E\u011fer sadece ku\u015fkucu olursan\u0131z o zaman hi\u00e7bir yeni d\u00fc\u015f\u00fcnce size ula\u015famaz. Yeni hi\u00e7bir \u015feyi \u00f6\u011frenmezsiniz. Sa\u00e7mal\u0131\u011f\u0131n d\u00fcnyaya h\u00e2kim oldu\u011funa inanan huysuz bir ihtiyar haline gelirsiniz. (Ku\u015fkusuz sizi destekleyen \u00e7ok veri vard\u0131r.)<\/p>\n
\u00d6te yandan, safl\u0131k noktas\u0131nda a\u00e7\u0131k olursan\u0131z ve i\u00e7inizde bir nebze bile ku\u015fkuculuk olmazsa o zaman yararl\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnceleri yarars\u0131z olanlardan ay\u0131rt edemezsiniz. E\u011fer t\u00fcm d\u00fc\u015f\u00fcnceler e\u015fit derecede ge\u00e7erli olsayd\u0131 o zaman kaybolurdunuz \u00e7\u00fcnk\u00fc o zaman bana \u00f6yle geliyor ki hi\u00e7bir d\u00fc\u015f\u00fcnce art\u0131k hi\u00e7bir ge\u00e7erlili\u011fe s\u00e2hip olmazd\u0131.<\/p>\n
Carl Sagan, \u201cKu\u015fkuculu\u011fun Y\u00fck\u00fc\u201d, Pasadena Konferans\u0131, 1987<\/em><\/p>\n \u00d6NS\u00d6Z<\/p>\n KU\u015eKUCULU\u011eUN OLUMLU G\u00dcC\u00dc-STEPHEN JAY GOULD<\/p>\n Sadece iki olas\u0131 ka\u00e7\u0131\u015f bizi karanl\u0131k gizil g\u00fc\u00e7lerimizin d\u00fczenli karga\u015fas\u0131ndan kurtarabilir.<\/p>\n Ahl\u00e2k\u00ee terbiye gerekli maddelerden birini sa\u011flar ama bu yeterli de\u011fildir.<\/p>\n \u0130kinci temel, akl\u0131m\u0131z\u0131n mant\u0131kl\u0131 taraf\u0131ndan gelmelidir.<\/p>\n \u00c7\u00fcnk\u00fc hem do\u011fan\u0131n ger\u00e7ekli\u011fini ke\u015ffetmek ve kabul etmek hem de b\u00f6yle bir bilginin gerektirdi\u011fi etkili insan davran\u0131\u015f\u0131 i\u00e7in mant\u0131kl\u0131 olan anlam\u0131 izlemek amac\u0131yla \u015fiddetli bir \u015fekilde insan akl\u0131n\u0131 kullanmazsak, mant\u0131ks\u0131zl\u0131\u011f\u0131n korkutucu g\u00fc\u00e7leri, romantizm, uzla\u015fmayan \u201cdo\u011fru\u201d inan\u00e7 ve a\u00e7\u0131k bir \u015fekilde g\u00fcr\u00fclt\u00fcc\u00fc hareketin sonucu olan ka\u00e7\u0131n\u0131lmazl\u0131k kar\u015f\u0131s\u0131nda kaybederiz. Ak\u0131l, s\u00e2dece \u00f6z\u00fcm\u00fcz\u00fcn b\u00fcy\u00fck bir par\u00e7as\u0131 de\u011fildir; ak\u0131l ayn\u0131 zamanda, daima gerekli gibi g\u00f6r\u00fcnen duygusalc\u0131l\u0131kla h\u00fck\u00fcm s\u00fcren, tehlikeli ve sert kitle hareketinden potansiyel olarak kurtulu\u015fumuzdur.<\/p>\n Ku\u015fkuculuk, d\u00fczenli mant\u0131ks\u0131zl\u0131\u011fa kar\u015f\u0131 akl\u0131n temsilcisidir ve bu y\u00fczden insan\u0131n toplumsal ve kentsel terbiyesinin anahtarlar\u0131ndan biridir. Amerika\u2019n\u0131n \u00f6nde gelen ku\u015fkucu \u00f6rg\u00fctlerinden birinin ba\u015fkan\u0131 ve akl\u0131n bu i\u015flemsel bi\u00e7iminin hizmetinde g\u00fc\u00e7l\u00fc bir eylemci ve denemeci olan Michael Shermer, Amerikan toplum ya\u015fam\u0131nda \u00f6nemli \u00f6nemli bir ki\u015fidir. Onun y\u00f6ntemleri, deneyimleri ve mant\u0131ks\u0131z inanc\u0131n \u00e7ekici y\u00f6nleri konusundaki analizleriyle ilgili olan bu kitap, ku\u015fkuculu\u011fun gereksinmeleri ve ba\u015far\u0131lar\u0131 i\u00e7in \u00f6nemli bir bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131 sa\u011flamaktad\u0131r.<\/p>\n Ku\u015fkuculuk konusundaki k\u00f6t\u00fc ele\u015ftiriler, eylem ne kadar gerekli olursa olsun bunun s\u00e2dece sahte iddialar\u0131n olumsuz bir \u015fekilde kald\u0131r\u0131lmas\u0131 olarak kabul edilebilece\u011fi izleniminden kaynaklanmaktad\u0131r. Bu kitab\u0131n \u00e7ok iyi bir \u015fekilde g\u00f6sterdi\u011fi gibi \u00f6yle de\u011fildir.<\/p>\n \u201c\u0130nsanlar Neden Sa\u00e7ma \u015eeylere \u0130nan\u0131r?\u201d ilk yay\u0131nland\u0131\u011f\u0131ndan bu yana en ilgin\u00e7 geli\u015fmelerden biri, \u201cYeni Yarat\u0131l\u0131\u015f\u00e7\u0131l\u0131k\u201d diyebilece\u011fimiz bir \u015feyin y\u00fckseli\u015fidir.<\/p>\n Yeni yarat\u0131\u015f\u00e7\u0131l\u0131k iki b\u00f6l\u00fcm halinde gelmektedir.<\/p>\n 1. Ak\u0131ll\u0131 Tasar\u0131m Yarat\u0131l\u0131\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131: Ya\u015fam\u0131n \u201csadele\u015ftirilemeyen karma\u015f\u0131kl\u0131\u011f\u0131n\u0131n\u201d onun ak\u0131ll\u0131 bir tasar\u0131mc\u0131, y\u00e2ni Tanr\u0131 taraf\u0131ndan yarat\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6sterdi\u011fine inand\u0131klar\u0131 i\u00e7in, tutucu din\u00ee haklar konusunda d\u00fc\u015f\u00fcnceler ileri s\u00fcrerler.<\/p>\n 2. Kavramsal Davran\u0131\u015f\u00e7\u0131 Yarat\u0131l\u0131\u015f\u00e7\u0131l\u0131k: Evrim teorisinin, insan d\u00fc\u015f\u00fcnce ve davran\u0131\u015f\u0131na uygulanamayaca\u011f\u0131 ya da uygulanmamas\u0131 gerekti\u011fine inand\u0131klar\u0131 i\u00e7in liberal, \u00e7ok k\u00fclt\u00fcrl\u00fc sol konusunda d\u00fc\u015f\u00fcnceler ileri s\u00fcrerler.<\/p>\n Ak\u0131ll\u0131 insanlar sa\u00e7ma \u015feylere inan\u0131r \u00e7\u00fcnk\u00fc onlar ak\u0131ll\u0131 olmayan nedenlerle vard\u0131klar\u0131 inan\u00e7lar\u0131 savunmakta yeteneklidirler.<\/p>\n \u0130nsanlar, g\u00fcnl\u00fck ya\u015fam\u0131n geli\u015fig\u00fczel g\u00f6r\u00fcnen olaylar\u0131n\u0131n arkas\u0131nda derin bir anlam arayan, kal\u0131p arayan, \u00f6yk\u00fc anlatan hayvanlard\u0131r. Bu kitab\u0131n b\u00e2z\u0131 ufak y\u00f6nlerde, bize anlaml\u0131 \u00f6yk\u00fcler ve kal\u0131plar olarak sunulan, genellikle kafa kar\u0131\u015ft\u0131r\u0131c\u0131 olan iddia ve inan\u00e7 dizileri i\u00e7inde bir yol bulman\u0131za yard\u0131m etmesini \u00fcmit ediyorum.<\/p>\n Altadena, California – Aral\u0131k, 2001<\/em><\/p>\n G\u0130R\u0130\u015e<\/p>\n B\u00e2z\u0131 insanlar ku\u015fkuculu\u011fun, yeni d\u00fc\u015f\u00fcncelerin reddedilmesi oldu\u011funa inan\u0131rlar ya da daha k\u00f6t\u00fcs\u00fc ku\u015fkucu ile sini\u011fi kar\u0131\u015ft\u0131r\u0131rlar ve ku\u015fkucular\u0131n var olan durumu tehdit eden herhangi bir tehdit eden herhangi bir iddiay\u0131 kabul etmekte isteksiz olan bir avu\u00e7 huysuz ki\u015fi oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrler. Bu yanl\u0131\u015ft\u0131r. Ku\u015fkuculuk, iddialara ge\u00e7ici bir yakla\u015f\u0131md\u0131r. Ku\u015fkuculuk bir y\u00f6ntemdir, bir durum de\u011fildir. \u0130deal olarak,ku\u015fkucular bir olgunun ger\u00e7ek olabilece\u011fi ya da bir iddian\u0131n do\u011fru olabilece\u011fi olas\u0131l\u0131\u011f\u0131na kapal\u0131 olan bir ara\u015ft\u0131rmaya girmezler.<\/p>\n B\u00f6l\u00fcmlerin bir \u00e7o\u011fu, orijinalleri Skeptic dergisinde yay\u0131nlanan, benim d\u00fczeltti\u011fim denemeler olarak ba\u015fl\u0131yordu. O zaman ku\u015fkucu okuyucular, mant\u0131kl\u0131 olarak d\u00fczeltmeni kimin d\u00fczeltti\u011fini sorabilirler. Ku\u015fkucudan kim ku\u015fkulan\u0131r?<\/p>\n 1958 y\u0131l\u0131ndaki \u201cFizik Bilimlerinin Felsefesi\u201d adl\u0131 ba\u015f eserinde, fizik\u00e7i ve astronom Sir Arthur Stanley Eddington, bilim adamlar\u0131 taraf\u0131ndan yap\u0131lan g\u00f6zlemler hakk\u0131nda, \u201cQuis custodiet ipsos custodes? \u2013 g\u00f6zlemcileri kim g\u00f6zlemleyecektir?\u201d diye sormaktad\u0131r. Eddington, \u201cEpistemolojist\u201d diye cevap vermektedir. \u201cGer\u00e7ekte \u00e7o\u011funlukla g\u00f6zlemlediklerini g\u00f6rmek i\u00e7in onlar\u0131 seyreder. Onlar\u0131n s\u00fcre\u00e7lerini ve g\u00f6revlerine getirdikleri te\u00e7hizat\u0131n ba\u015fl\u0131ca k\u0131s\u0131tlamalar\u0131n\u0131 inceler ve b\u00f6yle yaparak elde ettikleri sonu\u00e7lar\u0131n uymak zorunda kald\u0131\u011f\u0131 k\u0131s\u0131tlamalardan \u00f6nceden haberdar olur. Bug\u00fcn g\u00f6zlemcileri g\u00f6zleyenler, ku\u015fkuculard\u0131r. Ama ku\u015fkucular\u0131 kim g\u00f6zlemleyecektir? Siz. \u00d6yleyse bunu yap\u0131n ve e\u011flenin.