![](\"images\/stories\/antiduhring.jpg\")
\u00dcRET\u0130MBuraya de\u011fin t\u00fcm okuduklar\u0131ndan sonra okur, bundan \u00f6nceki b\u00f6l\u00fcmde verilmi\u015f bulunan sosyalizmin temel \u00e7izgilerindeki evrimin hi\u00e7 de bay D\u00fchring’in g\u00f6nl\u00fcne g\u00f6re olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00f6\u011frenmekle \u015fa\u015f\u0131rmayacakt\u0131r. O bu evrimi, “tarihsel ve mant\u0131ksal kuruntunun \u00f6teki soysuz \u00fcr\u00fcnleri”, “da\u011f\u0131n\u0131k g\u00f6r\u00fc\u015fler”, “bulan\u0131k ve kar\u0131\u015f\u0131k betimlemeler” vb. ile birlikte, k\u0131nama u\u00e7urumuna f\u0131rlat\u0131p atmak zorundad\u0131r. Ona g\u00f6re sosyalizm tarihsel evrimin zorunlu bir \u00fcr\u00fcn\u00fc, hele ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u00e7a\u011f\u0131n yaln\u0131zca yiyip i\u00e7me ereklerine d\u00f6n\u00fck kabaca maddesel ekonomik ko\u015fullar\u0131n\u0131n bir \u00fcr\u00fcn\u00fc hi\u00e7 mi hi\u00e7 de\u011fildir. \u00c7ok daha talihlidir o. Bay D\u00fchring’in sosyalizmi, son \u00e7\u00f6z\u00fcmlemede kesin bir do\u011fruluktur; “toplumun do\u011fal sistemi”dir, k\u00f6klerini “evrensel bir adalet ilkesi”nde bulur ve e\u011fer bay D\u00fchring onu iyile\u015ftirmek i\u00e7in ge\u00e7mi\u015fin g\u00fcnahkar tarihi taraf\u0131ndan yarat\u0131lmi\u015f kurulu d\u00fczeni hesaba katmaktan kendini (sayfa 407) alamazsa bu, ar\u0131 adalet ilkesi bak\u0131m\u0131ndan daha \u00e7ok bir mutsuzluk olarak d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmesi gereken bir durumdur. Bay D\u00fchring, her \u015feyi oldu\u011fu gibi sosyalizmini de o iki \u00fcnl\u00fc adamca\u011f\u0131z\u0131n\u0131n yard\u0131m\u0131 ile kurar. Ama bu iki kukla bundan \u00f6nce oldu\u011fu gibi efendi ve u\u015fak rollerini oynayacak yerde, de\u011fi\u015fiklik olsun diye bu kez hak e\u015fitli\u011fi oyununu oynarlar \u2014 ve b\u00f6ylece D\u00fchringvari sosyalizmin temelleri d\u00f6rtba\u015f\u0131 bay\u0131nd\u0131r bir bi\u00e7imde ortaya \u00e7\u0131kar.
Buna g\u00f6re, devirli s\u0131nai bunal\u0131mlar\u0131n bay D\u00fchring’de, bizim onlara vermek zorunda kald\u0131\u011f\u0131m\u0131z tarihsel anlama hi\u00e7 de sahip olmad\u0131klar\u0131 a\u00e7\u0131kt\u0131r. Onun g\u00f6z\u00fcnde bunal\u0131mlar, “normal”den rasgele sapmalardan ba\u015fka bir \u015fey de\u011fildirler ve olsa olsa “daha d\u00fczenli bir d\u00fczenin geli\u015ftirilmesi”ne neden olurlar. Bunal\u0131mlar\u0131 a\u015f\u0131r\u0131-\u00fcretim ile a\u00e7\u0131klama yolundaki “al\u0131\u015f\u0131lm\u0131\u015f tarz”, bunun “daha do\u011fru bir anlay\u0131\u015f”\u0131na hi\u00e7 de yetmez. Bu tarz, ger\u00e7i “\u00f6zel alanlardaki \u00f6zel bunal\u0131mlar bak\u0131m\u0131ndan ku\u015fkusuz kabul edilebilir”. \u00d6rne\u011fin “kitap\u00e7\u0131l\u0131k piyasas\u0131n\u0131n, birdenbire kamunun mal\u0131 olan ve yo\u011fun bir s\u00fcr\u00fcme sahip yap\u0131tlar\u0131n yay\u0131nlanmas\u0131 ile t\u0131kanmas\u0131” gibi. Ku\u015fkusuz, bay D\u00fchring, yata\u011fa, \u00f6l\u00fcms\u00fcz yap\u0131tlar\u0131n\u0131n hi\u00e7bir zaman b\u00f6yle bir d\u00fcnya felaketine neden olmayacaklar\u0131 hay\u0131rsever bilinci ile girebilir. Ama b\u00fcy\u00fck bunal\u0131mlar\u0131n nedenine gelince bu, a\u015f\u0131r\u0131-\u00fcretim de\u011fil, daha \u00e7ok “stoklar ile s\u00fcr\u00fcm aras\u0131ndaki \u00e7atla\u011f\u0131, sonunda \u00e7ok tehlikeli bir bi\u00e7imde geni\u015fleten … ulusal t\u00fcketimin geride kalmas\u0131 … yapay olarak meydana getirilmi\u015f eksik-t\u00fcketim … ulusal gereksinmenin [!] do\u011fal b\u00fcy\u00fcmesi i\u00e7inde engellenmesi” olurdu.
Ve bay D\u00fchring, bu \u00e7ok kendine \u00f6zg\u00fc bunal\u0131m teorisi i\u00e7in gene de kendine bir \u00e7\u00f6mez bulma talihine sahip.
Ne yaz\u0131k ki y\u0131\u011f\u0131nlar\u0131n eksik-t\u00fcketimi, y\u0131\u011f\u0131n t\u00fcketiminin ya\u015fama ve \u00e7o\u011falma bak\u0131m\u0131ndan zorunlu asgariye indirgenmesi, hi\u00e7 de yeni bir olay de\u011fil. S\u00f6m\u00fcren ve s\u00f6m\u00fcr\u00fclen s\u0131n\u0131flar varoldu\u011fundan beri, bu olay da vard\u0131. . Hatta y\u0131\u011f\u0131nlar\u0131n durumunun, \u00f6rne\u011fin 15. y\u00fczy\u0131ilda \u0130ngiltere’de oldu\u011fu gibi, son derece elveri\u015fli bulundu\u011fu tarih d\u00f6nemlerinde bile, bu y\u0131\u011f\u0131nlar eksik-t\u00fcketici idiler. T\u00fcketmek i\u00e7in kendi \u00f6z y\u0131ll\u0131k (sayfa 408) \u00fcr\u00fcnlerinin t\u00fcm\u00fcne sahip olabilmekten \u00e7ok uzakta bulunuyorlard\u0131. \u00d6yleyse eksik-t\u00fcketim, binlerce y\u0131ldan beri devam eden tarihsel bir olgu oldu\u011funa, oysa pazar\u0131n \u00fcretim fazlal\u0131\u011f\u0131 sonucu olan bunal\u0131mlarda patlak veren durgunlu\u011fu ancak elli y\u0131ldan bu yana duyulur bir duruma geldi\u011fine g\u00f6re, yeni \u00e7at\u0131\u015fmay\u0131 yeni a\u015f\u0131r\u0131-\u00fcretim olay\u0131yla de\u011fil, ama binlerce y\u0131ll\u0131k eksik-t\u00fcketim olay\u0131 ile a\u00e7\u0131klamak i\u00e7in, bay D\u00fchring’in t\u00fcm baya\u011f\u0131 iktisat yavanl\u0131\u011f\u0131 gerek. Bu t\u0131pk\u0131, matematikte biri de\u011fi\u015fmez, biri de\u011fi\u015fken iki b\u00fcy\u00fckl\u00fck aras\u0131ndaki ili\u015fkinin de\u011fi\u015fmesini, de\u011fi\u015fkenin de\u011fi\u015fmesi olay\u0131yla de\u011fil, de\u011fi\u015fmezin ayn\u0131 kalmas\u0131 olay\u0131 ile a\u00e7\u0131klamak istemeye benzer. Y\u0131\u011f\u0131nlar\u0131n eksik-t\u00fcketimi, s\u00f6m\u00fcr\u00fcye dayanan b\u00fct\u00fcn toplum bi\u00e7imlerinin, \u00f6yleyse kapitalist toplumun da zorunlu bir ko\u015fuludur; ama yaln\u0131zca kapitalist \u00fcretim bi\u00e7imi bunal\u0131mlara yola\u00e7ar. Buna g\u00f6re, eksik-t\u00fcketim de bunal\u0131mlar\u0131n bir \u00f6nko\u015fuludur ve bu i\u015fte uzun zamandan beri bilinen bir rol oynar; ama bunal\u0131mlar\u0131n bug\u00fcnk\u00fc varl\u0131\u011f\u0131n\u0131n nedenlerini, bize ge\u00e7mi\u015fteki yoklu\u011funun nedenlerini a\u00e7\u0131klad\u0131\u011f\u0131ndan daha \u00e7ok a\u00e7\u0131klamaz.
