![](\"http:\/\/www.fotografya.gen.tr\/cnd\/content\/images\/1_4476_gFqM8XAYEi-200x200.jpg\")
<\/p>\n<\/p>\n
Olumluluk de\u011ferleri bug\u00fcn kimse taraf\u0131ndan yads\u0131namayacak iki temel mefhum, \u2018hukuk devleti\u2019 ve \u2018insan haklan\u2019 bu yaz\u0131da \u00f6nerece\u011fim bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131ndan g\u00f6r\u00fcld\u00fcklerinde \u2018zay\u0131f d\u00fc\u015f\u00fcnce\u2019ler gibi belirecekler. Felsefede, toplumsal bilimlerde ve sol ele\u015ftiri geleneklerinde bu mefhumlar son zamanlarda olduk\u00e7a de\u011ferli k\u0131l\u0131nd\u0131lar, hatta bir ara, \u00f6zellikle 12 Eyl\u00fcl\u2019\u00fcn y\u0131k\u0131m\u0131yla sars\u0131lan T\u00fcrkiye\u2019de, d\u00fc\u015f\u00fcnce insanlar\u0131n\u0131n, ayd\u0131nlar\u0131n ve sol-sosyalist fikirlerin temel me\u015fgalesi haline gelebildiler. Yeni ye\u015fermekte olan ve \u2018evrensel\u2019 de\u011fer sistemleriyle dolayl\u0131 da olsa y\u00fcz y\u00fcze kalmay\u0131 sonunda kabul eden \u2018yerli\u2019, muhafazakar veya \u2018\u0130slamc\u0131\u2019 d\u00fc\u015f\u00fcnce insanlar\u0131 da kendi \u00fcsluplar\u0131yla bu zay\u0131f d\u00fc\u015f\u00fcnce mefhumlar\u0131n\u0131n etki ve medyatik diren\u00e7 kazanmas\u0131na yard\u0131mc\u0131 olmaktan geri kalmad\u0131lar. \u00d6n\u00fcnde sonunda sokaklar\u0131nda \u2018aktivist\u2019 polislerin \u2018kahrolsun insan haklar\u0131\u2019 sloganlar\u0131yla kendi \u00e7aplar\u0131nda n\u00fcmayi\u015f yapt\u0131klar\u0131 tuhaf bir \u00fclkeydik. \u2018Demokrasi\u2019, \u2018hukuk devleti\u2019, \u2018insan haklar\u0131\u2019 mefhumlar\u0131na \u00f6ncelikle bel ba\u011flamak gerekiyordu \u00f6yleyse. \u0130ktidarlar \u2018haklar\u0131n \u00fclkemiz halk\u0131na bol geldi\u011fini\u2019 s\u00f6ylemeye kadar ileri vard\u0131rabiliyorlard\u0131 i\u015fi. Demek ki 12 Eyl\u00fcl rejimine kar\u015f\u0131 \u2018ger\u00e7ek\u00e7i\u2019 bir diren\u00e7 g\u00f6sterilecekse, kar\u015f\u0131 taraf nezdinde (belki de Bat\u0131 d\u00fcnyas\u0131n\u0131n bask\u0131s\u0131 y\u00fcz\u00fcnden) kritik bir sorun yaratan bu mefhumlar\u0131 terenn\u00fcm ederek ba\u015flamak en iyi yol olmal\u0131yd\u0131.<\/p>\n
Oysa, bu \u2018zorunlu\u2019, \u015fimdiye dek k\u0131smen de \u2018verimli\u2019 oldu\u011fu s\u00f6ylenebilecek \u2018insan haklar\u0131\u2019 ve \u2018demokrasi\u2019 m\u00fccadelesinin belli bir noktada kollektif \u00f6zg\u00fcrle\u015fme duygular\u0131n\u0131 gemleyebildi\u011fini, \u2018haklar\u0131n\u2019 ger\u00e7ekten \u2018bol gelmeye\u2019 ba\u015flad\u0131klar\u0131n\u0131 g\u00f6zlemlememek de zordur. Her \u015feyden \u00f6nce, yaln\u0131zca 12 Eyl\u00fcl kurumlar\u0131n\u0131n k\u0131y\u0131c\u0131 vas\u0131talar\u0131 y\u00fcz\u00fcnden de\u011fil, gittik\u00e7e esnekle\u015fen ve inceltilen, yak\u0131n bir gelecekte \u015fimdiye nazaran \u00e7ok daha belirgin bir bi\u00e7imde y\u00fczle\u015fmek zorunda kalaca\u011f\u0131m\u0131z tahakk\u00fcm ve denetim bi\u00e7imlerinin kar\u015f\u0131s\u0131nday\u0131z art\u0131k. Hukuk d\u0131\u015f\u0131\/hukuksal ayr\u0131mlar\u0131yla kavranamayacak toplumsal iktidar bi\u00e7imleri ile y\u00fczy\u00fcze kalmak ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz hale gelecektir. Bunlar kar\u015f\u0131s\u0131nda yeni m\u00fccadele ve diren\u00e7 bi\u00e7imlerine ihtiya\u00e7 oldu\u011funu, bunlar\u0131 ge\u00e7mi\u015fimizden \u00f6\u011frenme ya da miras alma konusunda da pek talihli olmayabilece\u011fimizi s\u00f6ylerken k\u00f6t\u00fcmser olmad\u0131\u011f\u0131m\u0131 da hemen belirtmeliyim. Sorun bir \u2018iyimserlik\/k\u00f6t\u00fcmserlik\u2019 sorunu de\u011fil, bireysel-kollektif m\u00fccadele ve diren\u00e7 ara\u00e7lar\u0131n\u0131n \u00fcretilmesi sorusudur.<\/p>\n
