![](\"images\/stories\/antiduhring.jpg\")
B\u00d6L\u00dc\u015e\u00dcMDaha \u00f6nce, d\u00fchringvari iktisad\u0131n \u015fu teze vard\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6rm\u00fc\u015ft\u00fck: Kapitalist \u00fcretim bi\u00e7imi tamamen iyidir ve varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrebilir, ama kapitalist b\u00f6l\u00fc\u015f\u00fcm bi\u00e7imi metelik etmez ve ortadan kalkmas\u0131 gerekir. \u015eimdi bay D\u00fchring’in “sosyalite”sinin, bu tezin d\u00fc\u015fsel uygulamas\u0131ndan ba\u015fka bir \u015fey olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 sapt\u0131yoruz. Ger\u00e7ekten bay D\u00fchring’in, kapitalist toplumun \u00fcretim bi\u00e7iminde, \u00fcretim bi\u00e7imi olarak ele\u015ftirecek hi\u00e7 bir \u015fey bulamad\u0131\u011f\u0131, eski i\u015fb\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fc belliba\u015fl\u0131 b\u00fct\u00fcn ili\u015fkileri i\u00e7inde korumak istedi\u011fi ve sonu\u00e7 olarak kendi ekonomik kom\u00fcn\u00fc i\u00e7indeki \u00fcretim \u00fczerine s\u00f6yleyecek hemen hi\u00e7bir \u015feyi olmad\u0131\u011f\u0131 ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015f bulunuyor. \u00dcretim, ku\u015fkusuz elle tutulur ger\u00e7ekliklerin s\u00f6zkonusu oldu\u011fu, “ussal imgeleme yetisi”nin \u00f6zg\u00fcr ruhunun at\u0131l\u0131\u015f\u0131na ancak az bir yer verebildi\u011fi bir aland\u0131r: Kendini g\u00fcl\u00fcn\u00e7 etme tehlikesi \u00e7ok yak\u0131nd\u0131r! Buna kar\u015f\u0131l\u0131k, bay D\u00fchring’in g\u00f6r\u00fc\u015flerine g\u00f6re \u00fcretim (sayfa 423) ile hi\u00e7bir ili\u015fkisi olmayan, ona g\u00f6re \u00fcretim taraf\u0131ndan de\u011fil, ama ar\u0131 bir isten\u00e7 eylemi taraf\u0131ndan belirlenen b\u00f6l\u00fc\u015f\u00fcm, onun “toplumsal ilmi simya”s\u0131n\u0131n \u00f6z alan\u0131d\u0131r.
Ekonomik kom\u00fcnde ve bir\u00e7ok ekonomik kom\u00fcn i\u00e7eren tecimsel kom\u00fcnde \u00f6rg\u00fctlenmi\u015f e\u015fit \u00fcretim g\u00f6revine kar\u015f\u0131l\u0131k e\u015fit t\u00fcketim hakk\u0131 var. Burada “emek… e\u015fit de\u011ferlendirme ilkesine g\u00f6re bir ba\u015fka emek ile de\u011fi\u015filir. … Edim ve kar\u015f\u0131-edim burada, emek b\u00fcy\u00fckl\u00fcklerinin ger\u00e7ek bir e\u015fitli\u011fini simgelerler. [Ve] insan g\u00fc\u00e7lerinin [bu] e\u015fitleni\u015fini [uygulama bak\u0131m\u0131ndan], bu g\u00fc\u00e7lerin az ya da \u00e7ok \u00fcretmi\u015f ya da raslansal olarak hi\u00e7 bir \u015fey \u00fcretmemi\u015f olmas\u0131 o denli \u00f6nemli de\u011fildir”; \u00e7\u00fcnk\u00fc zaman ve g\u00fc\u00e7 istemeleri \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fcnde, \u00f6yleyse t\u00fcymek ve gezinti yapmak dahil her t\u00fcrl\u00fc i\u015f, \u00e7al\u0131\u015fma edimi olarak kabul edilebilir. Ama b\u00fct\u00fcn \u00fcretim ara\u00e7lar\u0131na, \u00f6yleyse b\u00fct\u00fcn \u00fcr\u00fcnlere de sahip olan topluluk oldu\u011funa g\u00f6re, bu de\u011fi\u015fim bireyler aras\u0131nda olmaz: Bir yandan, her ekonomik kom\u00fcn ve onun \u00fcyeleri aras\u0131nda, \u00f6te yandan \u00e7e\u015fitli ekonomik ve tecimsel kom\u00fcnlerin kendileri aras\u0131nda olur.
“\u00d6zellikle \u00e7e\u015fitli ekonomik kom\u00fcnler, kendi \u00f6z \u00e7er\u00e7eveleri i\u00e7inde, perakende ticaretin yerine tamamen planl\u0131 bir s\u00fcr\u00fcm\u00fc ge\u00e7ireceklerdir.”
Toptan ticaret de bir o denli \u00f6rg\u00fctl\u00fc: “Sonu\u00e7 olarak \u00f6zg\u00fcr ekonomik toplum sistemi, i\u015flemleri de\u011ferli madenler taraf\u0131ndan verilmi\u015f temeller sayesinde yap\u0131lan, b\u00fcy\u00fck bir de\u011fi\u015fim kurumu olarak kal\u0131r. Bu temel \u00f6zelli\u011fin ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz zorunlulu\u011funun anla\u015f\u0131lmas\u0131, bizim \u015femam\u0131z\u0131 bug\u00fcn ortal\u0131kta dola\u015fan sosyalist fikirlerin en ussal bi\u00e7imlerinde bile bulunan t\u00fcm belirsizliklerinden ay\u0131ran\u015feydir.”
Ekonomik kom\u00fcn, toplumsal \u00fcr\u00fcnlerin ilk sahiplenicisi olarak, bu de\u011fi\u015fim ere\u011fiyle, ortalama \u00fcretim giderlerine g\u00f6re, “her madde \u00e7e\u015fidi i\u00e7in bir birim fiyat\u0131” saptamal\u0131d\u0131r.
“\u00dcretim maliyet gideri denilen \u00f6\u011fenin… bug\u00fcn de\u011fer ve fiyat bak\u0131m\u0131ndan ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131 anlam… [sosyalitede] kullan\u0131lacak emek niceli\u011fi de\u011ferlendirmeleri taraf\u0131ndan temsil edilecektir. Her ki\u015finin, iktisada da yay\u0131lmi\u015f hukuksal e\u015fitli\u011fi ilkesine g\u00f6re, sonunda ortak olanlar say\u0131s\u0131n\u0131 dikkate almaya (sayfa 424)
\u00dcnl\u00fc “mutlak de\u011fer” ensonu ger\u00e7ekle\u015fti.
Ama, \u00f6te yandan kom\u00fcn, herkese eme\u011finin kar\u015f\u0131-edimi olarak, herkes i\u00e7in e\u015fit olacak g\u00fcnl\u00fck, haftal\u0131k ya da ayl\u0131k bir para tutar\u0131 vererek, bireyleri \u00fcretilen maddeleri kendisinden sat\u0131n alma durumuna getirme zorunda da kalacakt\u0131r.
“\u00d6yleyse, sosyalite bak\u0131m\u0131ndan, \u00fccret ortadan kalkar ya da zorunlu olarak ekonomik gelirlerin tek bi\u00e7imi durumuna gelir demek aras\u0131nda bir fark yoktur.”
Oysa e\u015fit \u00fccretler ile e\u015fit fiyatlar “t\u00fcketimin, nitel de\u011filse de, nicel e\u015fitli\u011fi”ni meydana getirirler ve b\u00f6ylece de “‘evrensel adalet ilkesi” ekonomik bak\u0131mdan ger\u00e7ekle\u015fmi\u015f olur. Gelece\u011fin bu \u00fccretinin d\u00fczeyinin belirlenmesi \u00fczerine bay D\u00fchring, bize, burada, yaln\u0131zca b\u00fct\u00fcn \u00f6teki durumlarda oldu\u011fu gibi, “e\u015fit eme\u011fe kar\u015f\u0131 e\u015fit emek” verildi\u011fini s\u00f6yler. Buna g\u00f6re alt\u0131 saatlik bir emek i\u00e7in, kendinde alt\u0131 saatlik eme\u011fi cisimle\u015ftiren bir para tutar\u0131n\u0131n \u00f6denmesi gerekecektir.
Bununla birlikte “evrensel adalet ilkesi”ni, burjuvay\u0131 her \u00e7e\u015fit kom\u00fcnizm kar\u015f\u0131s\u0131na, \u00f6zellikle ilkel i\u015f\u00e7i kom\u00fcnizmi kar\u015f\u0131s\u0131na \u00e7\u0131karan o kaba e\u015fit\u00e7ilik ile kar\u0131\u015ft\u0131rmamak gerek. Bu ilke, o kaba e\u015fit\u00e7ili\u011fin onu g\u00f6stermek istedi\u011fi denli ac\u0131mas\u0131z olmaktan uzakt\u0131r.