Ayr\u0131ca bay D\u00fchring’in d\u00fcnya pazar\u0131 \u00fczerine tuhaf d\u00fc\u015f\u00fcnceleri de var. Onun ger\u00e7ek bir Alman \u00e9rudit’si (derin bilgin) olarak, sanayinin ger\u00e7ek \u00f6zel bunal\u0131mlar\u0131n\u0131 Leipzig kitap pazar\u0131ndaki sanal bunal\u0131mlar yard\u0131m\u0131yla, denizdeki f\u0131rt\u0131nay\u0131 bir bardak sudaki f\u0131rt\u0131na ile nas\u0131l a\u00e7\u0131klamaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6rm\u00fc\u015ft\u00fck. Ayr\u0131ca bug\u00fcnk\u00fc patronal \u00fcretimin, “pazar\u0131 ile birlikte, \u00f6zellikle varl\u0131kl\u0131 s\u0131n\u0131flar \u00e7evresine y\u00f6nelmesi” gerekti\u011fi san\u0131s\u0131na da kap\u0131l\u0131r, ama bu, onu yaln\u0131zca onalt\u0131 sayfa \u00f6tede, demir ve pamuk sanayilerini, yani \u00fcr\u00fcnleri ancak son derece k\u00fc\u00e7\u00fck bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc bak\u0131m\u0131ndan varl\u0131kl\u0131 s\u0131n\u0131flar \u00e7evresinde t\u00fcketilen ve b\u00fct\u00fcn \u00f6teki kollardan daha \u00e7ok y\u0131\u011f\u0131n t\u00fcketimi i\u00e7in \u00e7al\u0131\u015fan iki \u00fcretim kolunun ta kendisini, al\u0131\u015f\u0131lmi\u015f bi\u00e7imde, en \u00f6nemli modern sanayiler olarak g\u00f6stermekten al\u0131koymaz. Hangi yana bakarsak bakal\u0131m bo\u015f ve \u00e7eli\u015fik, geli\u015fig\u00fczel bir gevezelikten ba\u015fka bir \u015fey g\u00f6rmeyiz. Ama pamuklu sanayisinden bir \u00f6rnek alal\u0131m. E\u011fer, olduk\u00e7a k\u00fc\u00e7\u00fck bir kent olan Oldham kenti \u2014Manchester y\u00f6resinde pamuk sanayisi ile u\u011fra\u015fan 50.000-100.000 n\u00fcfuslu on iki kadar kentten biri\u2014, (sayfa 409) tek ba\u015f\u0131na, yaln\u0131zca 32 numara iplik e\u011firen i\u011f say\u0131s\u0131n\u0131n 1872’den 1875’e d\u00f6rt y\u0131l i\u00e7inde 2,5 milyondan 5 milyona y\u00fckseldi\u011fini, \u00f6yleki \u0130ngiltere’nin yaln\u0131zca orta b\u00fcy\u00fckl\u00fckteki bir kentinin, Alsace dahil t\u00fcm Almanya pamuklu sanayisinin toplam olarak sahip bulundu\u011fu i\u011f kadar, yaln\u0131zca tek bir numara e\u011firen i\u011fe sahip oldu\u011funu g\u00f6rd\u00fcyse ve e\u011fer \u0130ngiliz ve \u0130sko\u00e7 pamuk sanayisinin b\u00fct\u00fcn \u00f6teki kol ve b\u00f6lgelerindeki geni\u015fleme de hemen hemen ayn\u0131 oranlarda olduysa, pamuk ipli\u011fi ve pamuklu dokuma pazar\u0131ndaki bug\u00fcnk\u00fc tam durgunlu\u011fu, \u0130ngiliz pamuk fabrikalar\u0131n\u0131n a\u015f\u0131r\u0131-\u00fcretimi ile de\u011fil de, \u0130ngiliz halk y\u0131\u011f\u0131nlar\u0131n\u0131n eksik-t\u00fcketimi ile a\u00e7\u0131klamak i\u00e7in, y\u00fcksek dozda bir radikal denge gerek.[25*]
Yeter. \u0130ktisatta Leipzig kitap pazar\u0131n\u0131, modern sanayi anlam\u0131nda bir pazar sanacak denli bilgisiz kimselerle tart\u0131\u015f\u0131lmaz. \u00d6yleyse bay D\u00fchring’in, bize bunal\u0131mlar \u00fczerine \u015funlardan ba\u015fka hi\u00e7bir \u015fey s\u00f6ylemesini bilmedi\u011fini saptamakla yetinelim: Bunal\u0131mlarda “y\u00fcksek gerilim ile gev\u015feme aras\u0131nda g\u00fcnl\u00fck bir hareket”ten ba\u015fka bir \u015fey s\u00f6zkonusu de\u011fildir; a\u015f\u0131r\u0131 spek\u00fclasyon “yaln\u0131zca \u00f6zel giri\u015fimlerin plans\u0131z birikiminden ileri gelmez”, ama “bireysel patronlar\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcncesizli\u011fi ile ki\u015fisel \u00f6l\u00e7\u00fcl\u00fcl\u00fck eksikli\u011fini, a\u015f\u0131r\u0131 sunu (arz) sonucunu veren nedenler aras\u0131nda saymak” da gerekir. Peki, d\u00fc\u015f\u00fcncesizlik ve ki\u015fisel \u00f6l\u00e7\u00fcl\u00fcl\u00fck eksikli\u011fi “sonucunu veren neden”, bir kez daha nedir? Kapitalist \u00fcretimde kendini \u00f6zel giri\u015fimlerin plans\u0131z birikiminde g\u00f6steren o ayn\u0131 plan yoklu\u011funun ta kendisi. Yeni bir neden bulmak i\u00e7in, ekonomik bir olgunun yer de\u011fi\u015ftirmesini ahlaksal bir ele\u015ftiri olarak almak da g\u00fczel bir “d\u00fc\u015f\u00fcncesizlik” de\u011fil mi?
Ama bunal\u0131mlar\u0131 bir yana b\u0131rakal\u0131m. Bundan \u00f6nceki b\u00f6l\u00fcmde bu bunal\u0131mlar\u0131n kapitalist \u00fcretim bi\u00e7iminden zorunlu olarak nas\u0131l do\u011fduklar\u0131n\u0131 ve bu \u00fcretim bi\u00e7iminin kendisinin bunal\u0131mlar\u0131 olarak, toplumsal alt\u00fcst olu\u015fun buyurucu ara\u00e7lar\u0131 olarak ne anlama geldiklerini tan\u0131tlam\u0131\u015f bulunduktan (sayfa 410) sonra, bay D\u00fchring’in bu konu \u00fczerindeki yavanl\u0131klar\u0131na yan\u0131t vermek i\u00e7in bir tek s\u00f6zc\u00fck eklemeye gereksinme duymuyoruz. Onun olumlu yarat\u0131lar\u0131na, “toplumun do\u011fal sistemi”ne ge\u00e7elim.
“Evrensel bir adalet ilkesi” \u00fczerine kurulu, yani cans\u0131k\u0131c\u0131 somut olgular\u0131 dikkate hi\u00e7 almayan bu sistem, aralar\u0131nda “gelip-gitme \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc ve yeni \u00fcyeleri belirli y\u00f6netsel yasa ve kurallara g\u00f6re kabul etme zorunlulu\u011fu” bulunan bir ekonomk kom\u00fcnler federasyonundan bile\u015fir.
