– I –<\/p>\n
Ki\u015fi belirli bir uygarl\u0131kta uzunca bir s\u00fcre ya\u015fay\u0131p s\u0131k s\u0131k bu uygarl\u0131\u011f\u0131n k\u00f6kenlerini ve nas\u0131l bir yol izleyerek geli\u015fti\u011fini ke\u015ffetmeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131nda, bazen kar\u015f\u0131 y\u00f6ne de bir bakarak bu uygarl\u0131\u011f\u0131n ak\u0131betini ve hangi d\u00f6n\u00fc\u015flere u\u011framaya mukadder oldu\u011funu sorma gereksinimini duyar. Ama, b\u00f6yle bir soru\u015fturman\u0131n de\u011ferinin daha ba\u015f\u0131ndan birka\u00e7 unsur taraf\u0131ndan azalt\u0131ld\u0131\u011f\u0131 \u00e7ok ge\u00e7meden ortaya \u00e7\u0131kar. Her\u015fey bir yana, insan faaliyetini t\u00fcm geni\u015fli\u011fiyle de\u011ferlendirebilecek pek az say\u0131da insan vard\u0131r. \u00c7o\u011fu ki\u015fi, kendisini bu faaliyetin bir tek veya az say\u0131da alan\u0131yla k\u0131s\u0131tlamaya zorlam\u0131\u015ft\u0131r. Ama insan, ge\u00e7mi\u015f ve \u015fimdiki durum hakk\u0131nda ne kadar az \u015fey bilirse, gelecek hakk\u0131ndaki yarg\u0131s\u0131 da o derecede \u00f6nemsiz olur. Aynca bireyin \u00f6znel beklentilerinin tan\u0131 da bu t\u00fcrden bir yarg\u0131da ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131 bir ba\u015fka g\u00fc\u00e7l\u00fckt\u00fcr. Bu beklentilerin de insan\u0131n kendi ya\u015fant\u0131s\u0131ndaki t\u00fcm\u00fcyle ki\u015fisel unsurlara, ya\u015fam kar\u015f\u0131s\u0131ndaki, mizac\u0131n\u0131n veya basan ve ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131klar\u0131n\u0131n belirdi\u011fi tavr\u0131n\u0131n az veya \u00e7ok iyimser olmas\u0131na ba\u011fl\u0131 bulundu\u011fu g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Son olarak, “insanlar\u0131n genellikle i\u00e7inde bulunduklar\u0131 durumu naif bir bi\u00e7imde, sanki i\u00e7eri\u011fi hakk\u0131nda bir de\u011ferlendirme yapma yetene\u011finden yoksunmu\u015fcas\u0131na alg\u0131land\u0131klar\u0131” bi\u00e7imindeki garip ger\u00e7ek kendisini hissettirir. \u015eimdiki durumun, gelecek hakk\u0131nda bir yarg\u0131da bulunmam\u0131za yarayacak g\u00f6zlem noktalan sa\u011flayabilmesi i\u00e7in, insanlar\u0131n \u015fimdiki durumla aralar\u0131na bir mesafe koymalar\u0131 gerekir.<\/p>\n
Bu nedenlerle uygarl\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131n olas\u0131 gelece\u011fi \u00fczerinde fikir y\u00fcr\u00fctmenin \u00e7ekicili\u011fine kap\u0131lan herkesin, yukanda belirtti\u011fim g\u00fc\u00e7l\u00fckleri oldu\u011fu kadar, genel olarak her t\u00fcrden kehanetteki belirsizli\u011fi de g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulundurmas\u0131 iyi olur. Bundan \u015fu sonu\u00e7 \u00e7\u0131k\u0131yor: Beni ilgilendirdi\u011fi kadar\u0131yla, bu \u00e7ok b\u00fcy\u00fck g\u00f6revden aceleyle geri \u00e7ekilmeli ve genel \u015femadaki yerini belirler belirlemez uzun s\u00fcreden beri dikkatimi \u00e7ekmi\u015f olan k\u00fc\u00e7\u00fck alan\u0131 saptamal\u0131y\u0131m.<\/p>\n
\u0130nsan ya\u015fam\u0131n\u0131n kendisini hayvansal durumun \u00fczerine \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131 ve vah\u015fi yarat\u0131klar\u0131n ya\u015fam\u0131ndan ayr\u0131lan t\u00fcm y\u00f6nleri anlam\u0131nda kulland\u0131\u011f\u0131m insan uygarl\u0131\u011f\u0131 -k\u00fclt\u00fcr ve uygarl\u0131k aras\u0131nda bir ayr\u0131m yapmaktan nefret ediyorum- bildi\u011fimiz gibi, g\u00f6zlemciye iki cephesiyle kendini g\u00f6sterir. \u0130nsan uygarl\u0131\u011f\u0131, bi\u0131 yanda insan\u0131n do\u011fa g\u00fc\u00e7lerini denetlemek ve insan ihtiya\u00e7lar\u0131n\u0131n doyumu amac\u0131yla do\u011fan\u0131n zenginliklerini \u00f6z\u00fcmlemek i\u00e7in edindi\u011fi t\u00fcm bilgi ve yetenekler toplam\u0131n\u0131, \u00f6te yanda insanlar\u0131n birbirleriyle ili\u015fkilerinin ve \u00f6zellikle mevcut zenginli\u011fin da\u011f\u0131t\u0131m\u0131n\u0131n d\u00fczenlemesi i\u00e7in gerekli t\u00fcm kurallar\u0131 i\u00e7erir. Uygarl\u0131\u011f\u0131n bu iki y\u00f6n\u00fc birbirinden ba\u011f\u0131ms\u0131z de\u011fildir; \u00e7\u00fcnk\u00fc, birincisi, insanlar\u0131n kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 ili\u015fkileri mevcut refah\u0131n m\u00fcmk\u00fcn k\u0131ld\u0131\u011f\u0131 i\u00e7g\u00fcd\u00fcsel doyum miktar\u0131ndan derin bir bi\u00e7imde etkilenir, ikincisi, tek bir insan bir di\u011feriyle ili\u015fkisinde bu di\u011fer ki\u015fi onun yeteneklerinden i\u015f i\u00e7in yararland\u0131\u011f\u0131 veya onu bir cinsel nesne olarak se\u00e7ti\u011fi s\u00fcrece kendisi bir zenginlik kayna\u011f\u0131 i\u015flevi g\u00f6rebilir, \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc ve dahas\u0131 uygarl\u0131k insanlar\u0131n evrensel \u00e7\u0131kar\u0131n\u0131n bir nesnesi olmas\u0131 gerekti\u011fi halde her birey ger\u00e7ekte bir uygarl\u0131k d\u00fc\u015fman\u0131d\u0131r. \u0130nsanlar\u0131n tek ba\u015flar\u0131na varl\u0131klar\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrebilme yeteneklerinin \u00e7ok az olmas\u0131na kar\u015f\u0131n, kom\u00fcnal ya\u015fam\u0131 m\u00fcmk\u00fcn k\u0131lmak i\u00e7in uygarl\u0131\u011f\u0131n kendilerinden bekledi\u011fi \u00f6zverileri a\u011f\u0131r bir y\u00fck olarak hissetmeleri dikkate de\u011fer. Dolay\u0131s\u0131yla uygarl\u0131k bireye kar\u015f\u0131 korunmal\u0131d\u0131r ve uygarl\u0131\u011f\u0131n kurallar\u0131, kurumlar\u0131 ve buyruklar\u0131 bu amaca y\u00f6neliktir. Bunlar yaln\u0131zca belirli bir refah da\u011f\u0131t\u0131m\u0131 uygulamas\u0131na de\u011fil, ayn\u0131 zamanda bu da\u011f\u0131t\u0131m\u0131n s\u00fcrd\u00fcr\u00fclmesine de y\u00f6neliktirler; asl\u0131nda do\u011fan\u0131n denetim alt\u0131na al\u0131nmas\u0131na ve refah \u00fcretimine katk\u0131da bulunan her\u015feyi insanlar\u0131n d\u00fc\u015fmanca d\u00fcrt\u00fclerine kar\u015f\u0131 korunmal\u0131d\u0131rlar. \u0130nsanlar\u0131n yaratt\u0131\u011f\u0131 \u015feyler kolayl\u0131kla tahrip edilebilir, bunlar\u0131 kurmu\u015f olan bilim ve teknoloji bu yarat\u0131lar\u0131n imhas\u0131 i\u00e7in de kullan\u0131labilir.<\/p>\n
B\u00f6ylelikle ki\u015fi, uygarl\u0131\u011f\u0131n bask\u0131 ve iktidar ara\u00e7lar\u0131n\u0131 elde etme yollar\u0131n\u0131 bulmu\u015f bir az\u0131nl\u0131k taraf\u0131ndan direnen bir \u00e7o\u011funlu\u011fa zorla kabul ettirilen bir \u015fey oldu\u011fu izlenimini ediniyor. Bu g\u00fc\u00e7l\u00fcklerin uygarl\u0131\u011f\u0131n do\u011fas\u0131nda mevcut bulunmay\u0131p \u015fimdiye kadar geli\u015ftirilen k\u00fclt\u00fcrel bi\u00e7imlerin kusurlannca belirlendi\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnmek elbette do\u011fald\u0131r. Ve ger\u00e7ekten de bu eksikliklere i\u015faret etmek g\u00fc\u00e7 de\u011fildir. \u0130nsanl\u0131k do\u011fa \u00fczerindeki denetimini devaml\u0131 olarak ilerletmi\u015fken ve daha da b\u00fcy\u00fck ilerlemeler yapabilmeyi umabilirken, insan ili\u015fkilerinin y\u00f6netiminde benzer bir ilerlemenin yap\u0131lm\u0131\u015f oldu\u011funu kesin bir bi\u00e7imde saptamak m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir. Ve belki de t\u00fcm \u00e7a\u011flar boyunca, t\u0131pk\u0131 \u015fimdi bir kez daha soruldu\u011fu gibi, bir\u00e7ok insan kendi kendine uygarl\u0131\u011f\u0131n bu yolla sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 ufak ilerlemelerin de ger\u00e7ekten savunulmaya de\u011fer olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 sormu\u015ftur. \u0130nsan ili\u015fkilerinin, zoru ve i\u00e7g\u00fcd\u00fclerin bast\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131 reddederek uygarl\u0131\u011f\u0131n neden oldu\u011fu mutsuzluk kaynaklar\u0131n\u0131 ortadan kald\u0131racak olan ve b\u00f6ylelikle insanlar\u0131n herhangi bir i\u00e7 uyumsuzluk kayg\u0131s\u0131 duymadan kendilerini zenginlik teminine, zenginlikten zevk almaya hasredecekleri yeni bir d\u00fczenlemenin m\u00fcmk\u00fcn olabilece\u011fi insan\u0131n akl\u0131na geliyor. Bu, alt\u0131n \u00e7a\u011f olacakt\u0131r ama b\u00f6yle bir durumun ger\u00e7ekle\u015ftirilebilece\u011fi ku\u015fkuludur. Tersine her uygarl\u0131k, zor ve i\u00e7g\u00fcd\u00fclerin reddi temeli \u00fczerinde kurulmas\u0131 gerekiyormu\u015f gibi g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor; hatta zora son verildi\u011finde, insanlar\u0131n \u00e7o\u011funlu\u011funun, yeni zenginlik temini i\u00e7in gerekli i\u015fi yapmay\u0131 \u00fcstlenip \u00fcstlenmeyecekleri bile ku\u015fkuludur. San\u0131yorum ki t\u00fcm insanlarda y\u0131k\u0131c\u0131, dolay\u0131s\u0131yla toplum ve k\u00fclt\u00fcr kar\u015f\u0131t\u0131 e\u011filimlerin bulundu\u011fu ve insanlar\u0131n b\u00fcy\u00fck bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde bu e\u011filimlerin insan toplumu i\u00e7indeki davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131 belirleyecek derecede g\u00fc\u00e7l\u00fc oldu\u011fu ger\u00e7e\u011fi hesaba kat\u0131lmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n
