![\"melek_resim\"](\"images\/stories\/melek-resim.jpg\")
Y\u0131l: 1580. Yer: \u0130stanbul\/Tophane. Halk, veba-deprem gibi felaketlerin nedeni olarak, Tophane\u2019deki \u201cbilim merkezi\u201dni g\u00f6sterdi.<\/p>\nY\u0131l: 1580. Yer: \u0130stanbul\/Tophane. Halk, veba-deprem gibi felaketlerin nedeni olarak, Tophane\u2019deki \u201cbilim merkezi\u201dni g\u00f6sterdi.<\/p>\n
\u00c7\u00fcnk\u00fc orada \u201cmeleklerin bacaklar\u0131na bak\u0131l\u0131yor\u201ddu. Padi\u015fah halk\u0131n tepkisinden korktu. \u201cDar el-Rasad el-Cedid el-Sultani\u201d y\u0131k\u0131l\u0131p d\u00fcmd\u00fcz edildi. Bu olay kimi tarih\u00e7iye g\u00f6re Osmanl\u0131\u2019n\u0131n duraklama d\u00f6nemine girmesinin milad\u0131yd\u0131. Peki, ge\u00e7en hafta Tophane\u2019deki sanat evlerine yap\u0131lan sald\u0131r\u0131yla, 430 y\u0131l \u00f6nceki olay aras\u0131nda nas\u0131l bir ili\u015fki var? Sonu\u00e7 asl\u0131nda nedendir\u2026<\/p>\n
\u00c7ok eskilere gitmeden, \u00f6nce bizim tarihimizden baz\u0131 bilgiler vermeliyim:
Sel\u00e7uklu veziri Nizam\u00fclm\u00fclk 1067 y\u0131l\u0131nda Ba\u011fdat ve Ni\u015fabur\u2019da \u201cNizamiye Medreseleri\u201dni kurdu. Buralarda dini bilgiler yan\u0131nda, hukuk, dilbilim, matematik, astronomi gibi pozitif bilimler de \u00f6\u011fretildi.
Osmanl\u0131\u2019da ilk medreseyi 1331\u2019de Orhan Gazi \u0130znik\u2019te kurdu. Alt d\u00fczeydeki Osmanl\u0131 medreselerinde okuma-yazma ve din bilgileri \u00f6\u011fretilirken; \u00fcst d\u00fczeydeki medreselerde dini bilgiler yan\u0131nda matematik, astronomi ve t\u0131p e\u011fitimi de verildi.
Osmanl\u0131\u2019da bir de Enderun okullar\u0131 (\u201cSaray \u00dcniversitesi\u201d) vard\u0131. II. Murad d\u00f6neminde kurulan bu okullara, teste tabi tutulup ba\u015far\u0131l\u0131 olan H\u0131ristiyan ailelerinin k\u00fc\u00e7\u00fck ya\u015ftaki \u00e7ocuklar\u0131 al\u0131n\u0131r, okutulur ve devlet hizmetlerinde kullan\u0131l\u0131rd\u0131. Ku\u015fkusuz bu okullarda da din bilgileri yan\u0131nda m\u00fcspet bilimler de \u00f6\u011fretilirdi.<\/p>\n
DEVR\u0130MC\u0130 PAD\u0130\u015eAH<\/p>\n
Medrese ve Enderun\u2019daki e\u011fitim-\u00f6\u011fretim, bir \u201ckitap kurdu\u201d olan Fatih Sultan Mehmed d\u00f6neminde en y\u00fcksek seviyeye \u00e7\u0131kt\u0131. Akkoyunlu h\u00fck\u00fcmdar\u0131 Uzun Hasan\u2019\u0131n el\u00e7isi olarak \u0130stanbul\u2019a gelen Ali Ku\u015f\u00e7u\u2019nun bilgisine Fatih Sultan Mehmed hayran kald\u0131.
Ali Ku\u015f\u00e7u, Timur\u2019un h\u00fck\u00fcmdarl\u0131k eden torunu Ulu\u011f Bey\u2019in \u00f6\u011frencisiydi. Ulu\u011f Bey padi\u015fahl\u0131\u011f\u0131n\u0131n yan\u0131nda alimdi; 1437\u2019de -teleskopun olmad\u0131\u011f\u0131 o d\u00f6nemde- g\u00f6sterge \u00e7ubu\u011fu olan g\u00fcne\u015f saatiyle y\u0131ld\u0131zlar\u0131n yerini tespit etmi\u015f; g\u00fcne\u015fin di\u011fer y\u0131ld\u0131zlara g\u00f6re yer de\u011fi\u015ftirip ayn\u0131 yere gelmesi i\u00e7in gerekli s\u00fcreyi 58 saniyelik hatayla hesaplam\u0131\u015ft\u0131.