Ekonomik kom\u00fcn\u00fcn kendisi de her \u015feyden \u00f6nce “tarihsel \u00f6nemde geni\u015f bir \u015fema”d\u0131r ve \u00f6rne\u011fin Marx diye birinin “sap\u0131t\u0131k yar\u0131-\u00f6nlemler”ini \u00e7ok geride b\u0131rak\u0131r. Bu kom\u00fcn, “bir toprak b\u00f6lgesine ve bir grup \u00fcretim kurumuna sahip olma kamusal haklar\u0131 ile ortakla\u015fa \u00e7al\u0131\u015fmak ve \u00fcr\u00fcne ortakla\u015fa kat\u0131lmak zorunda olan bir ki\u015filer toplulu\u011fu” anlam\u0131na gelir.
Kamu hakk\u0131, “\u00fcretim kurumlar\u0131 ve do\u011fa ile an bir kamu hukuku ili\u015fkisi anlam\u0131nda … nesne \u00fczerinde bir hak”t\u0131r. Gelece\u011fin ekonomik kom\u00fcn hukuk\u00e7ular\u0131 bunun ne demek oldu\u011funu anlamak i\u00e7in istedikleri denli kafa patlats\u0131nlar, biz bu i\u015ften tamamen vazge\u00e7iyoruz. Yaln\u0131zca bunun, “i\u015f\u00e7i birliklerinin” ne kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 rekabeti, hatta ne de \u00fccretlilik yolu ile s\u00f6m\u00fcr\u00fcy\u00fc d\u0131\u015ftalayan “kooperatif m\u00fclkiyeti” ile hi\u00e7 de ayn\u0131 \u015fey olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00f6\u011freniyoruz. Ve s\u00f6z aras\u0131nda, Marx’ta da g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc bi\u00e7imde bir “ortak m\u00fclkiyet” fikrinin, “gelecekle ilgili bu fikir, i\u015f\u00e7i gruplar\u0131n\u0131n kooperatif m\u00fclkiyetinden ba\u015fka bir anlama gelmez gibi g\u00f6r\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcne g\u00f6re, en az\u0131ndan karanl\u0131k ve sak\u0131ncal\u0131” oldu\u011fu yumurtlan\u0131yor.
\u0130\u015fte bay D\u00fchring’de bol bol g\u00f6r\u00fclen ve “baya\u011f\u0131 niteli\u011fi [kendisinin de dedi\u011fi gibi] ger\u00e7ekten usa yaln\u0131zca baya\u011f\u0131 soysuzluk s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc getiren” bir fikri sinsice a\u015f\u0131laman\u0131n o “baya\u011f\u0131 k\u00fc\u00e7\u00fck y\u00f6ntemleri”nden biri daha.
\u0130\u015fte bay D\u00fchring’in, Marx’ta ortak m\u00fclkiyetin, “ayn\u0131 zamanda hem bireysel, hem de toplumsal bir m\u00fclkiyet” oldu\u011fu yolundaki o \u00f6teki t\u00fcretimi kadar temelden yoksun bir ger\u00e7e\u011fe ayk\u0131r\u0131l\u0131\u011f\u0131 daha.
Bir \u015fey her durumda a\u00e7\u0131k: Bir ekonomik kom\u00fcn\u00fcn kendi (sayfa 411) \u00e7al\u0131\u015fma ara\u00e7lar\u0131 \u00fczerindeki kamu hakk\u0131, en az\u0131ndan b\u00fct\u00fcn \u00f6teki ekonomik kom\u00fcnler kar\u015f\u0131s\u0131nda ve toplum ve devlet kar\u015f\u0131s\u0131nda da, dar bir m\u00fclkiyet hakk\u0131d\u0131r. Ama bu hak, “d\u0131\u015fa kar\u015f\u0131 … bir ayr\u0131lma ak\u0131m\u0131 olarak davranma” g\u00fcc\u00fcne sahip olmamal\u0131d\u0131r, “\u00e7\u00fcnk\u00fc \u00e7e\u015fitli ekonomik kom\u00fcnler aras\u0131nda gelip-gitme \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc ve yeni \u00fcyeleri belirli y\u00f6netsel yasa ve kurallara g\u00f6re kabul etme zorunlulu\u011fu vard\u0131r … t\u0131pk\u0131 … bug\u00fcn siyasal bir kurulu\u015fa \u00fcyelik ve kom\u00fcn\u00fcn ekonomik yeteneklerine kat\u0131lma gibi”.
Demek ki, zengin ve yoksul ekonomik kom\u00fcnler olacak ve denge n\u00fcfusun zengin kom\u00fcnlere ak\u0131n\u0131 ve yoksul kom\u00fcnleri b\u0131rakmas\u0131 ile kurulacak. \u00d6yleyse bay D\u00fchring, her ne denli \u00fcr\u00fcnlerin \u00e7e\u015fitli kom\u00fcnler aras\u0131ndaki rekabetini ulusal ticaret \u00f6rg\u00fct\u00fc arac\u0131yla ortadan kald\u0131rmak isterse de, \u00fcreticilerin rekabetinin devam etmesine hi\u00e7 ses \u00e7\u0131karmaz. Nesneler rekabetten kurtar\u0131l\u0131r, insanlar ona ba\u011fl\u0131 kal\u0131r.
Bununla birlikte, hen\u00fcz “kamu hukuku” \u00fczerinde a\u00e7\u0131k fikirlere sahip olmaktan uzak bulunuyoruz. \u0130ki sayfa \u00f6tede bay D\u00fchring bize, ekonomik kom\u00fcn\u00fcn “\u00f6nce uyruklar\u0131 bir tek hukuksal \u00f6zne durumunda toplanan ve bu nitelikle b\u00fct\u00fcn topra\u011f\u0131, konutlar\u0131 ve \u00fcretim kurumlar\u0131n\u0131 istedi\u011fi gibi kullanan t\u00fcm siyasal-toplumsal alan \u00fczerine” yay\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 bildirir.
Buna g\u00f6re, istedi\u011fi gibi kullanan, tek ba\u015f\u0131na al\u0131nan kom\u00fcn de\u011fil, ama t\u00fcm ulustur. \u00d6yleyse “kamu hukuku”, “nesne \u00fczerindeki hak”, “do\u011fa ile kamu hukuku ili\u015fkisi” vb., yaln\u0131zca “en az\u0131ndan karanl\u0131k ve sak\u0131ncal\u0131” de\u011fil, kendi kendisi ile do\u011frudan do\u011fruya \u00e7eli\u015fki i\u00e7indedir de. Ger\u00e7ekte bu hak \u2014hi\u00e7 de\u011filse her ekonomik kom\u00fcnan ayn\u0131 zamanda hukuksal \u00f6zne oldu\u011fu \u00f6l\u00e7\u00fcde\u2014, “ayn\u0131 zamanda hem bireysel, hem de toplumsal bir m\u00fclkiyet”tir ve bu “ne id\u00fc\u011f\u00fc belirsiz melez”e de, yeniden, ancak bay D\u00fchring’in ta kendisinde raslan\u0131r!
Her durumda ekonomik kom\u00fcn, kendi \u00e7al\u0131\u015fma ara\u00e7lar\u0131n\u0131 \u00fcretim erekleri ile istedi\u011fi gibi kullan\u0131r. Bu \u00fcretim nas\u0131l yap\u0131l\u0131r? Bu konuda bay D\u00fchring’den b\u00fct\u00fcn \u00f6\u011frendiklerimize g\u00f6re, kom\u00fcn\u00fcn kapitalistin yerini almas\u0131 bir yana, tamamen eski usulde. Olsa olsa, tarihte ilk kez olarak her bireyin (sayfa 412) mesle\u011fini se\u00e7me \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcne sahip bulundu\u011funu, oysa \u00e7al\u0131\u015fma zorunlulu\u011funun herkes i\u00e7in e\u015fit oldu\u011funu \u00f6\u011freniyoruz.
Her t\u00fcrl\u00fc \u00fcretimin ge\u00e7mi\u015fteki temel bi\u00e7imi, bir yandan toplum i\u00e7indeki, \u00f6te yandan her \u00fcretim kurumu i\u00e7indeki i\u015fb\u00f6l\u00fcm\u00fcd\u00fcr. D\u00fchringvari “sosyalite”, i\u015fb\u00f6l\u00fcm\u00fc kar\u015f\u0131s\u0131nda nas\u0131l davran\u0131r?