“Ekonomik haklar\u0131n ilkel e\u015fitli\u011fi, adaletin gerektirdi\u011fi \u015feye, g\u00f6n\u00fcll\u00fc olarak \u00f6zel bir iyilik bilme ve sayg\u0131 d\u0131\u015favurumunun eklenmesini d\u0131\u015ftalamaz. … Toplum, \u00fcst\u00fcn verim t\u00fcrleri \u00fczerine t\u00fcketim i\u00e7in \u00f6l\u00e7\u00fcl\u00fc bir ek gelir arac\u0131yla dikkati \u00e7ekerek, kendi kendini onurland\u0131r\u0131r.” (sayfa 425)
Ve bay D\u00fchring de g\u00fcvercinin su\u00e7suzlu\u011fu ile y\u0131lan\u0131n kurnazl\u0131\u011f\u0131n\u0131 birle\u015ftirerek, gelece\u011fin D\u00fchring’lerinin \u00f6l\u00e7\u00fcl\u00fc a\u015f\u0131r\u0131-t\u00fcketimi i\u00e7in \u00e7ok dokunakl\u0131 bir kayg\u0131 g\u00f6sterdi\u011fi zaman, kendi kendini onurland\u0131r\u0131r.
B\u00f6ylece kapitalist \u00fcretim bi\u00e7imi, kesinlikle ortadan kald\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc “b\u00f6yle bir durumda, birinin bir \u00f6zel ara\u00e7lar \u00e7oklu\u011funa ger\u00e7ekten sahip oldu\u011funu varsayal\u0131m, o, bu \u00e7okluk i\u00e7in hi\u00e7bir kapitalist kullan\u0131m yolu bulamayacakt\u0131r. Hi\u00e7bir birey ya da bir grup, ondan bu fazlal\u0131\u011f\u0131 \u00fcretim i\u00e7in, de\u011fi\u015fim ya da sat\u0131n almadan ba\u015fka hi\u00e7bir yoldan almayacakt\u0131r; ama o, kendini hi\u00e7bir zaman kendisine faizler ya da bir k\u00e2r \u00f6denen bir durum i\u00e7inde bulamayacakt\u0131r. [B\u00f6ylece], e\u015fitlik ilkesine uygan d\u00fc\u015fen kal\u0131t\u0131m yoluyla bir ge\u00e7irme [kabul edilir bir \u015feydir. Bu ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz bir \u015feydir, \u00e7\u00fcnk\u00fc] kal\u0131t\u0131m yoluyla belli bir ge\u00e7irme (transmission), aile ilkesine her zaman zorunlu olarak e\u015flik edecektir. [Kal\u0131t\u0131m hakk\u0131 da] geni\u015f bir mal birikimine g\u00f6t\u00fcremez, \u00e7\u00fcnk\u00fc burada m\u00fclkiyetin olu\u015fmas\u0131… art\u0131k hi\u00e7bir zaman \u00fcretim ara\u00e7lar\u0131 ve ar\u0131 rantiye ki\u015filer meydana getirme ere\u011fine sahip olamaz.”
B\u00f6ylece ekonomik kom\u00fcn uygun bir bi\u00e7imde kurulmu\u015f oluyor. \u015eimdi de nas\u0131l i\u015fledi\u011fine bakal\u0131m.
Bay D\u00fchring’in b\u00fct\u00fcn varsay\u0131mlar\u0131n\u0131n tastamam ger\u00e7ekle\u015fti\u011fini kabul edelim; \u00f6yleyse ekonomik kom\u00fcn\u00fcn, \u00fcyelerinden her birine, alt\u0131 saatlik bir g\u00fcnl\u00fck emek i\u00e7in, i\u00e7inde gene alt\u0131 saatlik eme\u011fin cisimle\u015fti\u011fi bir para tutar\u0131, diyelim on iki mark \u00f6dedi\u011fini varsay\u0131yoruz demektir. Ayr\u0131ca fiyatlar\u0131n de\u011ferlere tastamam e\u015fit olduklar\u0131n\u0131, yani varsay\u0131m\u0131m\u0131z i\u00e7inde yaln\u0131zca hammadde giderlerini, makinelerin a\u015f\u0131nmas\u0131n\u0131, \u00e7al\u0131\u015fma ara\u00e7lar\u0131 t\u00fcketimini ve \u00f6denen \u00fccreti kapsad\u0131klar\u0131n\u0131 kabul edelim. \u00c7al\u0131\u015fan y\u00fcz \u00fcyesi bulunan bir ekonomik kom\u00fcn, o zaman her g\u00fcn 1.200 mark, 300 i\u015fg\u00fcnl\u00fck bir y\u0131l i\u00e7inde de 360.000 mark de\u011ferinde meta \u00fcretir ve bu tutar\u0131, her biri 12 markl\u0131k g\u00fcnl\u00fck ya da 3.600 markl\u0131k y\u0131ll\u0131k pay\u0131 ile istedi\u011fini yapan \u00fcyelerine \u00f6der. Y\u0131l sonunda ya da y\u00fcz y\u0131l sonra, kom\u00fcn ba\u015flang\u0131\u00e7ta oldu\u011fundan daha zengin de\u011fildir. Bu zaman i\u00e7inde kom\u00fcn, kendi \u00fcretim ara\u00e7lar\u0131 stokuna zarar (sayfa 426) vermedik\u00e7e, bay D\u00fchring’in t\u00fcketimi i\u00e7in \u00f6l\u00e7\u00fcl\u00fc ek geliri sa\u011flamaya bile yetenekli olmayacakt\u0131r. Birikim, b\u00fcsb\u00fct\u00fcn unutulmu\u015ftur. Daha da k\u00f6t\u00fcs\u00fc: Birikim toplumsal bir zorunluluk oldu\u011fu ve para saklama olgusunda da elveri\u015fli birikim bi\u00e7imi bulundu\u011fu i\u00e7in, ekonomik kom\u00fcn \u00f6rg\u00fct\u00fc kendi \u00fcyelerini do\u011frudan do\u011fruya \u00f6zel birikime ve sonu\u00e7 olarak kendi \u00f6z y\u0131k\u0131m\u0131na \u00e7a\u011f\u0131r\u0131r.
Ekonomik kom\u00fcn\u00fcn \u00f6zl\u00fc\u011f\u00fcndeki bu par\u00e7alanmadan nas\u0131l ka\u00e7\u0131nmal\u0131? Kom\u00fcn, sevgili “vergileme”ye, fiyat y\u00fckseltmeye ba\u015fvurabilir ve y\u0131ll\u0131k \u00fcretimini 360.000 mark yerine 480.000 marka satabilir. Ama b\u00fct\u00fcn \u00f6teki ekonomik kom\u00fcnler de ayn\u0131 durum i\u00e7inde bulunduklar\u0131 ve buna g\u00f6re ayn\u0131 \u015feyi yapmak zorunda kalacaklar\u0131 i\u00e7in, her biri \u00f6teki ile de\u011fi\u015fimde cebine att\u0131\u011f\u0131 kadar “vergileme” \u00f6deyecek ve bunun sonucu “hara\u00e7”, yaln\u0131zca kendi \u00f6z \u00fcyelerinin s\u0131rt\u0131na y\u00fcklenmi\u015f olacakt\u0131r.
Ya da kom\u00fcn bu sorunu, her \u00fcyeye alt\u0131 saatlik emek i\u00e7in alt\u0131 saatl\u0131kten az bir eme\u011fin, diyelim d\u00f6rt saatlik eme\u011fin \u00fcr\u00fcn\u00fcn\u00fc \u00f6deyerek, yani ona g\u00fcnde oniki mark yerine sekiz mark vererek, ama meta fiyatlar\u0131n\u0131 eski d\u00fczeyde b\u0131rakarak, bir anda \u00e7\u00f6zer. Bu durumda, daha \u00f6nce \u00fcst\u00fc kapal\u0131 bir bi\u00e7imde ve dolamba\u00e7l\u0131 bir yoldan yapmaya giri\u015fti\u011fi \u015feyi, a\u00e7\u0131k\u00e7a ve do\u011fudan do\u011fruya yapar: \u00dcyelerine, tamamen kapitalist bir bi\u00e7imde, \u00fcretimleri de\u011ferinin alt\u0131nda \u00f6deyerek ve \u00fcstelik onlar\u0131n ancak kendinden sat\u0131n alabilecekleri metalar\u0131 tam de\u011ferleri \u00fczerinden hesaplayarak, y\u0131ll\u0131k 120.000 mark tutar\u0131nda marksist art\u0131-de\u011feri olu\u015fturur. Demek ki, ekonomik kom\u00fcn, bir yedeklik fonunu, ancak kendini en geni\u015f kom\u00fcnist temel \u00fczerinde “yetkinle\u015fmi\u015f” truck-system [32*]
\u00d6yleyse, iki \u015feyden biri: Ya ekonomik kom\u00fcn “e\u015fit eme\u011fe kar\u015f\u0131 e\u015fit emek” verir ve bu durumda, \u00fcretimin s\u00fcrd\u00fcr\u00fclmesi ve geni\u015fletilmesi i\u00e7in bir fonu o de\u011fil, ancak \u00f6zel ki\u015filer biriktirebilir. Ya da bu fonu o olu\u015fturur; ama bu durumda art\u0131k (sayfa 427) “e\u015fit eme\u011fe kar\u015f\u0131 e\u015fit emek” vermez.
