{"id":5869,"date":"2011-03-10T20:32:19","date_gmt":"2011-03-10T17:32:19","guid":{"rendered":"http:\/\/localhost\/wordpress\/2011\/03\/10\/alman-ideolojisi-feuerbach-dipnotlari\/"},"modified":"2011-03-10T20:32:19","modified_gmt":"2011-03-10T17:32:19","slug":"alman-ideolojisi-feuerbach-dipnotlari","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2011\/03\/10\/alman-ideolojisi-feuerbach-dipnotlari\/","title":{"rendered":"Alman \u0130deolojisi ( Feuerbach) Dipnotlar\u0131"},"content":{"rendered":"

Dipnotlar<\/strong>
[1] [Elyazmas\u0131nda \u00e7izili pasaj:] Alman idealizmini \u00f6teki uluslar\u0131n ideolojilerinden ay\u0131ran hi\u00e7bir \u00f6zg\u00fcl fark yoktur. \u00d6teki uluslar\u0131n ideolojileri de d\u00fcnyaya fikirlerin egemen olduklar\u0131n\u0131, fikirlerin ve kavramlar\u0131n belirleyici ilkeler olduklar\u0131n\u0131, belirli fikirlerin, maddi d\u00fcnyan\u0131n, filozoflarca anla\u015f\u0131labilir gizini meydana getirdiklerini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr.
Hegel, olgucu (positif) idealizme son bi\u00e7imini vermi\u015ftir. Hegel t\u00fcm maddi d\u00fcnyay\u0131 bir fikirler d\u00fcnyas\u0131 haline ve t\u00fcm tarihi de bir fikirler tarihi haline getirmekle kalmam\u0131\u015ft\u0131r. D\u00fc\u015f\u00fcnce nesnelerinin kayd\u0131n\u0131 tutmakla yetinmedi, ayn\u0131 zamanda yaratma fiilini betimlemeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131.
Alman filozoflar\u0131 kendi d\u00fc\u015fsel aleminden kurtulmak i\u00e7in silkindikleri zaman, ger\u00e7ek fiz[iksel] d\u00fcnya tasar\u0131m\u0131na […], fikirler d\u00fcnyas\u0131na kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131karlar…
Alman felsefe ele\u015ftirmenlerinin hepsi, fikirlerin, tasar\u0131mlar\u0131n, kavramlar\u0131n, \u015fimdiye de\u011fin ger\u00e7ek insanlara egemen olmu\u015f ve onlar\u0131 belirlemi\u015f olduklar\u0131n\u0131 ve ger\u00e7ek d\u00fcnyan\u0131n, fikirler d\u00fcnyas\u0131n\u0131n bir \u00fcr\u00fcn\u00fc oldu\u011funu iddia ederler. Onlara g\u00f6re, bu durum \u015fimdiye kadar b\u00f6yle olagelmi\u015ftir, ama art\u0131k de\u011fi\u015fecektir. Bu ele\u015ftirmenler, kendi sabit fikirlerinin a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131 alt\u0131nda ezildi\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fckleri insanlar alemini kurtarmak isteyi\u015f tarzlar\u0131na g\u00f6re birbirlerinden ayr\u0131l\u0131rlar, nereli sabit fikir olarak g\u00f6rd\u00fcklerine g\u00f6re de birbirlerinden ayr\u0131l\u0131rlar; ortak yanlar\u0131 bu fikirlerin egemenli\u011fine inanmalar\u0131d\u0131r; ister kendi bireysel d\u00fc\u015f\u00fcncelerinin b\u00f6yle bir sonucu elde etmeye yeterli oldu\u011funu sans\u0131nlar, ister herkesin bilincini kendi d\u00fc\u015f\u00fcncelerine kazanmak istesinler, tek ortak yanlar\u0131, kendi ele\u015ftirel uslamlamalar\u0131n\u0131n, ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz olarak, mevcut duruma son verece\u011fi inanc\u0131d\u0131r.
Ger\u00e7ek d\u00fcnyan\u0131n fikirsel (ideal) d\u00fcnyan\u0131n \u00fcr\u00fcn\u00fc oldu\u011fu inanc\u0131, fikirler d\u00fcnyas\u0131n\u0131n […]
Kendi d\u00fcnyalar\u0131 haline gelmi\u015f olan hegelci fikirler d\u00fcnyas\u0131na olan inan\u00e7lar\u0131n\u0131 yitirmi\u015f olan Alman filozoflar\u0131, kendilerine g\u00f6re, yani Hegel’in yan\u0131lsamas\u0131’na g\u00f6re, \u015fimdiye kadar ger\u00e7ek d\u00fcnyay\u0131 yaratm\u0131\u015f, onu belirlemi\u015f ve ona egemen olmu\u015f olan d\u00fc\u015f\u00fcncelerin, fikirlerin, anlay\u0131\u015flar\u0131n egemenli\u011fine kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131k\u0131yorlar. Onlar, bir protesto \u00e7eker ve mahvolurlar […]
Hegel sisteminde, insanlar\u0131n ger\u00e7ek ya\u015fam\u0131n\u0131, maddi d\u00fcnyas\u0131n\u0131, ger\u00e7ek ili\u015fkilerini meydana getiren, belirleyen ve egemenli\u011fi alt\u0131nda tutan fikirler, d\u00fc\u015f\u00fcnceler, kavramlard\u0131r. Onun asi \u00f6\u011fretilileri, bu postulat\u0131 alarak […]
[2] [Elyazmas\u0131nda \u00e7izili pasaj:] Kutsal olmayan d\u0131\u015f d\u00fcnyan\u0131n, do\u011fal olarak, bundan hi\u00e7 haberi olmam\u0131\u015f, \u00e7\u00fcnk\u00fc, d\u00fcnyay\u0131 sarsan b\u00fct\u00fcn bu olay, asl\u0131nda, ancak mutlak tinin \u00e7\u00f6z\u00fcl\u00fcp ayr\u0131\u015fmas\u0131 s\u00fcreci i\u00e7inde cereyan etmi\u015f.
[3] [Elyazmas\u0131nda \u00e7izili pasaj:] Ele\u015ftirmen, evlenmelerin ve cenaze t\u00f6renlerinin o d\u00fczenleyicisi, elbette ki, eksik olamazd\u0131, o ki, b\u00fcy\u00fck kurtulu\u015f sava\u015flar\u0131n\u0131n kal\u0131nt\u0131s\u0131 olarak…
[4] [Elyazmas\u0131nda \u00fczeri \u00e7izili pasaj:] (ve ulusal zihniyet)
[5] [Elyazmas\u0131nda \u00e7izili pasaj:] \u0130\u015fte bu y\u00fczden, bu hareketin \u00e7e\u015fitli temsilcilerinin tek tek ele\u015ftirisinden \u00f6nce birka\u00e7 genel noktaya i\u015faretle d\u00fc\u015f\u00fcncelerimizi belirtece\u011fiz (bu d\u00fc\u015f\u00fcnceler bizim ele\u015ftirimizin g\u00f6r\u00fc\u015f a\u00e7\u0131s\u0131n\u0131n ay\u0131r\u0131c\u0131 \u00f6zelliklerini belirtmeye yetecektir, ayr\u0131ca bu, onu izleyecek olan bireysel ele\u015ftirileri anlamak i\u00e7in ve bu ele\u015ftirilere temel haz\u0131rlamak i\u00e7in zorunludur. E\u011fer biz bu d\u00fc\u015f\u00fcncelerimizi dosdo\u011fru Feuerbacha kar\u015f\u0131 y\u00f6neltiyorsak, bu, onun hi\u00e7 de\u011filse belli bir ilerleme g\u00f6stermi\u015f tek filozof olmas\u0131ndan, yaz\u0131lar\u0131 de bonne fois [iyi niyetle] incelenebilecek tek adam olmas\u0131ndand\u0131r): bu d\u00fc\u015f\u00fcnceler bu temsilcilerin hepsinde ortak olan ideolojik \u00f6nvarsay\u0131mlar\u0131 ayd\u0131nlatacakt\u0131r.
[6] [Elyazmas\u0131nda \u00e7izili pasaj:] D\u00fcnyan\u0131n mutlak kurtar\u0131c\u0131 olma, d\u00fcnyay\u0131 b\u00fct\u00fcn k\u00f6t\u00fcl\u00fcklerden kurtarma iddias\u0131yla… Din, hep en b\u00fcy\u00fck d\u00fc\u015fman, bu filozoflar\u0131 tiksindiren her \u015feyin en sonuncu nedeni olarak g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015f, \u00f6yle ele al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131.
[7] [Elyazmas\u0131nda \u00e7izili pasaj:] ve egemen bilin\u00e7te bir de\u011fi\u015fme onlar\u0131n ula\u015fmaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131klar\u0131 hedeftir.
[8] [Elyazmas\u0131nda \u00e7izili pasaj:] Biz, yaln\u0131z bir tek bilim tan\u0131yoruz, o da tarih bilimidir. Tarih iki y\u00f6nden incelenebilir. Tarihi, do\u011fa tarihi ve insanlar tarihi diye ikiye ay\u0131rabiliriz. Bununla birlikte, bu iki y\u00f6n birbirinden ayr\u0131lmazlar; insanlar varolduk\u00e7a, insanlar tarihi ve do\u011fan\u0131n tarihi kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 olarak birbirlerini ko\u015fulland\u0131r\u0131rlar. Do\u011fa tarihi, yani do\u011fa bilimi ile belirtilen \u015fey, burada, bizi ilgilendirmez; buna kar\u015f\u0131l\u0131k insanlar\u0131n tarihi ile, ayr\u0131nt\u0131l\u0131 bir bi\u00e7imde u\u011fra\u015fmam\u0131z gerekecek: ger\u00e7ekte, hemen hemen her ideoloji ya bu tarihe de\u011fgin yanl\u0131\u015f bir anlay\u0131\u015fa indirgenir ya da bu anlay\u0131\u015f\u0131 b\u00fcsb\u00fct\u00fcn bir yana b\u0131rakmak gibi bir tutuma var\u0131r. \u0130deolojinin kendisi de zaten bu tarihin g\u00f6r\u00fcn\u00fcmlerinden biridir ancak.
[9] [Elyazmas\u0131nda \u00e7izili pasaj:] Bu bireylerin ilk tarihsel eylemi, insanlar\u0131 hayvanlardan ay\u0131ran ilk eylem, insanlar\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcnmeleri de\u011fildir, kendi ge\u00e7imara\u00e7lar\u0131n\u0131 \u00fcretmeye ba\u015flamalar\u0131d\u0131r.
[10] [Elyazmas\u0131nda \u00e7izili pasaj:] \u0130nsan\u0131n yaln\u0131zca ilk, kendili\u011finden \u00f6rg\u00fctleni\u015fi, \u00f6zellikle \u0131rksal farkl\u0131l\u0131klar de\u011fil, insan\u0131n g\u00fcn\u00fcm\u00fcze kadar g\u00f6sterdi\u011fi ya da g\u00f6stermedi\u011fi geli\u015fmenin t\u00fcm\u00fc de bu ko\u015fullara ba\u011fl\u0131d\u0131r.