\u0130lk b\u00fcy\u00fck toplumsal i\u015fb\u00f6l\u00fcm\u00fc, kent ile k\u0131r\u0131n ayr\u0131lmas\u0131d\u0131r. Bay D\u00fchring’e g\u00f6re, bu kar\u015f\u0131tl\u0131k, “\u015feyin do\u011fas\u0131 gere\u011fi, ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz” bir \u015feydir. Ama “\u00f6te yandan tar\u0131m ile sanayi aras\u0131ndaki u\u00e7urumu, doldurmas\u0131 olanaks\u0131z bir \u015fey olarak d\u00fc\u015f\u00fcnmek de tehlikelidir. Ger\u00e7ekte birinden \u00f6tekine ge\u00e7i\u015fte, gelecekte daha da artaca\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6steren belli bir s\u00fcreklilik derecesi vard\u0131r.”
Daha \u015fimdiden iki sanayi, tar\u0131ma ve k\u0131rsal alana kaym\u0131\u015ft\u0131r: “\u00d6nce dam\u0131tma i\u015fleri, sonra da \u015fekerpancar\u0131n\u0131n i\u015flenmesi … alkol \u00fcretiminin yeterince de\u011ferlendirilemeyen bir \u00f6nemi vard\u0131r;. [Ve] e\u011fer baz\u0131 bulu\u015flar sonucu, yeterince geni\u015f bir sanayi \u00e7evresinin, k\u0131rdaki i\u015fletme yerle\u015fimini ve bu \u00e7evrenin hammadde \u00fcretimi ile dolays\u0131z ba\u011flan\u0131m\u0131n\u0131 d\u00fczenleyecek bir bi\u00e7im almas\u0131 olanakl\u0131 olursa, [kent ile k\u0131r aras\u0131ndaki kar\u015f\u0131tl\u0131k azal\u0131r [ve] uygarl\u0131\u011f\u0131n geli\u015fmesi i\u00e7in en geni\u015f temel kazan\u0131lmi\u015f olur. [Bununla birlikte] benzer bir perspektif, bir ba\u015fka bi\u00e7imde de a\u00e7\u0131labilirdi. Teknik zorunluluklar d\u0131\u015f\u0131nda, toplumsal gereksinmeler gitgide daha b\u00fcy\u00fck bir \u00f6nem kazan\u0131rlar ve e\u011fer bu sonuncular insan etkinliklerinin k\u00fcmelendirilmesi bak\u0131m\u0131ndan kararla\u015ft\u0131r\u0131c\u0131 bir duruma gelirlerse, k\u0131r u\u011fra\u015flar\u0131 ile teknik d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 i\u015flemleri aras\u0131nda s\u0131k\u0131 ve y\u00f6ntemli bir ili\u015fki kurulmas\u0131ndan do\u011facak \u00fcst\u00fcnl\u00fckleri savsaklamak art\u0131k olanakl\u0131 olmayacakt\u0131r.”
Oysa ekonomik kom\u00fcnde \u00f6nemli olan, toplumsal gereksinmelerin ta kendisidir: Ekonomik kom\u00fcn acaba tar\u0131m ile sanayi aras\u0131ndaki birle\u015fmenin yukarda s\u00f6z\u00fc edilen \u00fcst\u00fcnl\u00fcklerini kendine tamamen maletmekte ivedilik g\u00f6sterecek mi? Bay D\u00fchring, ekonomik kom\u00fcn\u00fcn bu sorun ile ilgili konumu \u00fczeindeki “en do\u011fru g\u00f6r\u00fc\u015fler”ini o \u00e7ok sevdi\u011fi geni\u015flik ile bize hemen iletmekte kusur edecek mi? Buna inanacak (sayfa 413) okur \u00e7ok aldan\u0131r. Yukarda s\u00f6z\u00fc edilen karmakar\u0131\u015f\u0131k yavan beylik d\u00fc\u015f\u00fcnceler, Prusya t\u00f6resine g\u00f6re rak\u0131 dam\u0131t\u0131m\u0131 ile pancar \u015fekeri sanayisi aras\u0131nda bo\u015f yere d\u00f6n\u00fcp duran o beylik d\u00fc\u015f\u00fcnceler, \u2014 kent ile k\u0131r aras\u0131nda \u015fimdiki ve gelecekteki kar\u015f\u0131tl\u0131k konusunda bay D\u00fchring’in bize b\u00fct\u00fcn s\u00f6yleyip s\u00f6yleyebilece\u011fi i\u015fte bu.
Ayr\u0131nt\u0131daki i\u015f b\u00f6l\u00fcm\u00fcne ge\u00e7elim. Burada bay D\u00fchring, biraz “daha do\u011fru”dur. “Kendini tamamen bir tek etkinlik t\u00fcr\u00fcne vermesi gereken bir ki\u015fi”den s\u00f6z eder. Yeni bir \u00fcretim kolunun yarat\u0131lmas\u0131 s\u00f6zkonusu oldu\u011fu zaman tek sorun, kendilerini belli bir maddenin \u00fcretimine vermeleri gereken belli bir say\u0131daki ki\u015finin, kendileri i\u00e7in zorunlu olan t\u00fcketim [!] ile birlikte, deyim yerindeyse yarat\u0131labilip yarat\u0131lamayaca\u011f\u0131n\u0131 bilmektir. Sosyalitede \u00fcretimin \u015fu ya da bu kolu “\u00e7okn\u00fcfus istemeyecektir”. Ve hatta sosyalitede, “insanlar\u0131n birbirinden ya\u015fama bi\u00e7imleri ile ayr\u0131ld\u0131klar\u0131 ekonomik \u00e7e\u015fitlilikleri” bile var. B\u00f6ylece \u00fcretim alan\u0131 i\u00e7inde, her \u015fey eskiden nas\u0131lsa a\u015fa\u011f\u0131 yukar\u0131 gene \u00f6yle kal\u0131r. Ger\u00e7i ge\u00e7mi\u015f toplumda “d\u00fczmece bir i\u015fb\u00f6l\u00fcm\u00fc” egemendir; ama bu d\u00fczmece i\u015fb\u00f6l\u00fcm\u00fc nedir ve ekonomik kom\u00fcnde onun yerine ne ge\u00e7ecektir? Bunun \u00fczerine \u00f6\u011frendi\u011fimiz tek \u015fey \u015fu: “\u0130\u015fb\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fcn kendisi taraf\u0131ndan ortaya konan sorunlara gelince, yukarda bu sorunlar\u0131n, \u00e7e\u015fitli do\u011fal uygunluklar ve ki\u015fisel yetenekler ile ilgili olgular hesaba kat\u0131ld\u0131\u011f\u0131 andan ba\u015flayarak \u00e7\u00f6z\u00fclm\u00fc\u015f olarak kabul edilebileceklerini s\u00f6ylemi\u015f bulunuyoruz.”
Yeteneklerin yani s\u0131ra, ki\u015fisel e\u011filime de bak\u0131l\u0131r: “Daha \u00e7ok yetenek ve daha \u00e7ok e\u011fitim gerektiren etkinliklere y\u00fckselmenin \u00e7ekicili\u011fi, yaln\u0131zca ve yaln\u0131zca s\u00f6zkonusu u\u011fra\u015fa kar\u015f\u0131 duyulan e\u011finime ve bir ba\u015fka \u015fey de\u011fil tam da bu \u015feyi uygulama [bir \u015feyi uygulama!] sevincine dayan\u0131r.”
B\u00f6ylece sosyalitede yar\u0131\u015fma \u00f6zendirilecek ve “\u00fcretimin kendisi \u00e7ekicilik kazanacak ve bu \u00fcretimi yaln\u0131zca kazan\u00e7 arac\u0131 olarak g\u00f6ren gev\u015fek \u00fcretim uygulamas\u0131, art\u0131k i\u015fler \u00fczerine damgas\u0131n\u0131 vurmayacakt\u0131r”.