Ekonomik kom\u00fcndeki de\u011fi\u015fimin i\u00e7eri\u011finin i\u00e7y\u00fcz\u00fc, i\u015fte bu. Ya bi\u00e7iminin i\u00e7y\u00fcz\u00fc ne? De\u011fi\u015fim maden para arac\u0131l\u0131\u011f\u0131 ile yap\u0131l\u0131r ve bay D\u00fchring de bu iyile\u015ftirmenin “tarihsel \u00f6nemi” konusunda az kurumlanmaz. Ama kom\u00fcn ile kom\u00fcn\u00fcn kendi \u00fcyeleri aras\u0131ndaki ticarette para, kesin olarak para de\u011fildir ve hi\u00e7bir zaman para olarak i\u015f g\u00f6rmez. Salt emek belgesi i\u015fini g\u00f6r\u00fcr; yaln\u0131zca, Marx gibi s\u00f6ylemek gerekirse, “\u00fcreticinin ortak \u00e7al\u0131\u015fmadaki bireysel pay\u0131n\u0131 ve t\u00fcketim i\u00e7in ayr\u0131lan ortak \u00fcretimdeki bireysel hakk\u0131n\u0131” saptar ve bu g\u00f6rev i\u00e7inde, “tiyatro i\u00e7in bilet ne denli ‘para’ say\u0131l\u0131rsa, o denli ‘para’d\u0131r”[33*] \u00d6yleyse para, \u00f6rne\u011fin onu bir sayfaya i\u015f saatlerinin ve \u00f6tekine de buna kar\u015f\u0131l\u0131k elde edilen yararlan\u0131mlar\u0131n yaz\u0131ld\u0131\u011f\u0131 bir “b\u00fcy\u00fck tecimsel defter” ile de\u011fi\u015ftiren Weitling’de oldu\u011fu gibi, herhangi bir i\u015faret ile de\u011fi\u015ftirilebilir.[34*] Uzun s\u00f6z\u00fcn k\u0131sas\u0131, ekonomik kom\u00fcn\u00fcn kendi \u00fcyeleri ile olan ticaretinde para, yaln\u0131zca Owen’\u0131n “\u00e7al\u0131\u015fma saati-para”s\u0131 olarak bay D\u00fchring’in yukardan bakt\u0131\u011f\u0131 ama gene de kendi gelecekteki iktisad\u0131na kendi eliyle sokmak zorunda kald\u0131\u011f\u0131 o “kuruntu”nun ta kendisi olarak i\u015f g\u00f6r\u00fcr. Yerine getirilmi\u015f “\u00fcretim g\u00f6revi” ile b\u00f6ylece edinilmi\u015f “t\u00fcketim hakk\u0131” \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fcn\u00fc g\u00f6steren belge ister bir ka\u011f\u0131t par\u00e7as\u0131, ister bir jeton, isterse bir alt\u0131n sikke olsun, bunun bu erek bak\u0131m\u0131ndan hi\u00e7bir \u00f6nemi yoktur. Ama, g\u00f6recek oldu\u011fumuz gibi, ba\u015fka erekler bak\u0131m\u0131ndan bu, hi\u00e7 de b\u00f6yle de\u011fildir.
E\u011fer maden para, ekonomik kom\u00fcn\u00fcn kendi \u00fcyeleri ile olan ticaretinde para olarak de\u011fil, ama eme\u011fin k\u0131l\u0131k de\u011fi\u015ftirmi\u015f belgesi olarak i\u015f g\u00f6r\u00fcyorsa, \u00e7e\u015fitli ekonomik kom\u00fcnler aras\u0131ndaki de\u011fi\u015fimde kendi para g\u00f6revini daha da az g\u00f6r\u00fcr. Burada, bay D\u00fchring’in varsay\u0131mlar\u0131na g\u00f6re maden para tamamen ge\u00e7ersizdir. Ger\u00e7ekten, e\u011fer eme\u011fin do\u011fal \u00f6l\u00e7e\u011fiyle \u2014zaman, birim olarak \u00e7al\u0131\u015fma saati\u2014 hesaplansayd\u0131, e\u015fit bir emek \u00fcr\u00fcn\u00fc ile e\u015fit bir emek \u00fcr\u00fcn\u00fcn\u00fcn de\u011fi\u015fimini, ilkin \u00e7al\u0131\u015fma saatlerini paraya \u00e7evirmekten \u00e7ok daha yal\u0131n bir (sayfa 428) bi\u00e7imde yerine getiren basit bir muhasebe yeterdi. De\u011fi\u015fim, asl\u0131nda ar\u0131 ayni de\u011fi\u015fimdir; b\u00fct\u00fcn artan alacaklar, \u00f6teki kom\u00fcnler \u00fczerine \u00e7ekilen poli\u00e7eler arac\u0131yla kolayca ve yal\u0131n bir bi\u00e7imde \u00f6d\u00fcnlenirler. Ama e\u011fer bir kom\u00fcn\u00fcn \u00f6teki kom\u00fcnler kar\u015f\u0131s\u0131nda ger\u00e7ekten bir a\u00e7\u0131\u011f\u0131 olacaksa, o zaman d\u00fcnyan\u0131n b\u00fct\u00fcn alt\u0131n\u0131 istedi\u011fi denli “do\u011fal y\u00f6nelimi ile para” olsun, bu durum kom\u00fcn\u00fc, e\u011fer borcu y\u00fcz\u00fcnden \u00f6teki kom\u00fcnlere ba\u011f\u0131ml\u0131 bir duruma d\u00fc\u015fmek istemiyorsa, o a\u00e7\u0131\u011f\u0131 kendi \u00f6z \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131ndaki bir art\u0131\u015f ile kapama zorunlulu\u011fundan kurtaramaz. Bununla birlikte okurdan, burada gelecekle ilgili bir yap\u0131 kurmad\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 akl\u0131ndan hi\u00e7 \u00e7\u0131karmamas\u0131 dilenir. Yaln\u0131zca bay D\u00fchring’in varsay\u0131mlar\u0131n\u0131 kabul ediyor ve onlardan ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz sonu\u00e7lar\u0131 \u00e7\u0131karmaktan ba\u015fka bir \u015fey yapm\u0131yoruz.
Demek ki ne ekonomik kom\u00fcn ile kendi \u00fcyeleri, ne de \u00e7e\u015fitli kom\u00fcnler aras\u0131ndaki de\u011fi\u015fimde, “do\u011fal y\u00f6nelimi ile para olan” alt\u0131n, bu \u00f6zl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc ger\u00e7ekle\u015ftiremez. Bununla birlikte bay D\u00fchring, onun hatta “sosyalite”de bile parasal bir i\u015flev g\u00f6rmesini buyurur. \u00d6yleyse bu parasal i\u015flev i\u00e7in bir ba\u015fka eylem alan\u0131 aramam\u0131z gerek. Ve bu eylem alan\u0131 da var. Bay D\u00fchring ger\u00e7i herkesi “nicel olarak e\u015fit bir t\u00fcketim” yapabilecek bir duruma koyar ama kimseyi buna zorlayamaz. Tersine, kendi d\u00fcnyas\u0131nda herkes paras\u0131yla istedi\u011fini yapabilir, diyerek kurumlan\u0131r. \u00d6yleyse o, kimileri kendilerine \u00f6denen \u00fccretle ge\u00e7inemezken, ba\u015fka kimilerinin bir yana biraz para koymalar\u0131n\u0131 engelleyemez. Hatta kal\u0131t\u0131m (miras) hakk\u0131nda, sonu\u00e7 olarak ana-babalar i\u00e7in \u00e7ocuklar\u0131n bak\u0131m zorunlulu\u011funu \u00e7\u0131karan ailenin ortak m\u00fclkiyetini a\u00e7\u0131k\u00e7a kabul ederek, bunu ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz k\u0131lar. Ama i\u015fte b\u00f6yle yapmakla da nicel olarak e\u015fit t\u00fcketimde b\u00fcy\u00fck bir gedik a\u00e7ar. Bekar erkek, g\u00fcnde sekiz veya oniki mark ile parlak bir bi\u00e7imde ve mutluluk i\u00e7inde ya\u015far, oysa sekiz k\u00fc\u00e7\u00fck \u00e7ocu\u011fu ile birlikte dul erkek, s\u00fcr\u00fcn\u00fcr. Ama \u00f6te yandan, \u00f6demede paray\u0131 ko\u015fulsuz kabul ederek kom\u00fcn, bu paran\u0131n ki\u015fisel \u00e7al\u0131\u015fmadan ba\u015fka bir yoldan da kazan\u0131labilmesi olana\u011f\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131k b\u0131rak\u0131r. Non olet,[35*] (sayfa 429) “paran\u0131n kokusu yoktur”. Kom\u00fcn onun nerden geldi\u011fini bilmez. Ama b\u00f6ylece, o zamana de\u011fin yaln\u0131zca bir emek jetonu rol\u00fcn\u00fc oynam\u0131\u015f olan maden paran\u0131n, ger\u00e7ek bir parasal i\u015flev kazanmas\u0131 i\u00e7in b\u00fct\u00fcn ko\u015fular verilmi\u015f bulunur. \u0130\u015fte, bir yandan para biriktirme ve \u00f6te yandan da bor\u00e7lanman\u0131n etkeni ve nedeni budur. S\u0131k\u0131nt\u0131 \u00e7eken, para biriktirenden \u00f6d\u00fcn\u00e7 al\u0131r. Kom\u00fcn, taraf\u0131ndan ya\u015fama ara\u00e7lar\u0131n\u0131n \u00f6denmesi i\u00e7in kabul edilen \u00f6d\u00fcn\u00e7 para, b\u00f6ylece bug\u00fcnk\u00fc toplumda ne ise gene o olur: \u0130nsan eme\u011finin toplumsal cisimle\u015fmesi, eme\u011fin ger\u00e7ek \u00f6l\u00e7e\u011fi, genel dola\u015f\u0131m arac\u0131. D\u00fcnyan\u0131n b\u00fct\u00fcn “y\u00f6netsel yasa ve kurallar”\u0131, \u00e7arp\u0131m cetveline ya da suyun kimyasal bile\u015fimine kar\u015f\u0131 ne denli g\u00fc\u00e7s\u00fczseler; buna kar\u015f\u0131 da o denli g\u00fc\u00e7s\u00fczd\u00fcr. Ve para biriktiren ki\u015fi, s\u0131k\u0131nt\u0131 i\u00e7inde bulunan ki\u015fiden faiz isteyebilecek bir durumda oldu\u011fundan, b\u00f6ylece maden paran\u0131n para i\u015flevi ile ayn\u0131 zamanda, tefeci de yeni ba\u015ftan ya\u015fama d\u00f6nm\u00fc\u015f bulunur.