Sendikal, dar siyasal-parlamenter yap\u0131lar dahilinde y\u00fcr\u00fct\u00fclen m\u00fccadele tarzlar\u0131n\u0131n bu yeni ihtiya\u00e7lara \u2018bol\u2019 geldikleri art\u0131k kendisinden yeterli dersler \u00e7\u0131kar\u0131labilmi\u015f bir deney olmal\u0131yd\u0131. Toplumsal g\u00fc\u00e7ler, b\u00fct\u00fcn \u00f6rg\u00fcts\u00fczl\u00fckleri ve k\u00f6r arzulara terkedilmi\u015f iradeleri \u00e7er\u00e7evesinde i\u015fliyor olsalar bile, \u2018insan haklar\u0131\u2019 ya da \u2018demokrasi\u2019 vaadlerinden (\u00fclkemizde klasik bir sosyal-demokrat hipotezini olu\u015fturan unsurlar olarak) art\u0131k bunalm\u0131\u015f olan bizler, al\u0131\u015f\u0131lageldik kavramlar\u0131m\u0131z\u0131 de\u015fmeyi ve par\u00e7alamay\u0131 g\u00f6ze almak zorunday\u0131z. \u2018\u0130nsan haklar\u0131 ihlalleri\u2019 denen \u015feyin bu kadar s\u0131kl\u0131kla ger\u00e7ekle\u015fti\u011fi bir \u00fclkede ya\u015f\u0131yor olmam\u0131z yapmaya \u00e7al\u0131\u015faca\u011f\u0131m ele\u015ftiri faaliyetlerini bir l\u00fcks aline getirmek \u015f\u00f6yle dursun, tam aksine, siyasi bir sorumluluk haline sokmaktad\u0131r. Bat\u0131\u2019da \u2018felsefede\u2019 yap\u0131labilecek bir \u015feyi \u00fclkemizde siyasi bir ele\u015ftiri i\u00e7inde ger\u00e7ekle\u015ftirmek neden daha k\u00f6t\u00fc bir durum olsun. Her \u015feye ra\u011fmen, toplumsal vicdan\u0131 rahats\u0131z edebilecek baz\u0131 yanl\u0131\u015f anlamalardan ka\u00e7\u0131nabilmek amac\u0131yla, \u00f6ncelikle \u2018insan haklar\u0131\u2019 ve \u2018demokrasi\u2019 m\u00fccadelesini kar\u015f\u0131m\u0131za alman\u0131n imkan dahilinde olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylemekle ba\u015flayay\u0131m. Bunun nedeni, zaten insanlann \u00f6zelliklerinin bu kavram malzemesine kendili\u011finden sahip olmas\u0131, bu y\u00fczden biz ne dersek diyelim, insanlar\u0131n, tarih boyunca.\u00f6zg\u00fcrl\u00fckleri u\u011fruna ger\u00e7ekten m\u00fccadele ettikleri anlar\u0131n yan\u0131nda, ne yaz\u0131k ki, genellikle, \u00f6zg\u00fcrl\u00fck, vatanseverlik, \u00f6zveri duygular\u0131yla k\u00f6lelikleri ve s\u00f6m\u00fcr\u00fclmeleri u\u011fruna da m\u00fccadele ettiklerini g\u00f6zlemlememek pek elde de\u011fil. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde bir ara sol, \u015fimdilerdeyse tuhaf bir \u015fekilde \u0130slamc\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnce ak\u0131m\u0131na son derece \u00e7ekici gelen \u2018insan haklar\u0131\u2019 fikriyat\u0131n\u0131n ele\u015ftirisinin \u00e7\u0131k\u0131\u015f noktas\u0131 \u00f6yleyse bu \u015fa\u015f\u0131las\u0131 durum olmal\u0131. Gerisi arkadan gelecektir…<\/p>\n