Bu psikolojik ger\u00e7e\u011fin insan uygarl\u0131\u011f\u0131 hakk\u0131ndaki yarg\u0131m\u0131z a\u00e7\u0131s\u0131ndan belirleyici bir \u00f6nemi vard\u0131r. \u0130lk elde, i\u015fin \u00f6z\u00fcn\u00fcn zenginlik temini amac\u0131yla do\u011fan\u0131n denetiminde yatt\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve uygarl\u0131\u011f\u0131 tehdit eden tehlikelerin bu zenginli\u011fin insanlar aras\u0131nda uygun bi\u00e7imde da\u011f\u0131t\u0131lmas\u0131yla giderilebilece\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclse bile \u015fimdi vurgulanmas\u0131 gereken noktan\u0131n maddi alandan zihinsel alana kayd\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcyoruz. Tayin edici soru, insana zorla kabul ettirilen i\u015fg\u00fcd\u00fcsel \u00f6zverilerin y\u00fck\u00fcn\u00fcn azalt\u0131lmas\u0131n\u0131n, mutlaka kalmas\u0131 gereken \u00f6zverilere insan\u0131n katlanmas\u0131n\u0131n ve bunun kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda bir telafi sa\u011flanmas\u0131n\u0131n m\u00fcmk\u00fcn olup olmad\u0131\u011f\u0131 ve bunun olas\u0131l\u0131k derecesidir. Kitlenin bir az\u0131nl\u0131k taraf\u0131ndan denetiminden vazge\u00e7mek ne kadar olanaks\u0131zsa, uygarl\u0131\u011f\u0131n i\u015fleyi\u015finde zordan vazge\u00e7mek de o kadar olanaks\u0131zd\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc kitleler tembel ve bilin\u00e7sizdirler; i\u00e7g\u00fcd\u00fcsel feragatten ho\u015flanmazlar ve bunun ka\u00e7\u0131n\u0131lmazl\u0131\u011f\u0131 konusunda tart\u0131\u015fma yoluyla ikna edilemezler. Kitleleri olu\u015fturan bireyler, disiplinsizli\u011fin dinginsizce uygulanmas\u0131 konusunda birbirlerini desteklerler. Ancak bir \u00f6rnek olu\u015fturabilen ve kitlelerin \u00f6nder olarak tan\u0131d\u0131\u011f\u0131 bireylerin etkileri arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla \u00e7al\u0131\u015fmaya ve uygarl\u0131\u011f\u0131n varl\u0131\u011f\u0131n\u0131n ba\u011fl\u0131 oldu\u011fu feragatlerde bulunmaya y\u00f6neltilebilirler. E\u011fer \u00f6nderler ya\u015fam gerekleri konusunda \u00fcst\u00fcn i\u00e7g\u00f6r\u00fc sahibi ve kendi i\u00e7g\u00fcd\u00fcsel arzular\u0131na hakim olmada y\u00fckselmi\u015f insanlarsa her \u015fey yolundad\u0131r. Ama etkilerini yitirmemek i\u00e7in kitleye onun kendilerine g\u00f6sterdi\u011finden daha fazla m\u00fcsamaha g\u00f6stermeleri tehlikesi vard\u0131r ve dolay\u0131s\u0131yla iktidar ara\u00e7lar\u0131n\u0131 kendi ellerinde tutarak kitleden ba\u011f\u0131ms\u0131z olmalar\u0131 gerekti\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclebilir. K\u0131saca belirtmek gerekirse, uygarl\u0131\u011f\u0131n kurallar\u0131na ancak belirli bir derecede zor uygulanmas\u0131yla ge\u00e7erlilik kazand\u0131r\u0131labilece\u011fi ger\u00e7e\u011finden sorumlu olan iki yayg\u0131n insani \u00f6zellik vard\u0131r. \u0130nsanlar kendiliklerinden \u00e7al\u0131\u015fmaktan ho\u015flanmazlar ve tutkular\u0131 kar\u015f\u0131s\u0131nda mant\u0131ksal tart\u0131\u015fmalar yarars\u0131zd\u0131r.<\/p>\n
Bu iddialara kar\u015f\u0131 ileri s\u00fcr\u00fclecek itirazlar\u0131 biliyorum. \u0130nsan kitlelerinin burada tan\u0131mlanan ve uygarl\u0131k i\u015finde zordan va\u00e7ge\u00e7ilemeyece\u011fini kan\u0131tlamas\u0131 gereken \u00f6zelli\u011finin yaln\u0131zca k\u00fclt\u00fcrel kurallarda mevcut ve insan\u0131 ac\u0131lara s\u00fcr\u00fckleyen, intikamc\u0131 ve eri\u015filmesi zor k\u0131lan kusurlar\u0131n bir sonucu oldu\u011fu s\u00f6ylenecektir. \u015eefkatle yeti\u015ftirilen ve mant\u0131\u011fa de\u011fer vermeleri \u00f6\u011fretilen, uygarl\u0131\u011f\u0131n yararlar\u0131n\u0131 erken bir ya\u015fta tadarak \u00f6\u011frenmi\u015f olan yeni ku\u015faklar\u0131n uygarl\u0131\u011fa kar\u015f\u0131 tutumu de\u011fi\u015fik olacakt\u0131r. Onu, kendilerine ait bir varl\u0131k olarak hissedecekler ve korunmas\u0131 i\u00e7in \u00e7al\u0131\u015fma ve i\u00e7g\u00fcd\u00fcsel doyum konular\u0131nda u\u011fruna gerekli \u00f6zverileri yapmaya haz\u0131r olacaklard\u0131r. Zor olmaks\u0131z\u0131n i\u015flerini y\u00fcr\u00fctebilecekler ve \u00f6nderlerinden pek az farkl\u0131 olacaklard\u0131r. E\u011fer \u015fimdiye kadar herhangi bir k\u00fclt\u00fcr bu nitelikte insan kitleleri yaratamad\u0131ysa bunun nedeni hen\u00fcz hi\u00e7bir k\u00fclt\u00fcr\u00fcn insanlar\u0131, \u00f6zellikle \u00e7ocukluktan ba\u015flayarak, bu y\u00f6nde etkileyecek kurallar tasarlayamam\u0131\u015f olmas\u0131d\u0131r.<\/p>\n
Do\u011fa \u00fczerindeki denetimimizin \u015fimdiki d\u00fczeyinde bu t\u00fcrden k\u00fclt\u00fcrel kurallar uygulanmas\u0131n\u0131n bir dereceye kadar bile m\u00fcmk\u00fcn olup olmad\u0131\u011f\u0131 akla gelebilir. Gelecek ku\u015faklar\u0131 e\u011fitecek olan \u00fcst\u00fcn, kararl\u0131 ve \u00e7\u0131kar\u0131n\u0131 g\u00f6zetmeyen \u00f6nderlerin nereden bulunabilece\u011fi sorulabilir ve bu isteklerin yerine gelmesi i\u00e7in ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz olarak gerekecek a\u015f\u0131r\u0131 zor kullan\u0131m miktar\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnmek insan\u0131 deh\u015fete d\u00fc\u015f\u00fcrebilir. Tanr\u0131n\u0131n g\u00f6rkemli ve insan uygarl\u0131\u011f\u0131n\u0131n gelece\u011fi i\u00e7in ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131 \u00f6nem tart\u0131\u015f\u0131lamaz. Bu tasar\u0131 insan\u0131n, nihai seyri erken \u00e7ocukluk ya\u015fant\u0131lar\u0131yla belirlenen \u00e7ok \u00e7e\u015fitli i\u00e7g\u00fcd\u00fcsel yatk\u0131nl\u0131klarla donat\u0131lm\u0131\u015f oldu\u011fu bi\u00e7imindeki psikolojik bulu\u015f \u00fczerine sa\u011flamca oturtulmu\u015ftur. Ama ayn\u0131 nedenle insan\u0131n e\u011fitilme yetene\u011finin k\u0131s\u0131tl\u0131l\u0131\u011f\u0131 da k\u00fclt\u00fcr\u00fcm\u00fczdeki bu t\u00fcrden bir d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fcn etkinli\u011fini s\u0131n\u0131rlar, \u00eensan kitlelerinin, insan ili\u015fkilerinin y\u00f6nlendirilmesini bu derece g\u00fc\u00e7le\u015ftiren iki niteli\u011finin ge\u00e7ersiz k\u0131l\u0131nmas\u0131n\u0131n farkl\u0131 bir k\u00fclt\u00fcrel \u00e7evrede m\u00fcmk\u00fcn olup olmad\u0131\u011f\u0131, m\u00fcmk\u00fcnse bunun ne dereceye kadar ger\u00e7ekle\u015ftirilebilece\u011fi sorulabilir. Bu deney hen\u00fcz yap\u0131lmam\u0131\u015ft\u0131r. Muhtemelen insanl\u0131\u011f\u0131n belirli bir y\u00fczdesi (patolojik bir yatk\u0131nl\u0131k veya bir i\u015fg\u00fcd\u00fcsel g\u00fc\u00e7 fazlal\u0131\u011f\u0131 nedeniyle) daima toplum d\u0131\u015f\u0131 kalacakt\u0131r; e\u011fer yaln\u0131zca bug\u00fcn uygarl\u0131\u011fa kar\u015f\u0131 d\u00fc\u015fmanca tav\u0131r tak\u0131nan \u00e7o\u011funlu\u011fu bir az\u0131nl\u0131\u011fa indirgemek m\u00fcmk\u00fcn olabilseydi bile, b\u00fcy\u00fck bir i\u015f -belki de yap\u0131labilecek olan her \u015fey- ba\u015far\u0131lm\u0131\u015f olacakt\u0131. Soru\u015fturma i\u00e7in belirlenmi\u015f olan yoldan \u00e7ok sapt\u0131\u011f\u0131m izlenimini vermek istemem. Dolay\u0131s\u0131yla, Avrupa ile Asya aras\u0131ndaki geni\u015f topraklarda g\u00fcn\u00fcm\u00fczde y\u00fcr\u00fct\u00fclen b\u00fcy\u00fck uygarl\u0131k deneyi hakk\u0131nda yarg\u0131larda bulunmak gibi bir niyetimin olmad\u0131\u011f\u0131na sizi hemen temin etmeme izin verin. Bu deneyin ger\u00e7ekle\u015ftirilme derecesine karar vermek, uygulanan y\u00f6ntemlerin amaca ula\u015fabilirli\u011fini s\u0131namak veya niyet ile, uygulama aras\u0131ndaki bo\u015flu\u011fun geni\u015fli\u011fini \u00f6l\u00e7mek i\u00e7in gerekli \u00f6zel bilgiye ya da yenete\u011fe sahip de\u011filim. Orada haz\u0131rl\u0131klar\u0131 yap\u0131lan \u015feyler hen\u00fcz tamamlanmam\u0131\u015ft\u0131r ve dolay\u0131s\u0131yla bizim uzun s\u00fcredir peki\u015fmi\u015f uygarl\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131n gerekli materyali sa\u011flayarak m\u00fcmk\u00fcn k\u0131ld\u0131\u011f\u0131 t\u00fcrden bir incelemeyi o deney i\u00e7in yapmak olanaks\u0131zd\u0131r.<\/p>\n
– II –<\/p>\n
Fark\u0131nda olmadan ekonomik alandan psikoloji alan\u0131na ge\u00e7tik. \u00d6nceleri, uygarl\u0131\u011f\u0131n de\u011ferli niteliklerini mevcut zenginlikte ve bu zenginli\u011fin b\u00f6l\u00fc\u015f\u00fcm\u00fcn\u00fc d\u00fczenleyen kurallarda arama pe\u015findeydik… Ama, her uygarl\u0131\u011f\u0131n, i\u015fe zorlama ve i\u00e7g\u00fcd\u00fclerden feragat temelinde y\u00fckseldi\u011fini ve dolay\u0131s\u0131yla ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz olarak bu taleplerden etkilenenlerin muhalefetini do\u011furdu\u011funu g\u00f6rd\u00fckten sonra uygarl\u0131\u011f\u0131n temel olarak ve yaln\u0131zca zenginli\u011fin kendisinden, bunu temin etme ara\u00e7lar\u0131ndan ve b\u00f6l\u00fc\u015f\u00fcm\u00fcn\u00fcn d\u00fczenlenmesinden ibaret olamayaca\u011f\u0131 a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131kt\u0131; \u00e7\u00fcnk\u00fc bunlar uygarl\u0131\u011f\u0131 olu\u015fturan bireylerin isyank\u00e2rl\u0131\u011f\u0131 ve y\u0131k\u0131c\u0131 cinnetinin tehdidi alt\u0131ndad\u0131r. Zenginli\u011fin yan\u0131s\u0131ra uygarl\u0131\u011f\u0131n savunulmas\u0131 i\u00e7in kullan\u0131lan ara\u00e7larla kar\u015f\u0131la\u015f\u0131yoruz. Zor \u00f6nlemleri ve insanlar\u0131 zora uyum g\u00f6sterme, \u00f6zverileri i\u00e7in onlar\u0131 \u00f6d\u00fcllendirme amac\u0131na y\u00f6nelik di\u011fer \u00f6nlemler. Bu sonuncular uygarl\u0131\u011f\u0131n zihinsel de\u011ferleri olarak tan\u0131mlanabilir.<\/p>\n