Buraya de\u011fin, yaln\u0131zca maden paran\u0131n d\u00fchringvari ekonomik kom\u00fcn\u00fcn eylem alan\u0131 i\u00e7inde tutulmas\u0131n\u0131n etkilerini dikkate ald\u0131k. Ama bu eylem alan\u0131 d\u0131\u015f\u0131nda kahrolas\u0131 d\u00fcnya, \u015fimdilik kendi bildi\u011fi yolda kayg\u0131s\u0131zca devam eder. Alt\u0131n ve g\u00fcm\u00fc\u015f d\u00fcnya pazar\u0131nda, evrensel para, genel al\u0131m ve \u00f6deme arac\u0131, zenginli\u011fin mutlak toplumsal cisimle\u015fmesi olarak kal\u0131r. Ve,de\u011ferli madenin bu \u00f6zg\u00fcl\u00fc\u011f\u00fc ile birlikte, ekonomik kom\u00fcn \u00fcyesi olan bireyler i\u00e7in ortaya yeni bir para biriktirme; zenginle\u015fme, tefecilik nedeni \u00e7\u0131kar: Kom\u00fcn kar\u015f\u0131s\u0131nda ve kom\u00fcn s\u0131n\u0131rlar\u0131 d\u0131\u015f\u0131nda \u00f6zg\u00fcrl\u00fck ve ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k i\u00e7inde hareket etmek ve birikmi\u015f bireysel zenginli\u011fi d\u00fcnya pazar\u0131nda de\u011ferlendirmek iste\u011fi. Tefeciler, dola\u015f\u0131m arac\u0131 ticareti yapan adamlar durumuna, bankac\u0131lar durumuna, dola\u015f\u0131m arac\u0131 ve evrensel para egemenleri durumuna, bunun sonucu \u00fcretim egemenleri durumuna, bunun da sonucu, hatta \u00fcretim ara\u00e7lar\u0131 saymaca olarak daha y\u0131llar boyunca ekonomik ve tecimsel kom\u00fcn m\u00fclkiyeti olarak g\u00f6r\u00fcnseler bile, \u00fcretim ara\u00e7lar\u0131 egemeni durumuna d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcrler. Ama sonu\u00e7 olarak, (sayfa 430) bankac\u0131lar durumuna d\u00f6n\u00fc\u015fm\u00fc\u015f bulunan para biriktiriciler ve tefeciler, art\u0131k ekonomik ve tecimsel kom\u00fcn\u00fcn de efendisidirler. Bay D\u00fchring’in “sosyalite”si, \u00f6teki sosyalistlerin “belirsizlikler”inden ger\u00e7ekten pek \u00f6zsel bir bi\u00e7imde ayr\u0131l\u0131r. Bu “sosyalite”nin, \u2014e\u011fer gene de kurulur ve g\u00fc\u00e7lenirse,\u2014 denetimi alt\u0131nda ve kesesi i\u00e7in can\u0131n\u0131 di\u015fine takarak yi\u011fit\u00e7e \u00e7al\u0131\u015faca\u011f\u0131 y\u00fcksek finans\u0131 d\u00fcnyaya yeniden getirmekten ba\u015fka bir ere\u011fi yoktur. Onun i\u00e7in tek kurtulu\u015f, para biriktiricilerin, evrensel paralan sayesinde …, kom\u00fcnden bir an \u00f6nce ka\u00e7may\u0131 ye\u011flemeleri olacakt\u0131r.
Eski sosyalizm \u00fczerine Almanya’da egemen olan geni\u015f bilgisizlik sonucu iyi y\u00fcrekli bir gen\u00e7, \u00f6rne\u011fin Owen’\u0131n emek bonolar\u0131n\u0131n da b\u00f6yle bir k\u00f6t\u00fcye kullanmaya neden olup olamayaca\u011f\u0131 sorununu ortaya s\u00fcrebilir. Burada bu emek bonolar\u0131n\u0131n anlam\u0131 \u00fczerinde uzun boylu durmam\u0131za gerek olmamas\u0131na kar\u015f\u0131n, gene de d\u00fchringvari “geni\u015f \u015fema”yi, Owen’\u0131n “baya\u011f\u0131, kaba ve yoksul fikirleri” ile kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmak i\u00e7in \u015funlan s\u00f6yleyelim: \u00d6nce, Owen’\u0131n emek bonolar\u0131n\u0131n b\u00f6yle k\u00f6t\u00fcye kullan\u0131lmas\u0131 i\u00e7in, onlar\u0131n ger\u00e7ek para durumuna d\u00f6n\u00fc\u015fmeleri gerekir, oysa bay D\u00fchring ger\u00e7ek paray\u0131 varsayar ama onun basit bir emek jetonundan ba\u015fka t\u00fcrl\u00fc bir i\u015f g\u00f6rmesini yasaklamak ister. Orada ger\u00e7ek k\u00f6t\u00fcye kullanma varken, burada paran\u0131n, insan iste\u011finden ba\u011f\u0131ms\u0131z i\u00e7kin \u00f6zl\u00fc\u011f\u00fc kendini g\u00f6sterir; burada para, bay D\u00fchring’in paran\u0131n \u00f6zl\u00fc\u011f\u00fc \u00fczerindeki kendi \u00f6z bilgisizli\u011fi gere\u011fi ona y\u00fcklemek istedi\u011fi k\u00f6t\u00fcye kullanma kar\u015f\u0131s\u0131nda, kendi \u00f6z ve ger\u00e7ek kullan\u0131m\u0131n\u0131 ger\u00e7ekle\u015ftirir. \u0130kincisi, Owen’da emek bonolar\u0131, toplumsal kaynaklar\u0131n tam ortakl\u0131\u011f\u0131 ve \u00f6zg\u00fcr kullan\u0131m\u0131na bir ge\u00e7i\u015f bi\u00e7iminden ve bunun yan\u0131s\u0131ra olsa olsa kom\u00fcnizmi Britanya halk\u0131 i\u00e7in kabul edilebilir g\u00f6sterme arac\u0131ndan ba\u015fka bir \u015fey de\u011fildir. \u00d6yleyse, e\u011fer herhangi bir k\u00f6t\u00fcye kullanma Owen’\u0131n toplumunu, emek jetonlar\u0131n\u0131 ortadan kald\u0131rmak zorunda b\u0131raksayd\u0131, bu toplum, b\u00f6ylece kendi ere\u011fine do\u011fru bir ad\u0131m daha atar ve daha y\u00fcksek bir evrim a\u015famas\u0131na girerdi. Buna kar\u015f\u0131l\u0131k d\u00fchringvari ekonomik kom\u00fcn, paray\u0131 ortadan bir kald\u0131rmaya g\u00f6rs\u00fcn, bir anda kendi “tarihsel \u00f6nem”ini yok (sayfa 431) eder, en \u00f6zg\u00fcn g\u00fczelli\u011fini ortadan kald\u0131r\u0131r, d\u00fchringvari ekonomik kom\u00fcn olmaktan \u00e7\u0131kar ve bay D\u00fchring’in onu ancak o denli ac\u0131 ve ussal d\u00fc\u015f\u00fcnce \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 pahas\u0131na \u00e7ekip \u00e7\u0131karabildi\u011fi belirsizlikler d\u00fczeyine d\u00fc\u015fer.[36*]
Peki, d\u00fchringvari ekonomik kom\u00fcn\u00fcn i\u00e7inde \u00e7abalay\u0131p durdu\u011fu b\u00fct\u00fcn tuhaf yanl\u0131\u015fl\u0131k ve kar\u0131\u015f\u0131kl\u0131klar nerden geliyor? Yaln\u0131zca bay D\u00fchring’in kafas\u0131nda de\u011fer ve para kavramlar\u0131n\u0131 saran ve ensonunda onu eme\u011fin de\u011ferini bulmak istemeye g\u00f6t\u00fcten belirsizlikten. Ama bay D\u00fchring bu t\u00fcrl\u00fc belirsizli\u011fin Almanya tekelini elinde tutmad\u0131\u011f\u0131, tersine b\u00fcy\u00fck bir rekabetle kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in, onun dola\u015ft\u0131rmi\u015f bulundu\u011fu “yuma\u011f\u0131 \u00e7\u00f6zme i\u015fini bir an i\u00e7in \u00fczerimize almak” istiyoruz.