Hukuki Modelin Ele\u015ftirisi<\/strong><\/p>\n Herhangi bir solcu parti toplant\u0131s\u0131na g\u00f6zlemci ya da \u00fcye olarak kat\u0131lan birinin \u00e7ok ge\u00e7meden kendini hukuki bir meselenin \u00e7\u00f6z\u00fcmlenmesine \u015fahit olan bir ki\u015fi olarak alg\u0131lamas\u0131 ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz olur. Bitip t\u00fckenmek bilmez bir \u2018hukuksal\u2019 tart\u0131\u015fma \u00fcslubu, partilerin, sendikalar\u0131n ve bu t\u00fcrden b\u00fct\u00fcn kurumlar\u0131n, \u00f6rg\u00fctlenmenin \u2018hukuksal\u2019 ve \u2018yasal\u2019 yanlar\u0131na fiili ama\u00e7lardan \u00e7ok daha fazla \u00f6nem verildi\u011fi hissini uyand\u0131rmakta ge\u00e7 kalmaz. Karar alma ve kararlara m\u00fcdahele etme mekanizmalar\u0131, ne i\u00e7in karar almak gerekti\u011fi konusunda yap\u0131labilecek en k\u00fc\u00e7\u00fck bir m\u00fclahazadan \u00f6nce emniyetle olu\u015fturulmal\u0131 ve y\u00fcr\u00fcrl\u00fc\u011fe konmal\u0131d\u0131r. Siyasete soyunan her ki\u015fi gibi, bir sosyalist de siyasetin de siyasetin \u2018yasall\u0131k\u2019 ve \u2018adalet\u2019 mefhumlar\u0131n\u0131 i\u00e7selle\u015ftirmi\u015f, benimsemi\u015f olmal\u0131d\u0131r vesaire… B\u00fct\u00fcn bu \u2018olumlu\u2019 meselelerin neyi g\u00f6zlerden saklad\u0131\u011f\u0131na bir g\u00f6z atal\u0131m \u015fimdi de. D\u00fc\u015f\u00fcnsel ve ele\u015ftirel \u00fcretimin (bunlar kendi i\u00e7lerinde \u2018diren\u00e7\u2019tirler daha \u015fimdiden) en zay\u0131f oldu\u011fu durumlar hukuk fikrini model olarak ald\u0131klar\u0131 anlard\u0131r: Toplumsal ya\u015fam\u0131n olas\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 bir \u2018s\u00f6zle\u015fme\u2019ye ba\u011flayan, ya da t\u00fcm \u00e7a\u011flar\u0131n idealist fikirler tortusunu Hegelci bir \u2018hukuk felsefesi\u2019nin i\u00e7ine boca eden d\u00fc\u015f\u00fcncelerden bahsediyorum. Bunun ba\u015fka modellerini \u2018Tanr\u0131 Yasas\u0131\u2019n\u0131 terenn\u00fcm eden dinsel-siyasal sistemlerde, modern hukuki ayg\u0131tlar\u0131n bi\u00e7imlenmesine e\u015flik eden Devlet Hikmeti doktrinlerinde, kamu ve idare bilimlerinde ve kamu oyu fikrinde bulabilirsiniz. Her durumda bunlar\u0131n hepsinde ortak olan \u015fey, \u2018hukuki bir model\u2019 sunuyor olmalar\u0131d\u0131r. Sol k\u00fclt\u00fcr\u00fcn de bu modeli benimseyebildi\u011fini hatta olduk\u00e7a yoksul ve c\u0131l\u0131z oldu\u011fu d\u00f6nemlerde ba\u015ftac\u0131 etmekten geri kalmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 biliyoruz. Ge\u00e7enlerde solcu \u00f6\u011frencilerin t\u00fcrbanl\u0131 \u00f6\u011frencilerle birlikte.direni\u015fe ge\u00e7melerine sinirlendiklerinde 68\u2019liler Derne\u011fi ad\u0131 verilen kurum resmi bir a\u00e7\u0131klama yaparak \u2018biz b\u00f6yle bir miras b\u0131rakmad\u0131k\u2019 gibisinden laflar\u0131 medyaya yans\u0131tm\u0131\u015ft\u0131. Hukuki dil \u2018miras\u2019 s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fc kadar talihsiz bir mefhumu i\u015fin i\u00e7ine sokabilecek kadar i\u015fin i\u00e7ine n\u00fcfuz etmi\u015f g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor. B\u00f6ylece 68\u2019lilerin art\u0131k ya\u015famad\u0131klar\u0131n\u0131, her\u015feyin ge\u00e7mi\u015fte kald\u0131\u011f\u0131n\u0131, geriye yaln\u0131zca \u2018harfiyen uyulmas\u0131 gereken\u2019 bir mirastan ba\u015fka bir \u015fey b\u0131rakmad\u0131klar\u0131n\u0131 en yetkili a\u011f\u0131zlardan kendilerinden \u00f6\u011freniyoruz.