[11] [Elyazmas\u0131nda \u00e7izili pasaj:] Roma pleblerinde, ilk\u00f6nce k\u00fc\u00e7\u00fck toprak sahipleri, sonra da, k\u00f6le sahibi yurtta\u015flar ile k\u00f6yl\u00fcler aras\u0131ndaki ara durumundan \u00f6t\u00fcr\u00fc geli\u015fmeyen bir proletaryan\u0131n ilk \u00f6\u011feleri ile kar\u015f\u0131la\u015f\u0131yoruz.
[12] [Elyazmas\u0131nda \u00e7izili pasaj:] belirli \u00fcretim ili\u015fkileri i\u00e7indeki
[13] [Elyazmas\u0131nda \u00e7izili pasaj:] sadece ger\u00e7ek verilerle yetinen
[14] [Elyazmas\u0131nda \u00e7izili pasaj:] Bu bireylerin zihinlerindeki fikirler, gerek onlar\u0131n do\u011fa ile olan ili\u015fkileri hakk\u0131ndaki, gerek kendi aralar\u0131ndaki ili\u015fkileri hakk\u0131ndaki, gerekse kendi \u00f6z do\u011falar\u0131 hakk\u0131ndaki fikirlerdir. \u015euras\u0131 besbellidir ki, b\u00fct\u00fcn bu durumlar\u0131n hepsinde, bu tasar\u0131mlar, onlar\u0131n ili\u015fkilerinin, ger\u00e7ek eylemlerinin, \u00fcretimlerinin, kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 ili\u015fkilerinin (Verkehr), siyasal ve toplumsal \u00f6rg\u00fctl\u00fcl\u00fcklerinin\u00a0 ister ger\u00e7ek, ister hayali\u00a0 bilin\u00e7li ifadesidirler. Bunun tersi bir varsay\u0131m\u0131 ileri s\u00fcrmek, ancak maddi olarak ko\u015fulland\u0131r\u0131lm\u0131\u015f ger\u00e7ek bireylerin tini d\u0131\u015f\u0131nda daha ba\u015fka bir tini, \u00f6zel bir tini varsaymakla m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. E\u011fer bu bireylerin ger\u00e7ek ya\u015fam ko\u015fullar\u0131n\u0131n bilin\u00e7li ifadesi hayal \u00fcr\u00fcn\u00fc ise, e\u011fer kendi kafalar\u0131nda ger\u00e7e\u011fi ba\u015fa\u015fa\u011f\u0131 ediyorlarsa, bu olay da gene onlar\u0131n s\u0131n\u0131rl\u0131 faaliyet bi\u00e7imlerinin ve bundan do\u011fan s\u0131n\u0131rl\u0131 toplumsal ili\u015fkilerinin bir sonucudur.
[15] [Elyazmas\u0131nda \u00e7izili pasaj:] daha kesin s\u00f6ylemek gerekirse, maddi ya\u015famlar\u0131n\u0131n \u00fcretim tarz\u0131 ile, kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 maddi ili\u015fkileri ile ve toplumsal ve siyasal yap\u0131 i\u00e7inde onun daha sonraki geli\u015fmesi ile ko\u015fulland\u0131r\u0131lan insanlard\u0131r.
[16] [Elyazmas\u0131nda ilk bi\u00e7im:] pratik bir eylemleri olan bu bireylerin bilinci olarak dikkate al\u0131n\u0131r.
[17] [Elyazmas\u0131nda \u00e7izili pasaj:] bu ayr\u0131 ayr\u0131 tabakala\u015fmalar\u0131n birbirleri aras\u0131nda ger\u00e7ek, pratik ba\u011flar\u0131 ara\u015ft\u0131rmaya.
[18] [Elyazmas\u0131nda \u00e7izili pasaj:] [… [Kutsal A]ile’de, bu aziz filozof ve tanr\u0131bilimcilerin, mutlak tin \u00fczerine birka\u00e7 yavan \u015fey yazarak g\u00fcya “bireylerin \u00f6zerksizli\u011fini” yaratm\u0131\u015f olduklar\u0131 fikri tekrar tekrar \u00e7\u00fcr\u00fct\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fc. Sanki “birey”, yani her insan varl\u0131\u011f\u0131,\u00a0 bu felsefe tak\u0131nt\u0131lar\u0131na “bireyin \u00f6zerksizli\u011fi” gere\u011fince de\u011fil de toplumsal durumun zavall\u0131l\u0131\u011f\u0131 y\u00fcz\u00fcnden varan\u00a0 kurgucu (sp\u00e9culation) birka\u00e7 k\u00fc\u00e7\u00fck-esnaf\u0131n, “Birey”e, derhal ve duraksamadan “mutlak Tin i\u00e7inde” erime emrini vererek bu sa\u00e7mal\u0131klar\u0131 anlatmalar\u0131 \u00fczerine hemen “\u00f6zerk olmaktan \u00e7\u0131k\u0131yordu”, ger\u00e7ekten “mutlak Tin i\u00e7inde” eriyordu!
[19] [Marx’\u0131n kenar notu:] Felsefi kurtulu\u015f ve ger\u00e7ek kurtulu\u015f. \u0130nsan. Birtek. Birey. Jeolojik, hidrografik, vb. ko\u015fullar. \u0130nsan bedeni. Gereksinme ve emek.
[20] [Marx’\u0131n kenar notu:] Feuerbach.
[21] [Marx’\u0131n kenar notu:] Bo\u015f s\u00f6zler ve ger\u00e7ek hareket.
[22] [Marx’\u0131n kenar notu:] S\u00f6zlerin Almanya i\u00e7in \u00f6nemi.
[23] [Marx’\u0131n kenar notu:] Dil, ger[\u00e7e\u011fin] dilidir.
[Elyazmas\u0131nda ilk bi\u00e7im:] bu, genel tarihsel \u00f6nemi olmayan ama sadece yerel \u00f6nemi olan bir m\u00fccadeledir, insan y\u0131\u011f\u0131nlar\u0131na uygarl\u0131\u011f\u0131n barbarl\u0131\u011fa kar\u015f\u0131 m\u00fccadelesinden daha fazla yeni sonu\u00e7lar getirmeyen bir m\u00fccadeledir.
[Elyazmas\u0131nda \u00e7izili pasaj:] Aziz Bruno, bize, “Ludwig Feuerbach’\u0131n bir karakteristi\u011fini”, yani Norddeutsche Bl\u00e4tter’de daha \u00f6nce yay\u0131mlanm\u0131\u015f olan bir makalenin yeniden g\u00f6zden ge\u00e7irilmi\u015f ve d\u00fczeltilmi\u015f bir \u015feklini sunuyor. Feuerbach, bauerci “kendinden bilin\u00e7”i, daha g\u00f6ze \u00e7arp\u0131c\u0131 hale getirmek amac\u0131yla, bir “T\u00f6z” \u015f\u00f6valyesi olarak betimleniyor. Zaten bu genel bir \u015feydir: bir s\u00fcreden beri Feuerbach, her \u015fey ve herkes hakk\u0131nda, onlar\u0131n “T\u00f6z” olduklar\u0131n\u0131 s\u00f6ylemekle yetiniyor. Feuerbach’\u0131n bu t\u00f6zle\u015ftirmesi (transsubtantiation) s\u0131ras\u0131nda, bizim azizimiz, bir hamlede, F[euerbach]’\u0131n Leibniz ve Bayle \u00fczerine yaz\u0131lar\u0131ndan, H\u0131ristiyanl\u0131\u011f\u0131n \u00d6z\u00fc’ne ge\u00e7iyor (ve Feuerbach’\u0131n Haltische Jahrb\u00fccher’de yay\u0131nlanan “olgucu” felsefeye kar\u015f\u0131 makalesini atl\u0131yor). Bu “dalg\u0131nl\u0131k”, pek de “uygun bir yerde” yap\u0131l\u0131yordu. Feuerbach, orada, tam da, “T\u00f6z”\u00fcn pozitif temsilcilerinin \u00f6n\u00fcnde, Aziz Bruno’nun h\u00e2l\u00e2 g\u00fcnahs\u0131z gebelik \u00fczerine [kurgular kurmakla] u\u011fra\u015ft\u0131\u011f\u0131 bir \u00e7a\u011fda, “kendinden bilin\u00e7”in b\u00fct\u00fcn bilgeli\u011fini g\u00f6zler \u00f6n\u00fcne seriyordu. (Bkz: Alman \u0130deolojisi, Paris 1968, Editions Sociales, s. 115 ve 116.)
[24] [Marx’\u0131n kenar notu:] Feuerbach.
[25] [Elyazmas\u0131nda ilk bi\u00e7im:] teorik “anlay\u0131\u015f”.
[26] [Engels’in kenar notu:] N. B. F[euerbach]’\u0131n yanl\u0131\u015f\u0131, besbelli olan\u0131, duyumsal g\u00f6r\u00fcn\u00fcm\u00fc duyumsal olgular\u0131n daha derin ara\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131yla saptanan duyumsal ger\u00e7ekli\u011fe tabi k\u0131lmas\u0131 de\u011fil, son tahlilde, duyumsal d\u00fcnyay\u0131, ona filozofun “g\u00f6zleri”yle, yani filozof “g\u00f6zl\u00fckleri”yle bakmadan ele alamay\u0131\u015f\u0131d\u0131r.
[27] [Elyazmas\u0131nda ilk bi\u00e7im:] her tarihsel \u00e7a\u011fda bir dizi ku\u015fa\u011f\u0131n eyleminin sonucu oldu\u011funu
[28] [Marx’\u0131n kenar notu:] Feuerbach.
[92] [Marx’tn kenar notu:] Feuerbach.
[30] [Marx’\u0131n kenar notu:] F[euerbach].
[31] [Marx’\u0131n kenar notu:] Feuerbach.
[32] [Elyazmas\u0131nda \u00e7izili pasaj:] E\u011fer, gene de, burada tarihi biraz daha yak\u0131ndan inceliyorsak, bu Almanlar\u0131n “tarih” ve “tarihsel” s\u00f6zlerini i\u015fittikleri zaman \u00f6zellikle ger\u00e7eklikten ba\u015fka akla gelebilecek her \u015feyi tasarlamak gibi bir al\u0131\u015fkanl\u0131klar\u0131 olmas\u0131ndan \u00f6t\u00fcr\u00fcd\u00fcr. Ve Aziz Bruno, “kutsal belagatta ustala\u015fm\u0131\u015f bu vaiz” bu al\u0131\u015fkanl\u0131\u011f\u0131n parlak bir \u00f6rne\u011fini verir bize.
[33] [Marx’\u0131n kenar notu:] Tarih
[34] [Marx’\u0131n kenar notu:] Hegel. [13*] Jeolojik, hidrografik vb. ko\u015fullar. \u0130nsan bedeni. Gereksinme, emek.
[35] [Marx’\u0131n kenar notu:] \u0130nsanlar\u0131n bir tarihi vard\u0131r, \u00e7\u00fcnk\u00fc insanlar ya\u015famlar\u0131n\u0131 \u00fcretmek zorundad\u0131rlar ve bunu fiilen, belirli bir tarzda yapmak zorundad\u0131rlar: bu onlar\u0131n fiziksel \u00f6rg\u00fctleni\u015fleri ve ayn\u0131 zamanda bilin\u00e7leri taraf\u0131ndan belirlenir.