\u0130ktisad\u0131n tan\u0131d\u0131\u011f\u0131 tek de\u011fer, meta de\u011feridir. Meta nedir? Az \u00e7ok birbirinden ayr\u0131 bir \u00fcreticiler toplumunda, \u00fcretilen \u00fcr\u00fcnler, \u00f6yleyse en ba\u015fta \u00f6zel g\u00f6r\u00fcn\u00fcr. Ama bu \u00f6zel \u00fcr\u00fcnler, ancak \u00fcreticinin t\u00fcketimi i\u00e7in de\u011fil, ama ba\u015fkalar\u0131 taraf\u0131ndan t\u00fcketim i\u00e7in, yani toplumsal t\u00fcketim i\u00e7in \u00fcretildikleri zaman meta durumuna gelirler; bunlar toplumsal t\u00fcketime, de\u011fi\u015fim arac\u0131yla girerler. Demek ki \u00f6zel \u00fcreticiler, toplumsal bir ili\u015fki i\u00e7indedirler; bir toplum olu\u015ftururlar. \u00dcr\u00fcnleri her birinin \u00f6zel \u00fcr\u00fcnleri olmas\u0131na kar\u015f\u0131n, b\u00f6ylece ayn\u0131 zamanda ama g\u00fcdeksiz (sans intention) ve deyim yerindeyse isten\u00e7lerine kar\u015f\u0131, toplumsal \u00fcr\u00fcmlerdir de. \u015eu halde bu \u00f6zel \u00fcr\u00fcnlerin toplumsal niteli\u011fi neye dayan\u0131r? A\u00e7\u0131k\u00e7a iki \u00f6zg\u00fcl\u00fc\u011fe: \u00d6nce hepsinin, herhangi bir insan\u0131n gereksinmesini kar\u015f\u0131lamas\u0131na, yaln\u0131zca \u00fcretici i\u00e7in de\u011fil, ama ba\u015fkalar\u0131 i\u00e7in de bir kullan\u0131m-de\u011feri ta\u015f\u0131mas\u0131na; ikinci olarak da bir yandan \u00e7ok \u00e7e\u015fitli bireysel emeklerin \u00fcr\u00fcnleri olmakla birlikte, ayn\u0131 zamanda yaln\u0131zca insan eme\u011fi, genel insan eme\u011fi \u00fcr\u00fcnleri de olmalar\u0131na. Ba\u015fkalar\u0131 i\u00e7in de bir kullan\u0131m-de\u011feri ta\u015f\u0131d\u0131klar\u0131 \u00f6l\u00e7\u00fcde, genel bir bi\u00e7imde de\u011fi\u015fime girebilirler; hepsinde de genel insan (sayfa 432) erne\u011fi, yal\u0131n insan emek-g\u00fcc\u00fc harcamas\u0131 bulundu\u011fu \u00f6l\u00e7\u00fcde, her birinin i\u00e7erdi\u011fi bu emek niceli\u011fi arac\u0131yla de\u011fi\u015fimde birbirleri ile kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131labilir, e\u015fit ya da e\u015fitsiz olarak de\u011ferlendirilebilirler. \u0130ki e\u015fit \u00f6zel \u00fcr\u00fcnde, toplumsal ko\u015fullarda herhangi bir de\u011fi\u015fiklik olmad\u0131k\u00e7a, e\u015fitsiz bir bireysel emek niceli\u011fi bulunabilir, ama her zaman ancak e\u015fit bir genel insan eme\u011fi niceli\u011fi vard\u0131r. Beceriksiz bir demirci be\u015f atnal\u0131 yapmak i\u00e7in, becerikli bir demircinin on atnal\u0131 yapmaya harcad\u0131\u011f\u0131 kadar bir zaman harcayabilir. Ama toplum, birinin ola\u011fan beceriksizli\u011fini de\u011ferlendirmez, yaln\u0131zca orta beceriklilikte normal bir eme\u011fi, genel insan eme\u011fi olarak tan\u0131r. \u00d6yleyse birincinin be\u015f atnal\u0131ndan biri, de\u011fi\u015fimde, \u00f6teki taraf\u0131ndan e\u015fit bir emek zaman\u0131 i\u00e7inde yap\u0131lan on atnal\u0131n\u0131n birinden daha \u00e7ok de\u011fer ta\u015f\u0131maz. Bireysel emek, ancak ve ancak toplumsal bak\u0131mdan gerekli oldu\u011fu \u00f6l\u00e7\u00fcdedir ki genel insan eme\u011fi i\u00e7erir.
\u00d6yleyse ben, bir meta \u015fu belirli de\u011fere sahiptir dedi\u011fim zaman: l\u00b0 onun toplumsal bak\u0131mdan yararl\u0131 bir \u00fcr\u00fcn oldu\u011funu; 2\u00b0 \u00f6zel bir ki\u015fi taraf\u0131ndan kendi hesab\u0131na \u00fcretilmi\u015f bulundu\u011funu; 3\u00b0 bir yandan \u00f6zel emek \u00fcr\u00fcn\u00fc olmakla birlikte bu meta\u0131n, ayn\u0131 zamanda ve deyim yerindeyse bilmek ya da istemeksizin, toplumsal eme\u011fin ve bu eme\u011fin toplumsal bir y\u00f6ntem taraf\u0131ndan, de\u011fi\u015fimi taraf\u0131ndan saptanm\u0131\u015f belirli bir niceli\u011finin \u00fcr\u00fcn\u00fc de oldu\u011funu; 4\u00b0 bu niceli\u011fi eme\u011fin kendisi ile, \u015fu ya da bu \u00e7al\u0131\u015fma saati say\u0131s\u0131 ile de\u011fil, ama bir ba\u015fka meta ile belirtti\u011fimi s\u00f6ylemi\u015f olurum. \u00d6yleyse e\u011fer ben, bu saat; \u015fu kuma\u015f de\u011ferindedir ve bunlardan her biri elli mark eder dersem: saat, kuma\u015f ve para ayn\u0131 nicelikte toplumsal eme\u011fi i\u00e7eriyor demi\u015f olurum. Demek ki onlarda temsil edilmi\u015f toplumsal emek s\u00fcresinin, toplumsal olarak \u00f6l\u00e7\u00fclm\u00fc\u015f ve e\u015fit bulunmu\u015f oldudunu saptar\u0131m. Ama bu zaman, emek s\u00fcresinin genellikle \u00e7al\u0131\u015fma saatleri, i\u015fg\u00fcnleri, vb. olarak \u00f6l\u00e7\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi, do\u011frudan do\u011fruya mutlak bi\u00e7imde \u00f6l\u00e7\u00fclmemi\u015ftir; bir dolamba\u00e7l\u0131 yolla, de\u011fi\u015fim arac\u0131yla, ba\u011f\u0131nt\u0131l\u0131 olarak \u00f6l\u00e7\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. Bu nedenle, emek s\u00fcresinin bu saptanmi\u015f niceli\u011fini de, say\u0131s\u0131 bana bilinmez kalan \u00e7al\u0131\u015fma saatleri ile (sayfa 433)belirtemem: Onu da ancak bir dolamba\u00e7la, ba\u011f\u0131nt\u0131l\u0131 bir bi\u00e7imde, ayn\u0131 toplumsal emek s\u00fcresi niceli\u011fini temsil eden bir ba\u015fka meta durumunda belirtebilirim. Saatin de\u011feri, kuma\u015f\u0131n de\u011feri kadard\u0131r.