<\/p>\n Hukuki model \u00fcretken ele\u015ftirel d\u00fc\u015f\u00fcnce i\u00e7in ger\u00e7ekten bir ba\u015f belas\u0131d\u0131r. Her \u015feyden \u00f6nce, \u2018iktidar\u2019 ve \u2018kudret\u2019 sorunlar\u0131n\u0131 adam gibi alg\u0131lamam\u0131z\u0131n \u00f6n\u00fcne engeller dikmektedir. \u00c7\u00fcnk\u00fc iktidar\u0131n \u2018temsili\u2019 bir otoriteden ibaret oldu\u011funu, zor ara\u00e7lar\u0131n\u0131 \u2018temsilen\u2019 ele ge\u00e7irecek bir g\u00fcc\u00fcn y\u00f6netime sahip oldu\u011funu, \u00f6\u011fretir. Oysa hukuki temsilin, parlamenter bi\u00e7imlerin ve otorite ad\u0131 verilen ideolojik boyun e\u011fi\u015f terkibinin ger\u00e7ek anlam\u0131nda iktidarla pek bir ili\u015fkisi yoktur. Hi\u00e7 de\u011filse Micheal Foucault\u2019nun bize g\u00f6sterdi\u011fi buydu. Neo-liberalizmin en yo\u011fun ve esnek sald\u0131r\u0131lar\u0131yla kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya kald\u0131\u011f\u0131m\u0131z g\u00fcn\u00fcm\u00fczde kim \u00e7\u0131k\u0131p da bu \u2018temsilin\u2019 \u015fu ya da bu evrensellik ad\u0131na i\u015f g\u00f6rebilece\u011fini samimiyetle iddia edebilir? Bunun en belirgin sonucu, ayn\u0131 \u015fekilde bug\u00fcn kimsenin \u00e7\u0131k\u0131p \u2018evrensel insan haklar\u0131\u2019n\u0131n \u2018do\u011fal hukuk\u2019tan kaynaklanmas\u0131 gerekti\u011fini s\u00f6yleyemeyece\u011fidir. \u0130nsanlar bu t\u00fcr s\u00f6zleri dillerinden d\u00fc\u015f\u00fcrmeseler de, b\u00fct\u00fcn bu sohbetin herhangi bir ger\u00e7ek i\u00e7erik ta\u015f\u0131mad\u0131\u011f\u0131n\u0131n pekala fark\u0131ndad\u0131rlar ve yaln\u0131zca i\u015fin diplomatik kurallar\u0131na riayet etmekle yetiniyorlar. \u0130ktidar\u0131 \u2018hukuki model\u2019 alt\u0131nda g\u00f6rmek demek, onu ya bir \u2018sahibe\u2019 (monark, burjuvazi, soyluluk, vs.) ya da bir \u2018\u00f6zelli\u011fe\u2019 ba\u011flamak demektir. \u0130ktidar bir egemenin (s\u0131n\u0131f ya da toplumsal z\u00fcmre, belki de bir despot) ya mal\u0131d\u0131r ya da bir \u00f6zelli\u011fi, niteli\u011fi… Bundan sonra herkes emindir ki, despotun mal\u0131n\u0131 elinden al\u0131r gibi iktidar\u0131 \u2018ele ge\u00e7irirsiniz\u2019, devrim olur, olur biter. Hi\u00e7 de karikat\u00fcrle\u015ftirmeden, ikinci bir \u2018hukuki\u2019 yan\u0131lg\u0131ya ge\u00e7elim: Buna g\u00f6re g\u00fc\u00e7 ve iktidar ara\u00e7lar\u0131 belli ellerde yo\u011funla\u015fabildi\u011fi gibi, belli bir yerde lokalize edilebilirler: Devlette… Geriye kalan her yer \u2018iktidardan masumdur\u2019 ve y\u00f6netilmektedirler vs.vs. Demek ki iktidar\u0131n bulunmad\u0131\u011f\u0131 bu geni\u015f arazinin ne kadar b\u00fcy\u00fck bir k\u0131sm\u0131 Devlette temsil edilirse, i\u015fler o kadar iyidir, insanlar\u0131n \u00f6zg\u00fcrl\u00fck derecesi o kadar geni\u015f ve y\u00fcksektir.<\/p>\n B\u00fct\u00fcn bunlar\u0131n kar\u015f\u0131s\u0131na \u00e7\u0131kar\u0131labilecek ilk hat\u0131rlatma, iktidar ile g\u00fc\u00e7 veya kudret aras\u0131nda derin bir fark bulundu\u011fudur. E\u011fer iktidar\u0131n egemenlik hakk\u0131n\u0131, insan hakk\u0131 terimleriyle tan\u0131mlamaya kalkarsan\u0131z, bunun fiilen, akt\u00fcelle\u015fmi\u015f bir \u2018kudret\u2019 getirmeyece\u011fi a\u015fikard\u0131r. B\u00f6ylece vatanda\u015flar\u0131na b\u00fct\u00fcn haklar\u0131 tan\u0131m\u0131\u015f olan bir \u00fclke, onlar\u0131n elinde bu haklardan yararlanabilecekleri ara\u00e7lar bulunmad\u0131\u011f\u0131 zaman asl\u0131nda olumlu hi\u00e7 bir \u015fey yapmam\u0131\u015f demektir. Amerikan tazmin hukuku bu durumun iyi bir \u00f6rne\u011fidir. \u00d6yle bir \u00fclke d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn ki, \u2018haklar\u0131n\u0131z\u0131 nas\u0131l kullan\u0131rs\u0131n\u0131z\u2019 ba\u015fl\u0131kl\u0131 el kitaplar\u0131 bolca yaz\u0131l\u0131p pazarlanabiliyor. B\u00f6ylece \u2018do\u011fal hukuk\u2019 t\u00fcr\u00fcnden herhangi bir mefhumun g\u00fcn\u00fcm\u00fczde art\u0131k hi\u00e7 bir i\u015flev g\u00f6rmedi\u011fi anla\u015f\u0131l\u0131yor. \u0130ktidar\u0131n ve g\u00fcc\u00fcn \u2018hukuki model\u2019 \u00e7er\u00e7evesinde tan\u0131mlanmas\u0131, onu bir \u2018aidiyet\u2019 ve \u2018mal\u2019 mertebesinde ele almaya yol a\u00e7makla kalmaz, ayn\u0131 zamanda \u2018ona sahip olmayanlar\u2019\u0131n bir \u2018yoksunluk\u2019 \u00f6zelli\u011fiyle tan\u0131mlanmas\u0131na kadar i\u015fi vard\u0131rabilir. Buna g\u00f6re iktidar\u0131n aritmeti\u011finde \u2018ya hep ya hi\u00e7\u2019 ilkesi ge\u00e7erli k\u0131l\u0131n\u0131r iktidara sahip olmayan y\u00f6netilmektedir, yani pasiftir. Sahip olan ise, ister y\u00f6netici s\u0131n\u0131f olsun isterse devlet g\u00fcc\u00fcn\u00fc elinde bulunduran bir ki\u015fi veya grup, y\u00f6netmektedir, yani aktiftir. Bu kadar yal\u0131n ve basit bir kavray\u0131\u015f\u0131n asl\u0131nda kuramsal ve pratik a\u00e7\u0131lardan bir felaket oldu\u011funu g\u00f6rmek pek zor de\u011fildir: hi\u00e7 de\u011filse, La Boetie\u2019nin \u2018G\u00f6n\u00fcll\u00fc Kulluk \u00dcst\u00fcne Konu\u015fma\u2019s\u0131ndan ba\u015flayan bir dizi eser insanlar\u0131n \u2018y\u00f6netilmek\u2019 ve \u2018kulla\u015fmak\u2019 i\u00e7in ne kadar b\u00fcy\u00fck g\u00fc\u00e7ler harcad\u0131klar\u0131n\u0131, boyun e\u011fmenin bir \u2018hi\u00e7lik\u2019ten, \u2018yoksunluk\u2019tan ibaret olmay\u0131p, tarih boyunca insanlar\u0131n en \u00e7ok u\u011fra\u015ft\u0131klar\u0131 mesele oldu\u011funu g\u00f6steriyor. O andan itibaren, y\u00f6netenin bir \u00f6zelli\u011fi olarak g\u00fc\u00e7 ve iktidar fikrinden y\u00f6neten y\u00f6netilen aras\u0131ndaki ili\u015fkilerin payandas\u0131 olarak \u00e7ok daha karma\u015f\u0131k bir iktidar fikrine varmam\u0131z gerekiyor. Foucault \u2018iktidar etkileri\u2019 ad\u0131n\u0131 verdi\u011fi tarihsel-toplumsal s\u00fcre\u00e7lerden b\u00fct\u00fcnsel bir iktidar temati\u011fine varmakta biraz acele etmi\u015f olabilir. Ama bu onun \u2018kulla\u015fma prati\u011fi\u2019nin yerini Napolyoncu kurumlar\u0131n yayg\u0131nla\u015fmas\u0131yla almaya ba\u015flayan ve \u2018disipliner toplum\u2019 ad\u0131n\u0131 verdi\u011fi \u2018iktidar pratikleri\u2019nin nas\u0131l eli\u015fti\u011fini g\u00f6sterebilen biricik d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr olmas\u0131n\u0131 engellemiyor. Bug\u00fcnk\u00fc sorunumuz daha \u00e7ok, \u2018disipliner toplum\u2019 yap\u0131lar\u0131n\u0131n, fabrika, hastahane, hapishane, k\u0131\u015fla gibi \u2018ku\u015fat\u0131c\u0131\u2019, \u2018g\u00f6zetleyici\u2019 ve \u2018hizaya getirici\u2019 kurumlar\u0131n en az y\u00fcz y\u0131ll\u0131k yo\u011fun bir ele\u015ftiriyle a\u015f\u0131nmaya ve me\u015fruiyetlerinin sorun haline gelmesine ba\u015flad\u0131klar\u0131 bilindi\u011fine g\u00f6re, onlar\u0131n yerini nelerin alaca\u011f\u0131 konusunda toplumsal bir ay\u0131kl\u0131\u011fa nas\u0131l kavu\u015fabilece\u011fidir. Bunun \u00f6n\u00fcndeki en \u00f6nemli engellerden birisinin \u2018hukuki d\u00fc\u015f\u00fcnme modeli\u2019 oldu\u011funu yads\u0131yamay\u0131z.