\u00dcretimin do\u011fal bir geli\u015fme izledi\u011fi her toplumda, \u2014ve bug\u00fcnk\u00fc toplum bu durumdad\u0131r,\u2014 \u00fcretim ara\u00e7lar\u0131n\u0131 (sayfa 414) egemenlikleri alt\u0131na alanlar, \u00fcreticiler de\u011fil, ama \u00fcreticileri egemenlikleri alt\u0131na alanlar \u00fcretim ara\u00e7lar\u0131d\u0131r. B\u00f6yle bir toplumda, her yeni \u00fcretim kald\u0131rac\u0131, zorunlu olarak, \u00fcreticileri \u00fcretim ara\u00e7lar\u0131na yeni bir k\u00f6lele\u015ftirme arac\u0131 durumuna d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcr. Bu, \u00f6zellikle, b\u00fcy\u00fck sanayi d\u00f6neminden \u00f6nce, hepsinden en g\u00fc\u00e7l\u00fc olan \u00fcretim kald\u0131rac\u0131 i\u00e7in: i\u015fb\u00f6l\u00fcm\u00fc i\u00e7in b\u00f6yledir. \u0130lk b\u00fcy\u00fck i\u015fb\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fcn kendisi, kent ile k\u0131r\u0131n ayr\u0131lmas\u0131, k\u0131rsal n\u00fcfusu binlerce y\u0131ll\u0131k bir kafa k\u00f6rl\u00fc\u011f\u00fcne, ve kentlileri de, herbirini kendi bireysel zanaat\u0131n\u0131n kullu\u011funa mahkum etti. Bu i\u015fb\u00f6l\u00fcm\u00fc, birilerinin entelekt\u00fcel geli\u015fme ve \u00f6tekilerin fizik geli\u015fme temellerini y\u0131kt\u0131. E\u011fer k\u00f6yl\u00fc, topra\u011f\u0131, ve kentli, zanaat\u0131n\u0131 kendine malederse, toprak k\u00f6yl\u00fcy\u00fc, ve zanaat da kentliyi bir o denli kendine maleder. \u0130\u015fi b\u00f6lerek, insan da b\u00f6l\u00fcn\u00fcr. Bir tek etkinli\u011fin yetkinle\u015fmesi, b\u00fct\u00fcn \u00f6teki fizik ve entelekt\u00fcel yeteneklerin kurban edilmesi sonucunu verir. \u0130nsan\u0131n bu solup sararmas\u0131, en y\u00fcksek geli\u015fmesine man\u00fcfakt\u00fcrde eri\u015fen i\u015fb\u00f6l\u00fcm\u00fc artt\u0131\u011f\u0131 \u00f6l\u00e7\u00fcde artar. Man\u00fcfakt\u00fcr, zanaat\u0131, tekil par\u00e7asal i\u015flemlerine ayr\u0131\u015ft\u0131r\u0131r ve bu i\u015flemlerden her birini, \u00f6m\u00fcr boyu mesle\u011fi olarak tekil bir i\u015f\u00e7iye verir; b\u00f6ylece onu b\u00fct\u00fcn ya\u015fam\u0131 boyunca belirli bir par\u00e7asal g\u00f6reve ve belirli bir alete zincirler.
“Man\u00fcfakt\u00fcr … i\u015f\u00e7inin tek bir i\u015fteki h\u00fcnerini, bir y\u0131\u011f\u0131n \u00fcretici yetene\u011fi ve i\u00e7g\u00fcd\u00fcs\u00fc aleyhine zorlayarak, onu \u00e7o\u011fu organlar\u0131ndan yoksun garip bir yarat\u0131k haline getirir. … Bireyin kendisi de, bir par\u00e7a-i\u015flemin otomatik zembere\u011fi durumuna getirilir”,[26*]
\u2014 bir\u00e7ok durumda, yetkinli\u011fe ancak i\u015f\u00e7inin ger\u00e7ek bir fizik ve entelekt\u00fcel sakatlan\u0131\u015f\u0131 ile eri\u015fen zembere\u011fi. B\u00fcy\u00fck sanayi ma\u015finizmi, i\u015f\u00e7iyi makine d\u00fczeyinden bir makinenin yal\u0131n bir yard\u0131mc\u0131 par\u00e7as\u0131 d\u00fczeyine d\u00fc\u015f\u00fcr\u00fcr.
“Bir ve ayn\u0131 aleti ya\u015fam boyu kullanman\u0131n verdi\u011fi uzmanl\u0131k, \u015fimdi bir ve ayn\u0131 makineye ya\u015fam boyu hizmet etmenin verdi\u011fi uzmanl\u0131k durumuna gelir. Makine i\u015f\u00e7iyi, ta \u00e7ocuklu\u011fundan ba\u015flayarak, par\u00e7a-makinenin bir par\u00e7as\u0131 durumuna sokmak amac\u0131yla k\u00f6t\u00fcye kullanm\u0131\u015ft\u0131r.”[27*] (sayfa 415)
Ve i\u015fb\u00f6l\u00fcm\u00fc yaln\u0131zca i\u015f\u00e7ileri de\u011fil, ama i\u015f\u00e7ileri dolays\u0131z ya da dolayl\u0131 bir bi\u00e7imde s\u00f6m\u00fcren s\u0131n\u0131flar\u0131 da kendi etkinliklerinin aleti durumuna d\u00fc\u015f\u00fcr\u00fcr; kafas\u0131 i\u015flemeyen burjuva, kendi \u00f6z sermayesi ve kendi \u00f6z k\u00e2r h\u0131rs\u0131n\u0131n; hukuk\u00e7u, kendisini ba\u011f\u0131ms\u0131z bir g\u00fc\u00e7 gibi egemenlik alt\u0131na alan kemikle\u015fmi\u015f hukuk d\u00fc\u015f\u00fcncelerinin; “k\u00fclt\u00fcrl\u00fc s\u0131n\u0131flar”, genel olarak bir y\u0131\u011f\u0131n yerel \u00f6nyarg\u0131 ve k\u00fc\u00e7\u00fckl\u00fcklerin, kendi \u00f6z fizik ve entelekt\u00fcel miyopluklar\u0131n\u0131n, bir uzmanl\u0131\u011fa uyarlanm\u0131\u015f bir e\u011fitimden ve \u2014ar\u0131 bir tembellik de olsa\u2014 bu uzmanl\u0131\u011f\u0131n kendisine ya\u015fam boyu zincirlenmelerinden do\u011fan sakatlanm\u0131\u015fl\u0131klar\u0131n\u0131n k\u00f6lesidirler.
\u00dctopyac\u0131lar, i\u015fb\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fcn etkileri \u00fczerine, bir yandan i\u015f\u00e7inin solup sararmas\u0131, bir yandan da, t\u00fcm ya\u015fam boyunca bir tek ve ayn\u0131 i\u015fin mekanik, tekd\u00fcze yinelenmesi ile s\u0131n\u0131rlanan \u00e7al\u0131\u015fma etkinli\u011fi \u00fczerine ne d\u00fc\u015f\u00fcneceklerini daha o zamandan \u00e7ok iyi biliyorlard\u0131. Kent ile k\u0131r aras\u0131ndaki kar\u015f\u0131tl\u0131\u011f\u0131n ortadan kald\u0131r\u0131lmas\u0131, eski i\u015fb\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fcn ortadan kald\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131n ilk temel ko\u015fulu olarak, Fourier gibi Owen taraf\u0131ndan da istendi. Her ikisinde de, n\u00fcfusun \u00fclke \u00fczerinde 1.600’den 3.000’e de\u011fin giden k\u00fcmeler bi\u00e7iminde da\u011f\u0131lmas\u0131 gerekir; her grup, kendi toprak b\u00f6lgesinin merkezinde ev i\u015fleri ortakla\u015fa g\u00f6r\u00fclen dev bir sarayda oturur. Ger\u00e7i Fourier, \u015furada burada kentlerden s\u00f6z eder, ama bu kentler de bu saraylardan d\u00f6rt-be\u015finin bir araya gelmesinden bile\u015firler. Her ikisinde de, toplumun her \u00fcyesi, tar\u0131ma oldu\u011fu denli sanayiye de kat\u0131l\u0131r. Fourier’de zanaat\u00e7\u0131l\u0131k ve man\u00fcfakt\u00fcr, sanayide ba\u015fl\u0131ca rol\u00fc oynarlar; Owen’da tersine, bu rol\u00fc daha \u015fimdiden b\u00fcy\u00fck sanayi oynar ve Owen daha \u015fimdiden, buhar ve ma\u015finizmin ev i\u015fleri \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131na sokulmas\u0131n\u0131 ister. Ama tar\u0131mda olsun, sanayide olsun, her ikisi de, her birey i\u00e7in u\u011fra\u015flar\u0131n olanakl\u0131 olan en b\u00fcy\u00fck \u00e7e\u015fitlili\u011fini ve sonu\u00e7 olarak, gen\u00e7li\u011fin olanakl\u0131 oldu\u011funca \u00e7ok y\u00f6nl\u00fc bir teknik etkinli\u011fe g\u00f6re yeti\u015ftirilmesini isterler. Her ikisinde de, insan\u0131n, evrensel bir pratik eylem arac\u0131yla evrensel bir bi\u00e7imde geli\u015fmesi, ve b\u00f6l\u00fcnmenin i\u015fe yitirtti\u011fi o \u00e7eki\u015fi g\u00fczelli\u011fin, \u00f6nce bu \u00e7e\u015fitlilik ve, Fourier’nin deyi\u015fiyle s\u00f6ylemek gerekirse, her \u00f6zel i\u015fe ayr\u0131lan (sayfa 416) \u00e7al\u0131\u015fma s\u00fcresi”nin k\u0131sal\u0131\u011f\u0131 arac\u0131yla ona geri verilmesi gerekir.[28*] Her ikisi de, s\u00f6m\u00fcr\u00fcc\u00fc s\u0131n\u0131flardan bay D\u00fchring’e kal\u0131t kalan kent ile k\u0131r aras\u0131ndaki kar\u015f\u0131tl\u0131\u011f\u0131, i\u015flerin do\u011fas\u0131 gere\u011fi ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz bir \u015fey sayan belli bir say\u0131dak\u0131 “ki\u015filer”in, her ko\u015fulda bir tek maddenin \u00fcretimine mahkum olduklar\u0131 \u00f6nyarg\u0131s\u0131 i\u00e7inde kapal\u0131 ve insan\u0131n ba\u015fka hi\u00e7bir \u015feyi de\u011fil de \u015fu \u015feyi yapmakta sevin\u00e7 bulan, yani k\u00f6leliklerinden ve dapdarac\u0131k ya\u015famlar\u0131ndan sevinecek denli d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f bulunan insanlar\u0131n ya\u015fama bi\u00e7imine g\u00f6re ayr\u0131lan “ekonomik \u00e7e\u015fitlilikler”ini \u00f6l\u00fcms\u00fczle\u015ftirmekte kararl\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnce bi\u00e7imini iyiden iyiye a\u015fm\u0131\u015flard\u0131r. “Budala” Fourier’nin en g\u00f6z\u00fcpek d\u00fc\u015flemlerinin bile temelinde yatan d\u00fc\u015f\u00fcnce kar\u015f\u0131s\u0131nda; “baya\u011f\u0131, kaba ve yoksul” Owen’\u0131n hatta en zavalli fikirleri kar\u015f\u0131s\u0131nda, hen\u00fcz i\u015fb\u00f6l\u00fcm\u00fcne adamak\u0131ll\u0131 k\u00f6le \u015fu bay D\u00fchring, kendini be\u011fenmi\u015f bir c\u00fcceden ba\u015fka bir \u015fey de\u011fil.