<\/p>\n B\u00d6L\u00dcM 1, B\u0130L\u0130M VE KU\u015eKUCULUK<\/p>\n Bilim, deneyim, \u00e7aba ve mant\u0131\u011f\u0131n ge\u00e7erli oldu\u011fu kanaati \u00fczerine; b\u00fcy\u00fc, \u00fcmidin ba\u015farabilece\u011fi, iste\u011fin aldatamayaca\u011f\u0131 inanc\u0131 \u00fczerine kurulmu\u015ftur. Branislaw<\/p>\n D\u00dc\u015e\u00dcND\u00dc\u011e\u00dcM \u0130\u00c7\u0130N B\u00d6YLEY\u0130M<\/p>\n Bir Ku\u015fkucunun Bildirgesi<\/strong><\/p>\n \u00c7ocuklar k\u00fc\u00e7\u00fck ya\u015fta \u00e7ok az ku\u015fkuculuk g\u00f6sterseler de, onlar\u0131 ilgilendiren her \u015fey hakk\u0131nda soru soran bilgi ba\u011f\u0131ml\u0131lar\u0131d\u0131rlar. Pek \u00e7o\u011fu, ku\u015fkuculuk ve safl\u0131k aras\u0131nda ayr\u0131m yapmay\u0131 hi\u00e7 \u00f6\u011frenmez. Benim \u00f6\u011frenmem uzun zaman ald\u0131.<\/p>\n Ku\u015fkuculu\u011fun tarihi 2500 y\u0131l \u00f6nceye, eski Yunan\u2019a ve Plato\u2019nun Akademisi\u2019ne kadar gider. Ama Socrates\u2019in, \u201cB\u00fct\u00fcn bildi\u011fim hi\u00e7bir \u015fey bilmedi\u011fimdir\u201d \u015feklindeki n\u00fckteli s\u00f6z\u00fc, bizi bu noktaya getirmez. Modern ku\u015fkuculuk, Martin Gardner\u2019\u0131n 1952 y\u0131l\u0131 klasi\u011fi \u201cBilim Ad\u0131na Hevesler ve Hileler\u201d adl\u0131 eseriyle ba\u015flayarak bilim temelli bir harekete d\u00f6n\u00fc\u015fm\u00fc\u015ft\u00fcr.<\/p>\n Modern ku\u015fkuculuk, do\u011fal olgular i\u00e7in yap\u0131lan do\u011fal a\u00e7\u0131klamalar\u0131 test etmek i\u00e7in veri toplamay\u0131 i\u00e7eren bilimsel y\u00f6ntemin i\u00e7inde somutla\u015f\u0131r. Bir iddia, ge\u00e7ici bir uzla\u015fma \u00f6nermenin mant\u0131kl\u0131 olaca\u011f\u0131 d\u00fczeye kadar onayland\u0131\u011f\u0131 zaman olaylara dayal\u0131 hale gelir. Ama bilimdeki t\u00fcm olaylar ge\u00e7icidir ve meydan okumaya a\u00e7\u0131kt\u0131r; bu y\u00fczden ku\u015fkuculuk, ge\u00e7ici sonu\u00e7lara y\u00f6nlendiren bir y\u00f6ntemdir. Ku\u015fkuculu\u011fun anahtar\u0131, s\u00fcrekli ve gayretli bir \u015fekilde bilimin y\u00f6ntemlerini uygulayarak, \u201cbir \u015fey bilmeme\u201d ku\u015fkuculu\u011fu ve \u201cher \u015fey olur\u201d safl\u0131\u011f\u0131 aras\u0131ndaki g\u00fcvenilmez bo\u011fazlarda yol g\u00f6stermektedir.<\/p>\n Her \u015feyden ku\u015fkulan\u0131yorsan\u0131z, kendi ku\u015fkuculu\u011funuzdan da ku\u015fkulanman\u0131z gerekir.<\/p>\n Ayn\u0131 zamanda, ku\u015fkucular\u0131n dar kafal\u0131 oldu\u011fu \u015feklinde pop\u00fcler bir d\u00fc\u015f\u00fcnce vard\u0131r. H\u00e2tt\u00e2 baz\u0131lar\u0131 bize, \u201csinik\u201d der. \u0130lke olarak ku\u015fkucular, dar kafal\u0131 ya da sinik de\u011fildir. Ku\u015fkucu derken kastetti\u011fim, onu kan\u0131tlamak ya da \u00e7\u00fcr\u00fctmek i\u00e7in kan\u0131t isteyerek \u00f6zel bir iddian\u0131n ge\u00e7erlili\u011fini sorgulayan bir ki\u015fidir.<\/p>\n Bilim ve Ku\u015fkuculuk<\/strong><\/p>\n Ku\u015fkuculuk, bilimin, ge\u00e7mi\u015fteki ya da \u015fimdiki, incelenen ya da sonu\u00e7 \u00e7\u0131kar\u0131lan olgular\u0131 tan\u0131mlamak ve yorumlamak i\u00e7in tasarlanan ve reddetme ya da onaylamaya a\u00e7\u0131k, test edilebilir bir bilgi b\u00fct\u00fcn\u00fc in\u015fa etmeyi hedefleyen bir dizi y\u00f6ntem olarak tan\u0131mlad\u0131\u011f\u0131m \u00f6nemli bir par\u00e7as\u0131d\u0131r. Ba\u015fka bir deyi\u015fle, bilim, iddialar\u0131 test etme amac\u0131yla bilgiyi analiz etmenin \u00f6zel bir yoludur.<\/p>\n Yapmak ve a\u00e7\u0131klamak, iki farkl\u0131 \u015fey olabilir. Ama bilim adamlar\u0131, a\u015fa\u011f\u0131daki \u00f6\u011felerin bilimsel d\u00fc\u015f\u00fcncede olmas\u0131 gerekti\u011fini kabul ederler.<\/p>\n T\u00fcmevar\u0131m: Var olan veriden, genel sonu\u00e7lar \u00e7\u0131kararak bir hipotez olu\u015fturmak.<\/p>\n T\u00fcmdengelim: Hipoteze dayal\u0131 olarak \u00f6zel varsay\u0131mlarda bulunmak.<\/p>\n G\u00f6zlem: Bize, do\u011fada ne arayaca\u011f\u0131m\u0131z\u0131 anlatan hipotezlerin yol g\u00f6sterdi\u011fi verileri toplamak.<\/p>\n Do\u011frulama: \u0130lk hipotezi onaylamak ya da yalanlamak i\u00e7in daha ileri g\u00f6zlemler yaparak varsay\u0131mlar\u0131 test etmek. Ku\u015fkusuz bilim bu kadar kat\u0131 de\u011fildir ve hi\u00e7bir bilim adam\u0131, bilin\u00e7li olarak bu \u201cad\u0131mlar\u0131\u201d izlemez. S\u00fcre\u00e7, g\u00f6zlem yapma, sonu\u00e7 \u00e7\u0131karma, varsay\u0131mda bulunma ve onlar\u0131 kan\u0131tlarla denetlemenin s\u00fcrekli bir etkile\u015fimidir. Sir Arthur Stanley Eddington\u2019un belirtti\u011fi gibi, \u201cBilimdeki sonu\u00e7lar\u0131n do\u011frulu\u011fu i\u00e7in g\u00f6zlem, ba\u015fvurulacak y\u00fcksek mahkemedir\u201d Bilimsel y\u00f6ntem yoluyla a\u015fa\u011f\u0131daki genellemeleri olu\u015fturabiliriz:<\/p>\n Hipotez: Bir dizi g\u00f6zlemi a\u00e7\u0131klayan, test edilebilir bir c\u00fcmle.<\/p>\n Teori: \u0130yi bir \u015fekilde desteklenen ve iyi bir \u015fekilde test edilen bir hipotez ya da bir dizi hipotez.<\/p>\n Ger\u00e7ek: Ge\u00e7ici bir uzla\u015fmay\u0131 \u00f6nermenin mant\u0131kl\u0131 olaca\u011f\u0131 \u00f6l\u00e7\u00fcye kadar onaylanan bir sonu\u00e7.<\/p>\n Bilimsel y\u00f6ntemle nesnelli\u011fi hedefleriz: sonu\u00e7lar\u0131 d\u0131\u015f onaylamaya dayand\u0131rmak. Ve mistisizmden ka\u00e7\u0131n\u0131r\u0131z: sonu\u00e7lar\u0131 d\u0131\u015f onaylamadan ka\u00e7\u0131nan ki\u015fisel kavray\u0131\u015flara dayand\u0131rmak.<\/p>\n Charles Darwin, ku\u015fkuculuk ve safl\u0131k aras\u0131ndaki as\u0131l gerilimi ara\u015ft\u0131ran bir bilim adam\u0131n\u0131n iyi bir \u00f6rne\u011fidir. Bilim tarih\u00e7isi Frank Sulloway, Darwin\u2019in d\u00fc\u015f\u00fcncesinde, Darwin\u2019e dengesini bulmas\u0131 i\u00e7in yard\u0131m eden \u00fc\u00e7 \u00f6zelli\u011fi belirler:<\/p>\n Di\u011ferlerinin d\u00fc\u015f\u00fcncelerine sayg\u0131 duyuyordu ama yetkililere meydan okumaya istekliydi (\u00f6zel yarat\u0131l\u0131\u015f teorisini samimi olarak anl\u0131yordu; yine de kendi do\u011fal se\u00e7me teorisiyle onu alt \u00fcst etti)<\/p>\n Olumsuz kan\u0131tlara yak\u0131n ilgi g\u00f6steriyordu. (Darwin, \u201cT\u00fcrlerin K\u00f6keni\u201dne, \u201cTeori Konusundaki Zorluklar\u201d adl\u0131 bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc d\u00e2hil etti, sonu\u00e7 olarak rakipleri ona nadir olarak z\u00e2ten bahsetmemi\u015f oldu\u011fu bir meydan okumay\u0131 sunabiliyorlard\u0131)<\/p>\n C\u00f6mert\u00e7e di\u011ferlerinin eserlerini kulland\u0131 (Darwin\u2019in toplad\u0131\u011f\u0131 yaz\u0131\u015fmalar\u0131n say\u0131s\u0131, bir \u00e7o\u011fu bilimsel sorunlar hakk\u0131nda uzun tart\u0131\u015fmalar\u0131 ve soru-cevap dizilerini i\u00e7eren 14.000 mektuptan fazlad\u0131r.)