<\/p>\n Hukuki modelin ele\u015ftirisini ikinci ad\u0131mda \u00e7a\u011fda\u015f d\u00fc\u015f\u00fcnce sistemleri ve felsefe \u00fczerinde yo\u011funla\u015ft\u0131rmam\u0131z gerekiyor. \u00c7a\u011fda\u015f siyaset d\u00fc\u015f\u00fcnceleri i\u00e7inde en etkili ve en \u00e7ok tart\u0131\u015f\u0131lanlar Hannah Arendt ya da Carl Schmitt gibi \u2018hukuk ve siyaset\u2019 felsefecilerinki olduysa, bunun nedeni \u2018burjuva ideolojisinin\u2019 son demlerinde bir \u2018me\u015fruiyet bunal\u0131m\u0131\u2019 i\u00e7ine girmesi olmal\u0131. Burjuvazi, Napolyoncu kurumlarla siyasal rejimlerini olu\u015fturup yayg\u0131nla\u015ft\u0131rmakla kalmad\u0131, \u00e7ok ge\u00e7meden bir dizi devrim ile kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131 ve onlar\u0131 \u2018yeniden evcille\u015ftirmek\u2019 u\u011fruna bir \u2018\u00f6d\u00fcn\u2019 ve \u2018disiplin\u2019 hukuksall\u0131\u011f\u0131 olu\u015fturma faliyetlerine giri\u015fti. Bu faaliyetin k\u0131l\u0131f\u0131 bir \u2018moral\u2019e ve siyasi yap\u0131lar\u0131n \u2018yerine yerle\u015ftirilmesine\u2019 tekab\u00fcl ediyordu. Elinizde disipliner bir ayg\u0131t olarak toplumsal-kollektif insan emek-g\u00fcc\u00fcn\u00fcn yakalanmas\u0131na elveri\u015fli bir d\u00fczenek olarak fabrika sisteminin bulundu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn. Ama bu fabrika i\u00e7inde \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131 belli ki asla memnun etmiyor, isyan ve sabotaj risklerinin ard\u0131 arkas\u0131 kesilmiyor. O zaman \u2018hukuki bir yap\u0131\u2019 i\u00e7inde, \u00e7\u0131kar\u0131 kar\u0131n maksimizasyonu, \u00fccretlerin minimizasyonu olan fabrika sahibiyle, \u00fccretlerini ve \u00e7al\u0131\u015fma ko\u015fullar\u0131n\u0131 iyile\u015ftirmek gibi \u2018do\u011fal hak\u2019 duygusuyla hareketlenen i\u015f\u00e7ileri tek bir \u2018hukuki beden\u2019 i\u00e7inde toplayan bir d\u00fczenek \u00fcretirsiniz olur biter. Modern sendikal yap\u0131lar\u0131n bu d\u00fczenekten ba\u015fka bir \u015fey olmad\u0131klar\u0131 besbellidir. Belki de Althusser gibi birinin en hakl\u0131 oldu\u011fu yer, bizim ama\u00e7lad\u0131\u011f\u0131m\u0131zdan farkl\u0131 bir anlamda da olsa, sendikalar\u0131 da \u2018ideolojik devlet ayg\u0131tlar\u0131\u2019 aras\u0131nda g\u00f6stermeye cesaret etmi\u015f olmas\u0131d\u0131r.<\/p>\n Hakk\u0131n \u00c7a\u011fr\u0131s\u0131<\/strong><\/p>\n Dinler insan\u0131 \u2018hakka\u2019 \u00e7a\u011f\u0131r\u0131rlar. Hz. \u0130brahim bir g\u00fcn \u015f\u00f6yle bir ses duyar: \u201cO\u011flun \u0130shak \u00f6lecek, bu benim yasamd\u0131r…\u201d Bu sesi \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc bir ki\u015fi i\u015fitmemi\u015ftir ve Hz. \u0130brahim\u2019in belki de \u2018i\u00e7 d\u00fcrt\u00fcs\u00fcnden\u2019, \u2018paranoyas\u0131ndan\u2019 gelen bu ses konusunda hen\u00fcz herhangi bir yarg\u0131 verecek konumda de\u011filiz demektir bu. Ve Hz. \u0130brahim bu buyru\u011fa boyun e\u011fer. Nedir b\u00fct\u00fcn bu olup bitenler? Yorumcular bunun Tanr\u0131n\u0131n bir s\u0131namas\u0131 oldu\u011funu s\u00f6ylerler. Peki acaba bir s\u0131namadan daha derin, adaletle, iman problemiyle ilgili bir konu da s\u00f6z konusu de\u011fil midir? \u0130brahim bir ses duyar ve bunun Tanr\u0131n\u0131n sesi oldu\u011funa dolays\u0131zca inan\u0131r. \u2018Tanr\u0131n\u0131n yasas\u0131\u2019ndan ba\u015fka bir \u015fey de\u011fildir.