Toplum, onlar\u0131 bir plana g\u00f6re toplumsal olarak kullanmak \u00fczere, t\u00fcm \u00fcretim ara\u00e7lar\u0131n\u0131n egemeni durumuna ge\u00e7erek, insanlar\u0131n kendi \u00f6z \u00fcretim ara\u00e7lar\u0131na daha \u00f6nceki k\u00f6leliklerini ortadan kald\u0131r\u0131r. Toplumun, her bireyi kurtarmaks\u0131z\u0131n, kendi kendini kurtaramayaca\u011f\u0131 a\u00e7\u0131kt\u0131r. \u00d6yleyse eski \u00fcretim bi\u00e7imi zorunlu olarak tepeden t\u0131rna\u011fa alt\u00fcst olmal\u0131 ve \u00f6zellikle eski i\u015fb\u00f6l\u00fcm\u00fc ortadan kald\u0131r\u0131lmal\u0131d\u0131r. Onun yerine, bir yandan hi\u00e7bir bireyin, insan varl\u0131\u011f\u0131n\u0131n do\u011fal ko\u015fulu olan \u00fcretken emek pay\u0131n\u0131 ba\u015fkalar\u0131n\u0131n \u00fcst\u00fcne y\u00fckleyemedi\u011fi, \u00f6te yandan \u00fcretken eme\u011fin, k\u00f6lele\u015ftirme arac\u0131 olacak yerde, her bireye fizik ve entelekt\u00fcel yeteneklerinin t\u00fcm\u00fcn\u00fc her y\u00f6nde yetkinle\u015ftirme ve kullanma olana\u011f\u0131n\u0131 sunarak, insanlar\u0131n kurtulu\u015f arac\u0131 durumuna geldi\u011fi ve \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n y\u00fck olmaktan \u00e7\u0131k\u0131p, bir zevk oldu\u011fu bir \u00fcretim \u00f6rg\u00fct\u00fcn\u00fcn ge\u00e7mesi gerekir.
Bu, bug\u00fcn art\u0131k bir d\u00fc\u015flem dindarca bir dilek de\u011fildir. \u00dcretici g\u00fc\u00e7lerin g\u00fcncel geli\u015fmesi ile \u00fcretici g\u00fc\u00e7lerin toplumsalla\u015fmas\u0131 olgusu i\u00e7inde verilmi\u015f \u00fcretim art\u0131\u015f\u0131, kapitalist \u00fcretim bi\u00e7iminden do\u011fan engel ve bozukluklar\u0131n ortadan (sayfa 417) kald\u0131r\u0131lmas\u0131, \u00fcr\u00fcnlerin ve \u00fcretim ara\u00e7lar\u0131n\u0131n savurganl\u0131\u011f\u0131na son verilmesi, daha \u015fimdiden, herkesin \u00e7al\u0131\u015fmaya kat\u0131lmas\u0131 durumunda emek-zaman\u0131n\u0131, g\u00fcncel d\u00fc\u015f\u00fcncelere g\u00f6re en d\u00fc\u015f\u00fck olacak bir \u00f6l\u00e7\u00fcye indirmek i\u00e7in yeter.
\u00d6te yandan, eski i\u015fb\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fcn ortadan kald\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131n, ancak emek \u00fcretkenli\u011fi zarar\u0131na ger\u00e7ekle\u015ftirilebilir bir istem oldu\u011fu da do\u011fru de\u011fildir. Tersine, b\u00fcy\u00fck sanayi ile bu istem, \u00fcretimin kendisinin ko\u015fulu durumuna gelmi\u015ftir.
“Makinenin kullan\u0131lmas\u0131, man\u00fcfakt\u00fcrdeki gibi belli bir adam\u0131n belli bir g\u00f6reve s\u00fcrekli olarak ba\u011fl\u0131 kalmas\u0131 bi\u00e7imindeki bu da\u011f\u0131l\u0131m\u0131n kat\u0131la\u015fmas\u0131 zorunlulu\u011funu ortadan kald\u0131r\u0131r. Sistemin b\u00fct\u00fcn\u00fcn\u00fcn hareketi, i\u015f\u00e7iden de\u011fil de makineden dogdu\u011fu i\u00e7in, i\u015f kesintiye u\u011framaks\u0131z\u0131n, her an herhangi bir kimsenin de\u011fi\u015fmesi olanakl\u0131d\u0131r. … Ensonu, makine \u00fczerinde \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n gen\u00e7 insanlara kazand\u0131rd\u0131\u011f\u0131 h\u0131zl\u0131l\u0131k, salt makine \u00fczerinde \u00e7al\u0131\u015fmak \u00fczere \u00f6zel bir s\u0131n\u0131f\u0131n e\u011fitilmesi zorunlulu\u011funu ortadan kald\u0131r\u0131r.”[29*]
Ama makineli \u00fcretimin kapitalist kullan\u0131m bi\u00e7imi, teknik bak\u0131mdan gereksiz bir duruma gelmi\u015f bulunmas\u0131na kar\u015f\u0131n, eski i\u015fb\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fc, kemikle\u015fmi\u015f uzmanla\u015fmas\u0131 ile birlikte s\u00fcrd\u00fcr\u00fcp g\u00f6t\u00fcrmek zorunda oldu\u011fu i\u00e7in, bu \u00e7a\u011fd\u0131\u015f\u0131l\u0131\u011fa kar\u015f\u0131 makineli \u00fcretimin kendisi ba\u015fkald\u0131r\u0131r. B\u00fcy\u00fck sanayinin teknik temeli, devrimcidir.