[36] [Elyazmas\u0131nda \u00e7izili t\u00fcmce:] Benim bilincim beni \u00e7evreleyen \u015fey ile ili\u015fkimdir.
[36a] Hemen g\u00f6r\u00fcl\u00fcr ki, bu do\u011fa dinini, ya da do\u011faya kar\u015f\u0131 bu belirli davran\u0131\u015f bi\u00e7imini belirleyen toplum bi\u00e7imidir ve vice versa.[ Ve bunun tersi. -\u00e7.] Her yerde oldu\u011fu gibi, burada da, insan\u0131n ve do\u011fan\u0131n \u00f6zde\u015fli\u011fi, insanlar\u0131n do\u011fa kar\u015f\u0131s\u0131ndaki s\u0131n\u0131rl\u0131 davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131n kendi aralar\u0131ndaki s\u0131n\u0131rl\u0131 davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131 belirlemesi bi\u00e7iminde, ve kendi aralar\u0131ndaki s\u0131n\u0131rl\u0131 davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131n da, onlar\u0131n do\u011fa ile olan s\u0131n\u0131rl\u0131 ili\u015fkilerini belirlemesi bi\u00e7iminde kendini g\u00f6sterir, \u00e7\u00fcnk\u00fc do\u011fa, tarih taraf\u0131ndan hen\u00fcz pek az de\u011fi\u015fikli\u011fe u\u011frat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.
[37] [Marx’\u0131n elyazmas\u0131nda \u00e7izili kenar notu:] \u0130nsanlar, bilinci, ger\u00e7ek tarihsel geli\u015fme \u00e7er\u00e7evesi i\u00e7inde geli\u015ftirirler.
[38] [Marx’\u0131n kenar notu:] \u0130deologlar\u0131n ilk bi\u00e7imi, din adamlar\u0131, zamanda\u015ft\u0131r.
[39] [Marx’\u0131n kenar notu:] Din. Almanlar ve bu bi\u00e7imi ile ideoloji.
[40] [Elyazmas\u0131nda \u00e7izili pasaj:] eylem ve d\u00fc\u015f\u00fcnce, yani d\u00fc\u015f\u00fcncesiz eylem ve eylemsiz d\u00fc\u015f\u00fcnce.
[41] [Elyazmas\u0131nda \u00e7izili pasaj:] Mevcut ekonomik s\u0131n\u0131rlar\u0131n bu idealist ifadesi, yaln\u0131zca salt teorik bir \u015fey de\u011fildir, pratik bilin\u00e7te de mevcuttur, yani \u00f6zg\u00fcr olan ve mevcut \u00fcretim tarz\u0131 ile \u00e7eli\u015fik hale gelen bilin\u00e7, yaln\u0131z dinleri ve felsefeleri olu\u015fturmaz, devletleri de olu\u015fturur.
[42] [Elyazmas\u0131nda \u00e7izili pasaj:] ve ba\u015flang\u0131\u00e7 insanlar\u0131n kendilerince kurulan bir kurum olan, k\u0131sa zamanda topluma ba\u015flang\u0131\u00e7taki kurucular\u0131n\u0131n hi\u00e7 de istemedikleri, geri \u00e7\u0131kmamacas\u0131na “\u00f6z-bilin\u00e7” ya da “Birtek”e dal\u0131p gitmemi\u015f herhangi bir kimse i\u00e7in somut olarak g\u00f6r\u00fclebilir \u00f6zel bir gidi\u015f veren m\u00fclkiyet i\u00e7indeki
[43] [Elyazmas\u0131nda \u00e7izilmi\u015f pasaj:] kendileri de maddi ger\u00e7eklikteki de\u011fi\u015fikliklere uygun olarak yarg\u0131lanmal\u0131d\u0131rlar.
[44] [Elyazmas\u0131nda \u00e7izilen pasaj:] demek ki, evrensel tarihin ampirik pratik bir varl\u0131\u011f\u0131 olmas\u0131n\u0131 varsayar.
[45] [Marx’\u0131n kenar notu:] Kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 ili\u015fki ve \u00fcretici g\u00fc\u00e7.
[46] [Elyazmas\u0131nda ilk bi\u00e7imiyle:] daha sonraki tarihten \u00e7\u0131kar\u0131lm\u0131\u015f, i\u00e7erlerinde kesinlikle bu gizemlerin arand\u0131klar\u0131 olaylar\u0131n sonucundan ve \u00fcr\u00fcn\u00fcnden \u00e7\u0131kar\u0131lm\u0131\u015f ve soyutlamadan ba\u015fka bir \u015fey de\u011fildir.
[47] [Elyazmas\u0131nda \u00e7izilmi\u015f pasaj:] Aziz Max Stirner, kendisi, d\u00fcnya tarihini s\u0131rt\u0131nda ta\u015f\u0131yarak dola\u015f\u0131yor ve her g\u00fcn onu yiyor, onu i\u00e7iyor, eskiden efendimiz \u0130sa’n\u0131n bedeninin ve kan\u0131n\u0131n yenip i\u00e7ildi\u011fi gibi ve d\u00fcnya tarihi de kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda g\u00fcnbeg\u00fcn onu \u00fcretir, onu yemek, i\u00e7mek, giyinmek zorunda oldu\u011funa g\u00f6re kendi \u00f6z \u00fcr\u00fcn\u00fc olan Birtek’i \u00fcretir; Birtek’teki al\u0131nt\u0131lar,[19] vb., ayn\u0131 \u015fekilde Max’\u0131n Hesse’ye ve daha ba\u015fka uzak ki\u015filere kar\u015f\u0131 polemi\u011fi, onun, tinsel plan \u00fczerinde de d\u00fcnya tarihince nas\u0131l \u00fcretildi\u011fini ortaya koyar. Demek ki, \u015fu sonu\u00e7 \u00e7\u0131k\u0131yor, “d\u00fcnya tarihinde” bireyler, Stirner’vari herhangi bir \u00f6\u011frenci ya da serbest kad\u0131n terzileri “ortakl\u0131\u011f\u0131”nda, tamam\u0131yla ayn\u0131 “eldeciler”dir.
[48] [Marx’\u0131n kenar notu:] Bilincin \u00fcretimi \u00fczerine.
[49] [Elyazmas\u0131nda \u00e7izilmi\u015f pasaj:] bundan \u00f6t\u00fcr\u00fc “ki\u015filik (1) kavram\u0131 (2) genel olarak (3) kendi s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 kendisinin \u00e7izmesini” (bunu m\u00fckemmel \u015fekilde ba\u015far\u0131yor) “ve bu koymu\u015f oldu\u011fu s\u0131n\u0131rlar\u0131 (4) yeniden (5) ortadan kald\u0131rmas\u0131n\u0131 (6) i\u00e7erir (7)” (kendi kendine de\u011fil, genel olarak da de\u011fil, nas\u0131l ki kavram olarak da de\u011filse) “ama onun evrensel (8) \u00f6z\u00fc ile (9), bu \u00f6z\u00fcn, onun eyleminin i\u00e7 (10) \u00f6z-farkl\u0131la\u015fmas\u0131n\u0131n (11) sonucundan ba\u015fka bir \u015fey olmad\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re”, s. 87-88.[19*]
[Marx’\u0131n karalad\u0131\u011f\u0131 not:] (Bay Bruno d\u00fczineyi tamamlayam\u0131yor.)
[50] [Elyazmas\u0131nda ilk bi\u00e7im:] 2. \u00fcretici g\u00fc\u00e7lerin geli\u015fmesinin her evresinin toplumun belirli bir s\u0131n\u0131f\u0131n\u0131n egemenli\u011fine temel hizmeti g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc
[51] [Marx’\u0131n kenardaki g\u00f6zlemi:] \u00d6yle ki, bu insanlar\u0131n \u00fcretimin bug\u00fcnk\u00fc durumunu oldu\u011fu gibi muhafaza etmekte \u00e7\u0131karlar\u0131 vard\u0131r.
[52] [Elyazmas\u0131nda \u00e7izilmi\u015f pasaj:] faaliyetin (moder[n]) bi\u00e7imi, ki bu bi\u00e7im alt\u0131nda… onun egemenli\u011fi.
[53] [Elyazmas\u0131nda \u00e7izilmi\u015f pasaj:] Epey bir zamandan beri, b\u00fct\u00fcn kom\u00fcnistler, Fransa’da oldu\u011fu kadar \u0130ngiltere ve Almanya’da da bu devrimin zorunlulu\u011fu konusunda anla\u015fm\u0131\u015f durumdad\u0131rlar; bununla birlikte Aziz Bruno istifini bozmadan kendi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc s\u00fcrd\u00fcr\u00fcyor ve “ger\u00e7ek h\u00fcmanizm” yani kom\u00fcnizm, (art\u0131k hi\u00e7 yeri olmayan) “tinselcili\u011fin yerine” konuyorsa, bu yaln\u0131zca, ona sayg\u0131nl\u0131k kazand\u0131rmak i\u00e7indir, diye d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyor. Demek hep d\u00fc\u015f g\u00f6rmekte devam ediyor, “elbet kurtulu\u015f (hal\u00e2s, ahret mutlulu\u011fu) gelecektir, elbet cennet yery\u00fcz\u00fcne inecek ve elbet yery\u00fcz\u00fc cennet olacakt\u0131r.” (Bizim tanr\u0131bilimci bilginimiz cennetin yoklu\u011funa da hi\u00e7bir zaman katlanamaz.) “O zaman g\u00f6ky\u00fcz\u00fcn\u00fcn ahenkleri i\u00e7inde sevin\u00e7 ve y\u00fcce mutluluk b\u00fct\u00fcn sonsuzluk boyu ta\u015f\u0131p bo\u015fanacakt\u0131r.” (s. 140)[20*] [Marx’\u0131n kenar notu:] Kutsal Aile. Bizim aziz papam\u0131z, son yarg\u0131 g\u00fcn\u00fc, b\u00fct\u00fcn bunlar\u0131n ger\u00e7ekle\u015fti\u011fi o g\u00fcn \u00fczerine \u00e7\u00f6kt\u00fc\u011f\u00fc zaman b\u00fcy\u00fck \u015fa\u015fk\u0131nl\u0131k duyacakt\u0131r\u00a0\u00a0 o g\u00fcn ki, onun \u015fafa\u011f\u0131, alev alev yanan kentlerin g\u00f6klerdeki yans\u0131s\u0131 ile a\u011faracakt\u0131r, ve o g\u00fcnde “semavi ahenklerin” ortas\u0131nda Marseillaise’in ve Carmagnole’un, o durumda zorunlu, top g\u00fcr\u00fclt\u00fclerinin e\u015fi\u011finde y\u00fckselen ezgileri aziz papam\u0131z\u0131n kulaklar\u0131nda \u00e7\u0131nlayacakt\u0131r, bir yandan giyotin tempo tutacak, bir yandan da dinsiz “y\u0131\u011f\u0131n” \u00c7a ira, \u00c7a ira[21*] diye g\u00fcrleyecek ve dara\u011fac\u0131n\u0131 kullanarak “\u00f6z-bilin\u00e7”i ortadan kald\u0131racakt\u0131r. (Aziz Bruno’nun, bu “b\u00fct\u00fcn sonsuzluk boyu sevin\u00e7 ve y\u00fcce mutluluk”tan b\u00f6yle \u00f6rnek al\u0131nacak bir tablo \u00e7izmeye herhangi ba\u015fka bir kimseden daha az hakk\u0131 vard\u0131r. “Foyerbah\u00e7\u0131 a\u015fk dinini tutanlar”, “semavi ahenkler”den bamba\u015fka bir \u015feyin s\u00f6zkonusu oldu\u011fu bir devrimden s\u00f6zederlerken bu “sevin\u00e7” ve “y\u00fcce mutluluk” hakk\u0131nda \u00f6zel bir tasar\u0131mlar\u0131 varm\u0131\u015f gibi g\u00f6r\u00fcn\u00fcyorlar.) Aziz Bruno’nun son yarg\u0131 g\u00fcn\u00fc nas\u0131l bir davran\u0131\u015f i\u00e7inde bulunaca\u011f\u0131n\u0131 \u00f6nsel olarak tasarlamak zevkinden yoksun b\u0131rakaca\u011f\u0131z kendimizi. Devrim halinde proleterlerin (\u00f6z-bilince kar\u015f\u0131 isyan eden) “t\u00f6z” gibi, ele\u015ftiriyi devirmek isteyen “y\u0131\u011f\u0131n” gibi, ya da tinin “g\u00f6steri”si, ama gene de bauerci 24 d\u00fc\u015f\u00fcnceyi y\u00f6netmek i\u00e7in gerekli kararl\u0131l\u0131ktan yoksun g\u00f6sterisi gibi anla\u015f\u0131l\u0131p anla\u015f\u0131lmamas\u0131 gerekti\u011fini kestirip atmak ayn\u0131 derecede g\u00fc\u00e7t\u00fcr.