Ama temeli olduklar\u0131 toplumu bu dolamba\u00e7a zorlayan meta \u00fcretimi ve meta de\u011fi\u015fimi, onu bu dolambac\u0131 olanakl\u0131 oldu\u011funca k\u0131saltmaya da zorlarlar. Metalar\u0131n baya\u011f\u0131 ayaktak\u0131m\u0131 i\u00e7inden, kendisinde b\u00fct\u00fcn \u00f6teki metalar\u0131n de\u011ferinin kendini her zaman d\u0131\u015favurabildi\u011fi kral bir meta\u0131, toplumsal eme\u011fin dolays\u0131z cisimle\u015fmesi olarak g\u00f6r\u00fcnen ve bunun sonucu b\u00fct\u00fcn \u00f6teki metalar ve dolays\u0131z ve ko\u015fulsuz bir bi\u00e7imde de\u011fi\u015febilir bir duruma gelen bir meta\u0131: paray\u0131 bir yana ay\u0131r\u0131rlar. De\u011fer kavram\u0131 i\u00e7inde tohum durumunda i\u00e7erilen para, geli\u015fmi\u015f de\u011ferden ba\u015fka bir \u015fey de\u011fildir. Ama meta de\u011ferinin, para bi\u00e7imi alt\u0131nda meta kar\u015f\u0131s\u0131nda ba\u011f\u0131ms\u0131z bir varolu\u015f kazanmas\u0131 sonucu, meta \u00fcreten ve meta de\u011fi\u015fimi yapan topluma yeni i\u015flevler ve yeni toplumsal etkiler ile bezenmi\u015f yeni bir etken kat\u0131l\u0131r. \u015eimdilik ayr\u0131nt\u0131lar\u0131na girmeden, bunu saptamam\u0131z yeter.
Meta \u00fcretimi iktisad\u0131, yaln\u0131zca bir dereceye de\u011fin bilinen etkenleri hesaba katma durumunda bulunan tek bilim de\u011fildir. Fizikte de belli bir gaz hacmi i\u00e7inde, bas\u0131n\u00e7 ve s\u0131cakl\u0131k da belli iken, ne kadar tekil gaz molek\u00fcl\u00fc oldu\u011funu bilmeyiz. Ama Boyle yasas\u0131n\u0131n do\u011fru olmas\u0131 \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fcnde, herhangi bir gaz\u0131n bu belli hacminin e\u015fit bas\u0131n\u00e7 ve e\u015fit s\u0131cakl\u0131ktaki herhangi bir ba\u015fka gaz\u0131n e\u015fit hacmi kadar molek\u00fcl i\u00e7erdi\u011fini biliriz. Bundan \u00f6t\u00fcr\u00fc, en \u00e7e\u015fitli gazlar\u0131n en \u00e7e\u015fitli hacimlerini, en \u00e7e\u015fitli bas\u0131n\u00e7 ve s\u0131cakl\u0131k ko\u015fullar\u0131 alt\u0131nda, molek\u00fcl i\u00e7erikleri bak\u0131m\u0131ndan kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rabiliriz; ve e\u011fer 0\u00b0 santigrad s\u0131cakl\u0131k ve 760 mm bas\u0131n\u00e7 alt\u0131nda bir litre gaz\u0131 birim olarak kabul edersek, bu birim ile molek\u00fcl i\u00e7eri\u011fini \u00f6l\u00e7ebiliriz. Kimyada, \u00e7e\u015fitli \u00f6\u011felerin mutlak atom a\u011f\u0131rl\u0131klar\u0131 da, bilmedi\u011fimiz \u015feyler aras\u0131ndad\u0131r. Ama kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 ili\u015fkilerini bilerek onlan da bir dereceye de\u011fin biliyoruz. O halde meta \u00fcretimi ve meta \u00fcretimi iktisad\u0131, \u00e7e\u015fitli metalar i\u00e7inde bulunan bilinmeyen emek niceliklerinin g\u00f6reli bir d\u0131\u015favurumunu bu (sayfa 434) metalar\u0131n g\u00f6reli emek i\u00e7erikleri bak\u0131m\u0131ndan kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 sayesinde nas\u0131l elde ediyorsa, kimya da kendisi i\u00e7in bilinmeyen \u015feyler aras\u0131nda bulunan atom a\u011f\u0131rl\u0131klar\u0131 b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn g\u00f6reli bir d\u0131\u015favurumunu, \u00e7e\u015fitli \u00f6\u011feleri atom a\u011f\u0131rl\u0131klar\u0131 bak\u0131m\u0131ndan kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rarak, birinin atom a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00f6tekinin (k\u00fck\u00fcrt, oksijen, hidrojen) katlar\u0131 ya da kesirleri bi\u00e7iminde belirterek, \u00f6yle d\u0131\u015favurur. Ve meta \u00fcretimi alt\u0131n\u0131, mutlak meta, \u00f6teki metalar\u0131n mutlak e\u015fde\u011feri, t\u00fcm de\u011ferlerin \u00f6l\u00e7e\u011fi durumuna nas\u0131l y\u00fckseltiyorsa, kimya da hidrojeni, atom a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131n\u0131 l’e e\u015fit olarak kabul ederek ve b\u00fct\u00fcn \u00f6teki \u00f6\u011felerin atom a\u011f\u0131rl\u0131klar\u0131n\u0131 hidrojene indirgeyerek, onlar\u0131 onun kendine \u00f6zg\u00fc atom a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131n\u0131n katlar\u0131 bi\u00e7iminde d\u0131\u015favurarak, kimyasal para durumuna \u00f6yle y\u00fckseltir.
Bununla birlikte meta \u00fcretimi, toplumsal \u00fcretimin tek bi\u00e7imi de\u011fildir. Eski Hint toplulu\u011funda, g\u00fcney Slavlar\u0131 aile toplulu\u011funda, \u00fcr\u00fcnler meta durumuna d\u00f6n\u00fc\u015fmez. Kom\u00fcn \u00fcyeleri do\u011frudan do\u011fruya \u00fcretim i\u00e7in \u00f6rg\u00fctlenmi\u015f i\u015f, gelenek ve gereksinmelere g\u00f6re b\u00f6l\u00fcnm\u00fc\u015ft\u00fcr \u2014 t\u00fcketime ayr\u0131ld\u0131klar\u0131 \u00f6l\u00e7\u00fcde, \u00fcr\u00fcnler de \u00f6yle. Dolays\u0131z b\u00f6l\u00fc\u015f\u00fcm gibi dolay\u0131ms\u0131z toplumsal \u00fcretim de her t\u00fcrl\u00fc meta de\u011fi\u015fimini, \u00f6yleyse (hi\u00e7 de\u011filse kom\u00fcn i\u00e7inde) \u00fcr\u00fcnlerin meta durumuna d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fcn\u00fc ve sonup olarak de\u011ferler durumuna d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcmlerini d\u0131\u015ftalar.