<\/p>\n Son nokta, iyi bir \u015fekilde can al\u0131c\u0131 olan olabilir. D\u00fczenli bir \u015fekilde astroloji konusunda \u00e7a\u011fr\u0131lar al\u0131yorum. Arayanlar \u00e7o\u011funlukla, astrolojinin arkas\u0131ndaki teoriyi \u00f6\u011frenmek istiyorlar. Gezegenlerin dizili\u015finin, insan\u0131n kaderini \u00f6nemli \u00f6l\u00e7\u00fcde etkileyip etkileyemeyece\u011fini merak ediyorlar. Cevap, \u201cHay\u0131r\u201dd\u0131r ama daha \u00f6nemli olan nokta, insan\u0131n astrolojiyi de\u011ferlendirmesi i\u00e7in yer \u00e7ekimini ve gezegenlerin hareketini y\u00f6neten yasalar\u0131 anlamas\u0131n\u0131n gerekmemesidir. \u0130nsan\u0131n yapmas\u0131 gereken tek \u015fey, i\u015fe yar\u0131yor mu diye sormakt\u0131r. Y\u00e2ni astrologlar, insan\u0131n kaderini, gezegenlerin dizili\u015fine g\u00f6re do\u011fru ve kesin olarak tahmin ediyorlar m\u0131? Hay\u0131r, etmiyorlar.<\/p>\n Bir astrolog bile TWA\u2019n\u0131n 800 numaral\u0131 u\u00e7u\u015funun kazas\u0131n\u0131 \u00f6ng\u00f6rmedi; bir astrolog bile Northridge depremini \u00f6ng\u00f6rmedi. B\u00f6ylece astrolojinin arkas\u0131ndaki teori konu d\u0131\u015f\u0131d\u0131r \u00e7\u00fcnk\u00fc astroloji basit olarak, astrologlar\u0131n yapabildi\u011finin iddia ettikleri \u015feyi yapmamakt\u0131r.<\/p>\n En temel d\u00fczeyde, nesnelerin nas\u0131l i\u015fledi\u011fi konusundaki merak, t\u00fcm\u00fcyle bilimin ilgilendi\u011fi \u015feydir. Feynman \u015funu g\u00f6zlemliyordu: Belki her zaman de\u011fil ama ara s\u0131ra \u015f\u00f6yle s\u00f6ylemek gerekirse -\u00e7ocuklu\u011funda harika bir \u015fey verilmi\u015f olan ve her zaman yine onu arayan biri gibiydim. Her zaman bir \u00e7ocuk gibi, bulaca\u011f\u0131m\u0131 bildi\u011fim harika \u015feyleri ar\u0131yorum- yakalanm\u0131\u015ft\u0131m.<\/p>\n En temel d\u00fczeyde ya\u015famda kalmak i\u00e7in d\u00fc\u015f\u00fcnmemiz gerekmektedir. D\u00fc\u015f\u00fcnmek, en temel insan \u00f6zelli\u011fidir. \u00dc\u00e7 y\u00fczy\u0131l \u00f6nce, Frans\u0131z matematik\u00e7isi ve filozofu Rene Descartes, entelekt\u00fcel tarihin en eksiksiz ve ku\u015fkucu temizliklerinin birinden sonra bir \u015feyi kesinlikle bildi\u011fi sonucuna vard\u0131: \u201cCogito ergo sum \u2013 D\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum \u00f6yleyse var\u0131m.\u201d Ama insan olmak d\u00fc\u015f\u00fcnmektir. Descartes\u2019i tersine \u00e7evirirsek: \u201cSum ergo cogito \u2013 D\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm i\u00e7in b\u00f6yleyim.\u201d<\/p>\n SAH\u0130P OLDU\u011eUM EN DE\u011eERL\u0130 \u015eEY 1965\u2019de, B\u00fcy\u00fck Britanya bilim ve e\u011fitim gen\u00e7lik bakan\u0131, bireylerin bilimlere giri\u015findeki art\u0131\u015f h\u0131z\u0131n\u0131 g\u00f6zlemleyerek \u015fu sonuca vard\u0131: 200 y\u0131ldan fazla, her yendeki bilim adamlar\u0131 n\u00fcfusun de\u011ferli bir az\u0131nl\u0131\u011f\u0131yd\u0131. Bug\u00fcn Britanya\u2019da onlar, say\u0131ca, rahipler s\u0131n\u0131f\u0131ndan ve silahl\u0131 kuvvetlerin subaylar\u0131ndan \u00fcst\u00fcnd\u00fcr. Sir Isaac Newton\u2019un zaman\u0131ndan beri elde edilmi\u015f olan ilerlemenin h\u0131z\u0131, e\u011fer bir 200 y\u0131l daha devam edecekse yery\u00fcz\u00fcndeki her erkek, kad\u0131n ve \u00e7ocuk bir bilim adam\u0131 olacakt\u0131r ve her at, inek, k\u00f6pek ve kat\u0131r da \u00f6yle.<\/p>\n E\u011fer bilim \u00e7a\u011f\u0131nda ya\u015f\u0131yorsak o zaman neden bir \u00e7ok sahte bilimsel ve bilim d\u0131\u015f\u0131 inan\u00e7 bulunmaktad\u0131r? Dinler, efsaneler, bat\u0131l inan\u00e7lar, mistisizm, mezhepler, Yeni \u00c7a\u011f d\u00fc\u015f\u00fcnceleri ve her \u00e7e\u015fit sa\u00e7mal\u0131k, hem pop\u00fcler hem de y\u00fcksek k\u00fclt\u00fcr\u00fcn her k\u00f6\u015fesine s\u0131zm\u0131\u015ft\u0131r. 1990\u2019da Gallup\u2019un 1236 yeti\u015fkin Amerikal\u0131\u2019yla yapt\u0131\u011f\u0131 kamuoyu yoklamas\u0131, do\u011fa\u00fcst\u00fc konusundaki korkutucu inan\u00e7 y\u00fczdelerini g\u00f6steriyordu. (Gallup ve Newport 1991,)<\/p>\n Astroloji % 52<\/p>\n Ekstra duyumsal alg\u0131 % 46<\/p>\n Cad\u0131 % 19<\/p>\n Uzayl\u0131lar\u0131n d\u00fcnyaya inmi\u015f olmas\u0131 % 22<\/p>\n Kay\u0131p Atlantis k\u0131tas\u0131 % 33<\/p>\n Dinozorlar ve insanlar ayn\u0131 anda ya\u015f\u0131yordu % 41<\/p>\n Nuh tufan\u0131 % 65<\/p>\n \u00d6l\u00fclerle ileti\u015fim % 42<\/p>\n Hayaletler % 35<\/p>\n Ger\u00e7ekten psi\u015fik bir deneyim ge\u00e7irmek % 67<\/p>\n Bu olgulara inanmak, delili\u011fin kenar\u0131nda olan bir avu\u00e7 garip ki\u015fiyle s\u0131n\u0131rl\u0131 de\u011fildir. Bu, pek \u00e7o\u011fumuzun d\u00fc\u015f\u00fcnmekten ho\u015fland\u0131\u011f\u0131ndan daha fazla yayg\u0131nd\u0131r ve bilimin, Orta \u00c7a\u011f\u2019 dan beri ne kadar ileri gitmi\u015f oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnmek gariptir. Bilimin yasalar\u0131 hatal\u0131 ya da eksik olmasayd\u0131, \u015fimdiye kadar hayaletlerin olamayaca\u011f\u0131n\u0131 bilmemiz gerekmiyor muydu?<\/p>\n K\u00fclt\u00fcr taraf\u0131ndan etkilenmesine ra\u011fmen bilim, bu kavramlar kesin ve yarg\u0131lay\u0131c\u0131 olmayan bir \u015fekilde kullan\u0131ld\u0131klar\u0131nda artan ve ilerleyici olarak kabul edilebilir. Bilimsel ilerleme, yararl\u0131 \u00f6zelliklerin korundu\u011fu ve yarars\u0131z \u00f6zelliklerin terk edildi\u011fi, test edilebilir bilginin reddedilmesi ya da onaylanmas\u0131na dayal\u0131 bir bilgi sisteminin zamanla artarak b\u00fcy\u00fcmesidir. Bu tan\u0131mla, bilim (ve ek olarak teknoloji) ahl\u00e2k\u00ee ya da hiyerar\u015fik bir \u015fekilde de\u011fil ama ger\u00e7ek ve tan\u0131mlanabilir bir \u015fekilde ilerici olan tek k\u00fclt\u00fcrel gelenektir. Y\u00fcceltilse de, meydan okunsa da bilim, bu artma anlam\u0131nda ilericidir. Bu, bilimi t\u00fcm di\u011fer geleneklerden \u00f6zellikle de sahte bilimden ay\u0131ran \u015feydir. Bilim, sahte bilimden ve tarih, sahte tarihten s\u00e2dece kan\u0131t ve inand\u0131r\u0131c\u0131l\u0131k a\u00e7\u0131s\u0131ndan de\u011fil ama de\u011fi\u015fme \u015fekli a\u00e7\u0131s\u0131ndan da farkl\u0131d\u0131r. Bilim ve tarih, giderek art\u0131c\u0131 ve ilerleyicidir, \u00f6yle ki yeni g\u00f6zlemlere ve yorumlara dayanan d\u00fcnyam\u0131z\u0131n ve ge\u00e7mi\u015fimizin bilgilerini ilerletmeye ve ar\u0131la\u015ft\u0131rmaya devam ederler. Sahte tarih ve sahte bilim e\u011fer tamamen de\u011fi\u015firlerse, temel olarak ki\u015fisel, siyas\u00ee ya da ideolojik nedenlerle de\u011fi\u015firler. Ama bilim ve tarih nas\u0131l de\u011fi\u015fir?<\/p>\n Bilimin nas\u0131l de\u011fi\u015fti\u011fi konusunda en yararl\u0131 teorilerden biri, Thomas Kuhn\u2019un (1962) \u201cparadigma de\u011fi\u015fikli\u011fi\u201d kavram\u0131d\u0131r. Paradigma, bir \u00e7a\u011f\u0131n bir alanda \u00e7al\u0131\u015fan bilim adamlar\u0131n\u0131n \u00e7o\u011funlu\u011fu taraf\u0131ndan kabul edilen \u201cnormal bilimini\u201d tan\u0131mlar ve bir de\u011fi\u015fiklik (ya da devrim) yeterince d\u00f6nek ya da ayk\u0131r\u0131 bilim adam\u0131, var olan paradigmay\u0131 y\u0131kmak i\u00e7in yeterli kan\u0131t\u0131 ya da yeterli g\u00fcc\u00fc kazand\u0131\u011f\u0131 zaman olabilir.<\/p>\n Bir paradigmay\u0131, bilimsel bir toplulu\u011fun hepsi de\u011fil ama pek \u00e7o\u011fu taraf\u0131ndan payla\u015f\u0131lan, g\u00f6zlemlenen ya da sonu\u00e7 \u00e7\u0131kar\u0131lan, ge\u00e7mi\u015fteki ya da g\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki olgular\u0131 tan\u0131mlamak veya yorumlamak i\u00e7in tasarlanan ve reddetmeye ya da onaylamaya a\u00e7\u0131k olan test edilebilir bir bilgi g\u00f6vdesi kurmay\u0131 ama\u00e7layan bir model olarak tan\u0131ml\u0131yorum. Ba\u015fka bir deyi\u015fle, bir paradigma, \u00e7o\u011funlu\u011fun bilimsel d\u00fc\u015f\u00fcncesine h\u00e2kim olur ama -e\u011fer yeni paradigmalar eski paradigmalar\u0131n yerini alacaksa gerekli oldu\u011fu gibi zaman\u0131n pek \u00e7o\u011funda rakip paradigmalarla ayn\u0131 anda var olur.