Terminolojide tekd\u00fczeli\u011fi sa\u011flamak i\u00e7in doyumu sa\u011flanamayan bir i\u00e7g\u00fcd\u00fc ger\u00e7e\u011fini “engellenme”, bu engellenmeye neden olan kural\u0131 “yasaklama” ve bu yasaklaman\u0131n do\u011furdu\u011fu durumu da “yoksunluk” olarak tan\u0131mlayaca\u011f\u0131z, ilk ad\u0131m\u0131m\u0131z, herkes i\u00e7in ge\u00e7erli olan yoksunluklarla herkes i\u00e7in de\u011fil de yaln\u0131zca gruplar, s\u0131n\u0131flar veya hatta tek tek bireyler i\u00e7in ge\u00e7erli olan yoksunluklar aras\u0131nda ayr\u0131m yapmakt\u0131r. Birinci gruptakiler en eski olanlar\u0131d\u0131r; uygarl\u0131k, bunlar\u0131 do\u011furan yasaklamalarla -kim bilir ka\u00e7 bin y\u0131l \u00f6nce- insan\u0131 ilk hayvans\u0131 durumundan \u00e7ekip ay\u0131rmaya ba\u015flad\u0131. Bu yoksulluklar\u0131n h\u00e2l\u00e2 etkin oldu\u011funu ve h\u00e2l\u00e2 uygarl\u0131k d\u00fc\u015fmanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n \u00e7ekirde\u011fini olu\u015fturdu\u011funu \u015fa\u015fk\u0131nl\u0131kla g\u00f6rm\u00fc\u015ft\u00fck. Bu yoksunluklar\u0131n bask\u0131s\u0131 alt\u0131nda olan i\u00e7g\u00fcd\u00fcsel arzular her \u00e7ocukla yeniden do\u011farlar, bu engellenmelere halen toplumd\u0131\u015f\u0131 davran\u0131\u015flarla tepki g\u00f6steren bir insan grubu, nevrotikler mevcuttur. Bu i\u015fg\u00fcd\u00fcsel arzular aras\u0131nda ensest (f\u00fccur, h\u0131s\u0131mla sevi\u015fme) yamyaml\u0131k ve \u00f6ld\u00fcrme ihtiras\u0131 yer al\u0131r. Herkesin reddetme konusunda birle\u015fti\u011fi, arzular ile izin verilmesi veya engellenmesi uygarl\u0131\u011f\u0131m\u0131zda h\u00e2l\u00e2 canl\u0131 bir tart\u0131\u015fma konusu olan istekleri yanyana saymak garip g\u00f6r\u00fcnebilir ama bu, psikolojik uygarl\u0131\u011f\u0131n tutumu, hi\u00e7 de tekd\u00fcze de\u011fildir. Yaln\u0131zca yamyaml\u0131k evrensel olarak yasaklanm\u0131\u015f ve -psikanalitik olmayan g\u00f6r\u00fc\u015fe g\u00f6re- t\u00fcm\u00fcyle ortadan kald\u0131r\u0131lm\u0131\u015f gibi g\u00f6r\u00fcnmektedir. Enseste y\u00f6nelik arzular\u0131n g\u00fcc\u00fc ise, bunlara kar\u015f\u0131 olan yasaklaman\u0131n arkas\u0131nda h\u00e2l\u00e2 uygulanmakta ve hatta, uygarl\u0131\u011f\u0131m\u0131z taraf\u0131ndan emredilmektedir. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde t\u00fcm\u00fcyle ho\u015f g\u00f6r\u00fclen daha ba\u015fka arzular\u0131n doyumunun, t\u0131pk\u0131 bug\u00fcn yamyaml\u0131k konusunda oldu\u011fu gibi kabul edilemez g\u00f6r\u00fcnece\u011fi k\u00fclt\u00fcrel geli\u015fmelerin gelece\u011fimizde yer almas\u0131 olas\u0131d\u0131r.<\/p>\n
Bu en eski i\u00e7g\u00fcd\u00fcsel feragatler halen, di\u011fer t\u00fcm daha ileri feragatler i\u00e7in de \u00f6nem ta\u015f\u0131yan bir psikolojik unsur i\u00e7erirler. \u0130nsan akl\u0131n\u0131n en eski \u00e7a\u011flardan beri hi\u00e7bir de\u011fi\u015fmeye u\u011framad\u0131\u011f\u0131, bilim ve teknolojideki ilerlemelerin aksine bug\u00fcn de tarihin ba\u015flang\u0131c\u0131ndaki durumu aynen korudu\u011fu do\u011fru de\u011fildir. Bu zihinsel ilerlemenin birine hemen i\u015faret edebiliriz. D\u0131\u015f zorlaman\u0131n yava\u015f yava\u015f i\u00e7selle\u015fmesi insan geli\u015fmesinin seyriyle uyum g\u00f6sterir; \u00e7\u00fcnk\u00fc \u00f6zel bir zihinsel yap\u0131, insan\u0131n \u00fcstlendi\u011fi bu g\u00f6revi \u00fcstlenir ve kendi emirleri aras\u0131na katar. Her \u00e7ocuk bize bir d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm s\u00fcrecini izleme olana\u011f\u0131n\u0131 sunar. Ancak bu yolla \u00e7ocuk ahlaki ve toplumsal bir varl\u0131k olur. \u00dcstbenli\u011fin bu t\u00fcrden bir g\u00fc\u00e7lenmesi, psikoloji alan\u0131nda en de\u011ferli k\u00fclt\u00fcrel varl\u0131kt\u0131r. \u0130\u00e7lerinde bu g\u00fc\u00e7lenme ger\u00e7ekle\u015fen ki\u015filer, uygarl\u0131\u011f\u0131n kar\u015f\u0131tlar\u0131 olmaktan \u00e7\u0131k\u0131p uygarl\u0131\u011f\u0131n ara\u00e7lar\u0131 haline d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcrler. K\u00fclt\u00fcrel bir birimde bu t\u00fcrden insanlar\u0131n say\u0131s\u0131 ne kadar \u00e7ok olursa birimin k\u00fclt\u00fcr\u00fc o derece sa\u011flam olur ve d\u0131\u015f zorlama \u00f6nemlerinden o derecede vazge\u00e7ilebilir. \u015eimdi, bu i\u00e7selle\u015fmenin derecesi de\u011fi\u015fik i\u00e7g\u00fcd\u00fcsel yasaklamalar aras\u0131nda b\u00fcy\u00fck farklar g\u00f6sterir. S\u00f6z\u00fcn\u00fc etti\u011fim en eski k\u00fclt\u00fcrel talepler konusunda bu i\u00e7selle\u015fme, ho\u015f kar\u015f\u0131lamad\u0131\u011f\u0131m\u0131z nevrotikler istisnas\u0131n\u0131 hesaba katmazsak, \u00e7ok yayg\u0131n olarak ger\u00e7ekle\u015fmi\u015f g\u00f6r\u00fcnmektedir. Ama di\u011fer i\u00e7g\u00fcd\u00fcsel isteklere y\u00fcz\u00fcm\u00fcz\u00fc d\u00f6nd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fczde durum de\u011fi\u015fmektedir. Burada, insanlar\u0131n b\u00fcy\u00fck bir \u00e7o\u011funlu\u011funun bu noktalardaki k\u00fclt\u00fcrel yasaklamalara yaln\u0131zca d\u0131\u015f zorlaman\u0131n bask\u0131s\u0131yla -tabii ki yaln\u0131zca bu zorlaman\u0131n etkili olabildi\u011fi yerlerde ve korkulacak bir \u015fey oldu\u011fu s\u00fcrece- boyun e\u011fdiklerini \u015fa\u015fk\u0131nl\u0131k ve ilgiyle g\u00f6r\u00fcr\u00fcz. Bu, uygarl\u0131\u011f\u0131n ahlaki talepleri olarak bilinen ve herkesin ayn\u0131 \u015fekilde tabi oldu\u011fu \u015feyler konusunda da ge\u00e7erlidir. \u0130nsan\u0131n ahlaki a\u00e7\u0131dan g\u00fcvenilir olmad\u0131\u011f\u0131 konusunda edindi\u011fimiz deneyimlerin \u00e7o\u011fu bu kategoriye girer. Cinayet veya ensestten’ ka\u00e7\u0131nan ama h\u0131rslar\u0131n\u0131n, sald\u0131rgan d\u00fcrt\u00fclerinin veya cinsel ihtiraslar\u0131n\u0131n doyumundan kendilerini yoksun b\u0131rakmayan ve di\u011fer insanlar\u0131 kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda ceza g\u00f6rmedikleri s\u00fcrece yalan, hile ve iftirayla incitmekte bir an bile teredd\u00fct etmeyen say\u0131s\u0131z uygar insan vard\u0131r. Ve bu hi\u00e7 \u015f\u00fcphesiz uygarl\u0131\u011f\u0131n bir \u00e7ok \u00e7a\u011f\u0131 boyunca b\u00f6yle olmu\u015ftur.<\/p>\n
Toplumun yaln\u0131zca belirli s\u0131n\u0131flan i\u00e7in ge\u00e7erli olan k\u0131s\u0131tlamalara d\u00f6nd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fczde ise, pek \u00e7irkin ve daima bilinen bir durumla kar\u015f\u0131la\u015f\u0131r\u0131z. Bu az ayr\u0131cal\u0131kl\u0131 s\u0131n\u0131flar\u0131n, kay\u0131r\u0131lan s\u0131n\u0131flan ayncal\u0131klan nedeniyle k\u0131skanmalar\u0131 ve kendilerini \u00fczerlerindeki fazladan yoksunluktan kurtarmak i\u00e7in ellerinden gelen her\u015feyi yapmalar\u0131 beklenir. Bunun m\u00fcmk\u00fcn olmad\u0131\u011f\u0131 yerlerde s\u00f6z konusu k\u00fclt\u00fcrde s\u00fcrekli bir mutsuzluk havas\u0131 s\u00fcr\u00fcp gidecektir ve bu da tehlikeli isyanlara yol a\u00e7abilir. Ama e\u011fer bir k\u00fclt\u00fcr, mensuplar\u0131n\u0131n bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fcn doyumunun bir ba\u015fka ve muhtemelen daha b\u00fcy\u00fck bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fcn ezilmesine ba\u011fl\u0131 oldu\u011fu bir noktay\u0131 a\u015famam\u0131\u015fsa -ki g\u00fcn\u00fcm\u00fcz k\u00fclt\u00fcrlerinin t\u00fcm\u00fcnde durum budur- ezilen insanlar\u0131n, varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 kendi \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131yla m\u00fcmk\u00fcn k\u0131ld\u0131klar\u0131 ama zenginli\u011finden \u00e7ok k\u00fc\u00e7\u00fck bir pay ald\u0131klar\u0131 bu k\u00fclt\u00fcre kar\u015f\u0131 yo\u011fun bir d\u00fc\u015fmanl\u0131k duygusu geli\u015ftirmeleri anla\u015f\u0131labilir olmaktad\u0131r. Bu t\u00fcrden ko\u015fulla\u0131 alt\u0131nda, ezilen insanlar aras\u0131nda k\u00fclt\u00fcrel yasaklamalar\u0131n i\u00e7selle\u015fmesi beklenmemelidir. Aksine, bu insanlar yasaklamalar\u0131 onaylamaya haz\u0131r de\u011fillerdir; k\u00fclt\u00fcr\u00fcn kendisini imha etmek ve hatta k\u00fclt\u00fcr\u00fcn temelini olu\u015fturan \u00f6nermeleri ortadan kald\u0131rmak niyetindedirler. Bu s\u0131n\u0131flar\u0131n uygarl\u0131\u011fa olan d\u00fc\u015fmanl\u0131klar\u0131 o derece a\u00e7\u0131k se\u00e7iktir ki, g\u00f6zden ka\u00e7mayacak kadar iyi olanaklara sahip toplumsal katmanlarda bile gizli bir d\u00fc\u015fmanl\u0131\u011fa neden olmu\u015ftur. Mensuplar\u0131n\u0131n bu kadar b\u00fcy\u00fck bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fc doyumsuz b\u0131rakan ve onlar\u0131 isyana iten bir uygarl\u0131\u011f\u0131n varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00fcrekli k\u0131lma umudundan yoksun oldu\u011funu ve b\u00f6yle bir gelece\u011fi de hak etmedi\u011fini s\u00f6ylemeyi gereksiz say\u0131yorum.