Toplum, \u00fcretim ara\u00e7lar\u0131n\u0131 m\u00fclkiyetine al\u0131p da onlar\u0131 dolay\u0131ms\u0131z bir bi\u00e7imde toplumsalla\u015fm\u0131\u015f bir \u00fcretim i\u00e7in kullan\u0131r kullanmaz, her bireyin eme\u011fi, \u00f6zg\u00fcl yararl\u0131l\u0131k niteli\u011fi ne denli farkl\u0131 olursa olsun, hemen ve do\u011frudan do\u011fruya toplumsal emek durumuna gelir. Bir \u00fcr\u00fcn\u00fcn i\u00e7erdi\u011fi toplumsal emek niceli\u011finin, bundan b\u00f6yle \u00f6nce bir dolamba\u00e7 arac\u0131yla saptanmas\u0131na gereksinme yoktur; ortalama olarak hangi niceli\u011fin zorunlu oldu\u011funu g\u00fcnl\u00fck deney do\u011frudan do\u011fruya g\u00f6sterir. Toplum yaln\u0131zca, bir buhar makinesinde, son \u00fcr\u00fcnden bir hektolitre has bu\u011fdayda, belirli bir nitelikteki y\u00fcz metrekare kuma\u015fta ne kadar \u00e7al\u0131\u015fma saati bulundu\u011funu hesaplayabilir. \u00d6yleyse, \u00fcr\u00fcnler i\u00e7ine konmu\u015f ve toplumun dolays\u0131z ve mutlak bir bi\u00e7imde bildi\u011fi emek niceli\u011fini, onun (sayfa 435)zamanile belirtecek yerde, bir \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc \u00fcr\u00fcn durumundaki, bir zamanlar \u00e7\u0131kar yol olarak, ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz bulunan, g\u00f6reli dalgalanan, eksik bir \u00f6l\u00e7ek ile belirtmekte devam etmek toplumun usuna bile gelemez. T\u0131pk\u0131 atom a\u011f\u0131l\u0131klar\u0131n\u0131 eksiksiz \u00f6l\u00e7ekleri ile, yani gram\u0131n milyarda ya da katrilyonda-biri bi\u00e7imindeki ger\u00e7ek bir a\u011f\u0131rl\u0131k ile belirtebilecek bir duruma gelece\u011fi g\u00fcn, onlar\u0131 gene de g\u00f6reli bir bi\u00e7imde, hidrojen atomu dolambac\u0131 arac\u0131yla belirtmenin kimyan\u0131n usuna gelemeyece\u011fi gibi. \u00d6yleyse, yukarda varsay\u0131lan ko\u015fullar i\u00e7inde toplum, \u00fcr\u00fcnlere de\u011fer de y\u00fcklemez. Toplum y\u00fcz metrekare kuma\u015f\u0131n, \u00fcretimi i\u00e7in diyelim bin \u00e7al\u0131\u015fma saati istedi\u011fi yal\u0131n ger\u00e7e\u011fini, bu kuma\u015f bin \u00e7al\u0131\u015fma saati de\u011ferindedir gibi sa\u015f\u0131 ve sa\u00e7ma bir bi\u00e7im alt\u0131nda dile getirmeyecektir. Ku\u015fkusuz toplum, o zaman da her kullan\u0131m nesnesinin \u00fcretimi i\u00e7in ne kadar emek gerekti\u011fini bilmek zorunda olacakt\u0131r. \u00dcretim plan\u0131n\u0131, en \u00f6nemli par\u00e7as\u0131n\u0131 emek-g\u00fc\u00e7lerinin olu\u015fturdu\u011fu \u00fcretim ara\u00e7lar\u0131na g\u00f6re haz\u0131rlamak durumunda kalacakt\u0131r. Plan\u0131 belirleyecek olan \u015fey, eninde sonunda, \u00e7e\u015fitli kullan\u0131m nesnelerinin kendi aralar\u0131nda ve \u00fcretimleri i\u00e7in gerekli emek niceliklerine g\u00f6re tart\u0131lm\u0131\u015f yararl\u0131 etkileridir. \u0130nsanlar her \u015feyi, \u00fcnl\u00fc “de\u011fer”in i\u015fe kar\u0131\u015fmas\u0131 olmaks\u0131z\u0131n, \u00e7ok yal\u0131n bir bi\u00e7imde d\u00fczenleyeceklerdir.[37*]
De\u011fer kavram\u0131, meta \u00fcretiminin ekonomik ko\u015fullar\u0131n\u0131n en genel ve bunun sonucu en geni\u015f d\u0131\u015favurumudur. \u00d6yleyse de\u011fer kavram\u0131, yaln\u0131zca paran\u0131n de\u011fil, ama meta \u00fcretiminin ve meta de\u011fi\u015fiminin daha geni\u015f bir bi\u00e7imde geli\u015fmi\u015f b\u00fct\u00fcn bi\u00e7imlerinin de tohumunu i\u00e7inde ta\u015f\u0131r. Daha de\u011ferin \u00f6zel \u00fcr\u00fcnler i\u00e7inde i\u00e7erilen toplumsal eme\u011fin d\u0131\u015favurumu oldu\u011fu ger\u00e7e\u011finde, bu toplumsal emek ile ayn\u0131 \u00fcr\u00fcn i\u00e7inde i\u00e7erilen bireysel emek aras\u0131ndaki farkl\u0131l\u0131k olana\u011f\u0131 yatar. \u00d6yleyse, (sayfa 436) e\u011fer toplumsal \u00fcretim bi\u00e7imi geli\u015fti\u011fi halde \u00f6zel bir \u00fcretici eski bi\u00e7imde \u00fcretmeye devam ederse, bu farkl\u0131l\u0131k onun i\u00e7in \u00e7ok belirli bir duruma gelir. Belirli bir meta t\u00fcr\u00fcn\u00fcn b\u00fct\u00fcn \u00f6zel \u00fcreticileri, bu metadan toplumsal gereksinmeleri a\u015fan bir nicelikte \u00fcrettikleri zaman da ayn\u0131 \u015fey olur. Daha bir meta\u0131n de\u011ferinin, ancak bir ba\u015fka meta bi\u00e7iminde belirtilebilmesi ve ancak o meta ile de\u011fi\u015fimi arac\u0131yla ger\u00e7ekle\u015febilmesi ger\u00e7e\u011finde, de\u011fi\u015fimin hi\u00e7 olamas\u0131 ya da en az\u0131ndan tam de\u011feri ger\u00e7ekle\u015ftirmemesi olana\u011f\u0131 yatar. Son olarak \u00f6zg\u00fcl emek-g\u00fcc\u00fc meta\u0131, kendini pazarda g\u00f6sterdi\u011fi zaman de\u011feri, ba\u015fka herhangi bir meta de\u011feri gibi, \u00fcretimi i\u00e7in toplumsal bak\u0131mdan gerekli emek s\u00fcresine g\u00f6re belirlenir. Bundan \u00f6t\u00fcr\u00fc \u00fcr\u00fcnlerin de\u011fer bi\u00e7imi, b\u00fct\u00fcn kapitalist \u00fcretim bi\u00e7imini, kapitalist ile \u00fccretli aras\u0131ndaki kar\u015f\u0131tl\u0131\u011f\u0131, yedek sanayi ordusunu, bunal\u0131mlar\u0131, tohum durumunda i\u00e7erir. Sonu\u00e7 olarak, “ger\u00e7ek de\u011fer”i ba\u015f k\u00f6\u015feye oturtarak kapitalist \u00fcretim bi\u00e7imini ortadan kald\u0131rmak istemek, “ger\u00e7ek” papay\u0131 ba\u015fa ge\u00e7irerek katolikli\u011fi ortadan kald\u0131rmak ya da \u00fcreticilerin, sonunda bir g\u00fcn, \u00fcreticinin kendi \u00f6z \u00fcr\u00fcn\u00fcne k\u00f6lele\u015fmesinin en geni\u015f bir d\u0131\u015favurumu olan bir ekonomik kategorinin tutarl\u0131 bir kullan\u0131lmas\u0131 ara\u00e7\u0131yla, \u00fcr\u00fcnlerini egemenlik alt\u0131na alcaklar\u0131 bir toplumun kurulmas\u0131n\u0131 istemektir.
Meta \u00fcreten toplum, meta olarak meta i\u00e7indeki de\u011fer bi\u00e7imini para bi\u00e7imine de\u011fin geli\u015ftirdikten sonra, de\u011fer i\u00e7inde hen\u00fcz sakl\u0131 bulunan tohumlardan bir\u00e7o\u011funun ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. \u0130lk ve en \u00f6nemli sonu\u00e7, meta bi\u00e7iminin genelle\u015fmesidir. Para, hatta o zamana de\u011fin \u00fcreticinin dolays\u0131z t\u00fcketimi i\u00e7in \u00fcretilen nesnelere bile meta bi\u00e7imini kabul ettirir, onlan de\u011fi\u015fime \u00e7eker. B\u00f6ylelikle meta bi\u00e7imi ve para, \u00fcretim bak\u0131mmdan do\u011fudan do\u011fruya toplumsalla\u015fm\u0131\u015f topluluklar\u0131n i\u00e7 ekonomilerine girer, bir ortakla\u015fma ba\u011f\u0131ndan sonra bir ba\u015fkas\u0131n\u0131 kopar\u0131r ve toplululu\u011fu bir \u00f6zel \u00fcreticiler y\u0131\u011f\u0131n\u0131 bi\u00e7imine d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fcr. Para ilkin, Hindistan’da g\u00f6r\u00fclebildi\u011fi gibi, topra\u011f\u0131n ortakla\u015fa i\u015flenmesi yerine bireysel i\u015flenmesini ge\u00e7irir; daha sonra, ekilebilir topra\u011f\u0131n devirli yeniden-da\u011f\u0131t\u0131m\u0131nda h\u00e2l\u00e2 g\u00f6r\u00fclen ortakla\u015fa m\u00fclkiyetini, kesin bir (sayfa 437) payla\u015fma ile yok eder (\u00f6rne\u011fin Moselle k\u0131y\u0131lar\u0131ndaki tar\u0131msal topluluklarda oldu\u011fu gibi; bu i\u015f Rus topluluklar\u0131nda da ba\u015fl\u0131yor); ensonu, orman ve otlaklar\u0131n ortakla\u015fa m\u00fclkiyetinden geriye ne kalm\u0131\u015fsa, onu da b\u00f6l\u00fc\u015fmeye g\u00f6t\u00fcr\u00fcr. \u00dcretimin geli\u015fmesine dayanan \u00f6teki nedenler ne olursa olsun para, bunlar\u0131 topluluklar \u00fczerinde etkili k\u0131lmak i\u00e7in hep en g\u00fc\u00e7l\u00fc ara\u00e7 olarak kal\u0131r. Ve ayn\u0131 do\u011fal zorunluluklad\u0131r ki para, t\u00fcm “y\u00f6netsel yasa ve kurallar”a kar\u015f\u0131n, e\u011fer bir g\u00fcn kurulursa, d\u00fchringvari ekonomik kom\u00fcn\u00fc de da\u011f\u0131tmaktan ba\u015fka bir \u015fey yapamaz.