<\/p>\n Ekonomistler ve meteorologlar i\u00e7in gelece\u011fi tahmin etmek ne kadar zor olsa da, onlar yine de bu konuda \u00e7ay yapra\u011f\u0131 okuyucular\u0131ndan ve koyun ci\u011feri kahinlerinden daha iyidirler. Astrologlar, bir y\u0131ld\u0131z\u0131n i\u00e7 i\u015fleyi\u015fini a\u00e7\u0131klayamazlar, \u00e7arp\u0131\u015fan galaksilerin sonucunu tahmin edemezler ya da J\u00fcpiter\u2019e giden bir uzay arac\u0131n\u0131n rotas\u0131n\u0131 \u00e7izemezler. Astronomlar, do\u011fan\u0131n kendisinin kaba ger\u00e7ekleri kar\u015f\u0131s\u0131nda s\u00fcrekli olarak d\u00fczeltilen bilimsel bir paradigman\u0131n i\u00e7inde i\u015flem yapmalar\u0131 basit ger\u00e7e\u011finden dolay\u0131 bunlar\u0131 yapabilirler.<\/p>\n Bilim ilericidir \u00e7\u00fcnk\u00fc paradigmalar\u0131 deney, onaylama ve sapt\u0131rma yoluyla kazan\u0131lan artan bilgiye dayan\u0131r. Sahte bilim, bilim d\u0131\u015f\u0131, bat\u0131l inan\u00e7, efsane, din ve sanat ilerici de\u011fildir \u00e7\u00fcnk\u00fc ge\u00e7mi\u015fin \u00fczerine in\u015fa edilen bilginin birikimine izin veren ama\u00e7lara ya da mekanizmalara s\u00e2hip de\u011fildirler. Onlar\u0131n paradigmalar\u0131, di\u011fer paradigmalarla ne yer de\u011fi\u015ftirir ne de birlikte var olur. Artma anlam\u0131nda ilerleme, onlar\u0131n amac\u0131 de\u011fildir. Bu bir ele\u015ftiri de\u011fil s\u00e2dece bir g\u00f6zlemdir. Sanat\u00e7\u0131lar, seleflerinin tarzlar\u0131 \u00fczerinde geli\u015fmezler; onlar yeni tarzlar icat ederler. Rahipler, hahamlar ve vaizler, ustalar\u0131n\u0131n s\u00f6ylemleri \u00fczerinde geli\u015fmeye \u00e7abalamazlar; onlar tekrar ederler, yorumlarlar ve onlara \u00f6\u011fretirler. Sahte bilimciler, seleflerinin hatalar\u0131n\u0131 d\u00fczeltmezler; onlar\u0131 s\u00fcrd\u00fcr\u00fcrler.<\/p>\n O zaman artan de\u011fi\u015fiklikle, bir paradigma de\u011fi\u015fti\u011fi zaman bilim adamlar\u0131n\u0131n t\u00fcm bilimi terk etmediklerini kastediyorum. Daha \u00e7ok, yeni \u00f6zellikler eklendik\u00e7e ve yeni yorumlar yap\u0131ld\u0131k\u00e7a paradigmada yararl\u0131 kalan \u015feyler korunur. Albert Einstein, fizik ve kozmolojiye yapt\u0131\u011f\u0131 katk\u0131lar\u0131 dile getirirken bu noktay\u0131 vurguluyordu: \u201cYeni bir teori yaratmak, eski bir ambar\u0131 y\u0131kmak ve onun yerine bir g\u00f6kdelen dikmek gibi bir \u015fey de\u011fildir. Bu, daha \u00e7ok bir da\u011fa t\u0131rmanmak, yeni ve daha geni\u015f bir g\u00f6r\u00fc\u015f kazanmak, ba\u015flama noktam\u0131z ve onun zengin \u00e7evresi aras\u0131nda beklenmedik ili\u015fkiler ke\u015ffetmek gibidir. Ama ba\u015flad\u0131\u011f\u0131m\u0131z nokta daha k\u00fc\u00e7\u00fck g\u00f6r\u00fcnse ve yukar\u0131ya do\u011fru olan maceral\u0131 yolumuzdaki engelleri a\u015farak kazanm\u0131\u015f oldu\u011fumuz geni\u015f g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcm\u00fcz\u00fcn k\u00fc\u00e7\u00fck bir par\u00e7as\u0131n\u0131 olu\u015ftursa bile h\u00e2l\u00e2 vard\u0131r ve g\u00f6r\u00fclebilir. Bilimde, bilim adamlar\u0131 toplulu\u011fu taraf\u0131ndan test edilebilir bilginin onaylanmas\u0131 ya da reddedilmesi yoluyla yararl\u0131 \u00f6zellikler korunur ve yararl\u0131 olmayan \u00f6zellikler terk edilir. Bilimsel y\u00f6ntem, bu yolla ilerici olmak i\u00e7in kurulmu\u015ftur. Teknolojide, t\u00fcketici halk taraf\u0131ndan teknolojilerin reddedilmesi ya da kabul edilmesine dayal\u0131 olarak yararl\u0131 \u00f6zellikler korunur ve yararl\u0131 olmayan \u00f6zellikler terk edilir. O zaman teknolojiler de ilerici olmak i\u00e7in kurulmu\u015ftur. K\u00fclt\u00fcrel e\u011filimler (sanat, efsane, din) bilim ve teknolojide bulunan kendi topluluklar\u0131 i\u00e7inde veya halk taraf\u0131ndan kabul ya da reddedilme gibi b\u00e2z\u0131 \u00f6zellikleri g\u00f6sterebilir ama hi\u00e7birisi temel hedefleri olarak ge\u00e7mi\u015fe minnettarl\u0131k yoluyla artan b\u00fcy\u00fcmeye s\u00e2hip de\u011fildir.<\/p>\n Bir k\u00fclt\u00fcr\u00fcn bilim ve teknolojiyi izleyip izlememesi, bir k\u00fclt\u00fcr\u00fc ba\u015fka birinden daha iyi ya da bir ya\u015fam bi\u00e7imini ba\u015fka birinden daha ahl\u00e2k\u00ee veya bir insan\u0131 ba\u015fka bir insandan daha mutlu yapmaz. Bilim ve teknolojinin bir \u00e7ok k\u0131s\u0131tlamas\u0131 vard\u0131r ve onlar iki taraf\u0131 keskin k\u0131l\u0131\u00e7lard\u0131r.<\/p>\n Bilimsel ve teknolojik geli\u015fmemiz tarihte ilk defa bize, kendi t\u00fcr\u00fcm\u00fcz\u00fcn yok edilmesine neden olan bir \u00e7ok y\u00f6ntem vermi\u015ftir. Bu, ne iyidir ne de k\u00f6t\u00fcd\u00fcr. Bu s\u00e2dece, giderek artan bir bilgi sisteminin sonucudur. Ama kusurlu olsa da bilim \u015fu an, onun yapmas\u0131n\u0131 istedi\u011fimiz \u015feyi yapmas\u0131 i\u00e7in s\u00e2hip oldu\u011fumuz en iyi y\u00f6ntemdir. Einstein\u2019\u0131n g\u00f6zlemledi\u011fi gibi, \u201cUzun ya\u015fam\u0131m boyunca tek bir \u015fey \u00f6\u011frenmi\u015ftim: Ger\u00e7ekte kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda t\u00fcm bilimimiz ilkel ve \u00e7ocuksudur ve yine de o, s\u00e2hip oldu\u011fumuz er de\u011ferli \u015feydir.\u201d<\/p>\n D\u00dc\u015e\u00dcNCE NASIL YANLI\u015e Y\u00d6NE G\u0130DER<\/p>\n Bizi Sa\u00e7ma \u015eeylere \u0130nanmaya Y\u00f6nlendiren Yirmi Be\u015f Yanl\u0131\u015f D\u00fc\u015f\u00fcnce<\/strong><\/p>\n Ku\u015fkucular, \u201c\u0130nsan Anlay\u0131\u015f\u0131 Konusunda Bir Soru\u015fturma\u201d adl\u0131 eseri, ku\u015fkucu analizde bir kl\u00e2sik olan \u0130sko\u00e7 filozof David Hume\u2019a (1711-1776) \u00e7ok \u015fey bor\u00e7ludur. Eser ilk olarak Londra\u2019da 1739\u2019da yazar\u0131n ad\u0131 verilmeden, \u201c\u0130nsan Do\u011fas\u0131 Konusunda Bir Tez\u201d ad\u0131yla yay\u0131nland\u0131. Hume\u2019un s\u00f6zleriyle, \u201cba\u011fnazlar aras\u0131nda bir m\u0131r\u0131lt\u0131ya bile neden olacak bir \u00fcne ula\u015famadan bas\u0131nda \u00f6l\u00fc do\u011fdu.\u201d<\/p>\n Bilimsel D\u00fc\u015f\u00fcncedeki Sorunlar<\/p>\n 1.Teori G\u00f6zlemleri Etkiler<\/p>\n \u0130nsan\u0131n fiziksel d\u00fcnyay\u0131 anlama ara\u015ft\u0131rmas\u0131nda, fizik\u00e7i ve Nobel \u00f6d\u00fcll\u00fc Werner Heisenberg, \u201cg\u00f6zlemledi\u011fimizin do\u011fan\u0131n kendisi olmad\u0131\u011f\u0131 ama bizim sorgulama y\u00f6ntemimize a\u00e7\u0131k olan do\u011fa oldu\u011fu\u201d sonucuna var\u0131yordu. Kuantum mekani\u011finde bu kavram, kuantum hareketinin \u201cKopenhag yorumu\u201d olarak form\u00fcle edilmi\u015ftir.<\/p>\n Bir olas\u0131l\u0131k fonksiyonu, belirli bir olay\u0131 \u00f6nermez ama sistemin yal\u0131t\u0131m\u0131yla bir \u00f6l\u00e7\u00fcm i\u015fe kar\u0131\u015fana ve tek bir olay ger\u00e7ekle\u015fene kadar olas\u0131 olaylar\u0131n s\u00fcremini tan\u0131mlar. Kopenhag yorumu, teori ve ger\u00e7ek aras\u0131ndaki bire bir ili\u015fkiyi eler. Teori k\u0131smen ger\u00e7e\u011fi olu\u015fturur. Ku\u015fkusuz ger\u00e7ek g\u00f6zlemciden ba\u011f\u0131ms\u0131z olarak var olur ama bizim ger\u00e7ek alg\u0131lamalar\u0131m\u0131z onu incelememizi \u00e7er\u00e7eveleyen teorilerden etkilenir. Bu y\u00fczden filozoflar bilime, teoriyle y\u00fckl\u00fc derler.