“Makineler, kimyasal s\u00fcre\u00e7ler ve di\u011fer y\u00f6ntemler yard\u0131m\u0131yla b\u00fcy\u00fck sanayi, yaln\u0131z \u00fcretimin teknik temelinde s\u00fcrekli de\u011fi\u015fikliklere yola\u00e7makla kalmaz, i\u015f\u00e7ilerin g\u00f6revleriyle i\u015fs\u00fcrecinin toplumsal bile\u015fiminde de de\u011fi\u015fikliklere yola\u00e7ar. B\u00f6ylece ayn\u0131 zamanda, toplumdaki i\u015fb\u00f6l\u00fcm\u00fcnde de k\u00f6kl\u00fc de\u011fi\u015fiklikler yapmakta, ve sermaye ile i\u015f\u00e7i y\u0131\u011f\u0131nlar\u0131n\u0131 durup dinlenmeden bir \u00fcretim s\u00fcrecinden di\u011ferine atmaktad\u0131r. Bu nedenle, b\u00fcy\u00fck sanayi, niteli\u011fi gere\u011fi, … i\u015fte de\u011fi\u015fmeyi, g\u00f6revde ak\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131, i\u015f\u00e7ide genel bir hareketlili\u011fi zorunlu k\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. … Bu mutlak \u00e7eli\u015fkinin, i\u015f\u00e7inin durumundaki her t\u00fcrl\u00fc kararl\u0131l\u0131k ve g\u00fcvenli\u011fi nas\u0131l yok etti\u011fini; … emek-g\u00fcc\u00fcn\u00fc har vurup harman savurmas\u0131nda ve … toplumsal anar\u015finin (sayfa 418) yola\u00e7t\u0131\u011f\u0131 y\u0131k\u0131mlarda olanca \u00e7\u0131lg\u0131nl\u0131\u011f\u0131 ile g\u00f6rm\u00fc\u015f bulunuyoruz. Bu olumsuz yand\u0131r. Ama bir yandan \u015fimdi i\u015fteki \u00e7e\u015fitlilik, kar\u015f\u0131 konulmaz do\u011fal bir yasa bi\u00e7iminde ve her yerde direnmeyle y\u00fcz y\u00fcze gelen do\u011fal bir yasan\u0131n g\u00f6z\u00fc kapal\u0131 y\u0131k\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 ile kendisini g\u00f6sterirken, \u00f6te yandan da modern sanayi, getirdi\u011fi felaketler arac\u0131l\u0131\u011f\u0131 ile \u00fcretimin temel yasas\u0131 olarak, i\u015fin \u00e7e\u015fitlili\u011finin kabul edilmesi zorunlulu\u011funu ortaya koyarak, i\u015f\u00e7ilerin bu \u00e7e\u015fitli i\u015fler i\u00e7in yatk\u0131n duruma gelmesini ve bu yeteneklerinin, en geni\u015f \u00f6l\u00e7\u00fcde geli\u015fmesini sa\u011flam\u0131\u015ft\u0131r. \u00dcretim bi\u00e7imini bu yasan\u0131n normal olarak i\u015flemesine uydurmak, toplum i\u00e7in bir \u00f6l\u00fcm kal\u0131m-sorunu oluyor. B\u00fcy\u00fck sanayi, ger\u00e7ekte toplumu, b\u00fct\u00fcn ya\u015fam\u0131 boyunca bir ve ayn\u0131 i\u015fi yineleyerek g\u00fcd\u00fckle\u015fen ve b\u00f6ylece bir ‘par\u00e7a-insan’ haline gelen bug\u00fcn\u00fcn par\u00e7a-i\u015f\u00e7isinin yerine, \u00e7e\u015fitli i\u015flere yatk\u0131n, \u00fcretimdeki herhangi bir de\u011fi\u015fmeyi kar\u015f\u0131lamaya haz\u0131r ve yerine getirdi\u011fi \u00e7e\u015fitli toplumsal g\u00f6revleri kendi do\u011fal ve sonradan kazan\u0131lmi\u015f yeteneklerine \u00f6zg\u00fcrce uygulama alan\u0131 sa\u011flayan bir \u015fey olarak benimseyen, tam anlam\u0131yla geli\u015fmi\u015f bir bireyi koymay\u0131, bir \u00f6l\u00fcm-kal\u0131m sorunu olarak zorlamaktad\u0131r.”[30*]
B\u00fcy\u00fck sanayi, bize, az\u00e7ok her yerde \u00fcretilebilecek molek\u00fcler hareketi, teknik erekli y\u0131\u011f\u0131n hareketi durumuna d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrmeyi \u00f6\u011freterek, s\u0131nai \u00fcretimi yerel engellerden \u00e7ok b\u00fcy\u00fck bir \u00f6l\u00e7\u00fcde kurtarm\u0131\u015ft\u0131r. Su g\u00fcc\u00fc yerel g\u00fc\u00e7 idi, buhar g\u00fcc\u00fc \u00f6zg\u00fcr g\u00fc\u00e7t\u00fcr. Su g\u00fcc\u00fc her ne denli zorunlu olarak k\u0131rsal bir g\u00fc\u00e7 ise de, buhar g\u00fcc\u00fc bundan \u00f6t\u00fcr\u00fc zorunlu olarak hi\u00e7bir bi\u00e7imde kentsel bir g\u00fc\u00e7 de\u011fildir. Onu a\u011f\u0131r basan bir bi\u00e7imde kentlerde toplayan ve fabrika k\u00f6ylerini fabrika kentleri durumuna d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcren \u015fey, kapitalist uygulamad\u0131r. Ama bu yoldan, o, ayn\u0131 zamanda kendi \u00f6z kullan\u0131lma ko\u015fullar\u0131n\u0131 kemirir. Buhar makinesinin ilk gerekirli\u011fi ve b\u00fcy\u00fck sanayinin hemen t\u00fcm i\u015fletme kollar\u0131n\u0131n ba\u015f gerekirli\u011fi, bir dereceye de\u011fin temiz bir sudur. Ne var ki, fabrikalar, kenti, her t\u00fcrl\u00fc suyu la\u011f\u0131m suyu durumuna d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fcr. Kentsel toplanma, kapitalist \u00fcretimin temel bir ko\u015fulu olmas\u0131na kar\u015f\u0131n, gene (sayfa 419) de tek ba\u015f\u0131na al\u0131nm\u0131\u015f her kapitalist, k\u0131rsal bir i\u015fletme kurmak i\u00e7in bu toplanman\u0131n zorunlulukla yaratt\u0131\u011f\u0131 b\u00fcy\u00fck kentlerden ka\u00e7maya y\u00f6nelir. Bu s\u00fcre\u00e7, Lancashire ve Yorkshire tekstil sanayisi b\u00f6lgelerinde ayr\u0131nt\u0131l\u0131 bir bi\u00e7imde irdelenebilir; b\u00fcy\u00fck kapitalist sanayi, aras\u0131 kesilmeksizin kentten k\u0131ra do\u011fru ka\u00e7arak, bu b\u00f6lgelerde durmadan yeni b\u00fcy\u00fck kentler yarat\u0131r. K\u0131smen farkl\u0131 nedenlerin ayn\u0131 sonu\u00e7lar\u0131 yaratt\u0131\u011f\u0131 maden sanayisi b\u00f6lgelerinde de durum b\u00f6yledir.
Yeniden, modern sanayinin i\u00e7ine d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fc bu yeni k\u0131s\u0131r d\u00f6ng\u00fcy\u00fc, durmadan kendisine d\u00f6nd\u00fcg\u00fc bu \u00e7eli\u015fkiyi yoketmeye, yaln\u0131zca onun kapitalist niteli\u011finin ortadan kald\u0131r\u0131lmas\u0131 yeteneklidir. Sanayinin t\u00fcm \u00fclkede, kendi \u00f6z geli\u015fmesi ve \u00fcretimin \u00f6teki \u00f6\u011felerinin korunma ve geli\u015fmesine en uygun bir da\u011f\u0131l\u0131m ile kurulmas\u0131n\u0131, yaln\u0131zca kendi \u00fcretici g\u00fc\u00e7lerini tek bir plan\u0131n g\u00f6rkemli \u00e7izgilerine g\u00f6re uyumlu bir bi\u00e7im de birbirine kenetleyen bir toplum sa\u011flayabilir.
Demek ki kent ile k\u0131r aras\u0131ndaki kar\u015f\u0131tl\u0131\u011f\u0131n ortadan kald\u0131r\u0131lmas\u0131, yaln\u0131zca olanakl\u0131 olmakla kalmaz. S\u0131nai \u00fcretimin dolays\u0131z bir zorunlu\u011fu durumuna gelir, ayn\u0131 bi\u00e7imde tar\u0131msal \u00fcretimin ve \u00fcst\u00fcne \u00fcstl\u00fck halk sa\u011fl\u0131\u011f\u0131n\u0131n da bir zorunlulu\u011fu durumuna gelmesi gibi. Havan\u0131n, suyun ve topra\u011f\u0131n bug\u00fcnk\u00fc kirlenmesi, ancak ve ancak kent ile k\u00f6y\u00fcn kayna\u015fmas\u0131yla ortadan kald\u0131r\u0131labilir; bug\u00fcn kentlerde mum gibi eriyen y\u0131\u011f\u0131nlar\u0131, pisliklerinin hastal\u0131klar yerine bitkiler \u00fcretilmesine yarayaca\u011f\u0131 noktaya, ancak bu kayna\u015fma g\u00f6t\u00fcrebilir.
