadan kalkt\u0131\u011f\u0131 \u00f6l\u00e7\u00fcde, devletin siyasal yetkisi (autorite) uykuya dalar. Ensonu, toplumdaki kendi \u00f6z ya\u015fama bi\u00e7imlerinin efendisi olan insanlar, b\u00f6ylece, do\u011fan\u0131n da kendilerinin de \u00f6zg\u00fcr efendisi durumuna gelirler.
Bu, d\u00fcnyay\u0131 kurtarma i\u015finin \u00fcstesinden gelmek: i\u015fte modern proletaryan\u0131n tarihsel g\u00f6revi. Bu i\u015fin tarihsel ko\u015fullar\u0131n\u0131, ve bu yoldan i\u00e7y\u00fcz\u00fcn\u00fc derinli\u011fine irdelemek, ve b\u00f6ylece bug\u00fcn ezilen s\u0131n\u0131f olan bu i\u015fi g\u00f6rmekle g\u00f6revli s\u0131n\u0131fa, kendi \u00f6z i\u015finin ko\u015fullar\u0131 ve i\u00e7y\u00fcz\u00fc \u00fczerine bilin\u00e7 vermek: \u0130\u015fte proleter hareketin teorik ifadesi olan bilimsel sosyalizmin g\u00f6revi. (sayfa: 406)<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"