<\/p>\n \u015eimdi bir ad\u0131m daha derine inelim: Hz. \u0130brahim\u2019in sorunu bir \u2018boyun e\u011fi\u015f\u2019 ya da \u2018direni\u015f\u2019 meselesi de\u011fildir. Kafas\u0131n\u0131n i\u00e7inde duydu\u011fu sesi boyun e\u011filecek ya da reddedilecek bir buyruk olarak almas\u0131 gerekir. Ama bunun i\u00e7in de \u00f6nceden bu sesi \u2018almas\u0131\u2019, bo\u015f bir s\u00f6z kal\u0131b\u0131, bir \u2018\u00e7a\u011fr\u0131\u2019 olarak almas\u0131 gerekir. Hz. \u0130brahim \u00f6yleyse \u00f6nce sesi bir \u2018\u00e7a\u011fr\u0131\u2019 olarak almaya \u2018mecburdur\u2019, \u00e7\u00fcnk\u00fc o Tanr\u0131ya aittir, kullu\u011fu yapacaklar\u0131ndan \u00f6nce gelir. \u0130\u015fte \u2018hukuksal d\u00fc\u015f\u00fcnce\u2019 modeli dedi\u011fim \u015feyin kayna\u011f\u0131 bu durumdur: kendisine \u00e7a\u011fr\u0131da bulunulan ki\u015finin hali. Ama bu, hukuki modelin b\u00fct\u00fcn\u00fcyle bir \u2018iman\u2019 sorununa indirgenebilece\u011fi anlam\u0131na gelmez. Tanr\u0131n\u0131n Yasas\u0131 dendi\u011finde neyin anla\u015f\u0131lmas\u0131 gerekir? Filozoflar, bu arada Spinoza, bu yasan\u0131n \u2018d\u00fcnyada olup biten her\u015feyi \u00e7ekip \u00e7eviren kudretin toplam\u0131n\u0131n ifadesi\u2019 oldu\u011funu s\u00f6yleyerek ateist ilan edildiler. Oysa inananlar a\u00e7\u0131s\u0131ndan bu yasa, bir kanun, bir yasaklamad\u0131r. Yani Tanr\u0131, her\u015feyin kayna\u011f\u0131 oldu\u011fu \u00f6l\u00e7\u00fcde, izin vermedi\u011fi s\u00fcrece yasaklam\u0131\u015f demektir (Adem\u2019in cennetteki meyveyi yemesi gibi). \u2018Meyveyi yemeyeceksin\u2019 demi\u015ftir Tanr\u0131. Bu, e\u011fer Tanr\u0131n\u0131n bir yasas\u0131ysa Adem\u2019in meyveyi yemesine \u2018imkan olmad\u0131\u011f\u0131\u2019ndan ba\u015fka bir anlama gelmemektedir. Oysa Adem meyveyi yiyebilece\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcncesini de edinir bu c\u00fcmleyi i\u015fitti\u011finde. Yasa ile yasan\u0131n \u00e7i\u011fnenebilece\u011fi fikri ayn\u0131 \u2018\u00e7a\u011fr\u0131yla\u2019 do\u011farlar. Tanr\u0131n\u0131n \u2018meyveyi asla yiyemeyece\u011fi\u2019 do\u011frultusundaki s\u00f6zleri bir bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131ndan bir \u2018\u00e7a\u011fr\u0131\u2019 olarak de\u011fil bir \u2018bilgi\u2019 alarak d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclebilir: Meyveyi yemesi Adem i\u00e7in k\u00f6t\u00fcd\u00fcr yerse d\u00fc\u015fecektir. Ama e\u011fer Adem bilgisizse, kendi bedeniyle elman\u0131n bedeninin kar\u015f\u0131la\u015fmas\u0131n\u0131n yok edici, kendisine zarar verici bir durum yarataca\u011f\u0131n\u0131 bilmiyorsa, o b\u00fct\u00fcn bu i\u015fe Tanr\u0131n\u0131n bir buyru\u011fu g\u00f6z\u00fcyle bakacakt\u0131r. Her durumda Adem i\u00e7inde uyanan bir iste\u011fe uyarak elmay\u0131 yer ve \u2018zehirlenir\u2019 yani d\u00fcnyaya d\u00fc\u015fer, \u2018cennetten kovulur\u2019. Ama bu haliyle o, Tanr\u0131n\u0131n yasas\u0131n\u0131 \u00e7i\u011fnedi\u011fine, yani \u2018g\u00fcnah i\u015fledi\u011fine\u2019 bu y\u00fczden Tanr\u0131n\u0131n onu cezaland\u0131rd\u0131\u011f\u0131na inanmaktad\u0131r. \u00d6teki bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131ndan Tanr\u0131 