Kapitalist sanayi daha \u015fimdiden, hammaddelerinin \u00fcretim yerlerinin olu\u015fturdu\u011fu yerel engellerden bir dereceye de\u011fin ba\u011f\u0131ms\u0131z bir duruma gelmi\u015f bulunmaktad\u0131r. Tekstil sanayisi, b\u00fcy\u00fck b\u00f6l\u00fcm\u00fc bak\u0131m\u0131ndan d\u0131\u015fardan getirilmi\u015f hammaddeler \u00fczeride \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. \u0130spanyol demir maden filizleri \u0130ngiltere ve Almanya’da, \u0130spanya ve G\u00fcney Amerika bak\u0131r maden filizleri \u0130ngiltere’de i\u015flenir. Her k\u00f6m\u00fcr havzas\u0131, y\u0131ldan y\u0131la, bu havzan\u0131n s\u0131n\u0131rlar\u0131 d\u0131\u015f\u0131nda b\u00fcy\u00fcyen bir sanayi \u00e7evresine yak\u0131t sa\u011flar. B\u00fct\u00fcn Avrupa karas\u0131nda buhar makineleri, \u0130ngiliz, bazen de Alman ve Bel\u00e7ika k\u00f6m\u00fcr\u00fc ile (sayfa 420) \u00e7al\u0131\u015ft\u0131r\u0131l\u0131r. Kapitalist \u00fcretimin engellerinden kurtulmu\u015f toplum \u00e7ok daha ileriye gidebilir. Bu toplum, t\u00fcm s\u0131nai \u00fcretimin bilimsel temellerini kavrayacak ve her biri b\u00fct\u00fcn bir \u00fcretim kollan dizisi prati\u011finde bir u\u00e7tan \u00f6tekine ba\u015ftanba\u015fa dola\u015facak bir \u00fcreticiler soyu yeti\u015ftirerek, uzak yerlerden getirtilen hammadde ya da yak\u0131t ta\u015f\u0131ma \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131n\u0131 bol bol \u00f6d\u00fcnleyen yeni bir \u00fcretici g\u00fc\u00e7 yaratacakt\u0131r.
Demek ki, kent ve k\u0131r ayr\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n ortadan kalkmas\u0131, hatta b\u00fcy\u00fck sanayinin \u00fclke i\u00e7inde olanakl\u0131 oldu\u011fuca e\u015fit bir bi\u00e7imde da\u011f\u0131lmas\u0131n\u0131 \u015fart ko\u015fan bir olay olarak bile, bir \u00fctopya de\u011fildir. Ku\u015fkusuz uygarl\u0131k bize, b\u00fcy\u00fck kentler ile ortadan kald\u0131r\u0131lmas\u0131 i\u00e7in \u00e7ok zaman ve \u00e7ok \u00e7aba gerekecek bir kal\u0131t b\u0131rakm\u0131\u015ft\u0131r. Ama bu, uzun s\u00fcreli bir s\u00fcre\u00e7 de olsa, o b\u00fcy\u00fck kentleri ortadan kald\u0131rmak gerekecektir ve o b\u00fcy\u00fck kentler de ortadan kalkacaklard\u0131r. Prusya ulusunun Alman \u0130mparatorlu\u011fu i\u00e7in yaz\u0131lm\u0131\u015f al\u0131nyaz\u0131s\u0131 ne olursa olsun, Bismarck, b\u00fcy\u00fck kentlerin sona ermesi yolundak\u0131 en de\u011ferli dile\u011finin yerine gelece\u011fi kurumlu bilinci ile \u00f6lebilir.[31*]
Ve \u015fimdi de bay D\u00fchring’in, eski \u00fcretim t\u00fcr\u00fcn\u00fc tepeden t\u0131rna\u011fa alt\u00fcst etmeksizin, ve \u00f6zellikle eski i\u015fb\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fc ortadan kald\u0131rmaks\u0131z\u0131n, toplumun t\u00fcm \u00fcretim ara\u00e7lar\u0131na elkoyabilece\u011fi, ve yaln\u0131zca “do\u011fal uygunluklar ve ki\u015fisel yetenekler hesaba kat\u0131ld\u0131\u011f\u0131” andan ba\u015flayarak her \u015feyin yoluna girece\u011fi yolundaki \u00e7ocuk\u00e7a d\u00fc\u015f\u00fcncesi g\u00f6z\u00f6n\u00fcne getirilsin, \u2014 “do\u011fal uygunluklann ve ki\u015fisel yeteneklerin hesaba kat\u0131lmas\u0131”, b\u00fcy\u00fck insan y\u0131\u011f\u0131nlar\u0131n\u0131n, \u00f6nce oldu\u011fu gibi sonra da bir tek maddenin \u00fcretimine ba\u011flanmas\u0131n\u0131, b\u00fcy\u00fck “n\u00fcf\u00fcslar”\u0131n bir tek \u00fcretim kolu taraf\u0131ndan istenmesini, ve insanl\u0131\u011f\u0131n, \u00f6nce oldu\u011fu gibi sonra da, t\u0131pk\u0131 \u015fimdi “niteliksiz i\u015f\u00e7iler” ile “mimarlar”\u0131n olmas\u0131 gibi, belli bir say\u0131da t\u00fcrl\u00fc bi\u00e7imde sakatlanm\u0131\u015f “ekonomik \u00e7e\u015fitlilikler” durumunda b\u00f6l\u00fcnmesini engellemez. (sayfa 421)zorunlulu\u011fu \u00fczerine gelece\u011fin bilmem hangi bulgular\u0131na ba\u011flar! Ve en sonunda da, toplumsal gereksinmeleri, tar\u0131m ve sanayi birli\u011fini, sanki bu i\u015fte yap\u0131lacak ekonomik bir \u00f6zveri varm\u0131\u015f gibi, hatta ekonomik kayg\u0131lara kar\u015f\u0131 bile en sonunda zorla kabul ettirecekleri g\u00fcvencesini vererek, gerisinin g\u00fcvenli\u011fini sa\u011flamaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131r!
Ku\u015fkusuz, eski i\u015fb\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fc oldu\u011fu gibi, kent ve k\u0131r ayr\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 da ortadan kald\u0131racak ve \u00fcretimin t\u00fcm\u00fcn\u00fc alt\u00fcst edecek devrimci \u00f6\u011felerin, modern b\u00fcy\u00fck sanayi \u00fcretimi ko\u015fullar\u0131 i\u00e7inde daha \u015fimdiden tohum durumunda i\u00e7erildiklerini ve onlar\u0131n geli\u015fmesini engelleyen \u015feyin bug\u00fcnk\u00fc kapitalist \u00fcretim bi\u00e7imi oldu\u011funu g\u00f6rmek i\u00e7in, schnaps [Prusya rak\u0131s\u0131] ve pancar \u015fekerinin en \u00f6nemli s\u0131nai \u00fcr\u00fcnler olduklar\u0131 ve tecimsel bunal\u0131mlar\u0131n kitap pazar\u0131nda irdelenebildi\u011fi bir \u00fclke olan Prusya’n\u0131n, t\u00f6resel yarg\u0131lama \u00e7evresinden biraz daha geni\u015f bir \u00e7evrene (ufka) sahip olmak gerek. Bunun i\u00e7in, ger\u00e7ek b\u00fcy\u00fck sanayiyi, tarihi ve bug\u00fcnk\u00fc ger\u00e7ekli\u011fi i\u00e7inde, \u00f6zellikle kendi yurdu olan ve klasik yetkinli\u011fine eri\u015fmi\u015f bulundu\u011fu biricik \u00fclkede tan\u0131mak gerek; ve o zaman modern bilimsel sosyalizmin suland\u0131r\u0131lmas\u0131 ve bay D\u00fchring’in \u00f6zg\u00fcl Prusya sosyalizmi d\u00fczeyine d\u00fc\u015f\u00fcr\u00fclmesi de d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmeyecektir. (sayfa 422)<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"