Bir uygarl\u0131\u011f\u0131n h\u00fck\u00fcmlerinin i\u00e7selle\u015fme derecesi -psikoloji d\u0131\u015f\u0131 ve harc\u0131\u00e2lem bir tan\u0131mla mensuplar\u0131n\u0131n ahlaki d\u00fczeyi- bir uygarl\u0131\u011f\u0131n de\u011ferini saptamada g\u00f6z \u00f6n\u00fcne al\u0131nan tek zihinsel zenginlik bi\u00e7imi de\u011fildir. Buna ek olarak idealler ve sanatsal yarat\u0131lar -yani, bu kaynaklardan elde edilebilecek doyumlar- bi\u00e7imini alan de\u011ferleri vard\u0131r.<\/p>\n
\u0130nsanlar bir k\u00fclt\u00fcr\u00fcn psi\u015fik de\u011ferleri aras\u0131na k\u00fclt\u00fcr\u00fcn ideallerini -en y\u00fcksek ve pe\u015finde en \u00e7ok ko\u015fulmas\u0131 gereken ba\u015far\u0131lar\u0131n neler oldu\u011fu konusundaki yarg\u0131lar\u0131n\u0131- katmaya hemen e\u011filim g\u00f6stereceklerdir. \u0130lk bak\u0131\u015fta, k\u00fclt\u00fcrel birimin ba\u015far\u0131lar\u0131n\u0131 bu idealler belirleyecekmi\u015f gibi g\u00f6r\u00fcn\u00fcr; ama olay\u0131n ger\u00e7ek seyrinin bu ideallerin, k\u00fclt\u00fcr\u00fcn i\u00e7 yetenekleri ile d\u0131\u015f ko\u015fullar\u0131n bir kar\u0131\u015f\u0131m\u0131n\u0131n m\u00fcmk\u00fcn k\u0131ld\u0131\u011f\u0131 ilk ba\u015far\u0131lar \u00fczerinde y\u00fckseldi\u011fini ve sonra, bu ilk ba\u015far\u0131lar\u0131n, ideal taraf\u0131ndan daha da ilerletilmesi gereken bir \u015fey olarak korundu\u011f\u0131mu ortaya koyacakt\u0131r, idealin k\u00fclt\u00fcr mensuplar\u0131na sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 doyum b\u00f6ylelikle, narsisistik bir nitelik kazan\u0131r. Bu durum, o ana kadar ger\u00e7ekle\u015ftirdikleri basanlardan duyulan gurura dayan\u0131r. Bu doyumun tamamlanmas\u0131 i\u00e7in ayn\u0131 ba\u015far\u0131lara y\u00f6nelmi\u015f ve benzer idealler geli\u015ftirmi\u015f olan di\u011fer k\u00fclt\u00fcrlerle bir kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rma yapmak gerekir. Her k\u00fclt\u00fcr, bu ayr\u0131l\u0131klar\u0131n g\u00fcc\u00fc oran\u0131nda di\u011ferlerini hakir g\u00f6rme hakk\u0131n\u0131 kendinde g\u00f6r\u00fcr. B\u00f6ylelikle k\u00fclt\u00fcrel idealler, -uluslar \u00f6rne\u011finde a\u00e7\u0131k\u00e7a g\u00f6r\u00fclece\u011fi gibi- benzer k\u00fclt\u00fcrel birimler aras\u0131nda uyumsuzluk ve d\u00fc\u015fmanl\u0131k kayna\u011f\u0131 olurlar.<\/p>\n
K\u00fclt\u00fcrel ideal taraf\u0131ndan sa\u011flanan narsisistik doyum, k\u00fclt\u00fcrel birim i\u00e7indeki k\u00fclt\u00fcr d\u00fc\u015fmanl\u0131\u011f\u0131yla m\u00fccadelede ba\u015far\u0131 sa\u011flayan g\u00fc\u00e7ler aras\u0131nda da yerini al\u0131r. Bu doyum, yaln\u0131zca k\u00fclt\u00fcr\u00fcn yararlar\u0131n\u0131n tad\u0131n\u0131 \u00e7\u0131karan kay\u0131rdan s\u0131n\u0131flar aras\u0131nda payla\u015f\u0131lmakla kalmaz, k\u00fclt\u00fcrleri d\u0131\u015f\u0131ndaki insanlar\u0131 hakir g\u00f6rme hakk\u0131n\u0131n, kendi birimlerinde \u0131st\u0131rab\u0131n\u0131 \u00e7ektikleri haks\u0131zl\u0131klara kar\u015f\u0131 bir telafi sa\u011flamas\u0131 nedeniyle ezilen s\u0131n\u0131flarca da payla\u015f\u0131l\u0131r. Ki\u015fi, hi\u00e7 ku\u015fkusuz, bor\u00e7 ve askeri hizmet, y\u00fck\u00fc alt\u0131nda ezilen sefil ve bi\u00e7are bir plep olabilir; ama bunun kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda bir Roma yurtta\u015f\u0131d\u0131r, di\u011fer uluslar\u0131 y\u00f6netme ve kendi yasas\u0131n\u0131 kabul ettirme g\u00f6revinde onun da bir pay\u0131 vard\u0131r. Bununla birlikte ezilen s\u0131n\u0131flar\u0131n, y\u00f6neten ve onlar\u0131 s\u00f6m\u00fcren s\u0131n\u0131fla bu \u00f6zde\u015fle\u015fmesi daha b\u00fcy\u00fck bir b\u00fct\u00fcn\u00fcn yaln\u0131zca bir par\u00e7as\u0131d\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc, \u00f6te yanda, ezilen s\u0131n\u0131flar efendilerine duygusal olarak da ba\u011flanabilirler. D\u00fc\u015fmanl\u0131klar\u0131na ra\u011fmen onlarda kendi ideallerini g\u00f6rebilirler. Temelde doyum verici t\u00fcrden olan b\u00f6yle ili\u015fkiler var olmasayd\u0131, b\u00fcy\u00fck insan kitlelerinin hakl\u0131 d\u00fc\u015fmanl\u0131\u011f\u0131na ra\u011fmen baz\u0131 uygarl\u0131klar\u0131n nas\u0131l olup da bu kadar uzun s\u00fcre varl\u0131klar\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrebildiklerini anlamak olanaks\u0131zla\u015f\u0131rd\u0131.
Yorucu \u00e7al\u0131\u015fmaya g\u00f6m\u00fclm\u00fc\u015f ve herhangi bir ki\u015fisel e\u011fitim tatmam\u0131\u015f kitlelere bir kural olarak eri\u015femese bile sanat, ayr\u0131 birt\u00fcr doyum sa\u011flar. \u00c7ok \u00f6nceleri ortaya \u00e7\u0131karm\u0131\u015f oldu\u011fumuz gibi sanat, en eski ve h\u00e2l\u00e2 en derinden hissedilen k\u00fclt\u00fcrel feragatlerin yerini alan doyumlar verir ve bu nedenle bir ki\u015fiyi uygarl\u0131k i\u00e7in yapm\u0131\u015f oldu\u011fu \u00f6zverilere al\u0131\u015ft\u0131rmada ba\u015fka hi\u00e7 bir \u015fey onun yerini tutamaz. \u00d6te yandan, sanatsal yarat\u0131lar ki\u015finin her k\u00fclt\u00fcrel birimin \u00e7ok gereksinim duydu\u011fu \u00f6zde\u015fle\u015fme duygular\u0131n\u0131, y\u00fcksek de\u011fer verilen duygusal ya\u015fant\u0131lar\u0131 payla\u015fma f\u0131rsat\u0131 sa\u011flayarak y\u00fckseltir. Bu yarat\u0131lar, ki\u015finin kendi \u00f6zel k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn ba\u015far\u0131lar\u0131n\u0131 resmedip k\u00fclt\u00fcr\u00fcn ideallerini \u00e7arp\u0131c\u0131 bir bi\u00e7imde ki\u015fiye an\u0131msatt\u0131klar\u0131nda, onun narsisistik doyumuna da hizmet ederler.<\/p>\n
Bir uygarl\u0131\u011f\u0131n psi\u015fik bulu\u015flar\u0131 da\u011farc\u0131\u011f\u0131nda belki de en \u00f6nemli yeri tutan \u015feyden ise hen\u00fcz hi\u00e7 s\u00f6z edilmedi. Bu, en geni\u015f anlam\u0131yla uygarl\u0131\u011f\u0131n dinsel d\u00fc\u015f\u00fcncelerinden, ba\u015fka bir deyi\u015fle (ileride g\u00f6sterilece\u011fi gibi) yan\u0131lsamalar\u0131ndan olu\u015fur.<\/p>\n
– III –<\/p>\n
Dinsel d\u00fc\u015f\u00fcncelerin kendine \u00f6zg\u00fc de\u011feri nerede yatmaktad\u0131r?