hi\u00e7 kimseyi cezaland\u0131rm\u0131\u015f falan de\u011fildir.Adem meyveyi yemesinin kendisi i\u00e7in ne sonu\u00e7lar yarataca\u011f\u0131n\u0131 tastamam biliyor olsayd\u0131 i\u00e7inde elmay\u0131 yemeye y\u00f6nelik bir arzu uyanmaz, elma ona zaten tiksindirici gelirdi. Her durumda, \u2018yasa bi\u00e7imi\u2019 ile \u2018ger\u00e7ekli\u011fin bi\u00e7imi\u2019 birbirinden ayr\u0131lmaktad\u0131rlar. \u00d6n\u00fcm\u00fczde ayn\u0131 olay\u0131n birbirine paralel iki anlat\u0131s\u0131 bulunuyor. Adem\u2019in bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131ndan ve Tanr\u0131\u2019n\u0131n, yani ger\u00e7ekli\u011fin bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131ndan iki defa anlat\u0131l\u0131yorlar. Tanr\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda her \u015fey kudret ve \u2018kar\u015f\u0131la\u015fmalar\u2019 tarz\u0131nda ifade edilecektir. Ge\u00e7mi\u015fteki, \u015fimdideki ve gelecekteki kar\u015f\u0131la\u015fmalar. Bunlar onun g\u00f6z\u00fcnde mutlak bir determinizm halinde birbirlerine ba\u011flanm\u0131\u015flard\u0131r. \u0130nsano\u011flunun g\u00f6z\u00fcnde ise b\u00f6yle de\u011fildirler. B\u00f6ylece, bu evrensel, de\u011fi\u015fmez, yerinden oynat\u0131lamaz determinizm insanlara (bu arada Adem\u2019e) hukuki bir yasama olarak g\u00f6r\u00fcn\u00fcr. \u00d6yleyse o Tanr\u0131s\u0131na bir dizi \u2018y\u00fcklem\u2019 atfedecektir: Tanr\u0131 \u2018yarg\u0131lar\u2019, \u2018h\u00fck\u00fcm verir\u2019, \u2018kararlar al\u0131r\u2019 \u2018cezaland\u0131r\u0131r\u2019, \u2018intikam al\u0131r\u2019 vesaire. Onun \u2018adil oldu\u011funa\u2019 herkes emindir elbette, ancak hikmetinden sual olunmaz. Gelece\u011fi g\u00f6rebildikleri \u00f6l\u00e7\u00fcde melekler Tanr\u0131ya Hagar\u2019a gelecekte \u0130srailo\u011fullar\u0131na bela getirecek o\u011fluna su i\u00e7irebilece\u011fi vahan\u0131n yerini g\u00f6sterdi\u011fi i\u00e7in \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131rlar. Durum tuhaft\u0131r, \u00e7\u00fcnk\u00fc Tanr\u0131n\u0131n cevab\u0131, \u2018ben insanlar\u0131 gelecekleriyle de\u011fil, \u015fimdi ne olduklar\u0131yla de\u011ferlendiririm\u2019 olmu\u015ftur. Her durumda Tanr\u0131 i\u00e7in \u2018bilgi\u2019den ba\u015fka bir \u015fey yokken, insan i\u00e7in \u00f6nce \u2018inan\u00e7\u2019 ard\u0131ndan \u2018bilgi\u2019 gelmektedir.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Olumluluk de\u011ferleri bug\u00fcn kimse taraf\u0131ndan yads\u0131namayacak iki temel mefhum, \u2018hukuk devleti\u2019 ve \u2018insan haklan\u2019 bu yaz\u0131da \u00f6nerece\u011fim bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131ndan g\u00f6r\u00fcld\u00fcklerinde \u2018zay\u0131f d\u00fc\u015f\u00fcnce\u2019ler gibi belirecekler. Felsefede, toplumsal bilimlerde ve sol ele\u015ftiri geleneklerinde bu mefhumlar son zamanlarda olduk\u00e7a de\u011ferli k\u0131l\u0131nd\u0131lar, hatta bir ara, \u00f6zellikle 12 Eyl\u00fcl\u2019\u00fcn y\u0131k\u0131m\u0131yla sars\u0131lan T\u00fcrkiye\u2019de, d\u00fc\u015f\u00fcnce insanlar\u0131n\u0131n, ayd\u0131nlar\u0131n ve sol-sosyalist fikirlerin temel me\u015fgalesi […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[103],"tags":[],"class_list":{"0":"post-5896","1":"post","2":"type-post","3":"status-publish","4":"format-standard","6":"category-felsefe-genel"},"yoast_head":"\n