[54] [Elyazmas\u0131nda ilk bi\u00e7im:] sivil toplumu ba\u015fka ba\u015fka evrelerinde ve pratik-idealist yans\u0131s\u0131 i\u00e7inde, yani devlet, ayn\u0131 \u015fekilde b\u00fct\u00fcn \u00e7e\u015fitli \u00fcr\u00fcnler ve bilin\u00e7 bi\u00e7imleri, din, felsefe, ahlak, vb. i\u00e7inde a\u00e7\u0131klamak.
[55] [Marx’\u0131n kenar notu:] Feuerbach.
[56] [Marx’in kenar notu:] Nesnel denilen tarih yaz\u0131m\u0131 tarihsel ili\u015fkileri eylemden ayr\u0131 olarak kavramaktan ibaretti. Gerici karakter.
[57] [Elyazmas\u0131nda ilk bi\u00e7im:] ve sanki bu teorik bulutlar olu\u015fumunun meydana getirdi\u011fi garip olay\u0131, ger\u00e7ek yery\u00fcz\u00fc ili\u015fkilerinden yola \u00e7\u0131karak, ayr\u0131nt\u0131lar\u0131na kadar a\u00e7\u0131klamak ve onu tan\u0131tlamak, ancak \u00e7ok y\u00fcksek d\u00fczeyde bilimsel bir oyalanma olabilirmi\u015f gibi.
[58] [Elyazmas\u0131nda karalanm\u0131\u015f pasaj:] ortalama olarak, egemen s\u0131n\u0131f\u0131n kendi de, kendi kavramlar\u0131n\u0131n h\u00fck\u00fcm s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc tasarlar ve onlar\u0131 daha \u00f6nceki \u00e7a\u011flar\u0131n egemen fikirlerinden ancak kendi kavramlar\u0131n\u0131 sonsuz ger\u00e7ekler diye sunarak ay\u0131rdeder. Bu egemen s\u0131n\u0131f, kendi \u00e7\u0131karlar\u0131n\u0131 ne kadar \u00e7ok toplumun b\u00fct\u00fcn \u00fcyelerinin \u00e7\u0131karlar\u0131 gibi g\u00f6stermek zorunda olursa, bu “egemen kavramlar” da o kadar genel ve genelle\u015ftirilmi\u015f bir bi\u00e7im alacaklard\u0131r.
[59] [Marx’\u0131n kenar notu:] (Evrensellik \u015funlara tekab\u00fcl eder: 1. z\u00fcmreye kar\u015f\u0131 s\u0131n\u0131fa; 2. rekabete, d\u00fcnya \u00e7ap\u0131nda kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 ili\u015fkiye (Weltverkehr) vb.; 3. egemen s\u0131n\u0131f\u0131n b\u00fcy\u00fck \u00e7o\u011funlu\u011funa; 4. \u00e7\u0131karlar\u0131n ortakl\u0131\u011f\u0131 yan\u0131lsamas\u0131na, ba\u015flang\u0131\u00e7ta bu yan\u0131lsama [hakl\u0131]d\u0131r; 5. ideologlar\u0131n aldatmalar\u0131na ve i\u015fb\u00f6l\u00fcm\u00fcne.)
[60] [Elyazmas\u0131nda ilk bi\u00e7im:] \u00f6zel bir \u00e7\u0131kar\u0131, pratik planda, herkes i\u00e7in ortak bir \u00e7\u0131kar olarak, ve teorik planda da evrensel \u00e7\u0131kar olarak g\u00f6stermek art\u0131k zorunlu olmad\u0131\u011f\u0131 anda.
[61] [Marx’\u0131n kenar notu:] \u0130nsan = “d\u00fc\u015f\u00fcnen insan tini”.
[62] [Elyazmas\u0131nda karalanm\u0131\u015f pasaj:] ba\u015fka ba\u015fka ustalar\u0131n kalfalar\u0131 ayn\u0131 meslek kolu i\u00e7inde birbirlerine kar\u015f\u0131 olduklar\u0131ndan, kalfalar \u00e7ok b\u00f6l\u00fcnm\u00fc\u015f durumdayd\u0131lar.
[63] [Elyazmas\u0131nda karalanm\u0131\u015f pasaj:] kendi ba\u015flar\u0131na (tecrit) durumlar\u0131ndan \u00e7\u0131karak
[64] [Elyazmas\u0131nda ilk bi\u00e7im:] bir \u00fcretici g\u00fc\u00e7ler ve kazan\u0131lm\u0131\u015f icatlar kitlesinin uzun zaman oldu\u011fu gibi kalmas\u0131n\u0131 sa\u011flamaya yeterler.
[65] [Marx’\u0131n kenar notu:] ve orta\u00e7a\u011fda renkli caml\u0131 pencere sanat\u0131.
[66] [Marx’\u0131n kenar notu:] K\u00fc\u00e7\u00fck-burjuvazi – Orta s\u0131n\u0131f – B\u00fcy\u00fck burjuvazi.
[67] [Elyazmas\u0131nda ilk bi\u00e7im:] a\u00e7\u0131lmakta olan d\u00fcnya pazar\u0131, herbiri onu kendi hesab\u0131na s\u00f6m\u00fcrmek i\u00e7in \u00e7eki\u015fen \u00e7e\u015fitli uluslar taraf\u0131ndan ele ge\u00e7irildi.
[68] [Elyazmas\u0131nda karalanm\u0131\u015f pasaj:] ve h\u0131zl\u0131 dola\u015f\u0131m ve sermaye yo\u011funla\u015fmas\u0131n\u0131 do\u011furdu.
[69] [Elyazmas\u0131nda karalanm\u0131\u015f pasaj:] b\u00fct\u00fcn \u00fclkelerde ne
[70] [Marx’\u0131n kenar notu:] Filozoflarda s\u0131n\u0131f\u0131n \u00f6nceden-varl\u0131\u011f\u0131
[71] [Elyazmas\u0131nda ilk bi\u00e7im:] bir\u00e7ok kentin birli\u011fine yola\u00e7t\u0131, bu da onlar\u0131n feodal beyler kar\u015f\u0131s\u0131ndaki \u00e7\u0131karlar\u0131n\u0131n \u00f6zde\u015fli\u011fi ile a\u00e7\u0131klan\u0131yordu.
[72] [Elyazmas\u0131nda karalanm\u0131\u015f pasaj:] bir s\u0131n\u0131f\u0131n ortak varl\u0131k ko\u015fullar\u0131 haline gelen bu bireysel ya\u015fam ko\u015fullar\u0131n\u0131n birle\u015fmesi.
[73] [Marx’\u0131n kenar notu:] \u0130lk\u00f6nce do\u011frudan do\u011fruya devlete ait i\u015fkollar\u0131n\u0131, sonra da az\u00e7ok ideolojik b\u00fct\u00fcn i\u015fleri so\u011furur.
[74] [Elyazmas\u0131nda karalanm\u0131\u015f pasaj:] onlar\u0131n k\u0131smen verilmi\u015f k\u0131smen de bu verilmi\u015f ko\u015fullar\u0131n geli\u015fmesinin sonucu olan varl\u0131k ko\u015fullar\u0131 i\u00e7inde, felsefi a\u00e7\u0131dan.
[75] [Engels’in kenar notu:] (Feuerb[ach]: Varl\u0131k ve \u00d6z)
[76] [Elyazmas\u0131nda karalanm\u0131\u015f pasaj:] ve ortakla\u015fal\u0131\u011f\u0131n i\u00e7erdi\u011fi bireyin tam ve \u00f6zg\u00fcr geli\u015fmesi olmadan olanakl\u0131 de\u011fildir.
[77] [Elyazmas\u0131nda ilk bi\u00e7im:] hi\u00e7bir toplumsal organizasyonun da, \u00fczerinde hi\u00e7bir denetim sa\u011flayamayaca\u011f\u0131
[78] [Elyazmas\u0131nda karalanm\u0131\u015f pasaj:] her tarihsel \u00e7a\u011fda \u00f6zg\u00fcr olmu\u015f bireyler daha \u00f6nceden varolan ve kendilerine verilmi\u015f varl\u0131k ko\u015fullar\u0131n\u0131 geli\u015ftirmeye devam etmekten ba\u015fka bir \u015fey yapmad\u0131lar.
[79] [Elyazmas\u0131nda karalanm\u0131\u015f s\u00f6zc\u00fck:] \u00f6z faaliyeti.
[80] [Elyazmas\u0131nda ilk bi\u00e7im:] kendinden faaliyeti.
[81] [Marx’\u0131n kenar notu:] bizzat de\u011fi\u015fim tarz\u0131n\u0131n \u00fcretimi.
[82] [Elyazmas\u0131nda karalanm\u0131\u015f pasaj:] olabildi\u011fi kadar\u0131yla elbirli\u011fi.
[83] [Engels’in kenar notu:] Sismondi.