Uygarl\u0131\u011f\u0131n uygulad\u0131\u011f\u0131 bask\u0131 ve talep etti\u011fi i\u015fg\u00fcd\u00fcsel feragatlerin neden oldu\u011fu uygarl\u0131k d\u00fc\u015fmanl\u0131\u011f\u0131ndan s\u00f6z etmi\u015ftik. Uygarl\u0131\u011f\u0131n yasaklamalar\u0131n\u0131n kald\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 -yani, insan\u0131n ho\u015funa giden herhangi bir kad\u0131m cinsel nesne olarak alabildi\u011fini, bu kad\u0131n\u0131n a\u015fk\u0131 u\u011fruna rakiplerini veya kar\u015f\u0131s\u0131na \u00e7\u0131kan bir ba\u015fka ki\u015fiyi duraksamadan \u00f6ld\u00fcrebildi\u011fini ve hatta di\u011fer insanlar\u0131n mallar\u0131n\u0131 izinsiz al\u0131p g\u00f6t\u00fcrebildi\u011fini- d\u00fc\u015f\u00fcnelim; insan ya\u015fam\u0131 ne harika, ne tatl\u0131 bir doyum zincirinden ibaret olacakt\u0131! Do\u011fru, insan k\u0131sa zamanda ilk g\u00fc\u00e7l\u00fckle kar\u015f\u0131la\u015f\u0131r; benden ba\u015fka herkes benimkilere benzer isteklerde bulunacak ve bana, benim onlara davran\u0131rken g\u00f6sterdi\u011fimden daha fazla bir anlay\u0131\u015f g\u00f6stermeyecektir. Ve b\u00f6ylece, uygarl\u0131\u011f\u0131n k\u0131s\u0131tlamalar\u0131n\u0131n bu \u015fekilde kald\u0131r\u0131lmas\u0131yla ger\u00e7ekte yaln\u0131zca tek bir insan s\u0131n\u0131rs\u0131z bir mutlulu\u011fa kavu\u015facak ve bu insan, iktidar ara\u00e7lar\u0131n\u0131n t\u00fcm\u00fcn\u00fc ele ge\u00e7irmi\u015f bir tiran, bir diktat\u00f6r olacakt\u0131r. Ve hatta bu insan bile di\u011fer insanlar\u0131n en az bir k\u00fclt\u00fcrel emre, “\u00f6ld\u00fcrmeyeceksin” (Musa’n\u0131n on emrinden biri) emrine sayg\u0131 g\u00f6stermelerini arzu etmek i\u00e7in her t\u00fcrl\u00fc nedene sahip olacakt\u0131r.<\/p>\n
Ama uygarl\u0131\u011f\u0131n ortadan kald\u0131r\u0131lmas\u0131 i\u00e7in \u00e7abalamak her \u015feye ra\u011fmen ne nank\u00f6rl\u00fck, ne kadar b\u00fcy\u00fck bir basiretsizliktir! O zaman geriye bir do\u011fa durumu kalacak ve buna katlanmak ise \u00e7ok daha g\u00fc\u00e7 olacakt\u0131r. Do\u011fan\u0131n bizlerden herhangi bir i\u00e7g\u00fcd\u00fc k\u0131s\u0131tlamas\u0131 talep etmedi\u011fi, g\u00f6nl\u00fcm\u00fcz\u00fcn \u00e7ekti\u011fi gibi hareket etmemize izin verdi\u011fi do\u011frudur; ama do\u011fan\u0131n bizi k\u0131s\u0131tlamak i\u00e7in kendine \u00f6zg\u00fc ve \u00f6zellikle etkin y\u00f6ntemleri vard\u0131r. Do\u011fa, g\u00f6r\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fc kadar\u0131yla bizi so\u011fukkanl\u0131l\u0131kla, zalimce, amans\u0131zca ve olas\u0131d\u0131r ki tamda bizim doyum sa\u011flamam\u0131za yol a\u00e7m\u0131\u015f \u015feyler arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla yok eder. Do\u011fan\u0131n bizi tehdit eden bu tehlikeleri nedeniyledir ki, bir araya geldik ve di\u011fer \u015feylerin yan\u0131 s\u0131ra ortak ya\u015fam\u0131m\u0131z\u0131 m\u00fcmk\u00fcn k\u0131lma amac\u0131na da y\u00f6nelik olan uygarl\u0131\u011f\u0131 yaratt\u0131k. \u00c7\u00fcnk\u00fc uygarl\u0131\u011f\u0131n esas g\u00f6revi, ger\u00e7ek varl\u0131k nedeni (raison d’etre) bizi do\u011faya kar\u015f\u0131 savunmakt\u0131r.<\/p>\n
Uygarl\u0131\u011f\u0131n bu g\u00f6revi bir\u00e7ok alanda h\u00e2l\u00e2 olduk\u00e7a iyi bir bi\u00e7imde yerine getirdi\u011fini ve zaman ge\u00e7ik\u00e7e bu konuda daha da yetkinle\u015fece\u011fini hepimiz biliyoruz. Ama hi\u00e7 kimse do\u011fan\u0131n g\u00fcn\u00fcm\u00fczde hen\u00fcz tam olarak altedilmi\u015f oldu\u011fu yan\u0131lsamas\u0131na kap\u0131lmam\u0131\u015ft\u0131r ve \u00e7ok az say\u0131da insan do\u011fan\u0131n bir g\u00fcn t\u00fcm\u00fcyle insana tabi k\u0131l\u0131naca\u011f\u0131n\u0131 umut etme cesaretini g\u00f6stermektedir. Sanki insan\u0131n t\u00fcm denetim ara\u00e7lar\u0131yla alay eden unsurlar mevcuttur; zelzelelerde sars\u0131l\u0131p yar\u0131lan ve \u00fczerindeki t\u00fcm insan ya\u015fam\u0131n\u0131 ve eserlerini yere g\u00f6men toprak, her \u015feyi bir tufan i\u00e7inde sele sal\u0131p bo\u011fan su, her \u015feyi \u00f6nlerine kat\u0131p s\u00fcr\u00fckleyen f\u0131rt\u0131nalar, di\u011fer organizmalar\u0131n sald\u0131r\u0131lar\u0131yla ortaya \u00e7\u0131kt\u0131klar\u0131n\u0131 hen\u00fcz yeni buldu\u011fumuz hastal\u0131klar ve son olarak hen\u00fcz ilac\u0131 bulunamam\u0131\u015f ve belki de hi\u00e7 bulunamayacak olan \u0131st\u0131rap verici \u00f6l\u00fcm muammas\u0131 vard\u0131r. Bu g\u00fc\u00e7leriyle do\u011fa, heybetli, zalim ve merhametsiz kar\u015f\u0131m\u0131za dikilir; uygarl\u0131\u011f\u0131n i\u015fleyi\u015fi sayesinde ka\u00e7\u0131p kurtulmay\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz g\u00fc\u00e7s\u00fczl\u00fck ve \u00e7aresizli\u011fimizi bir kez daha akl\u0131m\u0131za d\u00fc\u015f\u00fcr\u00fcr. \u0130nsanl\u0131\u011f\u0131n sa\u011flayabildi\u011fi az say\u0131daki ho\u015fnutluk ve gurur veren izlenimlerden biri de bu temel unsurlardan kaynaklanan bir felaket kar\u015f\u0131s\u0131nda, uygarl\u0131\u011f\u0131n uyu\u015fmazl\u0131klar\u0131n\u0131 ve t\u00fcm i\u00e7 sorunlar\u0131yla d\u00fc\u015fmanl\u0131klar\u0131n\u0131 unutup kendisini do\u011fan\u0131n \u00fcst\u00fcn g\u00fcc\u00fcne kar\u015f\u0131 savunma y\u00fcce ortak g\u00f6revini an\u0131msamas\u0131d\u0131r.<\/p>\n
Ya\u015fam, t\u0131pk\u0131 genel olarak insanl\u0131k i\u00e7in oldu\u011fu gibi birey i\u00e7in de katlan\u0131lmas\u0131 g\u00fc\u00e7t\u00fcr. \u0130\u00e7inde yerini ald\u0131\u011f\u0131 uygarl\u0131k, bireye belirli bir miktar yoksunlu\u011fu zorla kabul ettirir ve di\u011fer insanlar, >a bireyin uygarl\u0131\u011f\u0131n\u0131n ahlaki kurallar\u0131na ra\u011fmen ya da uygarl\u0131\u011f\u0131n kusurlar\u0131 nedeniyle bireye belirli bir \u00f6l\u00e7\u00fcde ac\u0131 verirler. Buna do\u011fan\u0131n birey \u00fczerindeki incitici etkileri -birey buna kader ad\u0131n\u0131 verir- ek lenir. Bu durumun bireyde s\u00fcrekli bir bunalt\u0131l\u0131 bekleyi\u015f haline ve do\u011fal narsisizminde a\u011f\u0131r bir zedelenmeye yol a\u00e7aca\u011f\u0131 varsay\u0131labilir. Bireyin, uygarl\u0131\u011f\u0131n ve di\u011fer insanlar\u0131n kendi \u00fczerinde uygulad\u0131\u011f\u0131 incitici etkilere nas\u0131l tepki g\u00f6sterdi\u011fini daha \u00f6nce g\u00f6rm\u00fc\u015ft\u00fck; birey, uygarl\u0131\u011f\u0131n kurallar\u0131na, bu etkilere uygun derecede bir diren\u00e7 ve uygarl\u0131\u011fa kar\u015f\u0131 d\u00fc\u015fmanl\u0131k geli\u015ftirir. Ama birey, do\u011fan\u0131n, Kaderin t\u00fcm insanlar\u0131 oldu\u011fu gibi kendisini de tehdit eden \u00fcst\u00fcn g\u00fc\u00e7lerine kar\u015f\u0131 acaba kendisim nas\u0131l savunmaktad\u0131r?<\/p>\n
Uygarl\u0131k, bireyi bu g\u00f6revden kurtar\u0131r. Bu sorunu herkes i\u00e7in ayn\u0131 bi\u00e7imde \u00e7\u00f6z\u00fcmler. Ve bu konuda t\u00fcm uygarl\u0131klar\u0131n benzer bir davran\u0131\u015f\u0131 g\u00f6stermeleri dikkate de\u011fer. Uygarl\u0131k, insan\u0131n do\u011faya kar\u015f\u0131 savunulmas\u0131 g\u00f6revini duraklatmaz, yaln\u0131zca onu ba\u015fka ara\u00e7larla s\u00fcrd\u00fcr\u00fcr. G\u00f6revin \u00e7ok \u00e7e\u015fitli y\u00f6nleri vard\u0131r. \u0130nsan\u0131n ciddi bir bi\u00e7imde tehdit alt\u0131nda olan \u00f6zsayg\u0131s\u0131 huzur aramaktad\u0131r; ya\u015fam ve evren deh\u015fet verici \u00f6zelliklerinden kurtar\u0131lmal\u0131d\u0131rlar; dahas\u0131, insan\u0131n en g\u00fc\u00e7l\u00fc pratik \u00e7\u0131kar taraf\u0131ndan uyar\u0131lan merak\u0131 bir yan\u0131t pe\u015finde ko\u015fmaktad\u0131r.<\/p>\n