<\/p>\n 2. G\u00f6zlemci G\u00f6zleneni De\u011fi\u015ftirir<\/p>\n Bir olay\u0131 ara\u015ft\u0131rma eylemi onu de\u011fi\u015ftirebilir. Sosyal bilimciler \u00e7o\u011funlukla bu olguyla kar\u015f\u0131la\u015f\u0131r. Antropologlar, bir kabileyi ara\u015ft\u0131rd\u0131klar\u0131 zaman \u00fcyelerin davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131n bir yabanc\u0131 taraf\u0131ndan g\u00f6zlemlendikleri olgusundan dolay\u0131 de\u011fi\u015febilece\u011fini bilirler. Bir psikoloji deneyindeki denekler, hangi deneysel hipotezlerin test edilmekte oldu\u011funu bilirlerse davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131 de\u011fi\u015ftirebilirler. Psikologlar\u0131n g\u00f6r\u00fcnmez ve \u00e7ift g\u00f6r\u00fcnmez kontroller kullanmalar\u0131n\u0131n nedeni budur. Bilim, g\u00f6zlemcinin g\u00f6zlemlenen \u00fczerindeki etkilerini en aza indirmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131r ve kabul eder; sahte bilim bunu yapmaz.<\/p>\n 3. Ara\u00e7 Gere\u00e7 Sonu\u00e7lar\u0131 Olu\u015fturur<\/p>\n Bir deneyde kullan\u0131lan ara\u00e7 gere\u00e7 \u00e7o\u011funlukla sonu\u00e7lar\u0131 belirler. \u00d6rne\u011fin, teleskoplar\u0131m\u0131z\u0131n boyutu, evrenin boyutu konusundaki teorilerimizi bi\u00e7imlendirmi\u015ftir ve yeniden bi\u00e7imlendirmi\u015ftir. Yirminci y\u00fczy\u0131lda Edwin Hubble\u2019\u0131n, G\u00fcney Kaliforniya\u2019daki Wilson Da\u011f\u0131 \u00fczerindeki 60 ve 100 in\u00e7lik teleskoplar\u0131 ilk defa astronomlara, b\u00f6ylece kendi galaksimizde oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz nebula denen \u015fu belirsiz nesnelerin ger\u00e7ekte ayr\u0131 galaksiler oldu\u011funu kan\u0131tlayarak, di\u011fer galaksilerdeki tek y\u0131ld\u0131zlar\u0131 ay\u0131rt etmek i\u00e7in yeterli g\u00f6rme g\u00fcc\u00fc sa\u011flad\u0131.<\/p>\n Ayn\u0131 \u015fekilde teleskopumun g\u00f6remedi\u011fi \u015fey orada de\u011fildir ve benim testimin \u00f6l\u00e7emedi\u011fi \u015fey zek\u00e2 de\u011fildir. A\u00e7\u0131k\u00e7as\u0131 galaksiler ve zek\u00e2 vard\u0131r ama onlar\u0131 anlama ve \u00f6l\u00e7me \u015feklimiz b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde ara\u00e7 gerecimizden etkilenir.<\/p>\n Sahte Bilimsel D\u00fc\u015f\u00fcncenin Sorunlar\u0131<\/p>\n 4. Anekdotlar Bir Bilimi Olu\u015fturmaz<\/p>\n Anekdotlar \u2013 bir iddiay\u0131 desteklemek i\u00e7in anlat\u0131lan \u00f6yk\u00fcler \u2013 bir bilim olu\u015fturmaz. Di\u011fer kaynaklardan destekleyici kan\u0131tlar ya da bir \u00e7e\u015fit fiziksel kan\u0131t olmadan, on tane anekdot bir taneden iyi de\u011fildir ve y\u00fcz tane anekdot, on taneden iyi de\u011fildir. Mary Teyzenizin kanserinin, Marx karde\u015flerin filmlerini seyrederek ya da i\u011fdi\u015f edilmi\u015f horozlardan elde edilen bir ci\u011fer \u00f6z\u00fcn\u00fc alarak nas\u0131l iyile\u015fti\u011fi konusundaki \u00f6yk\u00fcler anlams\u0131zd\u0131r. Kanser, b\u00e2z\u0131 kanserlerin yapt\u0131\u011f\u0131 gibi kendili\u011finden hafifleme s\u00fcrecine girmi\u015f olabilir; ya da yanl\u0131\u015f te\u015fhis konmu\u015f olabilir; ya da, ya da, ya da… Gereksinmemiz olan, anekdotlar de\u011fil kontroll\u00fc deneylerdir.<\/p>\n 5. Bilimsel Dil Bir Bilimi Olu\u015fturmaz<\/p>\n Bir inan\u00e7 sistemini, \u201cyarat\u0131l\u0131\u015f-biliminde\u201d oldu\u011fu gibi bilimsel dil ve jargon kullanarak bilim k\u0131l\u0131\u011f\u0131na sokmak, kan\u0131t, deneysel test ve onaylama olmaks\u0131z\u0131n hi\u00e7bir anlam if\u00e2de etmez. Toplumumuzda bilimin b\u00f6yle g\u00fc\u00e7l\u00fc bir gizemi oldu\u011fu i\u00e7in sayg\u0131nl\u0131k kazanmak isteyenler ama kan\u0131t\u0131 olmayanlar \u201cbilimsel\u201d g\u00f6r\u00fcnerek ve konu\u015farak olmayan kan\u0131t\u0131n etraf\u0131nda son bir ko\u015fu yapmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar.<\/p>\n 6. Cesur C\u00fcmleler Bir \u0130ddiay\u0131 Do\u011fru Yapmaz<\/p>\n Bir \u015fey, onun g\u00fcc\u00fc ve do\u011frulu\u011fu i\u00e7in kocaman iddialar ileri s\u00fcr\u00fcl\u00fcyorsa ama destekleyici kan\u0131t bir tavu\u011fun di\u015fi kadar nadirse, b\u00fcy\u00fck bir olas\u0131l\u0131kla sahte bilimdir.<\/p>\n 7. Ayk\u0131r\u0131l\u0131k Do\u011frulukla E\u015fit De\u011fildir.<\/p>\n Soyk\u0131r\u0131m inkar\u0131n\u0131n organ\u0131 olan Journal of Historical Review\u2019nun Ocak\/\u015eubat 1996 say\u0131s\u0131nda, on dokuzuncu y\u00fczy\u0131l Alman filozofu Arthur Schopenhauer\u2019den yap\u0131lan, u\u00e7 noktalarda olanlar taraf\u0131ndan \u00e7o\u011funlukla aktar\u0131lan \u00fcnl\u00fc bir al\u0131nt\u0131 yeniden yay\u0131nland\u0131:<\/p>\n \u201cB\u00fct\u00fcn do\u011frular \u00fc\u00e7 a\u015famadan ge\u00e7erler. \u00d6nce onunla alay edilir. \u0130kinci olarak \u015fiddetle kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131k\u0131l\u0131r. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc olarak kan\u0131t\u0131n\u0131n kendisi oldu\u011fu kabul edilir.\u201d Ama \u201cb\u00fct\u00fcn do\u011frular\u201d bu a\u015famalardan ge\u00e7mez. Bir\u00e7ok do\u011fru d\u00fc\u015f\u00fcnce, alay edilmeden ya da \u015fiddetle veya ba\u015fka \u015fekilde kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131k\u0131lmadan kabul edilir. Einstein\u2019\u0131n g\u00f6recelilik teorisi, deneysel kan\u0131t\u0131n onun hakl\u0131 oldu\u011funu kan\u0131tlad\u0131\u011f\u0131 1919\u2019a kadar b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde g\u00f6z ard\u0131 edildi. Onunla alay edilmedi ve hi\u00e7 kimse onun d\u00fc\u015f\u00fcncelerine \u015fiddetle kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kmad\u0131.<\/p>\n 8. Kan\u0131t\u0131n Y\u00fck\u00fc<\/p>\n Kim, neyi, kime kan\u0131tlamal\u0131d\u0131r? Ola\u011fan\u00fcst\u00fc iddiay\u0131 ileri s\u00fcren ki\u015fi, uzmanlara ya da toplulu\u011fa kendi inanc\u0131n\u0131n b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde, neredeyse ba\u015fka herkesin kabul etti\u011finden daha ge\u00e7erli oldu\u011funu kan\u0131tlama y\u00fck\u00fcn\u00fc ta\u015f\u0131r. Evrimciler, Darwin\u2019den sonra yar\u0131m y\u00fczy\u0131l boyunca kan\u0131t y\u00fck\u00fcn\u00fc ta\u015f\u0131d\u0131 ama \u015fimdi kan\u0131t y\u00fck\u00fc yarat\u0131l\u0131\u015f\u00e7\u0131lardad\u0131r. Evrim teorisinin neden yanl\u0131\u015f oldu\u011fu ve yarat\u0131l\u0131\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131n neden do\u011fru oldu\u011funu g\u00f6stermek yarat\u0131l\u0131\u015f\u00e7\u0131lar\u0131n g\u00f6revidir ve evrimi savunmak evrimcilerin g\u00f6revi de\u011fildir.<\/p>\n Soyk\u0131r\u0131m\u0131n olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 kan\u0131tlamak i\u00e7in kan\u0131t y\u00fck\u00fc, soyk\u0131r\u0131m inkarc\u0131lar\u0131n\u0131n \u00fczerindedir, bunun oldu\u011funu kan\u0131tlamak i\u00e7in soyk\u0131r\u0131m tarih\u00e7ilerinin \u00fczerinde de\u011fildir. Bunun a\u00e7\u0131klamas\u0131, kan\u0131t da\u011flar\u0131n\u0131n hem evrimin hem de soyk\u0131r\u0131m\u0131n ger\u00e7ek oldu\u011funu kan\u0131tlamas\u0131d\u0131r. Ba\u015fka deyi\u015fle, kan\u0131ta s\u00e2hip olmak yeterli de\u011fildir. Di\u011ferlerini kan\u0131t\u0131n\u0131z\u0131n ge\u00e7erlili\u011fi konusunda ikna etmeniz gerekmektedir.<\/p>\n 9. Dedikodu Ger\u00e7e\u011fe E\u015fit De\u011fildir.<\/p>\n Dedikodular, \u201cbir yerde… oldu\u011funu okudum\u201d ya da \u201cbirinden… oldu\u011funu duydum\u201d diye ba\u015flar. \u201c… oldu\u011funu biliyorum\u201d demek, ki\u015fiden ki\u015fiye yay\u0131ld\u0131k\u00e7a, dedikodu ger\u00e7ek halini al\u0131r. Dedikodular ku\u015fkusuz do\u011fru olabilir ama genellikle de\u011fildirler.