[84] [Elyazmas\u0131nda ilk bi\u00e7im:] Bug\u00fcn, bireylerin, b\u00fcy\u00fck bir b\u00fct\u00fcnl\u00fck olu\u015fturacak \u00f6l\u00e7\u00fcde geli\u015fmi\u015f bulunan ve evrensel kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 ili\u015fkilere ba\u011fl\u0131 olan \u00fcretici g\u00fc\u00e7leri art\u0131k m\u00fclk edinemeyecekleri bir noktaya gelmi\u015f bulunuyoruz.
[85] [Marx’\u0131n kenar notu:] Kendine yabanc\u0131la\u015fma
[86] [Elyazmas\u0131nda karalanm\u0131\u015f pasaj:] (\u00f6zellikle ve Isparta)
[87] [Engels’in kenar notu:] (Tefecilik!)
[Elyazmas\u0131nda karalanm\u0131\u015f pasaj:] ve bu evrime, sanayiin ve ticaretin geli\u015fmesi neden olmu\u015f de\u011fildir.
[88] [Marx’\u0131n kenar notu:] Filozoflar i\u00e7in ili\u015fki = fikir (ide\u00e0). Onlar yaln\u0131z \u0130nsan’\u0131n kendi kendisine olan ili\u015fkisini tan\u0131yorlar ve bu y\u00fczden de onlar i\u00e7in b\u00fct\u00fcn ger\u00e7ek ili\u015fkiler, fikir haline geliyor.
[89] [Marx’\u0131n kenar notu:] Antik devlette, feodalitede, mutlak h\u00fck\u00fcmdarl\u0131kta g\u00f6r\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fc bi\u00e7imiyle “ortakl\u0131k”a, bu ba\u011fa \u00f6zellikle dinsel tasarufflar tekab\u00fcl eder.<\/p>\n

[1*] Bu b\u00f6l\u00fcm, \u0130deoloji’nin daha \u00f6nceki bask\u0131lar\u0131nda yer almamaktad\u0131r. \u00c7ok tahribe u\u011frad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in, okunmas\u0131 ve dolay\u0131s\u0131yla anla\u015f\u0131lmas\u0131 g\u00fc\u00e7t\u00fcr. -Ed.
[2**] \u0130lk otomatik iplik makinesi. -\u00e7.
[3**] Bu k\u0131s\u0131m elyazmas\u0131nda harap olmu\u015f. -Ed.
[4**] Editions Sociales taraf\u0131ndan eklenmi\u015ftir. -\u00e7.
[5**] Marx taraf\u0131ndan, numaralanan 3, 4, 5, 6, ve 7. yapraklar eksik. -Ed.
[6**] Kendili\u011finden \u00fcreme. -\u00e7.
[7**] Son iki paragraf kenara Engels taraf\u0131ndan eklenmi\u015ftir. -Ed.
[8**] Bu pasaj\u0131n kenar\u0131na Marx, bu paragraftan hemen sonra gelen 5. kesimin ilk iki paragraf\u0131n\u0131 eklemi\u015ftir. -Ed.
[9**] Elyazmas\u0131nda “ne de ‘Birtek’ anlam\u0131nda, ‘yarat\u0131lm\u0131\u015f’ insan” s\u00f6zleri \u00e7izilmi\u015f.
[10**] \u0130deoloji’nin daha \u00f6nceki bask\u0131lar\u0131nda metin burada kesiliyor. Bu bo\u015fluk, \u0130deoloji’nin elyazmas\u0131n\u0131n birka\u00e7 sayfas\u0131n\u0131n bulunmas\u0131 ve 1962 y\u0131l\u0131nda ilk kez yay\u0131nlanmas\u0131 ile k\u0131smen doldurulmu\u015ftur. -Ed.
[11**] Bu b\u00f6l\u00fcm\u00fcn, Engels’in kalemiyle n\u00b0 83 say\u0131s\u0131 ve Marx’\u0131n kalemiyle de 36, 37, 38 ve 39 numaralar\u0131 ta\u015f\u0131yan d\u00f6rt sayfas\u0131 eksiktir. -Ed.
[12**] Elyazmas\u0131nda okunamaz hale gelmi\u015f pasaj. -Ed.
[13**] “Ticaret y\u00fczy\u0131l\u0131n tutkusu oldu.” -Ed.
[14**] “Bir s\u00fcredir, insanlar, art\u0131k yaln\u0131zca ticaretten, denizcilikten ve gemicilikten s\u00f6zediyorlar.” -Ed.
[15**] Elyazmas\u0131nda okunmaz hale gelmi\u015f pasaj. -Ed.
[16**] Kreten hastal\u0131\u011f\u0131. Kreten, ba\u015f\u0131 kocaman, y\u00fcz\u00fc ablak, boynu k\u0131sa ve kal\u0131n, v\u00fccudu ra\u015fitizmal\u0131, duygular\u0131 s\u00f6n\u00fck olan bir hasta tipidir. -\u00e7.
[17**] Elyazmas\u0131n\u0131n ilk iki sayfas\u0131nda bulunan \u00e7ok k\u0131sa notlar, burada topland\u0131. -Ed.<\/p>\n

A\u00e7\u0131klay\u0131c\u0131 Notlar<\/strong><\/p>\n

[2*] Alman \u0130deolojisi (Die deutsche Ideologie. Kritik der neuesten deutschen Philosophie in ihren Reprasentanten Feuerbach, B. Bauer und Stirner,und des deutschen Sozialismus in seinen verschiedenen Propheten) 1845-46’da Br\u00fcksel’de Marks ve Engels taraf\u0131ndan birlikte yaz\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bu yap\u0131tta Marks ve Engels, materyalist tarih anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131, bilimsel kom\u00fcnizm teorisinin felsefi temeli olarak ilk kez i\u015flemi\u015flerdir.
Alman \u0130deolojisi’nin elyazmalar\u0131 iki ciltten olu\u015fmaktayd\u0131: birincisi hegel-sonras\u0131 felsefenin ele\u015ftirisi; ve ikincisi, “hakiki” sosyalizmin ele\u015ftirisi.
Birinci Cildin Birinci B\u00f6l\u00fcm\u00fc Alman \u0130deolojisi’nin temel belirleyici i\u00e7eri\u011fini ortaya koymaktad\u0131r. B\u00fct\u00fcn yap\u0131t\u0131n en \u00f6nemli b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fc olu\u015fturmas\u0131n\u0131n ve kendi ba\u015f\u0131na \u00f6nemli olu\u015funun nedeni budur.
Elyazmas\u0131n\u0131n Birinci B\u00f6l\u00fcm\u00fc, m\u00fcsvedde halindeki elyazmalar\u0131n\u0131n \u00fc\u00e7 kesiminden ve bu b\u00f6l\u00fcm\u00fcn ba\u015flang\u0131c\u0131n\u0131n iki temiz kopyas\u0131ndan olu\u015fmaktad\u0131r. Buna g\u00f6re, b\u00f6l\u00fcm d\u00f6rt kesime ayr\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.
Birinci B\u00f6l\u00fcm\u00fcn Birinci Kesimi, temiz kopyan\u0131n ikinci versiyonudur; \u015fu farkla ki, birinci versiyonda olup da ikinci versiyona al\u0131nmam\u0131\u015f k\u0131s\u0131mlar eklenmi\u015ftir. \u0130kinci Kesim, t\u00fcm b\u00f6l\u00fcm\u00fcn esas \u00f6z\u00fcn\u00fc vermektedir. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc ve D\u00f6rd\u00fcnc\u00fc Kesim, Stirner’in incelendi\u011fi b\u00f6l\u00fcmden (Cilt 1, \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc B\u00f6l\u00fcm) al\u0131nm\u0131\u015f konu-d\u0131\u015f\u0131 teorik yorumlard\u0131r.
Alman \u0130deolojisi [Feuerbach], L’id\u00e9ologie allemande, Premi\u00e8re Partie, Feuerbach, Editions Sociales, Moscow 1968 ve Dietz Verlag, Berlin 1970 bask\u0131lar\u0131yla kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f, k\u00f6\u015feli parentez i\u00e7inde sunulan ba\u015fl\u0131klar ve sayfa numaralar\u0131 K. Marx and F. Engels, Sellected Works, c. I, Moscow 1969’dan al\u0131nm\u0131\u015f ve a\u00e7\u0131klay\u0131c\u0131 notlar, bu cilt i\u00e7in d\u00fczenlenmi\u015ftir.
Yay\u0131na haz\u0131rlan\u0131rken konmu\u015f olan b\u00fct\u00fcn ba\u015fl\u0131klar ve gerekli eklemeler ve elyazmalar\u0131n\u0131n sayfa numararal\u0131, k\u00f6\u015feli parantez i\u00e7inde verilmi\u015ftir. Esas ikinci temiz kopyan\u0131n yapraklar\u0131na Marks ve Engels taraf\u0131ndan verilmi\u015f olan numaralar “y” harfiyle ve buna tekab\u00fcl eden rakamla g\u00f6sterilmi\u015ftir, \u00f6rne\u011fin [y. 1], [y. 2], vb.. Birinci temiz kopyaya yazarlar sayfa numaras\u0131 koymam\u0131\u015flard\u0131r; bu sayfalar “s” harfiyle ve buna tekab\u00fcl eden rakamla g\u00f6sterilmi\u015ftir: [s. 1], [s. 2], vb.. Elyazmalar\u0131n\u0131n m\u00fcsvedde halindeki \u00fc\u00e7 kesiminin Marks taraf\u0131ndan numaranm\u0131\u015f sayfalar\u0131 ise yaln\u0131zca rakamla g\u00f6sterilmi\u015ftir: [1], [2], vb..
[3*] Burada, David Strauss’un, dinin felsefi ele\u015ftirisine kap\u0131 a\u00e7an ve hegelci okulun eski-hegelciler ve yeni-hegelciler olarak ikiye b\u00f6l\u00fcnmesinin ba\u015flang\u0131c\u0131n\u0131 olu\u015fturan temel yap\u0131t\u0131na (D. F. Strauss, Das Leben Jesu, Bd. 1-2, T\u00fcbingen 1835-1836) de\u011finilmektedir. – 32.
[4*] Diadokos’lar\u00a0\u00a0 B\u00fcy\u00fck \u0130skenderin \u00f6l\u00fcm\u00fcnden sonra iktidar i\u00e7in birbirleriyle amans\u0131z bir sava\u015fa tutu\u015fan generalleri. Bu sava\u015f\u0131m s\u0131ras\u0131nda (M\u00d6 4. y\u00fczy\u0131l\u0131n sonundan 3. y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015f\u0131na dek s\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fcr), \u0130skender’in \u0130mparatorlu\u011funun oturmam\u0131\u015f askeri ve idari birli\u011fi birka\u00e7 ba\u011f\u0131ms\u0131z devlete b\u00f6l\u00fcnd\u00fc.\u00a0\u00a0 32.
[5*] Bu terim, Wigand’s Vierteljahrsschrift, Bd. IV, 1845, s. 327’de yay\u0131nlanm\u0131\u015f imzas\u0131z bir makaleden al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r.