Bir emek de\u011ferinden s\u00f6zetmenin, terimlerde bir \u00e7eli\u015fki oldu\u011funu daha \u00f6nce yukarda (Ekonomi Politik, B\u00f6l\u00fcm VI) g\u00f6rm\u00fc\u015ft\u00fck. Emek, belli toplumsal ko\u015fullar i\u00e7inde, yaln\u0131zca \u00fcr\u00fcnler de\u011fil, ama de\u011fer de \u00fcretti\u011fi ve bu de\u011fer emekle \u00f6l\u00e7\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc i\u00e7in, yer\u00e7ekimi yer\u00e7ekimi olarak \u00f6zel bir a\u011f\u0131rl\u0131\u011fa ya da \u0131s\u0131 \u00f6zel bir s\u0131cakl\u0131\u011fa nas\u0131l sahip olamazsa, emek de \u00f6zel bir de\u011fere \u00f6yle sahip olamaz. Ama bug\u00fcnk\u00fc toplumda i\u015f\u00e7inin, eme\u011finin tam “de\u011fer”ini almad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve sosyalizmin buna \u00e7are bulmaya aday oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnmek, “ger\u00e7ek de\u011fer” \u00fczerine d\u00fc\u015f kuran t\u00fcm toplumsal d\u00fc\u015f\u00e7\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcn (confusionnisme) belirtici \u00f6zg\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcd\u00fcr. Bunun sonucu, \u00f6nce eme\u011fin de\u011ferinin ne oldu\u011funu bulmak gerekir; ve bunun ne oldu\u011fu da eme\u011fi as\u0131l kendi \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fcne, zamana g\u00f6re de\u011fil, ama \u00fcr\u00fcn\u00fcne g\u00f6re \u00f6l\u00e7meye \u00e7al\u0131\u015farak bulunur. \u0130\u015f\u00e7i “eme\u011fin tam \u00fcr\u00fcn\u00fc”n\u00fc almal\u0131d\u0131r. Yaln\u0131zca eme\u011fin \u00fcr\u00fcn\u00fc de\u011fil, ama eme\u011fin kendisi de bir \u00fcr\u00fcn ile, bir saatlik emek bir ba\u015fka saatlik eme\u011fin \u00fcr\u00fcn\u00fc ile dolay\u0131ms\u0131z de\u011fi\u015febilir olmal\u0131d\u0131r. Ama ortaya hemen “\u00e7ok \u00e7etin” bir p\u00fcr\u00fcz \u00e7\u0131kar. Tam \u00fcr\u00fcn, \u00fcle\u015ftirilir. Toplumun en \u00f6nemli ilerleyici g\u00f6revi, birikim, toplumdan geri al\u0131n\u0131r; bireylerin eline ve keyfine b\u0131rak\u0131l\u0131r. Bireyler, kendi “meyve”leri ile ne isterlerse onu yapabilirler; toplum, en iyi durumda, ne denli zengin ya da ne denli yoksul idiyse, gene o denli zengin ya da o denli yoksul olarak kal\u0131r. Demek ki e\u011fer ge\u00e7mi\u015fte birikmi\u015f bulunan \u00fcretim ara\u00e7lar\u0131 toplumun elleri aras\u0131nda toplanm\u0131\u015fsa bu, yaln\u0131zca gelecekte t\u00fcm \u00fcretim ara\u00e7lar\u0131 bireylerin elleri aras\u0131nda yeniden da\u011f\u0131ls\u0131nlar diyedir. Kendi \u00f6z (sayfa 438)
Ak\u0131\u015fkan eme\u011fin, \u00e7al\u0131\u015fmakta olan emek-g\u00fcc\u00fcn\u00fcn, bir emek \u00fcr\u00fcn\u00fc ile de\u011fi\u015filmesi istenir. Bu g\u00fc\u00e7, o andan ba\u015flayarak, t\u0131pk\u0131 kendisi ile de\u011fi\u015filecek oldu\u011fu \u00fcr\u00fcn gibi, metad\u0131r. Bu emek-g\u00fcc\u00fcn\u00fcn de\u011feri, art\u0131k hi\u00e7bir zaman \u00fcr\u00fcn\u00fcne g\u00f6re de\u011fil ama kendinde cisimle\u015fen toplumsal eme\u011fe, o halde bug\u00fcnk\u00fc \u00fccret yasas\u0131na g\u00f6re belirlenir.
Ama bu, istenmeyen \u015feyin ta kendisidir. Ak\u0131\u015fkan eme\u011fin, emek-g\u00fcc\u00fcn\u00fcn, kendi tam \u00fcr\u00fcn\u00fc ile de\u011fi\u015filebilir olmas\u0131 istenir. Bu, onun kendi de\u011feri ile de\u011fil, ama kendi kullan\u0131m-de\u011feri ile de\u011fi\u015febilir olmas\u0131 gerekti\u011fi anlam\u0131na gelir; de\u011fer yasas\u0131 b\u00fct\u00fcn \u00f6teki metalara uygulanmal\u0131, ama emek-g\u00fcc\u00fc i\u00e7in ortadan kald\u0131r\u0131lmal\u0131d\u0131r. “Eme\u011fin de\u011feri” arkas\u0131nda saklanan, kendi kendini ortadan kald\u0131rmaya \u00f6zg\u00fc d\u00fc\u015f\u00e7\u00fcl\u00fck, i\u015fte budur.
“E\u015fit de\u011ferlendirme ilkesine g\u00f6re eme\u011fin emek ile de\u011fi\u015fimi”, bunun bir anlam\u0131 oldu\u011fu \u00f6l\u00e7\u00fcde, \u00f6yleyse e\u015fit toplumsal emek \u00fcr\u00fcnlerini birbirleri ile de\u011fi\u015ftirme olana\u011f\u0131, \u00f6yleyse de\u011fer yasas\u0131 meta \u00fcretiminin ta kendisinin, \u00f6yleyse bu \u00fcretimin en y\u00fcksek bi\u00e7iminin, kapitalist \u00fcretimin de temel yasas\u0131d\u011fr. Bu yasa kendini, bug\u00fcnk\u00fc toplumda, ekonomik yasalar\u0131n kendilerini bir \u00f6zel \u00fcreticiler toplumunda kabul ettirebilecekleri tek bi\u00e7imde kabul ettirir: Nesnelerde ve ili\u015fkilerde yatan, \u00fcreticilerin isten\u00e7 ve etkinli\u011finden ba\u011f\u0131ms\u011fz, k\u00f6r\u00fc k\u00f6r\u00fcne i\u015fleyen bir do\u011fa yasas\u0131 olarak. Bay D\u00fchring, bu yasay\u0131 kendi ekonomik kom\u00fcn\u00fcn\u00fcn temel yasas\u0131 durumuna y\u00fckselterek ve ondan bu yasay\u0131 tam bir bilin\u00e7le uygulamas\u0131n\u0131 isteyerek, varolan toplumun temel yasas\u0131n\u0131, kendi d\u00fc\u015fsel toplumunun temel yasas\u0131 durumuna getirir. Varolan toplumu, ama d\u00fczg\u00fcs\u00fczl\u00fckleri olmaks\u0131z\u0131n, ister. B\u00f6ylelikle, Proudhon ile ayn\u0131 alan \u00fczerinde devinir. Onun gibi, meta \u00fcretiminin kapitalist \u00fcretim durumuna evriminden \u00e7\u0131kan d\u00fczg\u00fcs\u00fczl\u00fckleri, onlar\u0131n kar\u015f\u0131s\u0131nda meta \u00fcretiminin, i\u015fleyi\u015fi tam da bu d\u00fczg\u00fcs\u00fczl\u00fckleri meydana getirmi\u015f bulunan temel yasas\u0131n\u0131 y\u00fccelterek ortadan kald\u0131rmak ister. Proudhon gibi de\u011fer (sayfa 439) yasas\u0131n\u0131n ger\u00e7ek sonu\u00e7lar\u0131n\u0131, d\u00fc\u015fsel sonu\u00e7lar\u0131 yard\u0131m\u0131yla ortadan kald\u0131rmak ister.
Ama bizim soylu Rossinante’\u0131 “evrensel adalet ilkesi” \u00fczerine binmi\u015f ve yi\u011fit Sancho Pan\u00e7a’s\u0131 Abraham Ensz taraf\u0131ndan izlenen modern Don Quijote’miz, haks\u0131zl\u0131klarla sava\u015fmak \u00fczere \u00fclke \u00fclke gezen \u015f\u00f6valye olarak, Mambrino’nun z\u0131rhl\u0131 ba\u015fl\u0131\u011f\u0131n\u0131n,[38*] “emek de\u011feri”nin fethine gitmek i\u00e7in sava\u015fa ne denli kurumlu bir bi\u00e7imde giri\u015firse giri\u015fsin, korkar\u0131z, \u00e7ok korkar\u0131z ki geriye, roman\u0131n eski berber tas\u0131ndan ba\u015fka hi\u00e7bir \u015fey getirmeyecek. (sayfa 440)<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"