\u0130lk a\u015famada bile b\u00fcy\u00fck bir kazan\u00e7 sa\u011flan\u0131r: Do\u011fan\u0131n in-sansalla\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131. \u0130nsan\u0131n d\u0131\u015f\u0131ndaki g\u00fc\u00e7lere ve mukadderata eri\u015filemez, bunlar sonsuza dek ula\u015f\u0131lmaz kal\u0131rlar. Ama temel unsurlar\u0131n da t\u0131pk\u0131 bizim ruhumuzda oldu\u011fu gibi co\u015fup ta\u015fan tutkular\u0131 varsa, bizzat \u00f6l\u00fcm kendili\u011finden ve ani bir \u015fey de\u011fil de \u015feytani iradenin bir \u015fiddet g\u00f6sterisiyse, do\u011fada her yerde kendi toplumumuzdan tan\u0131d\u0131\u011f\u0131m\u0131z t\u00fcrden varl\u0131klar \u00e7evremizde bulunuyorsa i\u015fte o zaman rahat bir soluk alabilir, bu esrarengiz ortamda kendimizi evimizde hissedebilir ve mant\u0131ks\u0131z bunalt\u0131m\u0131zla psi\u015fik ara\u00e7lar arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla u\u011fra\u015fabiliriz. Belki h\u00e2l\u00e2 savunmas\u0131z ama art\u0131k hi\u00e7 de \u00e7aresiz ve eli ba\u011fl\u0131 de\u011filiz; en az\u0131ndan tepki g\u00f6sterebiliriz. Belki de asl\u0131nda savunmas\u0131z bile de\u011filiz. D\u0131\u015f alemdeki bu zalim \u00fcst\u00fcn insanlara kar\u015f\u0131 kendi toplumumuzda kulland\u0131\u011f\u0131m\u0131z y\u00f6ntemlerin ayn\u0131s\u0131n\u0131 uygulayabiliriz; onlar\u0131n merhametini uyand\u0131rmaya, onlar\u0131 yat\u0131\u015ft\u0131rmaya, arma\u011fanlarla kand\u0131rmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131r ve b\u00f6ylece onlar\u0131 etkileyerek g\u00fc\u00e7lerinin bir k\u0131sm\u0131ndan yoksun b\u0131rakabiliriz. Psikolojinin bu \u015fekilde do\u011fa iliminin yerini almas\u0131, yaln\u0131zca s\u00fcratli bir rahatlama sa\u011flamakla kalmaz, ayn\u0131 zamanda duruma daha iyi egemen olman\u0131n yolunu da g\u00f6sterir.<\/p>\n
\u00c7\u00fcnk\u00fc bu durum yeni bir \u015fey de\u011fildir. Ger\u00e7ekte yaln\u0131zca bir devam\u0131ndan ibaret oldu\u011fu \u00e7ocuksu bir ilk \u00f6rne\u011fe sahiptir. \u00c7\u00fcnk\u00fc insan kendini bir kez daha, k\u00fc\u00e7\u00fck bir \u00e7ocukken ana-babas\u0131yla olan ili\u015fkilerinde benzer bir \u00e7aresizlik durumunda bulmu\u015ftur, \u00eensan onlardan, \u00f6zellikle babas\u0131ndan korkmak i\u00e7in nedene sahipti, ama gene de bildi\u011fi tehlikelere kar\u015f\u0131 korundu\u011fundan emindi. Dolay\u0131s\u0131yla bu iki durumu birbiri i\u00e7inde eritmek do\u011fald\u0131. Arzulama, d\u00fc\u015f ya\u015fam\u0131nda oldu\u011fu gibi burada da rol oynuyordu. Uykudaki ki\u015fi, mezara koyulmas\u0131n\u0131 gerektiren bir \u00f6l\u00fcm \u00f6nsezisine kap\u0131labilir. Ama d\u00fc\u015f izi, korku duyulan bu durumu bile bir arzu doyumu haline d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrmeyi bilir. Uykudaki ki\u015fi, kendini bizzat i\u00e7ine girdi\u011fi ve b\u00f6ylelikle arkeolojiye olan ilgisinin doyumuyla mutluluk buldu\u011fu eski bir Etr\u00fcsk .mezar\u0131 i\u00e7inde g\u00f6r\u00fcr. Ayn\u0131 \u015fekilde insan do\u011fa g\u00fc\u00e7lerini, yaln\u0131zca, e\u015fitleriyle ili\u015fki kurar gibi davranabilece\u011fi ki\u015filer haline koymakla kalmaz -bu, s\u00f6z konusu g\u00fc\u00e7lerin kendi \u00fczerinde yaratt\u0131\u011f\u0131 etkiye haks\u0131zl\u0131k etmek demektir-onlara bir baba niteli\u011fini de verir. Onlar\u0131, g\u00f6stermeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131m gibi yaln\u0131zca \u00e7ocuksu de\u011fil soygeli\u015fimsel (philogenetic) bir ilk\u00f6rne\u011fi izleyerek tanr\u0131lara d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fcr.
Zaman\u0131n ge\u00e7i\u015fiyle do\u011fal olgular\u0131n d\u00fczenlili\u011fi ve belirli kurallara uygunlu\u011fu konusunda ilk g\u00f6zlemler yap\u0131lm\u0131\u015f ve bununla birlikte do\u011fa g\u00fc\u00e7leri insans\u0131 niteliklerini kaybetmi\u015flerdir. Ama insan\u0131n \u00e7aresizli\u011fi, bunun yan\u0131s\u0131ra babas\u0131na ve tanr\u0131lara olan \u00f6zlemi s\u00fcr\u00fcp gitti. Tanr\u0131lar \u00fc\u00e7l\u00fc g\u00f6revlerini korudular. Do\u011fan\u0131n deh\u015fetini gidermeli, insan\u0131 -\u00f6zellikle \u00f6l\u00fcm konusunda olu\u011fu gibi- kaderin zulm\u00fcne al\u0131\u015ft\u0131rmal\u0131 ve uygar bir ya\u015fam\u0131n onlara ortakla\u015fa kabul ettirdi\u011fi ac\u0131 ve yoksunluklar i\u00e7in bir telafi sa\u011flamal\u0131d\u0131rlar.<\/p>\n
Ama bu i\u015flevlerin \u00f6neminde, ad\u0131m ad\u0131m ger\u00e7ekle\u015fen bir de\u011fi\u015fme, s\u00f6z konusudur. Do\u011fa olgular\u0131n\u0131n i\u00e7 gereksinmelere uygun olarak kendili\u011finden geli\u015fti\u011fi g\u00f6zlenmi\u015ftir. Ku\u015fkusuz, tanr\u0131lar do\u011fan\u0131n efendileriydiler; do\u011fay\u0131 mevcut durumuna getirmi\u015flerdi ve art\u0131k onu kendi haline b\u0131rakabilirlerdi. Yaln\u0131zca, sanki kendi \u00f6zg\u00fcn iktidar alanlar\u0131n\u0131n bir zerresinden bile vazge\u00e7memi\u015f olduklar\u0131n\u0131 g\u00f6stermek i\u00e7in, zaman zaman mucizeler olarak bilinen \u015feyler bi\u00e7iminde do\u011fan\u0131n seyrine m\u00fcdahale ederler. Kaderin pay edilmesi konusunda ise insan \u0131rk\u0131nda beliren ak\u0131l karma\u015fas\u0131 ve \u00e7aresizli\u011finin hakk\u0131ndan gelinemeyece\u011fi bi\u00e7iminde tats\u0131z bir ku\u015fku s\u00fcr\u00fcp gitti. Tanr\u0131lar\u0131n en b\u00fcy\u00fck ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131klar\u0131 bu noktadayd\u0131. E\u011fer kaderi onlar yaratt\u0131larsa o zaman onlar\u0131n tasar\u0131lar\u0131 insan kavray\u0131\u015f\u0131 d\u0131\u015f\u0131nda say\u0131lmal\u0131yd\u0131. Antik \u00c7a\u011f\u0131n en zeki insanlar\u0131n\u0131n akl\u0131na, Moira’n\u0131n (Yunanca: “talih”) tanr\u0131lar\u0131n \u00fczerinde yer ald\u0131\u011f\u0131 ve hatta tanr\u0131lar\u0131n kendi kaderlerinin oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcncesi bile geldi. Do\u011fa \u00f6zerkle\u015ftik\u00e7e ve tanr\u0131lar do\u011fadan uzakla\u015ft\u0131k\u00e7a t\u00fcm beklentiler daha i\u00e7ten bir bi\u00e7imde tanr\u0131lar\u0131n \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc i\u015flevine y\u00f6neltildi; ahlak\u0131 giderek daha fazla tanr\u0131lar\u0131n as\u0131l \u00e7al\u0131\u015fma alan\u0131 haline geldi. Art\u0131k tanr\u0131lar\u0131n g\u00f6revi, uygarl\u0131\u011f\u0131n kusur ve k\u00f6t\u00fcl\u00fcklerini d\u00fczeltmek, ortak ya\u015famlar\u0131 s\u0131ras\u0131nda insanlar\u0131n birbirlerine verdikleri ac\u0131lar\u0131 sa\u011faltmak ve uygarl\u0131\u011f\u0131n insanlar\u0131n bu kadar yetersizce uyduklar\u0131 h\u00fck\u00fcmlerinin yerine getirilmesini g\u00f6zetmekti. Bizzat bu h\u00fck\u00fcmler ilahi bir k\u00f6ken atfedilerek y\u00fcceltiliyorlard\u0131; bunlar, insan toplumunun \u00fczerine \u00e7\u0131kar\u0131l\u0131yor, do\u011fay\u0131 ve evreni i\u00e7ine alacak kadar geni\u015fletiliyorlard\u0131. Ve b\u00f6ylece, insan\u0131n \u00e7aresizli\u011fini kan\u0131tlamlabilir k\u0131lma gereksiniminden do\u011fan, kendi \u00e7ocuklu\u011fuyla insan \u0131rk\u0131n\u0131n \u00e7ocuklu\u011fundaki \u00e7aresizlik an\u0131lar\u0131 materyalinden in\u015fa edilen bir d\u00fc\u015f\u00fcnceler toplam\u0131 yarat\u0131ld\u0131.<\/p>\n
Bu d\u00fc\u015f\u00fcncelere sahip olman\u0131n insan\u0131 iki y\u00f6nde -do\u011fa ve kaderin tehlikelerine kar\u015f\u0131 ve bizzat insa’n toplumunun neden oldu\u011fu incinmelere kar\u015f\u0131- korudu\u011fu a\u00e7\u0131k\u00e7a g\u00f6r\u00fclebilir. Meselenin \u00f6z\u00fc i\u015fte buradad\u0131r. Bu d\u00fcnyadaki ya\u015fam daha y\u00fcksek bir amaca hizmet eder; ku\u015fkusuz bu amac\u0131n ne oldu\u011funu tahmin etmek kolay de\u011fildir, ancak insan do\u011fas\u0131n\u0131n m\u00fckemmelle\u015ftirilmesini ifade etti\u011fi kesindir. Bu y\u00fccelme ve vecdin y\u00f6neldi\u011fi ama\u00e7, belki de zaman\u0131n ak\u0131p gidi\u015fi s\u0131ras\u0131nda kendisini g\u00f6vdeden bu kadar yava\u015f ve isteksizce kopar\u0131p ay\u0131rm\u0131\u015f olan insan\u0131n manevi k\u0131sm\u0131, ruhudur. Bu d\u00fcnyada olan her \u015fey, emir ve isteklerini yerine getirmek g\u00fc\u00e7 olmas\u0131na ra\u011fmen sonu\u00e7ta her \u015feyin en iyisini emreden -yani her \u015feyden zevk almam\u0131za y\u00f6nelik olan- bizden \u00fcst\u00fcn bir zek\u00e2n\u0131n belirti ve iste\u011fidir. Her birimizin tepesinde, yaln\u0131zca g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015fte sert olan ama bizim do\u011fan\u0131n \u00e7ok g\u00fc\u00e7l\u00fc ve ac\u0131mas\u0131z g\u00fc\u00e7lerinin oyunca\u011f\u0131 olup ac\u0131 \u00e7ekmemize izin vermeyen c\u00f6mert bir Tanr\u0131 bizi g\u00f6zetlemektedir. \u00d6l\u00fcm\u00fcn kendisi yok olu\u015f, inorganik cans\u0131zl\u0131\u011fa bir d\u00f6n\u00fc\u015f de\u011fil, daha \u00fcst\u00fcn bir \u015feye do\u011fru geli\u015fme yolundaki yeni bir t\u00fcr varolu\u015fun ba\u015flang\u0131c\u0131d\u0131r. Ve ba\u015fka bir y\u00f6nden bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda bu g\u00f6r\u00fc\u015f, bize uygarl\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131n geli\u015ftirdi\u011fi ahlaki kurallar\u0131n, kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rma kabul etmez bir g\u00fc\u00e7 ve s\u00fcreklili\u011fe sahip bir y\u00fcce divan taraf\u0131ndan g\u00f6zetilmek \u00f6nko\u015fuluyla t\u00fcm evrende de h\u00fck\u00fcm s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc bildirir. Sonu\u00e7ta, ger\u00e7ekte s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz bu ya\u015fam bi\u00e7iminde olmasa bile \u00f6l\u00fcmden sonra ba\u015flayan daha sonraki varolu\u015fta mutlaka iyilikler \u00f6d\u00fcllendirilir ve k\u00f6t\u00fcl\u00fckler cezaland\u0131r\u0131l\u0131r.<\/p>\n