Fatih Sultan Mehmed, b\u00f6yle bir \u00f6\u011fretmenin yan\u0131nda yeti\u015fen alim Ali Ku\u015f\u00e7u\u2019yu himayesine ald\u0131. Ayasofya Medresesi\u2019nde Osmanl\u0131 Devleti\u2019nin astronomi alimi olarak g\u00f6revlendirdi. Ali Ku\u015f\u00e7u burada bir\u00e7ok \u00f6\u011frenci yeti\u015ftirdi.
\u00c7e\u015fitli yazarlara g\u00f6re Osmanl\u0131 medreselerini ilk defa esasl\u0131 bir \u015fekilde tertip ve tanzim edip te\u015fkilatland\u0131ran Ali Ku\u015f\u00e7u idi.
Osmanl\u0131 sadece fetih\u00e7i de\u011fil ayn\u0131 zamanda bilgi birikimi alan\u0131nda Bat\u0131\u2019n\u0131n \u00f6n\u00fcndeydi.<\/p>\n
II. BEYAZID\u2019IN \u0130TT\u0130FAKI<\/p>\n
Fakat Fatih\u2019in \u00f6l\u00fcm\u00fc ve o\u011fullar\u0131 Beyaz\u0131d ile Cem Sultan\u2019\u0131n kavgas\u0131 Osmanl\u0131\u2019n\u0131n m\u00fcspet bilimlere ilgisini etkiledi. II. Beyaz\u0131d \u015eeriat\u2019a ba\u011fl\u0131l\u0131\u011f\u0131 esas ald\u0131. Bunun temel sebebi, Cem Sultan\u2019\u0131 altetmek i\u00e7in saray\u0131n gerici kanad\u0131yla i\u015fbirli\u011fi yapmas\u0131yd\u0131. Bu nedenle de, Osmanl\u0131\u2019y\u0131 yeniden kuran babas\u0131 Fatih\u2019in devrimci reformlar\u0131n\u0131 bir kenara att\u0131. \u00d6rne\u011fin, Fatih\u2019in \u0130talya\u2019dan getirdi\u011fi sanat\u00e7\u0131lara yapt\u0131rd\u0131\u011f\u0131 Topkap\u0131 Saray\u0131\u2019ndaki freskolar\u0131 s\u00f6k\u00fcp att\u0131rd\u0131. Babas\u0131 d\u00f6nemindeki \u00f6rfi devlet kanunlar\u0131n\u0131n alanlar\u0131n\u0131 daraltt\u0131. Kamula\u015ft\u0131r\u0131lan emlak ve evkaf\u0131 sahiplerine da\u011f\u0131tt\u0131. Vs.
M\u00fcspet bilimler de bundan etkilendi, s\u00fcre\u00e7 yava\u015flat\u0131ld\u0131 ve bu anlay\u0131\u015f \u201cmuhafazakarla\u015fmaya\u201d neden oldu.
Bu durum bak\u0131n 16. y\u00fczy\u0131lda neye yol a\u00e7t\u0131?..<\/p>\n
DAR EL-RASAD EL-CED\u0130D EL-SULTAN\u0130<\/p>\n
Takiyeddin bin Muhammed bin El-Maruf Efendi (1521-1585) \u015eam ve Kahire medreselerinde e\u011fitim ald\u0131, Ali Ku\u015f\u00e7u\u2019nun torunu Kutbettin Efendi\u2019den astronomi \u00f6\u011frendi. \u0130stanbul\u2019a geldi\u011finde Osmanl\u0131 Saray\u0131\u2019n\u0131n g\u00f6zde alimlerinden biri oldu. Nas\u0131l olmas\u0131n:
D\u00fcnyada ilk olarak hem de Avrupa\u2019dan 10 y\u0131l kadar \u00f6nce ilk trigonometri tablolar\u0131n\u0131 yapt\u0131. Onlu sistemle \u00e7arpma b\u00f6lme karek\u00f6k alma yollar\u0131n\u0131 ortaya
koydu.
\u0130lgi alan\u0131 astronomiydi. Sadrazam Sokulu Mehmet Pa\u015fa ve Hoca Sadeddin Efendi\u2019nin deste\u011fiyle Galata Kulesi\u2019nden g\u00f6zlemler yapt\u0131.
Ve bir g\u00fcn, Sultan III. Murad\u2019\u0131n hocas\u0131 (ki ayn\u0131 zamanda kendisinin de \u00f6\u011fretmeniydi) Hoca Sadeddin Efendi arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla padi\u015faha bir rapor yaz\u0131p g\u00f6nderdi; Ulu\u011f Bey\u2019in y\u0131ld\u0131z katalogunu yenilemek istiyordu.