<\/p>\n Caltech bilim tarih\u00e7isi Dan Kevles, bir keresinde bir gece toplant\u0131s\u0131nda uydurma oldu\u011fundan \u015f\u00fcphelendi\u011fi bir \u00f6yk\u00fc anlatt\u0131. \u0130ki \u00f6\u011frenci, bir kayak yolculu\u011fundan son s\u0131navlar\u0131na girmek i\u00e7in zaman\u0131nda d\u00f6nmediler, \u00e7\u00fcnk\u00fc \u00f6nceki g\u00fcn\u00fcn faaliyetleri geceye uzam\u0131\u015ft\u0131. Profes\u00f6rlerine ara\u00e7lar\u0131n\u0131n lastiklerinin patlad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylediler, b\u00f6ylece ertesi g\u00fcn onlara son bir b\u00fct\u00fcnleme s\u0131nav\u0131 yapt\u0131. \u00d6\u011frencileri ayr\u0131 odalara koyarak s\u00e2dece iki soru sordu:<\/p>\n \u201c5 puanl\u0131k soru, suyun kimyasal form\u00fcl\u00fc nedir?\u201d<\/p>\n \u201c95 puanl\u0131k soru, patlayan hangi lastik?\u201d<\/p>\n 10. A\u00e7\u0131klanmayan Anla\u015f\u0131lmas\u0131 G\u00fc\u00e7 Olan De\u011fildir<\/p>\n Ka\u015f\u0131klar\u0131 b\u00fckme, ate\u015fte y\u00fcr\u00fcme ya da zihinsel telepati gibi ustal\u0131klar\u0131n, \u00e7o\u011funlukla do\u011fa\u00fcst\u00fc ya da mistik bir yap\u0131da oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcr \u00e7\u00fcnk\u00fc pek \u00e7ok insan onlar\u0131 a\u00e7\u0131klayamaz. Onlar a\u00e7\u0131kland\u0131\u011f\u0131 zaman, pek \u00e7ok insan, \u201cEvet ku\u015fkusuz\u201d ya da \u201c Bir defa g\u00f6r\u00fcnce a\u00e7\u0131k hale geliyor\u201d diye cevap verirler. Ate\u015fte y\u00fcr\u00fcme dikkate de\u011fer bir olayd\u0131r. \u0130nsanlar sonsuz bir \u015fekilde ac\u0131 ve s\u0131cakl\u0131k \u00fczerindeki do\u011fa\u00fcst\u00fc g\u00fc\u00e7ler ya da ac\u0131y\u0131 engelleyen ve yanmay\u0131 \u00f6nleyen esrarengiz beyin kimyasallar\u0131 konusunda kuramlar y\u00fcr\u00fct\u00fcr. Basit a\u00e7\u0131klama, hafif ve yumu\u015fak k\u00f6m\u00fcrlerin \u0131s\u0131y\u0131 tutma kapasitelerinin d\u00fc\u015f\u00fck olmas\u0131, hafif ve yumu\u015fak k\u00f6m\u00fcrlerden aya\u011f\u0131n\u0131za \u0131s\u0131 iletiminin \u00e7ok zay\u0131f olmas\u0131d\u0131r. K\u00f6m\u00fcrlerin \u00fczerinde fazla durmad\u0131\u011f\u0131n\u0131z s\u00fcrece yanmazs\u0131n\u0131z. \u0130\u015fte bu y\u00fczden sihirbazlar s\u0131rlar\u0131n\u0131 anlatmazlar. Numaralar\u0131n\u0131n pek \u00e7o\u011fu, ilke olarak g\u00f6receli olarak basittir ve s\u0131rr\u0131 bilmek, numaradaki sihri yok eder.<\/p>\n 11. Ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131klara Neden Bulunur<\/p>\n Bilimde olumsuz bulu\u015flar\u0131n de\u011feri \u2013 ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131klar- fazla vurgulanamaz. Ama pek \u00e7ok zaman ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131klar, ger\u00e7e\u011fe yakla\u015fma \u015feklimizdir. Son olarak, e\u011fer ku\u015fkucular her \u015feyi a\u00e7\u0131klayam\u0131yorlarsa, o zaman do\u011fa\u00fcst\u00fc bir \u015feyin olmas\u0131 gerekti\u011fini iddia ederler; a\u00e7\u0131klanmayan anla\u015f\u0131lmas\u0131 g\u00fc\u00e7 olan de\u011fildir yanl\u0131\u015f d\u00fc\u015f\u00fcncesine kap\u0131l\u0131rlar.<\/p>\n 12. Olaydan Sonra Mant\u0131k Y\u00fcr\u00fctme<\/p>\n 1993\u2019te bir \u00e7al\u0131\u015fma, meme verilen \u00e7ocuklar\u0131n daha y\u00fcksek IQ puanlar\u0131na s\u00e2hip oldu\u011funu buldu. Anne s\u00fct\u00fcndeki hangi kar\u0131\u015f\u0131m\u0131n zekay\u0131 artt\u0131rd\u0131\u011f\u0131 konusunda \u00e7ok fazla yaygara koptu. Bebeklerini biberonla besleyen annelerin su\u00e7lu hissetmesine yol a\u00e7\u0131ld\u0131. Ama k\u0131sa s\u00fcre sonra ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar, meme verilen bebeklerle farkl\u0131 \u015fekilde ilgilenilip ilgilenilmedi\u011fini merak etmeye ba\u015flad\u0131lar. Belki emziren anneler bebekleriyle daha fazla zaman ge\u00e7iriyorlard\u0131 ve annenin ilgisi IQ farkl\u0131l\u0131klar\u0131n\u0131n arkas\u0131ndaki nedendi.<\/p>\n 13. Rastlant\u0131<\/p>\n Do\u011fa\u00fcst\u00fc d\u00fcnyada rastlant\u0131lar, \u00e7o\u011funlukla derin bir \u00f6neme s\u00e2hip olarak g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Sanki perdelerin arkas\u0131nda b\u00e2z\u0131 gizli g\u00fc\u00e7ler \u00e7al\u0131\u015f\u0131yormu\u015f gibi, \u201ce\u015f zamanl\u0131l\u0131k\u201d istenir. Ama ben, e\u015f zamanl\u0131l\u0131\u011f\u0131, bir olas\u0131l\u0131k tipinden \u2013 iki ya da daha fazla olay\u0131n g\u00f6r\u00fcn\u00fcrde bir tasar\u0131m olmadan birle\u015fiminden \u2013 ba\u015fka bir \u015fey olarak g\u00f6rm\u00fcyorum. Ba\u011flant\u0131, olas\u0131l\u0131k yasalar\u0131yla ilgili sezgilerimize g\u00f6re olanaks\u0131z g\u00f6r\u00fcnen bir \u015fekilde yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 zaman, esrarengiz bir \u015feyin \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnme e\u011filimine s\u00e2hip oluruz.<\/p>\n Ama pek \u00e7ok insan, olas\u0131l\u0131k yasalar\u0131 konusunda \u00e7ok zay\u0131f bir anlay\u0131\u015fa sahiptir. Bir kumarbaz, bir s\u0131rada alt\u0131 kere kazanacakt\u0131r ve sonra ya \u201c\u015fansl\u0131 bir s\u0131rada\u201d oldu\u011funu ya da \u201ckaybetmeyi hak etti\u011fini\u201d d\u00fc\u015f\u00fcnecektir. Otuz ki\u015finin oldu\u011fu bir odada iki ki\u015fi ayn\u0131 g\u00fcn do\u011fduklar\u0131n\u0131 ke\u015ffederler ve esrarengiz bir \u015feyin \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 sonucuna var\u0131rlar. Arkada\u015f\u0131n\u0131z Bob\u2019u aramak i\u00e7in telefona gidersiniz. Telefon \u00e7alar ve bu Bob\u2019tur. \u201cBunun olma \u015fans\u0131 nedir?\u201d Bu, basit bir rastlant\u0131 olmu\u015f olamaz. Belki, \u201cBob ve ben telepatik olarak ileti\u015fim kuruyoruz\u201d diye d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrs\u00fcn\u00fcz. Asl\u0131nda, b\u00f6yle rastlant\u0131lar olas\u0131l\u0131k yasalar\u0131na g\u00f6re rastlant\u0131 de\u011fildir.<\/p>\n Kumarbaz, iki olas\u0131 sonucu tahmin etmi\u015fti, olduk\u00e7a g\u00fcvenli bir iddia! Otuz ki\u015filik bir odada iki ki\u015finin ayn\u0131 do\u011fum g\u00fcn\u00fcne s\u00e2hip olmas\u0131 olas\u0131l\u0131\u011f\u0131 .71\u2019dir.<\/p>\n 14. Temsilcilik<\/p>\n Aristotle\u2019\u0131n dedi\u011fi gibi, \u201crastlant\u0131lar\u0131n toplam\u0131 belirlili\u011fe e\u015fittir\u201d. \u00d6nemsiz rastlant\u0131lar\u0131n pek \u00e7o\u011funu unuturuz ve anlaml\u0131 olanlar\u0131 an\u0131msar\u0131z. Ba\u015far\u0131lar\u0131 hat\u0131rlama ve ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131klar\u0131 unutma e\u011filimimiz, medyumlar\u0131n, kahinlerin ve her 1 Ocak\u2019 ta y\u00fczlerce tahmin yapan, kehanetlerde bulunanlar\u0131n ge\u00e7im kayna\u011f\u0131d\u0131r.<\/p>\n Atlantik Okyanusu\u2019nda gemilerin ve u\u00e7aklar\u0131n \u201cesrarengiz\u201d bi\u00e7imde yok olduklar\u0131 bir alan olan \u201cBermuda \u00dc\u00e7geni\u201d olay\u0131nda, garip bir \u015feyin ya da uzayl\u0131lar\u0131n yapt\u0131\u011f\u0131 konusunda bir varsay\u0131m vard\u0131r. Ama b\u00f6yle olaylar\u0131n o b\u00f6lgede ne kadar temsil \u00f6zelli\u011fi oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnmeliyiz. Bermuda \u00dc\u00e7geni\u2019nden, onu \u00e7evreleyen b\u00f6lgelerden daha \u00e7ok gemi rotas\u0131 ge\u00e7mektedir, bu y\u00fczden kazalar, aksilikler ve kaybolmalar\u0131n b\u00f6lgede olmas\u0131 daha b\u00fcy\u00fck olas\u0131l\u0131kt\u0131r. Ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 gibi ger\u00e7ekte, Bermuda \u00dc\u00e7geni\u2019nde kaza oran\u0131 \u00e7evre b\u00f6lgelerden daha d\u00fc\u015f\u00fckt\u00fcr.<\/p>\n D\u00fc\u015f\u00fcncedeki Mant\u0131ksal Sorunlar<\/p>\n 15. Duyguland\u0131r\u0131c\u0131 S\u00f6zler ve Yanl\u0131\u015f \u00d6rnekler<\/p>\n Duyguland\u0131r\u0131c\u0131 s\u00f6zler duygular\u0131 k\u0131\u015fk\u0131rtmak ve bazen de mant\u0131kl\u0131l\u0131\u011f\u0131 \u00f6rtmek i\u00e7in kullan\u0131l\u0131r Onlar olumlu duygusal kelimeler olabilirler \u2013 annelik, Amerika, b\u00fct\u00fcnl\u00fck, d\u00fcr\u00fcstl\u00fck. Ya da olumsuz olabilirler tecav\u00fcz, kanser, k\u00f6t\u00fcl\u00fck, kom\u00fcnist. Ayn\u0131 \u015fekilde metaforlar ve \u00f6rnekler, d\u00fc\u015f\u00fcnceyi duyguyla g\u00f6lgelendirebilir ya da bizi bir yan yola y\u00f6nlendirebilir. Bir bilge, enflasyondan \u201ctoplumun kanseri\u201d ya da sanayiden \u201c\u00e7evreyi mahvediyor\u201d diye bahseder.<\/p>\n 16. Ad Ignorantiam<\/p>\n Bu, cehalet ya da bilgi yoklu\u011funa yap\u0131lan bir ba\u015fvurudur ve bir kimsenin, e\u011fer bir iddian\u0131n aksini kan\u0131tlayamazsan\u0131z onun do\u011fru olmas\u0131 gerekti\u011fini ileri s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc, kan\u0131t y\u00fck\u00fc ya da a\u00e7\u0131klanmayan anla\u015f\u0131lmas\u0131 g\u00fc\u00e7 olan de\u011fildir yanl\u0131\u015f d\u00fc\u015f\u00fcnceleriyle ilgilidir. \u00d6rne\u011fin, e\u011fer psi\u015fik bir g\u00fc\u00e7 olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 kan\u0131tlayamazsan\u0131z o zaman onun olmas\u0131 gerekir. E\u011fer birisi, Noel Baba\u2019n\u0131n olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 kan\u0131tlayamazsan\u0131z onun olmas\u0131 gerekti\u011fini ileri s\u00fcrerse, bu iddian\u0131n sa\u00e7mal\u0131\u011f\u0131 ortaya \u00e7\u0131kar.<\/p>\n Benzer \u015fekilde, siz de aksini ileri s\u00fcrebilirsiniz. E\u011fer, Noel Baba\u2019n\u0131n var oldu\u011funu kan\u0131tlayamazsan\u0131z o zaman o yoktur. Bilimde inanc\u0131n, bir iddiay\u0131 destekleyen ya da ona kar\u015f\u0131 olan kan\u0131t\u0131n yoklu\u011fundan de\u011fil bir iddiay\u0131 destekleyen olumlu kan\u0131ttan gelmesi gerekir.<\/p>\n 17. Ad Hominem ve Tu Quoque<\/p>\n Kelime anlam\u0131 olarak, \u201cinsan i\u00e7in\u201d ve \u201cayn\u0131 zamanda siz de\u201d demek olan bu yanl\u0131\u015f d\u00fc\u015f\u00fcnceler oda\u011f\u0131, d\u00fc\u015f\u00fcnce hakk\u0131nda d\u00fc\u015f\u00fcnmekten, d\u00fc\u015f\u00fcnceyi ta\u015f\u0131yan insan hakk\u0131nda d\u00fc\u015f\u00fcnmeye y\u00f6neltir. Ad hominem bir sald\u0131r\u0131n\u0131n amac\u0131, bunun iddiay\u0131 g\u00f6zden d\u00fc\u015f\u00fcrece\u011fini \u00fcmit ederek iddia sahibini g\u00f6zden d\u00fc\u015f\u00fcrmektir. Ayn\u0131 \u015fekilde tu quoque i\u00e7in de. E\u011fer biri sizi vergilerinizde hile yapmakla su\u00e7larsa, \u201cEvet ama siz de \u00f6yle\u201d cevab\u0131 \u00f6yle olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131n kan\u0131t\u0131 de\u011fildir.<\/p>\n 18. Acele Genelleme<\/p>\n Mant\u0131kta acele genelleme, uygun olmayan bir t\u00fcmevar\u0131m bi\u00e7imidir. Ya\u015famda buna \u00f6n yarg\u0131 denir. \u0130ki durumda da sonu\u00e7lar, ger\u00e7ekler onlar\u0131 garanti etmeden \u00e7\u0131kar\u0131l\u0131r. Bir \u00e7ift k\u00f6t\u00fc \u00f6\u011fretmen, k\u00f6t\u00fc bir okul demektir. Birka\u00e7 k\u00f6t\u00fc araba, o marka otomobile g\u00fcvenilmeyece\u011fi anlam\u0131na gelir.<\/p>\n 19. Yetkililere A\u015f\u0131r\u0131 G\u00fcven<\/p>\n K\u00fclt\u00fcr\u00fcm\u00fczde yetkililere \u00f6zellikle yetkilinin \u00e7ok zeki oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcyorsa, \u00e7ok fazla g\u00fcvenme e\u011filimi ta\u015f\u0131r\u0131z.<\/p>\n Ba\u015fka deyi\u015fle, iddiay\u0131 kimin yapt\u0131\u011f\u0131 bir farkl\u0131l\u0131k yarat\u0131r. E\u011fer o, Nobel \u00f6d\u00fcl\u00fc alan biriyse, ona \u00f6nem veririz \u00e7\u00fcnk\u00fc o, daha \u00f6nce b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde hakl\u0131 \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131. E\u011fer o, g\u00f6zden d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f bir sanat\u00e7\u0131ysa, g\u00fcr\u00fclt\u00fcl\u00fc bir kahkaha atar\u0131z \u00e7\u00fcnk\u00fc o, daha \u00f6nce b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde yan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n 20. Ya O Ya da O<\/p>\n Ayn\u0131 zamanda, reddetme yanl\u0131\u015f d\u00fc\u015f\u00fcncesi ya da yanl\u0131\u015f ikilem olarak bilinir. Bu, e\u011fer bir duruma inanmazsan\u0131z g\u00f6zlemcinin di\u011ferini kabul etmeye zorlanaca\u011f\u0131 \u015fekilde d\u00fcnyay\u0131 ikiye b\u00f6lme e\u011filimidir. Bu, ya\u015fam\u0131n ya il\u00e2h\u00ee olarak yarat\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 ya da evrimle\u015fti\u011fini ileri s\u00fcren yarat\u0131l\u0131\u015f\u00e7\u0131lar\u0131n en sevdi\u011fi taktiktir. Sonra zamanlar\u0131n\u0131n \u00e7o\u011funu, evrim yanl\u0131\u015f oldu\u011fundan, yarat\u0131l\u0131\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131n do\u011fru olmas\u0131 gerekti\u011fini ileri s\u00fcrebilmeleri i\u00e7in evrim teorisini g\u00f6zden d\u00fc\u015f\u00fcrmek i\u00e7in harcarlar.<\/p>\n 21. Dairesel Mant\u0131k Y\u00fcr\u00fctme<\/p>\n Ayn\u0131 zamanda gereksizlik yanl\u0131\u015f d\u00fc\u015f\u00fcncesi, soruyu dilemek ya da gereksiz tekrar olarak bilinir, sonu\u00e7 ya da iddia, s\u00e2dece dayanak noktalar\u0131ndan birinin tekrar edilmesi oldu\u011fu zaman meydana gelir. H\u0131ristiyan inan\u00e7lar\u0131n\u0131 savunanlar gereksiz tekrarlarla doludur:<\/p>\n Tanr\u0131 var m\u0131d\u0131r? Evet. Nereden biliyorsunuz? \u00c7\u00fcnk\u00fc \u0130ncil \u00f6yle s\u00f6yl\u00fcyor. \u0130ncil\u2019in do\u011fru oldu\u011funu nereden biliyorsunuz? \u00c7\u00fcnk\u00fc ona Tanr\u0131 ilham vermi\u015ftir.<\/p>\n Ba\u015fka bir deyi\u015fle Tanr\u0131, Tanr\u0131 oldu\u011fu i\u00e7in Tanr\u0131\u2019 d\u0131r. Bilim de, ayn\u0131 zamanda gereksizlikten pay\u0131n\u0131 alm\u0131\u015ft\u0131r: Yer \u00e7ekimi nedir? Nesnelerin birbirlerine do\u011fru \u00e7ekilme e\u011filimidir. Nesneler neden birbirlerine do\u011fru \u00e7ekilir? Yer \u00e7ekimi. Ba\u015fka bir deyi\u015fle, yer \u00e7ekimi, yer \u00e7ekimi oldu\u011fu i\u00e7in yer \u00e7ekimidir.<\/p>\n 22. Reductio ad Absurdum ve Kaygan Yama\u00e7<\/p>\n Reductio ad Absurum, bir arg\u00fcman\u0131n, arg\u00fcman\u0131 mant\u0131ksal sonuna ta\u015f\u0131yarak ve b\u00f6ylece onu sa\u00e7ma bir sonuca indirgeyerek \u00e7\u00fcr\u00fct\u00fclmesidir. Bir arg\u00fcman\u0131n sonu\u00e7lar\u0131 sa\u00e7maysa, o kesinlikle yanl\u0131\u015f olmal\u0131d\u0131r. Ayn\u0131 \u015fekilde, kaygan yama\u00e7 yanl\u0131\u015f d\u00fc\u015f\u00fcncesi, bir \u015feyin ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz olarak, ilk ad\u0131m\u0131n hi\u00e7bir zaman at\u0131lmamas\u0131 gerekti\u011fi u\u00e7 bir noktadaki sona do\u011fru y\u00f6nlendirildi\u011fi bir senaryo olu\u015fturmay\u0131 i\u00e7erir.