B\u00f6ylelikle ya\u015fam\u0131n t\u00fcm deh\u015feti, ac\u0131lar\u0131 ve zorluklar\u0131 silinmeye mahk\u00fbmdur. T\u0131pk\u0131 renk ku\u015fa\u011f\u0131n\u0131n (spektrumun) g\u00f6r\u00fcnmeyen b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fcn g\u00f6r\u00fclebilen b\u00f6l\u00fcm\u00fcne biti\u015fmesi gibi d\u00fcnyadaki ya\u015fam\u0131 izleyen \u00f6l\u00fcmden sonraki ya\u015fam, belki de bu d\u00fcnyada elimizden ka\u00e7\u0131rm\u0131\u015f oldu\u011fumuz t\u00fcm m\u00fckemmellikleri getirecektir. \u0130\u015flerin bu seyrini y\u00f6neten y\u00fcce bilgelik, bu seyirde kendini g\u00f6steren sonsuz iyilik ve amac\u0131na ula\u015fan adalet: \u0130\u015fte bizi ve bir b\u00fct\u00fcn olarak t\u00fcm d\u00fcnyay\u0131 yaratm\u0131\u015f olan il\u00e2hi varl\u0131klar\u0131n, veya daha ziyade Antik \u00c7a\u011f\u0131n t\u00fcm tanr\u0131lar\u0131n\u0131 uygarl\u0131\u011f\u0131m\u0131zda i\u00e7inde yo\u011funla\u015ft\u0131rm\u0131\u015f olan tek il\u00e2hi varl\u0131\u011f\u0131n nitelikleri bunlard\u0131r. \u0130l\u00e2hi nitelikleri bu \u015fekilde yo\u011funla\u015ft\u0131rma ba\u015far\u0131s\u0131n\u0131 g\u00f6stermi\u015f olan insanlar bu ilerlemeden az gurur duymam\u0131\u015flard\u0131. Bu ilerleme, her il\u00e2hi fig\u00fcr\u00fcn \u00f6z\u00fcnde mevcut ve daima arkas\u0131nda sakl\u0131 kalm\u0131\u015f olan babay\u0131 g\u00f6zler \u00f6n\u00fcne sermi\u015fti. Bu, temel olarak Tanr\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcncesinin tarihsel ba\u015flang\u0131c\u0131na bir d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fc. Tanr\u0131 art\u0131k tek oldu\u011funa g\u00f6re insan\u0131n onunla olan ili\u015fkileri bir \u00e7ocu\u011fun babas\u0131yla olan ili\u015fkilerindeki yak\u0131nl\u0131k ve yo\u011funlu\u011fa tekrar sahip olabilirdi. Ama babas\u0131 i\u00e7in bu kadar \u00e7ok \u015fey yapan insan bir m\u00fck\u00e2fat g\u00f6rmek veya en az\u0131ndan onun sevilen tek \u00e7ocu\u011fu, Se\u00e7ilmi\u015f Kavim olmay\u0131 isterdi. \u00c7ok sonralar\u0131 dindar Amerika “Tanr\u0131n\u0131n \u00d6z \u00dclkesi” olma iddias\u0131nda bulundu; insan\u0131n il\u00e2hi varl\u0131\u011fa tap\u0131nma bi\u00e7imlerinden biri g\u00f6z \u00f6n\u00fcne al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda bu iddia hi\u00e7 ku\u015fkusuz ge\u00e7erliydi.<\/p>\n
Yukar\u0131da \u00f6zetlenen dinsel d\u00fc\u015f\u00fcnceler elbette uzun bir geli\u015fme s\u00fcrecinden ge\u00e7mi\u015f ve bu d\u00fc\u015f\u00fcncelere \u00e7e\u015fitli d\u00f6nemlerde \u00e7e\u015fitli uygarl\u0131klar taraf\u0131ndan ba\u011fl\u0131 kal\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r. Ben, bug\u00fcnk\u00fc H\u0131ristiyan beyaz \u0131rk uygarl\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131n alm\u0131\u015f oldu\u011fu son \u015fekle kabaca uygun d\u00fc\u015fen bu t\u00fcrden bir d\u00f6nemi \u00f6rnekledim. Bu tablonun b\u00fct\u00fcn par\u00e7alar\u0131n\u0131n birbiriyle ayn\u0131 \u00f6l\u00e7\u00fcde uyurn i\u00e7inde olmad\u0131klar\u0131n\u0131, yan\u0131t gerektiren sorular\u0131n t\u00fcm\u00fcn\u00fcn yan\u0131tlanmam\u0131\u015f oldu\u011funu ve g\u00fcnl\u00fck ya\u015fant\u0131n\u0131n yaratt\u0131\u011f\u0131 \u00e7eli\u015fkiyi g\u00f6zden uzak tutman\u0131n g\u00fc\u00e7 oldu\u011funu g\u00f6rmek pek kolayd\u0131r. B\u00f6yle olmakla birlikte bu d\u00fc\u015f\u00fcnceler -en geni\u015f anlam\u0131yla dinsel olan d\u00fc\u015f\u00fcnceler- gene de uygarl\u0131\u011f\u0131n en de\u011ferli mal\u0131 ve uygarl\u0131\u011f\u0131n mensuplar\u0131na sunabilece\u011fi en de\u011ferli \u015fey olmakla \u00f6d\u00fcllendirilirler. Topraktan hazineler kazanma, insana besin sa\u011flama veya hastal\u0131klar\u0131 \u00f6nleme ara\u00e7lar\u0131n\u0131n t\u00fcm\u00fcnden ve daha bir\u00e7ok \u015feyden \u00e7ok daha \u00fcst\u00fcn tutulurlar. \u0130nsanlar, sahip olduklar\u0131 iddia edilen de\u011feri bu d\u00fc\u015f\u00fcncelere vermedikleri s\u00fcrece ya\u015fama katlan\u0131lamayaca\u011f\u0131n\u0131 hissetmektedirler. Burada \u015fu soru ortaya \u00e7\u0131kar: Psikolojinin \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda bu d\u00fc\u015f\u00fcncelerin anlam\u0131 nedir? Sahip olduklar\u0131 sayg\u0131nl\u0131\u011f\u0131 nereden almaktad\u0131rlar? Ve -\u00fcrkek bir ad\u0131m daha at\u0131p soracak olursak- bunlar\u0131n ger\u00e7ek de\u011feri nedir?<\/p>\n
– IV –<\/p>\n
Bir monolog gibi kesintisiz ilerleyen bir soru\u015fturma t\u00fcm\u00fcyle hatas\u0131z olamaz. Ki\u015fi, araya girmeye \u00e7al\u0131\u015fan d\u00fc\u015f\u00fcnceleri kolayca bir kenara itmeye kap\u0131labilir ve sonu\u00e7ta a\u015f\u0131r\u0131 kararl\u0131l\u0131k g\u00f6sterileriyle bast\u0131rmaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 bir belirsizlik duygusuyla ba\u015fba\u015fa kal\u0131r. Bu nedenle, tart\u0131\u015fmam\u0131 ku\u015fkuyla izleyen bir kar\u015f\u0131t\u0131m oldu\u011funu varsayacak ve arada bir baz\u0131 yorumlar yapmas\u0131na izin verece\u011fim.
Onun \u015f\u00f6yle s\u00f6yledi\u011fini duyuyorum: “Defalarca, bu dinsel d\u00fc\u015f\u00fcnceleri uygarl\u0131k yarat\u0131r’, ‘uygarl\u0131k bunlar\u0131 mensuplar\u0131n\u0131n kullan\u0131m\u0131na sunar’ ifadelerini kulland\u0131n\u0131z. Bu konuda bana garip gelen bir \u015fey var. Neden oldu\u011funu tam kestiremiyorum ama, uygarl\u0131\u011f\u0131n, emek \u00fcr\u00fcnlerinin b\u00f6l\u00fc\u015f\u00fcm\u00fc veya kad\u0131n ve \u00e7ocuklar\u0131n haklan konusunda kurallar yaratt\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylemek pek de do\u011fal gelmiyor.”<\/p>\n
Ben, gene de kendimi bu \u015fekilde ifade etmekte hakl\u0131 oldu\u011fum kan\u0131s\u0131nday\u0131m. Dinsel d\u00fc\u015f\u00fcncelerin, uygarl\u0131\u011f\u0131n di\u011fer t\u00fcm ilerlemeleri gibi, bir tek gereksinimden, insan\u0131n kendisini do\u011fan\u0131n ezici derecede \u00fcst\u00fcn g\u00fcc\u00fcne kar\u015f\u0131 savunma gereksiniminden do\u011fdu\u011funu g\u00f6stermeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131m. Buna ikinci bir g\u00fcd\u00fc; -uygarl\u0131\u011f\u0131n, kendilerini ac\u0131 verici bir bi\u00e7imde hissettiren yetersizliklerini d\u00fczeltme iste\u011fi- eklenmi\u015fti. Dahas\u0131, bireye bu d\u00fc\u015f\u00fcnceleri uygarl\u0131\u011f\u0131n verdi\u011fini s\u00f6ylemek \u00f6zellikle uygun olacakt\u0131r, \u00e7\u00fcnk\u00fc birey bunlar\u0131 uygarl\u0131kta zaten mevcut bulur; bu d\u00fc\u015f\u00fcnceler bireye haz\u0131r olarak sunulurlar, birey onlar\u0131 kendili\u011finden ke\u015ffetme yetene\u011fini g\u00f6stermez. Bireyin i\u00e7ine girmekte oldu\u011fu \u015fey, \u00e7ok say\u0131daki ku\u015fa\u011f\u0131n miras\u0131d\u0131r ve bu miras\u0131 t\u0131pk\u0131 \u00e7arp\u0131m tablosu, geometri ve benzer \u015feyleri devrald\u0131\u011f\u0131 gibi devral\u0131r. Asl\u0131nda bu d\u00fc\u015f\u00fcnceler konusunda bir ayr\u0131m vard\u0131r ama, bu ayr\u0131m bir ba\u015fka yerdedir ve ben hen\u00fcz bunu incelemek durumunda de\u011filim. S\u00f6z\u00fcn\u00fc etti\u011fimiz gariplik duygusu, bu dinsel d\u00fc\u015f\u00fcnceler b\u00fct\u00fcn\u00fcn\u00fcn genellikle g\u00f6kten indirilmi\u015f bir a\u00e7\u0131klama olarak ileri s\u00fcr\u00fclmeleri ger\u00e7e\u011fine k\u0131smen ba\u011fl\u0131 olabilir. Ama bu d\u00fc\u015f\u00fcncelerin bizzat bu \u015fekilde sunulu\u015fu da dinsel sistemin bir \u00f6l\u00fcm\u00fcd\u00fcr ve s\u00f6z konusu d\u00fc\u015f\u00fcncelerin bilinen tarihsel geli\u015fimini, farkl\u0131 \u00e7a\u011f ve uygarl\u0131klarda g\u00f6sterdikleri farkl\u0131l\u0131klar\u0131 g\u00f6rmezlikten gelir.