Sultan, arac\u0131 hocas\u0131 oldu\u011fu i\u00e7in bu talebe olumlu yan\u0131t verdi ve Tophane\u2019de rasathane kurulmas\u0131 i\u00e7in 10 bin alt\u0131n verdi.
1575 y\u0131l\u0131nda \u201cDar el-Rasad el-Cedid el-Sultani\u201d yap\u0131ld\u0131.
Rasathanedeki kum saati, mekanik saati, g\u00f6nye, g\u00f6k k\u00fcreleri, pergel ve cetvel gibi ara\u00e7lar\u0131n hemen hepsini Takiyeddin Efendi kendi elleriyle yapt\u0131. Rasathanenin elinde o zamana g\u00f6re hayli geli\u015fmi\u015f g\u00f6zlem \u00e2letleri vard\u0131. Bu \u00e2letleri yap\u0131l\u0131rken Avrupa\u2019daki \u00f6rneklerden faydalan\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 tahmin edebiliriz.
Burada bir parantez a\u00e7mama izin verin:
Polonyal\u0131 astronom, matematik\u00e7i ve fizik\u00e7i N. Copernucus\u2019un ( 1473-1543) ad\u0131n\u0131 duymu\u015fsunuzdur. D\u00fcnyan\u0131n g\u00fcne\u015fin etraf\u0131nda d\u00f6nd\u00fc\u011f\u00fc; ekseninin e\u011fik oldu\u011fu ve gezegenlerin hareketleriyle ilgili kitap yazd\u0131: \u201cGezegenlerin D\u00f6n\u00fc\u015f\u00fc Hakk\u0131nda.\u201d Bu kitap Avrupa\u2019da Ayd\u0131nlanma \u00c7a\u011f\u0131\u2019n\u0131n ba\u015flang\u0131c\u0131 say\u0131lmaktad\u0131r.
Yine o tarihlerde, Bat\u0131 da Do\u011fu da g\u00f6kbilimleriyle yak\u0131ndan ilgiliydi. Sadece g\u00f6klerle de\u011fil yery\u00fcz\u00fcnde de co\u011frafi ke\u015fifler yap\u0131l\u0131yordu.
T\u00fcm bunlar do\u011fmakta olan yeni bir d\u00fcnyan\u0131n belirtileriydi. Bilgi birikimi olmayan imparatorluklar\u0131 tehlikeler bekliyordu. \u00d6rne\u011fin; co\u011frafi ke\u015fifler \u0130pek Yolu ticaretini ve dolay\u0131s\u0131yla Osmanl\u0131 gelirlerini \u00e7ok etkilemeye ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131.
Bir \u00f6rnek daha vereyim; bilgi birikimi sava\u015f teknolojisini de etkiliyordu. Avrupa\u2019y\u0131 korkutan Osmanl\u0131 toplar\u0131, t\u00fcfekleri ile donanmas\u0131 art\u0131k yetersizdi.
Bulu\u015f ihtiya\u00e7tan do\u011fuyordu ve Osmanl\u0131 ilerlemesinin, ayakta kalmas\u0131 i\u00e7in m\u00fcspet bilimlere d\u00f6rt elle sar\u0131lmas\u0131 gerekiyordu.
Bilgi g\u00fc\u00e7t\u00fc. Rasathanenin kurulmas\u0131 bu a\u00e7\u0131dan \u00f6nemliydi.
Osmanl\u0131, 16. y\u00fczy\u0131l viraj\u0131n\u0131 ba\u015far\u0131yla d\u00f6nebilecek miydi?<\/p>\n
\u201cMELEKLER\u0130N BACAKLARI\u201d<\/p>\n
Tarih: 11 Kas\u0131m 1577.
\u0130stanbul semalar\u0131nda kuyruklu y\u0131ld\u0131z g\u00f6r\u00fcld\u00fc. Halka heyecan ve korku yaratan kuyruklu y\u0131ld\u0131z bir ay boyunca her gece izlendi.
Kuyruklu y\u0131ld\u0131zdan sonra \u0130stanbul\u2019da \u00f6nce veba salg\u0131n\u0131 ba\u015flad\u0131. Aksilik ayn\u0131 y\u0131l bir de deprem oldu.
Halk \u00e7aresizdi. Ve her \u00e7aresizlikte oldu\u011fu gibi hurafeler kulaktan kula\u011fa yay\u0131ld\u0131: Felaketin nedeni rasathaneydi! \u00c7\u00fcnk\u00fc buradan meleklerin bacaklar\u0131na bak\u0131l\u0131yordu!
Kimse \u00e7\u0131k\u0131p, \u201ckarde\u015fim 1539, 1573, 1576\u2019da da veba oldu. Keza depremler hep oluyor\u201d demedi, diyemedi.