Wigand’s Vierteljahrsschrift\u00a0\u00a0 1844-45’te Laipzig’de Otto Wigand taraf\u0131ndan yay\u0131nlanan gen\u00e7-hegelcilerin felsefi dergisi. Bruno Bauer, Max Stirner ve Ludwig Feuerbach bu derginin yazarlar\u0131 aras\u0131ndayd\u0131lar. – 35.
[6*] Alman \u0130deolojisi’nde “Verkehr” s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fc, bireylerin, toplumsal, gruplar\u0131n ve bir b\u00fct\u00fcn olarak \u00fclkelerin maddi ve manevi ili\u015fkilerini de kapsayacak bi\u00e7imde \u00e7ok geni\u015f bir anlamda kullan\u0131lmaktad\u0131r. Marx ve Engels, maddi ili\u015fkinin, ve hepsinden \u00f6nemlisi, insanlar\u0131n \u00fcretim s\u00fcrecinde birbirleriyle olan ili\u015fkilerinin, b\u00fct\u00fcn \u00f6teki ili\u015fki bi\u00e7imlerinin temeli oldu\u011funu g\u00f6steriyorlar. Alman \u0130deolojisi’nde kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131z “Verkehrsforrn” (kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 ili\u015fki bi\u00e7imi), “Verkehrsweise” (kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 ili\u015fki tarz\u0131), “Verkehrsverh\u00e4ltnisse” (kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 ili\u015fki ko\u015fullar\u0131) terimleri, Marx ve Engels taraf\u0131ndan “\u00fcretim ili\u015fkileri” kavram\u0131n\u0131 ifade etmek i\u00e7in kullan\u0131lm\u0131\u015flard\u0131r, ki bu kavram, onlar\u0131n kafas\u0131nda o d\u00f6nemde yeni yeni bi\u00e7imlenmekteydi. – 37.
[7*] Marx’\u0131n bu sat\u0131rlar\u0131 yazd\u0131\u011f\u0131 d\u00f6nemde (1840’larda) a\u015firet, klan kavram\u0131na \u015fimdi oldu\u011fundan \u00e7ok daha b\u00fcy\u00fck bir \u00f6nem y\u00fckleniyordu. L. H. Morgan’\u0131n 1877’de yay\u0131nlanan ve ilkel toplumun incelenmesine ayr\u0131lm\u0131\u015f yap\u0131t\u0131 “gens” ve “klan” kavramlar\u0131n\u0131 belirginle\u015ftirmi\u015ftir. Engels, Morgan’\u0131n elde etti\u011fi sonu\u00e7lar\u0131 Ailenin, \u00d6zel M\u00fclkiyetin ve Devletin K\u00f6keni (1884) adl\u0131 yap\u0131t\u0131nda kullanm\u0131\u015ft\u0131r. – 38.
[8*] Licinius (M\u00d6 350 s\u0131ralar\u0131): Sextius ile birlikte (M\u00d6 367’de) plebyenlerin yarar\u0131na yasalar yay\u0131nlayan bir halk trib\u00fcn\u00fc.\u00a0\u00a0 Bu metinler gere\u011fince, hi\u00e7bir Roma yurtta\u015f\u0131n\u0131n devlet m\u00fclk\u00fc topraklar\u0131n (ager publicas) 500 jugers (yakla\u015f\u0131k olarak 125 hektar)’dan fazlas\u0131n\u0131 m\u00fclk edinmeye hakk\u0131 yoktu. M\u00d6 367’den sonra plebyenlerin “toprak a\u00e7l\u0131\u011f\u0131”, askeri fetihler sayesinde k\u0131smen giderildi. Bu fetihlerle ilhak edilen topraklar\u0131n bir kesimini payla\u015ft\u0131lar. – 39.
[9*] Marx ve Engels, daha sonra, bu tan\u0131mlamay\u0131, m\u00fclkiyet yap\u0131lar\u0131n\u0131n evriminin bu \u015femas\u0131n\u0131, bunun yaln\u0131z Bat\u0131 Avrupa i\u00e7in ge\u00e7erli oldu\u011funu kaydederek ve bir Asya \u00fcretim tarz\u0131n\u0131n varl\u0131\u011f\u0131na i\u015faret ederek, biraz de\u011fi\u015fik bir bi\u00e7imde sunacaklard\u0131r. Bkz: Lettres sur “Le Capital” ve Sur le “modede production asiatique”, Editions Sociales, Paris 1969. – 39.
[10*] Bruno Bauer, “Charakteristik Ludwig Feuerbachs”, Wigand’s Vierteljahrsschrift, Bd. III, 1845, s. 86-146. – 47, 63dn.
[11*] G the, Faust, “Prolog im Himmel”. – 47.
[12*] Bruno Bauer, “Charakteristik Ludwig Feuerbachs”, Wigand’s Vierteljahrsschrift, Bd. III, 1845, s. 130.- 49.
[13*] G. W. F. Hegel, Die Philosophie der Geschichte, Einleitung, Geographische Grundlage der Weltgeschichte. – 49dn.
[14*] Gen\u00e7-hegelcilerin ve \u00f6zellikle Stirner’in kulland\u0131\u011f\u0131 terimler. – 53.
[15*] Deutsch-Franz\u00f6sische Jahrb\u00fccher\u00a0\u00a0 Karl Marx ve Arnold Ruge’un Paris’te \u00e7\u0131kard\u0131klar\u0131 Almanca bir dergi. Yaln\u0131zca (\u015eubat 1844’te) bir say\u0131s\u0131 yay\u0131nlanm\u0131\u015ft\u0131r. Bu say\u0131da Karl Marx’\u0131n iki makalesi\u00a0 “Yahudi Sorunu \u00dczerine” ve “Hegelci Hukuk Felsefesinin Ele\u015ftirisine Katk\u0131. Giri\u015f”\u00a0 ve Friedrich Engels’in de gene iki makalesi\u00a0 “Bir Ekonomi Politik Ele\u015ftirisi Denemesi” ve “\u0130ngiltere’nin Durumu ‘D\u00fcn ve Bug\u00fcn’, Thomas Carlyle, Londra 1842”\u00a0 yer al\u0131yordu. Bu yap\u0131tlar Marx ve Engels’in materyalizme ve kom\u00fcnizme nihai ge\u00e7i\u015flerini belgelemektedir. Derginin yay\u0131nlanmas\u0131 esas olarak Marx ile bir burjuva radikali olan Ruge’un aras\u0131ndaki g\u00f6r\u00fc\u015f farkl\u0131l\u0131klar\u0131 y\u00fcz\u00fcnden kesilmi\u015ftir. – 55.
[16*] Bauer’in “ele\u015ftirici” bir felsefe okulunun savunucusu olmak istedi\u011fi bilinir. – 56.
[17*] Proleter devrimin b\u00fct\u00fcn geli\u015fmi\u015f kapitalist \u00fclkelerde ayn\u0131 anda yap\u0131labilece\u011fi ve dolay\u0131s\u0131yla devrimin yaln\u0131zca tek bir \u00fclkede zafere ula\u015fmas\u0131n\u0131n olanaks\u0131zl\u0131\u011f\u0131 varg\u0131s\u0131\u00a0 ki bu varg\u0131 nihai ifadesini Engels’in, “Kom\u00fcnizmin \u0130lkeleri” adl\u0131 denemesinde bulur. (bkz: Marx-Engels, Kom\u00fcnist Manifesto ve Kom\u00fcnizmin \u0130lkeleri, Sol Yay\u0131nlar\u0131, Ankara 1991, s. 212-213.)\u00a0 tekel-\u00f6ncesi kapitalizm d\u00f6nemi i\u015fin do\u011fruydu.
Emperyalizm \u00e7a\u011f\u0131nda kapitalizmin e\u015fit olmayan ekonomik ve siyasal geli\u015fimi yasas\u0131n\u0131 hareket noktas\u0131 olarak alan Lenin, farkl\u0131 bir varg\u0131ya ula\u015ft\u0131. Buna g\u00f6re, yeni tarihsel ko\u015fullarda, tekelci kapitalizm d\u00f6neminde, sosyalist devrim ilkin birka\u00e7 \u00fclkede, hatta tek bir \u00fclkede zafere ula\u015facakt\u0131 ve devrimin b\u00fct\u00fcn \u00fclkelerde ya da \u00fclkelerin \u00e7o\u011funda ayn\u0131 anda zafere ula\u015fmas\u0131 olanaks\u0131zd\u0131. Bu tez ilk kez Lenin’in “Avrupa Birle\u015fik Devletleri Slogan\u0131 \u00dczerine” adl\u0131 makalesinde ortaya konmu\u015ftur. (Bkz: Lenin, Marx- Engels- Marksizm, Sol Yay\u0131nlar\u0131, Ankara 1990, s. 236-240.) – 58.
[18*] K\u0131ta Sistemi, ya da k\u0131ta ablukas\u0131\u00a0\u00a0 1806’da Napol\u00e9on I taraf\u0131ndan ilan edilmi\u015fti ve Avrupa k\u0131tas\u0131ndaki \u00fclkelerle B\u00fcy\u00fck Britanya aras\u0131nda ticareti yasakl\u0131yordu. Napol\u00e9on’un Rusya’daki yenilgisinden sonra kald\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. – 60.
[19*] Max Stirner, Der Einzige und sein Eigenthum, Leipzig 1845. – 60dn.
[20*] B. Bauer’in “Charakteristik Ludwig Feuerbachs” adl\u0131 makalesinden. – 61dn.
[21*] Marseillaise, Carmagnole, \u00e7a ira\u00a0\u00a0 18. y\u00fczy\u0131l sonu Frans\u0131z burjuva devirmi d\u00f6neminin devrimci ezgileri. Son ezginin nakarat\u0131 \u015f\u00f6yleydi: “Ah! \u00e7aira, \u00e7a ira, \u00e7a ira. Les aristocrates \u00e0 la lanterne!” – 63dn.
[22*] Bu terimler Max Stirner’in Der Einzige und sein Eigentum adl\u0131 yap\u0131t\u0131nda ge\u00e7mektedir. – 64.
[23*] Bu ifade Bruno Bauer’in “Charakteristik Ludwig Feuerbachs” adl\u0131 makalesinden al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r. – 67.
[24*] Bu terim Max Stirner’in Der Einzige und sein Eigentum adl\u0131 yap\u0131t\u0131ndan al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r. – 65.
[25*] Gen\u00e7-hegelcilerin 1838’den 1843’e kadar g\u00fcndelik yaprak halinde yay\u0131nlanan tek ve ayn\u0131 dergilerinin k\u0131salt\u0131lm\u0131\u015f ad\u0131. Dergi 1838’den 1841’e kadar kendine Hallische Jahrb\u00fccher f\u00fcr deutsche Wissenschaft und Kunst (“Alman Bilim ve Sanat\u0131 \u00dczerine Halle Y\u0131ll\u0131klar\u0131”) ad\u0131n\u0131 verdi, Arnold Ruge ve Theodor Echtermeyer y\u00f6netiminde yay\u0131nland\u0131. Prusya’da yasaklanma tehlikesi ile kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya bulundu\u011fundan, dergi, Saxe’a g\u00f6\u00e7t\u00fc ve 1841 Temmuzunda Deutsche Jahrb\u00fccher f\u00fcr Wissewchaft und Kunst (“Bilim ve Sanat \u00dczerine Alman Y\u0131ll\u0131klar\u0131”) ad\u0131n\u0131 ald\u0131. Ama 1843’te h\u00fck\u00fcmet, derginin yay\u0131nlanmas\u0131n\u0131 yasaklad\u0131 ve yasak karar\u0131 Bundestag’\u0131n karar\u0131 ile b\u00fct\u00fcn Almanya i\u00e7in ge\u00e7erli hale geldi. – 67.