<\/p>\n \u00d6rne\u011fin: Ben & Jerry dondurmas\u0131 yemek, kilo alman\u0131za neden olacakt\u0131r. Kilo almak, a\u015f\u0131r\u0131 kilolu olman\u0131z\u0131 sa\u011flayacakt\u0131r. K\u0131sa s\u00fcrede 350 paund olacaks\u0131n\u0131z ve kalp hastal\u0131\u011f\u0131ndan dolay\u0131 \u00f6leceksiniz. Ben & Jerry dondurmas\u0131, \u00f6l\u00fcme yol a\u00e7ar. Onu denemeyin bile. Ku\u015fkusuz bir kep\u00e7e Ben & Jerry dordurmas\u0131 yemek, \u00e7ok ender durumlarda \u00f6l\u00fcme neden olabilecek olan obeziteye katk\u0131da bulunabilir. Ama sonucun mutlaka dayanak noktas\u0131n\u0131 izlemesi gerekmez.<\/p>\n D\u00fc\u015f\u00fcncede Psikolojik Sorunlar<\/p>\n 23. \u00c7aba Yetersizlikleri ve Kesinlik Gereksinmesi, Kontrol ve Basitlik<\/p>\n Pek \u00e7o\u011fumuz, pek \u00e7ok zaman kesinlik isteriz; \u00e7evremizi kontrol etmek isteriz ve g\u00fczel, temiz, basit a\u00e7\u0131klamalar isteriz. \u00d6rne\u011fin, ben do\u011fa\u00fcst\u00fc inan\u00e7lar\u0131n ve sahte bilimsel iddialar\u0131n pazar\u0131n belirsizli\u011fi y\u00fcz\u00fcnden k\u0131smen Pazar ekonomilerinde geli\u015fti\u011fine inan\u0131yorum.<\/p>\n James Randi\u2019ye g\u00f6re, kom\u00fcnizm Rusya\u2019da \u00e7\u00f6kt\u00fckten sonra, bu t\u00fcr inan\u00e7larda \u00f6nemli bir art\u0131\u015f oldu. E\u011fitilmemi\u015f akla s\u00e2hip insanlar, art\u0131k a\u00e7\u0131k ve mant\u0131ksal olarak d\u00fc\u015f\u00fcnmeyi, hi\u00e7 \u00f6\u011frenmemi\u015f ve hi\u00e7 pratik yapmam\u0131\u015f insanlar\u0131n kendilerini iyi marangozlar, golf\u00e7\u00fcler, bri\u00e7 oyuncular\u0131 ya da piyanistler olarak bulmay\u0131 beklemelerinden daha \u00e7ok beklememelidirler.<\/p>\n 24. Sorun \u00c7\u00f6zme Yetersizlikleri<\/p>\n T\u00fcm ele\u015ftirel ve bilimsel d\u00fc\u015f\u00fcnce, belirli bir bi\u00e7imde, sorun \u00e7\u00f6zmektir. Sorun \u00e7\u00f6zmede yetersizli\u011fe neden olan bir\u00e7ok psikolojik bozukluk vard\u0131r. Psikolog Barry Singer, \u00f6zel tahminlerin do\u011fru ya da yanl\u0131\u015f oldu\u011fu anlat\u0131ld\u0131ktan sonra, insanlara bir soru i\u00e7in do\u011fru cevab\u0131 se\u00e7me g\u00f6revi verildi\u011fi zaman, onlar\u0131n \u015funlar\u0131 yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermi\u015ftir:<\/p>\n A. Hemen bir hipotez olu\u015ftururlar ve s\u00e2dece onu onaylayan \u00f6rnekleri ararlar.<\/p>\n B. Hipotezi \u00e7\u00fcr\u00fcten kan\u0131tlar\u0131 aramazlar.<\/p>\n C. A\u00e7\u0131k\u00e7a yanl\u0131\u015f olsa bile hipotezi de\u011fi\u015ftirmekte yava\u015ft\u0131rlar.<\/p>\n D. E\u011fer bilgi \u00e7ok karma\u015f\u0131ksa, \u00e7ok fazla basit olan hipotezleri ya da \u00e7\u00f6z\u00fcm stratejilerini benimserler.<\/p>\n E. Hi\u00e7 \u00e7\u00f6z\u00fcm yoksa, e\u011fer sorun bir numaraysa ve \u201cdo\u011fru\u201d ve \u201cyanl\u0131\u015f\u201d rast gele veriliyorsa, g\u00f6zlemledikler rastlant\u0131sal ili\u015fkiler konusunda hipotezler olu\u015ftururlar.<\/p>\n 25. \u0130deolojik Ba\u011f\u0131\u015f\u0131kl\u0131k ya da Planck Problemi<\/p>\n G\u00fcnl\u00fck ya\u015famda, bilimde oldu\u011fu gibi, hepimiz belli ba\u015fl\u0131 paradigma de\u011fi\u015fikliklerine direniriz. Toplumsal bilimci Jay Stuart Snelson, bu dirence, ideolojik ba\u011f\u0131\u015f\u0131kl\u0131k sistemi der:<\/p>\n E\u011fitimli, zeki ve ba\u015far\u0131l\u0131 yeti\u015fkinler en temel \u00f6n varsay\u0131mlar\u0131n\u0131 nadiren de\u011fi\u015ftirirler. Snelson\u2019a g\u00f6re, bireyler ne kadar bilgi biriktirmi\u015f olurlarsa ve teorileri ne kadar iyi temellere s\u00e2hip olursa ideolojilerine olan g\u00fcvenleri de o kadar b\u00fcy\u00fck olur. Ama bunun sonucu, \u00f6ncekileri desteklemeyen yeni d\u00fc\u015f\u00fcncelere kar\u015f\u0131 \u201cba\u011f\u0131\u015f\u0131kl\u0131k\u201d geli\u015ftirmemizdir. Bilim tarih\u00e7ileri buna, bilimde yenilik olmas\u0131 i\u00e7in ne olmas\u0131 gerekti\u011fi konusunda \u015fu g\u00f6zlemi yapan, fizik\u00e7i Max Planck\u2019tan dolay\u0131 Planck Problemi derler: \u201c\u00d6nemli bir bilimsel yenilik, yolunu nadiren yava\u015f yava\u015f \u00fcst\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc kazanarak ve kar\u015f\u0131tlar\u0131n\u0131 d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrerek bulur: Saul\u2019un Paul haline gelmesi nadiren olur. Olan, kar\u015f\u0131tlar\u0131n yava\u015f yava\u015f yok olmas\u0131 ve yeti\u015fen ku\u015fa\u011f\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcnceyle ba\u015ftan tan\u0131\u015fmas\u0131d\u0131r.<\/p>\n Sonunda tarih (en az\u0131ndan \u015fimdilik) \u201chakl\u0131\u201d olanlar\u0131 \u00f6d\u00fcllendirir. De\u011fi\u015fiklik olur. Astronomide, Ptoleme\u2019ci yer merkezli evren, yerini yava\u015f\u00e7a Copernicus\u2019un g\u00fcne\u015f merkezli sistemine b\u0131rakt\u0131. Jeolojide, George Cuvier\u2019in ani-y\u0131k\u0131mc\u0131l\u0131k g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc yava\u015f\u00e7a, James Hutton ve Charles Lyell\u2019in daha ge\u00e7erli olarak desteklenen tek d\u00fczenlilik g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc taraf\u0131ndan k\u00f6\u015feye s\u0131k\u0131\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131. Biyolojide, Darwin\u2019in evrim teorisi, t\u00fcrlerin de\u011fi\u015fmezli\u011fi konusundaki yarat\u0131l\u0131\u015f\u00e7\u0131 inanc\u0131n yerini ald\u0131. Ku\u015fkucular, z\u00e2ten sa\u00e7ma oldu\u011funu bildi\u011fimiz \u015feyi \u00e7\u00fcr\u00fctmekten zevk alma konusunda \u00e7ok insan\u00ee olan e\u011filime sahiptir. Di\u011fer insanlar\u0131n yanl\u0131\u015f mant\u0131k y\u00fcr\u00fctmesini anlamak e\u011flencelidir ama t\u00fcm mesele bu de\u011fildir. Ku\u015fkucular ve ele\u015ftirel d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrler olarak, duygusal tepkilerimizin \u00f6tesine ge\u00e7meliyiz \u00e7\u00fcnk\u00fc di\u011ferlerinin nas\u0131l yanl\u0131\u015fa d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc ve bilimin nas\u0131l toplumsal kontrole ve k\u00fclt\u00fcrel etkilere konu oldu\u011funu anlayarak d\u00fcnyan\u0131n nas\u0131l i\u015fledi\u011fi konusundaki anlay\u0131\u015f\u0131m\u0131z\u0131 iyile\u015ftirebiliriz. Bu nedenden dolay\u0131, hem bilim hem de sahte bilim tarihini anlamak bizim i\u00e7in bu kadar \u00f6nemlidir. On yedinci y\u00fczy\u0131l Hollanda filozofu Baruch Spinoza en iyisini s\u00f6yl\u00fcyordu: \u201c\u0130nsan hareketleriyle alay etmek, hay\u0131flanmak, onlara tepeden bakmak i\u00e7in de\u011fil ama onlar\u0131 anlamak i\u00e7in s\u00fcrekli \u00e7aba g\u00f6stermi\u015ftim.\u201d<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" E\u011fer sadece ku\u015fkucu olursan\u0131z o zaman hi\u00e7bir yeni d\u00fc\u015f\u00fcnce size ula\u015famaz. Yeni hi\u00e7bir \u015feyi \u00f6\u011frenmezsiniz. Sa\u00e7mal\u0131\u011f\u0131n d\u00fcnyaya h\u00e2kim oldu\u011funa inanan huysuz bir ihtiyar haline gelirsiniz. (Ku\u015fkusuz sizi destekleyen \u00e7ok veri vard\u0131r.) \u00d6te yandan, safl\u0131k noktas\u0131nda a\u00e7\u0131k olursan\u0131z ve i\u00e7inizde bir nebze bile ku\u015fkuculuk olmazsa o zaman yararl\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnceleri yarars\u0131z olanlardan ay\u0131rt edemezsiniz. E\u011fer t\u00fcm d\u00fc\u015f\u00fcnceler […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[103],"tags":[],"class_list":{"0":"post-6683","1":"post","2":"type-post","3":"status-publish","4":"format-standard","6":"category-felsefe-genel"},"yoast_head":"\n
Bilim ve Sahte Bilim Aras\u0131ndaki Fark<\/strong><\/p>\n
Bilim Nas\u0131l De\u011fi\u015fir?<\/strong><\/p>\n
Bilimin Zaferi<\/strong><\/p>\n
Spinoza\u2019n\u0131n H\u00fckm\u00fc<\/strong><\/p>\n