\u00c7\u00fcnk\u00fc sarayda bu hurafelerden beslenen siyasi gruplar vard\u0131. Rasathane kurucusu Takiyeddin\u2019in en b\u00fcy\u00fck destek\u00e7isi Sadeddin Hoca\u2019yla, zaman\u0131n \u015feyh\u00fclisl\u00e2m\u0131 Ahmed \u015eemseddin Efendi\u2019nin aras\u0131 bozuktu. \u015eeyh\u00fclisl\u00e2m saray kad\u0131nlar\u0131n\u0131n da deste\u011fini al\u0131p padi\u015fah\u0131 rasathanenin “g\u00fcnah” oldu\u011funa inand\u0131rd\u0131.
Padi\u015fah III. Murad ku\u015fkusuz inand\u0131\u011f\u0131ndan de\u011fil halk\u0131n ho\u015fnutsuzlu\u011fundan \u00e7ekindi\u011fi i\u00e7in i\u015fine gelene inand\u0131. Zaten b\u00fcy\u00fck zafer kazan\u0131laca\u011f\u0131na inan\u0131larak yap\u0131lan \u0130ran seferinden de pek iyi haberler gelmiyordu.
Sonu\u00e7ta padi\u015fah emretti, \u015feyh\u00fclislam fetvay\u0131 verdi:
“G\u00f6zlem yapmak u\u011fursuzluk getirir. Meleklerin s\u0131rlar\u0131n\u0131 k\u00fcstah\u00e7a anlamaya \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n vahim sonu\u00e7lar\u0131 \u00e7ok a\u00e7\u0131kt\u0131r. G\u00f6zlem yap\u0131lan hi\u00e7bir memlekette i\u015fler yolunda gitmemi\u015f ve devlet yap\u0131s\u0131 mutlaka zelzeleye u\u011fram\u0131\u015ft\u0131r.\u201d
Tophane\u2019deki rasathane yerle bir edildi.
Bu olaydan ancak 300 y\u0131l sonra Osmanl\u0131 yeni bir rasathane kurabildi. Bu arada,
Ulu\u011f Bey\u2019in katalogu 1665, 1767 ve 1843 y\u0131llar\u0131nda Avrupa\u2019da g\u00fcncellendi!
Takiyeddin Efendi\u2019ye ne mi oldu? Rasathane y\u0131k\u0131ld\u0131ktan k\u0131sa bir s\u00fcre sonra kahr\u0131ndan \u00f6ld\u00fc.
Tophane\u2019de rasathane y\u0131k\u0131l\u0131rken, Avrupa\u2019da Galilei, Kepler, Pascal, Leibniz, Newton vd. Ulu\u011f Bey\u2019in a\u00e7t\u0131\u011f\u0131 yoldan y\u00fcr\u00fcy\u00fcp gittiler.
Nereden nereye\u2026
Tophane\u2019deki galerilere sald\u0131r\u0131lar beni nelere g\u00f6t\u00fcrd\u00fc. Umar\u0131m: d\u00fcnyan\u0131n sanat merkezlerinden biri olma yolunda emin ve h\u0131zl\u0131 ad\u0131mlarla yol alan \u0130stanbul\u2019un kar\u015f\u0131s\u0131na \u201cmeleklerin bacaklar\u0131 \u00e7iziliyor, g\u00f6steriliyor\u201d gibi tuhaf engeller \u00e7\u0131kar\u0131lmaz.
A.Einstein diyor ki: Dinsiz bilim topald\u0131r, bilimsiz din ise k\u00f6r.<\/p>\n
Soner Yal\u00e7\u0131n<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Y\u0131l: 1580. Yer: \u0130stanbul\/Tophane. Halk, veba-deprem gibi felaketlerin nedeni olarak, Tophane\u2019deki \u201cbilim merkezi\u201dni g\u00f6sterdi. \u00c7\u00fcnk\u00fc orada \u201cmeleklerin bacaklar\u0131na bak\u0131l\u0131yor\u201ddu. Padi\u015fah halk\u0131n tepkisinden korktu. \u201cDar el-Rasad el-Cedid el-Sultani\u201d y\u0131k\u0131l\u0131p d\u00fcmd\u00fcz edildi. Bu olay kimi tarih\u00e7iye g\u00f6re Osmanl\u0131\u2019n\u0131n duraklama d\u00f6nemine girmesinin milad\u0131yd\u0131. Peki, ge\u00e7en hafta Tophane\u2019deki sanat evlerine yap\u0131lan sald\u0131r\u0131yla, 430 y\u0131l \u00f6nceki olay aras\u0131nda nas\u0131l bir […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[156],"tags":[],"class_list":{"0":"post-5898","1":"post","2":"type-post","3":"status-publish","4":"format-standard","6":"category-genel-tarih"},"yoast_head":"\n