[26*] S\u0131ras\u0131yla Bauer, Feuerbach, Stirner’e an\u0131\u015ft\u0131rmada bulunuluyor. – 67.
[27*] Bruno Bauer, Geschichte der Politik, Kultur und Aufkl\u00e4rung des achtzehnten Jahrhunderts, Charlottenburg 1843-1845, Bd. 1-2. – 67.
[28*] Nicholas Becker’in milliyet\u00e7i \u015fark\u0131s\u0131. Alman Ren, 1840’ta bestelendi, o zaman iki ayr\u0131 tepkiye neden olmu\u015ftu, biri \u00fcniforma merakl\u0131s\u0131 Musset’nin, \u00f6teki de pasifist Lamartine’in tepkisine. – 68.
[29*] Burada Wigand’s Vierteljahrsschrift, Bd. II, 1845, s. 193-205’te yay\u0131nlanm\u0131\u015f olan Feuerbach’\u0131n “\u00dcber das ‘Wesen des Christenthums’ in Beziehung auf den ‘Einzigen und sein Eigenthum'” adl\u0131 makalesine de\u011finiliyor. Bu makale \u015fu s\u00f6zlerle son bulmaktad\u0131r: “…Feuerbach \u0130nsan’\u0131n \u00f6z\u00fcn\u00fc yaln\u0131zca onun toplulu\u011funa aktard\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re, o toplumsal insan’d\u0131r, kom\u00fcnisttir.” – 68.
[30*] L. Feuerbach, Grunds\u00e4tze der Philosophie der Zukunft, Zurich und Wintherthur 1843, s. 47. – 69.
[31*] Marx ve Engels, burada, Alman \u0130deolojisi’nin Birinci Cildinin III. B\u00f6l\u00fcm\u00fcne an\u0131\u015ft\u0131rma yap\u0131yorlar. B\u00f6l\u00fcm\u00fcn Feuerbach \u00fczerine olan bu k\u0131sm\u0131, asl\u0131nda III. B\u00f6l\u00fcm\u00fcne dahil edilmi\u015fti ve Marx ve Engels’in an\u0131\u015ft\u0131rma yapt\u0131klar\u0131 metnin hemen ard\u0131ndan geliyordu. III. B\u00f6l\u00fcmdeki s\u00f6z\u00fc edilen pasajda Marx ve Engels, Hegel’in Die Philosophie der Geschichte adl\u0131 yap\u0131t\u0131ndan al\u0131nt\u0131 yap\u0131yorlard\u0131. – 73.
[32*] Tah\u0131l Yasalar\u0131na Kar\u015f\u0131 Birlik\u00a0\u00a0 \u0130ngiliz sanayi burjuvazisinin \u00f6rg\u00fct\u00fc; 1838’de Manchester’l\u0131 fabrika sahipleri Cobden ve Bright taraf\u0131ndan kurulmu\u015ftu. D\u0131\u015fardan yap\u0131lan tah\u0131l ithalini k\u0131s\u0131tlamay\u0131 ya da yasaklamay\u0131 ama\u00e7layan Tah\u0131l Yasalar\u0131, b\u00fcy\u00fck toprakbeylerinin \u00e7\u0131karlar\u0131n\u0131 korumak \u00fczere konulmu\u015ftu. Birlik, s\u0131n\u0131rs\u0131z serbest ticaret istemini \u00f6ne s\u00fcrerek, i\u015f\u00e7i \u00fccretlerini d\u00fc\u015f\u00fcrmek ve toprak aristokrasisinin ekonomik ve siyasal g\u00fcc\u00fcn\u00fc zay\u0131flatmak amac\u0131yla Tah\u0131l Yasalar\u0131n\u0131n kald\u0131r\u0131lmalar\u0131 i\u00e7in sava\u015ft\u0131. Bu sava\u015f\u0131m sonucunda Tah\u0131l Yasalar\u0131 1846’da kald\u0131r\u0131ld\u0131. – 76.
[33*] Verein (birlik), Max Stirner’e g\u00f6re \u00e7\u0131karc\u0131lar\u0131n olu\u015fturduklar\u0131 g\u00f6n\u00fcll\u00fc bir birlikti. – 77.
[34*] 1651’de Cromwell taraf\u0131ndan \u00e7\u0131kart\u0131lan ve daha sonra yenilenen yasalar. Bu yasalar, Avrupa’dan, Rusya’dan ya da T\u00fcrkiye’den ithal edilen metalar\u0131n yaln\u0131z \u0130ngiliz ya da ihracat\u00e7\u0131 \u00fclkelerin gemileriyle ta\u015f\u0131nmas\u0131 gere\u011fini ko\u015ful olarak getiriyordu. \u0130ngiliz k\u0131y\u0131lar\u0131 boyunca kabotaj hakk\u0131 yaln\u0131z \u0130ngiliz gemilerinin tekelinde olacakt\u0131. \u0130ngiliz denizcili\u011fini kolayla\u015ft\u0131rmak amac\u0131n\u0131 g\u00fcden bu yasalar, \u00f6zellikle Hollanda’ya kar\u015f\u0131 y\u00f6neltilmi\u015flerdi. 1793 ile 1854 aras\u0131nda kald\u0131r\u0131ld\u0131lar. – 84.
[35*] Bu farkl\u0131la\u015fan (diferansiyel) vergiler, bir metaya, \u015fu ya da bu \u00fclkeden gelmesine g\u00f6re, farkl\u0131 g\u00fcmr\u00fck resimleri koyuyordu. – 84.
[36*] J. Aikin, A Description of the Country from Thirty to Forty Miles Round Manchester, London 1795. – 85.
[37*] Marx ve Engels burada, I. Pinto’nun Trait\u00e9 de la Circulation et du Circulation et du Cr\u00e9dit, (Amsterdam 1771, s. 234, 283) adl\u0131 kitab\u0131nda yay\u0131nlanm\u0131\u015f, “Lettre sur la Jalousie du Commerce”den al\u0131nt\u0131 yap\u0131yorlar. – 85.
[38*] A. Smith, An Inquiry in to the Nature and Causes of the Wealth of Nations, London 1776.- 86.
[39*] Jean Jacques Rousseau, Du Contrat Social: ou principes du droit politique, Amsterdam 1762. – 96.
[40*] Burada Max Stirner’in Wignad’s Vierteljahrsschrift, Bd. III, 1845, s. 187’de yay\u0131nlanm\u0131\u015f “Rezensenten Stirnes” adl\u0131 makalesinde ifade edilen g\u00f6r\u00fc\u015flere de\u011finiliyor. – 97.
[41*] Normanlar \u0130ngiltere’yi 1066’da, Napoli’yi de 1130’da istila etmi\u015flerdi. – 99.
[42*] Do\u011fu Roma \u0130mparatorlu\u011fu\u00a0\u00a0 K\u00f6leci Roma \u0130mparatorlu\u011fundan 395 y\u0131l\u0131nda ayr\u0131lm\u0131\u015f bir devlet; merkezi Konstantinople (\u0130stanbul) idi. Daha sonralar\u0131 Bizans ad\u0131n\u0131 alm\u0131\u015ft\u0131r. Do\u011fu Roma \u0130mparatorlu\u011fu 1453’de, Osmanl\u0131lar taraf\u0131ndan istila edilinceye dek varolmu\u015ftur. – 100.
[43*] Amalfi\u00a0\u00a0 Napoli’nin g\u00fcneyinde kurulmu\u015f bir \u0130talyan kenti. 10. ve 11. y\u00fczy\u0131llarda parlak bir limand\u0131. Bu kentin deniz hukuku b\u00fct\u00fcn \u0130talya taraf\u0131ndan benimsenmi\u015fti. – 108.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Dipnotlar[1] [Elyazmas\u0131nda \u00e7izili pasaj:] Alman idealizmini \u00f6teki uluslar\u0131n ideolojilerinden ay\u0131ran hi\u00e7bir \u00f6zg\u00fcl fark yoktur. \u00d6teki uluslar\u0131n ideolojileri de d\u00fcnyaya fikirlerin egemen olduklar\u0131n\u0131, fikirlerin ve kavramlar\u0131n belirleyici ilkeler olduklar\u0131n\u0131, belirli fikirlerin, maddi d\u00fcnyan\u0131n, filozoflarca anla\u015f\u0131labilir gizini meydana getirdiklerini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr. Hegel, olgucu (positif) idealizme son bi\u00e7imini vermi\u015ftir. Hegel t\u00fcm maddi d\u00fcnyay\u0131 bir fikirler d\u00fcnyas\u0131 haline ve t\u00fcm […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[183],"tags":[],"class_list":{"0":"post-5869","1":"post","2":"type-post","3":"status-publish","4":"format-standard","6":"category-marks-engels-alman-ideolojisi"},"yoast_head":"\nAlman \u0130deolojisi ( Feuerbach) Dipnotlar\u0131 - narteks.net<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2011\/03\/10\/alman-ideolojisi-feuerbach-dipnotlari\/\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"tr_TR\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"Alman \u0130deolojisi ( Feuerbach) Dipnotlar\u0131\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"Dipnotlar[1] [Elyazmas\u0131nda \u00e7izili pasaj:] Alman idealizmini \u00f6teki uluslar\u0131n ideolojilerinden ay\u0131ran hi\u00e7bir \u00f6zg\u00fcl fark yoktur. \u00d6teki uluslar\u0131n ideolojileri de d\u00fcnyaya fikirlerin egemen olduklar\u0131n\u0131, fikirlerin ve kavramlar\u0131n belirleyici ilkeler olduklar\u0131n\u0131, belirli fikirlerin, maddi d\u00fcnyan\u0131n, filozoflarca anla\u015f\u0131labilir gizini meydana getirdiklerini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr. Hegel, olgucu (positif) idealizme son bi\u00e7imini vermi\u015ftir. Hegel t\u00fcm maddi d\u00fcnyay\u0131 bir fikirler d\u00fcnyas\u0131 haline ve t\u00fcm […]\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2011\/03\/10\/alman-ideolojisi-feuerbach-dipnotlari\/\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"narteks.net\" \/>\n<meta property=\"article:published_time\" content=\"2011-03-10T17:32:19+00:00\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"http:\/\/www.ortakyasam.org\/hermes\/bosweb\/web008\/images\/image\/marx_engels.jpg\" \/>\n<meta name=\"author\" content=\"Tar\u0131k\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:creator\" content=\"@narteks\" \/>\n<meta name=\"twitter:site\" content=\"@narteks\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Yazan:\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"Tar\u0131k\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:label2\" content=\"Tahmini okuma s\u00fcresi\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data2\" content=\"30 dakika\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\/\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"Article\",\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2011\/03\/10\/alman-ideolojisi-feuerbach-dipnotlari\/#article\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2011\/03\/10\/alman-ideolojisi-feuerbach-dipnotlari\/\"},\"author\":{\"name\":\"Tar\u0131k\",\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/#\/schema\/person\/61f37d9834294b72d31d274e7ed79bca\"},\"headline\":\"Alman \u0130deolojisi ( Feuerbach) Dipnotlar\u0131\",\"datePublished\":\"2011-03-10T17:32:19+00:00\",\"mainEntityOfPage\":{\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2011\/03\/10\/alman-ideolojisi-feuerbach-dipnotlari\/\"},\"wordCount\":6090,\"commentCount\":0,\"publisher\":{\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/#organization\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2011\/03\/10\/alman-ideolojisi-feuerbach-dipnotlari\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"http:\/\/www.ortakyasam.org\/hermes\/bosweb\/web008\/images\/image\/marx_engels.jpg\",\"articleSection\":[\"Alman \u0130deolojisi - Marx - Engels\"],\"inLanguage\":\"tr\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"CommentAction\",\"name\":\"Comment\",\"target\":[\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2011\/03\/10\/alman-ideolojisi-feuerbach-dipnotlari\/#respond\"]}]},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2011\/03\/10\/alman-ideolojisi-feuerbach-dipnotlari\/\",\"url\":\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2011\/03\/10\/alman-ideolojisi-feuerbach-dipnotlari\/\",\"name\":\"Alman \u0130deolojisi ( Feuerbach) Dipnotlar\u0131 - narteks.net\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2011\/03\/10\/alman-ideolojisi-feuerbach-dipnotlari\/#primaryimage\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2011\/03\/10\/alman-ideolojisi-feuerbach-dipnotlari\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"http:\/\/www.ortakyasam.org\/hermes\/bosweb\/web008\/images\/image\/marx_engels.jpg\",\"datePublished\":\"2011-03-10T17:32:19+00:00\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2011\/03\/10\/alman-ideolojisi-feuerbach-dipnotlari\/#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"tr\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2011\/03\/10\/alman-ideolojisi-feuerbach-dipnotlari\/\"]}]},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"tr\",\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2011\/03\/10\/alman-ideolojisi-feuerbach-dipnotlari\/#primaryimage\",\"url\":\"http:\/\/www.ortakyasam.org\/hermes\/bosweb\/web008\/images\/image\/marx_engels.jpg\",\"contentUrl\":\"http:\/\/www.ortakyasam.org\/hermes\/bosweb\/web008\/images\/image\/marx_engels.jpg\"},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2011\/03\/10\/alman-ideolojisi-feuerbach-dipnotlari\/#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Anasayfa\",\"item\":\"https:\/\/narteks.net\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"Alman \u0130deolojisi ( Feuerbach) Dipnotlar\u0131\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/#website\",\"url\":\"https:\/\/narteks.net\/\",\"name\":\"narteks.net\",\"description\":\"K\u00fclt\u00fcr Sanat Edebiyat Felsefe\",\"publisher\":{\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/#organization\"},\"alternateName\":\"K\u00fclt\u00fcr Sanat Edebiyat Felsefe\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\/\/narteks.net\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"tr\"},{\"@type\":\"Organization\",\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/#organization\",\"name\":\"narteks.net\",\"url\":\"https:\/\/narteks.net\/\",\"logo\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"tr\",\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/#\/schema\/logo\/image\/\",\"url\":\"https:\/\/narteks.net\/wp-content\/uploads\/narteks.png\",\"contentUrl\":\"https:\/\/narteks.net\/wp-content\/uploads\/narteks.png\",\"width\":300,\"height\":90,\"caption\":\"narteks.net\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/#\/schema\/logo\/image\/\"},\"sameAs\":[\"https:\/\/x.com\/narteks\",\"https:\/\/instagram.com\/narteksnet\"]},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/#\/schema\/person\/61f37d9834294b72d31d274e7ed79bca\",\"name\":\"Tar\u0131k\",\"image\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"tr\",\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/#\/schema\/person\/image\/\",\"url\":\"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/50865afb55632c4ae467e0af0930f6510aa2297d8014be502a55b14f3b7550cf?s=96&d=mm&r=g\",\"contentUrl\":\"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/50865afb55632c4ae467e0af0930f6510aa2297d8014be502a55b14f3b7550cf?s=96&d=mm&r=g\",\"caption\":\"Tar\u0131k\"},\"sameAs\":[\"http:\/\/narteks.net\"],\"url\":\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/author\/narbak\/\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO Premium plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Alman \u0130deolojisi ( Feuerbach) Dipnotlar\u0131 - narteks.net","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2011\/03\/10\/alman-ideolojisi-feuerbach-dipnotlari\/","og_locale":"tr_TR","og_type":"article","og_title":"Alman \u0130deolojisi ( Feuerbach) Dipnotlar\u0131","og_description":"Dipnotlar[1] [Elyazmas\u0131nda \u00e7izili pasaj:] Alman idealizmini \u00f6teki uluslar\u0131n ideolojilerinden ay\u0131ran hi\u00e7bir \u00f6zg\u00fcl fark yoktur. \u00d6teki uluslar\u0131n ideolojileri de d\u00fcnyaya fikirlerin egemen olduklar\u0131n\u0131, fikirlerin ve kavramlar\u0131n belirleyici ilkeler olduklar\u0131n\u0131, belirli fikirlerin, maddi d\u00fcnyan\u0131n, filozoflarca anla\u015f\u0131labilir gizini meydana getirdiklerini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr. Hegel, olgucu (positif) idealizme son bi\u00e7imini vermi\u015ftir. Hegel t\u00fcm maddi d\u00fcnyay\u0131 bir fikirler d\u00fcnyas\u0131 haline ve t\u00fcm […]","og_url":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2011\/03\/10\/alman-ideolojisi-feuerbach-dipnotlari\/","og_site_name":"narteks.net","article_published_time":"2011-03-10T17:32:19+00:00","og_image":[{"url":"http:\/\/www.ortakyasam.org\/hermes\/bosweb\/web008\/images\/image\/marx_engels.jpg","type":"","width":"","height":""}],"author":"Tar\u0131k","twitter_card":"summary_large_image","twitter_creator":"@narteks","twitter_site":"@narteks","twitter_misc":{"Yazan:":"Tar\u0131k","Tahmini okuma s\u00fcresi":"30 dakika"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"Article","@id":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2011\/03\/10\/alman-ideolojisi-feuerbach-dipnotlari\/#article","isPartOf":{"@id":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2011\/03\/10\/alman-ideolojisi-feuerbach-dipnotlari\/"},"author":{"name":"Tar\u0131k","@id":"https:\/\/narteks.net\/#\/schema\/person\/61f37d9834294b72d31d274e7ed79bca"},"headline":"Alman \u0130deolojisi ( Feuerbach) Dipnotlar\u0131","datePublished":"2011-03-10T17:32:19+00:00","mainEntityOfPage":{"@id":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2011\/03\/10\/alman-ideolojisi-feuerbach-dipnotlari\/"},"wordCount":6090,"commentCount":0,"publisher":{"@id":"https:\/\/narteks.net\/#organization"},"image":{"@id":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2011\/03\/10\/alman-ideolojisi-feuerbach-dipnotlari\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"http:\/\/www.ortakyasam.org\/hermes\/bosweb\/web008\/images\/image\/marx_engels.jpg","articleSection":["Alman \u0130deolojisi - Marx - Engels"],"inLanguage":"tr","potentialAction":[{"@type":"CommentAction","name":"Comment","target":["https:\/\/narteks.net\/index.php\/2011\/03\/10\/alman-ideolojisi-feuerbach-dipnotlari\/#respond"]}]},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2011\/03\/10\/alman-ideolojisi-feuerbach-dipnotlari\/","url":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2011\/03\/10\/alman-ideolojisi-feuerbach-dipnotlari\/","name":"Alman \u0130deolojisi ( Feuerbach) Dipnotlar\u0131 - narteks.net","isPartOf":{"@id":"https:\/\/narteks.net\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2011\/03\/10\/alman-ideolojisi-feuerbach-dipnotlari\/#primaryimage"},"image":{"@id":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2011\/03\/10\/alman-ideolojisi-feuerbach-dipnotlari\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"http:\/\/www.ortakyasam.org\/hermes\/bosweb\/web008\/images\/image\/marx_engels.jpg","datePublished":"2011-03-10T17:32:19+00:00","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2011\/03\/10\/alman-ideolojisi-feuerbach-dipnotlari\/#breadcrumb"},"inLanguage":"tr","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/narteks.net\/index.php\/2011\/03\/10\/alman-ideolojisi-feuerbach-dipnotlari\/"]}]},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"tr","@id":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2011\/03\/10\/alman-ideolojisi-feuerbach-dipnotlari\/#primaryimage","url":"http:\/\/www.ortakyasam.org\/hermes\/bosweb\/web008\/images\/image\/marx_engels.jpg","contentUrl":"http:\/\/www.ortakyasam.org\/hermes\/bosweb\/web008\/images\/image\/marx_engels.jpg"},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2011\/03\/10\/alman-ideolojisi-feuerbach-dipnotlari\/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Anasayfa","item":"https:\/\/narteks.net\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Alman \u0130deolojisi ( Feuerbach) Dipnotlar\u0131"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/narteks.net\/#website","url":"https:\/\/narteks.net\/","name":"narteks.net","description":"K\u00fclt\u00fcr Sanat Edebiyat Felsefe","publisher":{"@id":"https:\/\/narteks.net\/#organization"},"alternateName":"K\u00fclt\u00fcr Sanat Edebiyat Felsefe","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/narteks.net\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"tr"},{"@type":"Organization","@id":"https:\/\/narteks.net\/#organization","name":"narteks.net","url":"https:\/\/narteks.net\/","logo":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"tr","@id":"https:\/\/narteks.net\/#\/schema\/logo\/image\/","url":"https:\/\/narteks.net\/wp-content\/uploads\/narteks.png","contentUrl":"https:\/\/narteks.net\/wp-content\/uploads\/narteks.png","width":300,"height":90,"caption":"narteks.net"},"image":{"@id":"https:\/\/narteks.net\/#\/schema\/logo\/image\/"},"sameAs":["https:\/\/x.com\/narteks","https:\/\/instagram.com\/narteksnet"]},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/narteks.net\/#\/schema\/person\/61f37d9834294b72d31d274e7ed79bca","name":"Tar\u0131k","image":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"tr","@id":"https:\/\/narteks.net\/#\/schema\/person\/image\/","url":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/50865afb55632c4ae467e0af0930f6510aa2297d8014be502a55b14f3b7550cf?s=96&d=mm&r=g","contentUrl":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/50865afb55632c4ae467e0af0930f6510aa2297d8014be502a55b14f3b7550cf?s=96&d=mm&r=g","caption":"Tar\u0131k"},"sameAs":["http:\/\/narteks.net"],"url":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/author\/narbak\/"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5869","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=5869"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5869\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=5869"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=5869"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=5869"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}