“Bana, daha \u00f6nemliymi\u015f gibi gelen bir di\u011fer nokta ise \u015fu: Korku duydu\u011fu g\u00fc\u00e7ler kar\u015f\u0131s\u0131nda insanda beliren ak\u0131l karma\u015fas\u0131 ve \u00e7aresizli\u011fe bir son verme, bu g\u00fc\u00e7lerle bir ili\u015fkiye girme ve sonu\u00e7ta onlar\u0131 etkileme gereksiniminin do\u011fan\u0131n insansalla\u015ftmlmasma yol a\u00e7t\u0131\u011f\u0131n\u0131 ileri s\u00fcr\u00fcyorsunuz. Bu t\u00fcr bir g\u00fcd\u00fc yapay g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor. \u0130lkel insan\u0131n ba\u015fka hi\u00e7bir se\u00e7ene\u011fi yoktur, o ba\u015fka bir bi\u00e7imde d\u00fc\u015f\u00fcnme yetene\u011fine sahip de\u011fildir ki. Kendi varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u0131\u015f d\u00fcnyaya yans\u0131tmak ve g\u00f6zledi\u011fi her olay\u0131 temelde kendisi gibi olan insanlar\u0131n bir belirtisi saymak onun i\u00e7in do\u011fal, hatta yarat\u0131l\u0131\u015f gere\u011fidir. Bu, onun olaylar\u0131 kavramadaki tek y\u00f6ntemidir. Ve e\u011fer do\u011fal yatk\u0131nl\u0131\u011f\u0131na bu \u015fekilde kap\u0131l\u0131p en b\u00fcy\u00fck gereksinimlerinden birini doyuma ula\u015ft\u0131rmay\u0131 ba\u015farm\u0131\u015fsa bu, zaten beklenen bir sonu\u00e7 de\u011fil, aksine dikkate de\u011fer bir rastlant\u0131d\u0131r.”<\/p>\n
Ben, bunu \u00e7ok \u00e7arp\u0131c\u0131 bulmuyorum. \u0130nsan d\u00fc\u015f\u00fcncesinin pratik g\u00fcd\u00fclerinin bulunmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, \u00e7\u0131kar g\u00f6zetmeyen bir merak\u0131n basit bir belirtisi oldu\u011funu mu san\u0131yorsunuz? Bu kesinlikle \u00e7ok olas\u0131l\u0131k d\u0131\u015f\u0131d\u0131r. Ben, insan\u0131n do\u011fa g\u00fc\u00e7lerini ki\u015file\u015ftirdi\u011finde daha ziyade \u00e7ocuksu bir model takip etti\u011fine inanmak e\u011filimindeyim. \u0130nsan, en erken \u00e7evresindeki ki\u015filerden, onlar\u0131 etkileme yolunun onlarla ili\u015fki kurmaktan ge\u00e7ti\u011fini \u00f6\u011frenmi\u015ftir; b\u00f6ylece \u00e7ok sonralar\u0131 bile, kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131 her \u015feye, ayn\u0131 ama\u00e7la o insanlara oldu\u011fu gibi davran\u0131r. B\u00f6ylelikle sizin tan\u0131mlay\u0131c\u0131 g\u00f6zleminizle \u00e7eli\u015fmemi\u015f oluyorum. Asl\u0131nda ileride denetimine almak amac\u0131yla anlamak istedi\u011fi her \u015feyi ki\u015file\u015ftirmek (fiziki sahiplenmeye haz\u0131rl\u0131k olarak psi\u015fik sahiplenme) insan i\u00e7in do\u011fald\u0131r. Ama ben ek olarak insan d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn bu kendine \u00f6zg\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc i\u00e7in bir g\u00fcd\u00fc ve bir ba\u015flang\u0131\u00e7 da sunmu\u015f oluyorum.
“Ve i\u015fte \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc bir nokta daha. Dinin k\u00f6keni konusuna Totem ve Tabu ba\u015fl\u0131kl\u0131 kitab\u0131n\u0131zda bir kez daha de\u011finmi\u015ftiniz. Sorun ba\u015fka bir \u0131\u015f\u0131k alt\u0131nda g\u00f6r\u00fcn\u00fcyordu o kitapta. Orada her \u015fey baba-o\u011ful ili\u015fkisinden ibaretti. Tanr\u0131, y\u00fcceltilmi\u015f babayd\u0131 ve babaya duyulan \u00f6zlem din gereksiniminin k\u00f6k\u00fcyd\u00fc. O zamandan bu yana, din olu\u015fumunda genellikle temel rol\u00fcn atfedildi\u011fi, insan\u0131n zay\u0131fl\u0131k ve \u00e7aresizli\u011fi unsurunu ke\u015ffetmi\u015f g\u00f6r\u00fcn\u00fcyorsunuz. Ve bir zamanlar baba kompleksi olan her \u015feyi \u00e7aresizlik kavramlar\u0131na aktar\u0131yorsunuz. Bu d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fc a\u00e7\u0131klaman\u0131z\u0131 isteyebilir miyim?”<\/p>\n
Memnuniyetle. Tam da bu \u00e7a\u011fr\u0131y\u0131 bekliyordum. Ama bu, ger\u00e7ekten bir d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm say\u0131labilir mi? Totem ve Tabu ‘da amac\u0131m dinlerin k\u00f6kenini de\u011fil; totemcili\u011fin k\u00f6kenini a\u00e7\u0131klamakt\u0131. Koruyucu il\u00e2hi varl\u0131\u011f\u0131n kendini insana g\u00f6sterdi\u011fi ilk \u015feklin bir hayvan \u015fekli olmas\u0131, bu hayvan\u0131n \u00f6ld\u00fcr\u00fcl\u00fcp yenmesinin yasaklanmas\u0131 ve buna ra\u011fmen bu hayvan\u0131n y\u0131lda bir kez \u00f6ld\u00fcr\u00fcl\u00fcp topluluk\u00e7a yenmesinin daima yerine getirilen bir gelenek olmas\u0131 ger\u00e7e\u011fini, sahip oldu\u011fumuz g\u00f6r\u00fc\u015flerin herhangi biriyle a\u00e7\u0131klayabilir misiniz? Totemcilikte olan budur. Ve totemcili\u011fin bir din say\u0131l\u0131p say\u0131lmamas\u0131 gerekti\u011fini tart\u0131\u015fmak ise, hi\u00e7 de amaca hizmet etmez. Daha sonraki tanr\u0131l\u0131 dinlerle yak\u0131n ili\u015fkileri vard\u0131r. Totem hayvanlar tanr\u0131lar\u0131n kutsal hayvanlar\u0131 oldular. En eski ama en temel ahlaki k\u0131s\u0131tlamalar -insan \u00f6ld\u00fcrme ve ensest yasaklamalar\u0131- totemcilikte ortaya \u00e7\u0131kar. Totem ve Tabu’nun vard\u0131\u011f\u0131 sonu\u00e7lar\u0131 kabul etseniz de etmeseniz de, o kitapta \u00e7ok dikkate de\u011fer ama birbirleriyle ili\u015fkisiz \u00e7ok say\u0131da ger\u00e7e\u011fin birbirini tamamlayan bir b\u00fct\u00fcn haline getirilmi\u015f oldu\u011funu teslim edece\u011finizi.umar\u0131m.<\/p>\n
Uzun vadede hayvan tanr\u0131n\u0131n neden yeterli olmay\u0131p yerini bir insan tanr\u0131n\u0131n ald\u0131\u011f\u0131 sorusuna Totem ve Tabu’da \u015f\u00f6yle bir de\u011finilmi\u015f, din olu\u015fumuyla ilgili di\u011fer sorunlardan ise hi\u00e7 s\u00f6z edilmemi\u015ftir. Bu t\u00fcrden bir s\u0131n\u0131rlaman\u0131n bir ink\u00e2rla ayn\u0131 \u015fey oldu\u011funu mu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorsunuz? Benim eserim, din sorununun \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fcne psikanalitik tart\u0131\u015fman\u0131n \u00f6nerebilece\u011fi \u00f6zel katk\u0131n\u0131n kesin soyutlanm\u0131\u015fl\u0131\u011f\u0131mn iyi bir \u00f6rne\u011fidir. E\u011fer \u015fimdi daha az gizli kalm\u0131\u015f olan di\u011fer \u00f6rne\u011fi de eklemeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorsan, beni daha \u00f6nce ,tek tarafl\u0131 olmakla su\u00e7lam\u0131\u015f oldu\u011funuz gibi \u015fimdi de kendi kendimle \u00e7eli\u015fmekle su\u00e7lamamamz gerekir. Daha , \u00f6nce seylediklerimle \u015fimdi ileri s\u00fcrd\u00fcklerim aras\u0131ndaki, gizli olanla a\u00e7\u0131k olan g\u00fcd\u00fcler aras\u0131ndaki, baba kompleksiyle insan\u0131n \u00e7aresizli\u011fi ve korunma ihtiyac\u0131 aras\u0131ndaki birle\u015ftirici ba\u011flant\u0131lara dikkati \u00e7ekmek elbette benim g\u00f6revimdir.<\/p>\n
Bu ba\u011flar\u0131 bulmak zor de\u011fildir. \u00c7ocu\u011fun \u00e7aresizli\u011fi ile, bunu s\u00fcrd\u00fcren eri\u015fkinin \u00e7aresizli\u011fi aras\u0131ndaki ili\u015fkiden olu\u015furlar. B\u00f6ylelikle, dinin olu\u015fumu konusunda psikanalizin ileri s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc g\u00fcd\u00fclerin beklendi\u011fi gibi, a\u00e7\u0131\u011fa vurulmu\u015f g\u00fcd\u00fclere \u00e7ocuksu katk\u0131yla ayn\u0131 \u015fey oldu\u011fu ortaya \u00e7\u0131kar. Kendimizi bir \u00e7ocu\u011fun zihinsel ya\u015fam\u0131nda farz edelim. Psikanalizin s\u00f6z\u00fcn\u00fc etti\u011fi anakliktik ba\u011fl\u0131l\u0131k tipine uyan nesne se\u00e7imini san\u0131r\u0131m hat\u0131rl\u0131yorsunuz. Bu se\u00e7imde libido, nar-sisistik ihtiya\u00e7lar yolunu izleyerek kendisini bu ihtiya\u00e7lar\u0131n doyumunu sa\u011flayan nesnelere ba\u011flar. Bu \u015fekilde \u00e7ocu\u011fun a\u00e7l\u0131\u011f\u0131n\u0131 gideren, anne onun ilk sevgi nesnesi ve hi\u00e7 ku\u015fkusuz ayn\u0131 zamanda onu tehdit eden belirsiz tehlikelere kar\u015f\u0131 ilk koruyucusu -endi\u015feye kar\u015f\u0131 ilk koruyucusu da diyebiliriz- olur.<\/p>\n
Bu koruma i\u015flevinde annenin yerini k\u0131sa zamanda daha g\u00fc\u00e7l\u00fc olan baba al\u0131r ve \u00e7ocuklu\u011fun geri kalan d\u00f6nemi boyunca yerini korur. Ama \u00e7ocu\u011fun babas\u0131na olan tavr\u0131 kendine \u00f6zg\u00fc bir karars\u0131zl\u0131kla renklenmi\u015ftir. Bizzat baba, belki de annesiyle olan daha eski ili\u015fkisi nedeniyle, \u00e7ocuk i\u00e7in bir tehlike olu\u015fturur. Dolay\u0131s\u0131yla \u00e7ocuk babas\u0131ndan, ona duydu\u011fu \u00f6zlem ve hayranl\u0131k derecesinde korkar. Babaya kar\u015f\u0131 tavnndaki bu karars\u0131zl\u0131\u011f\u0131n belirtileri, Totem ve Tabu’da g\u00f6sterildi\u011fi gibi, her dinde derin izler b\u0131rakm\u0131\u015ft\u0131r. B\u00fcy\u00fcyen birey, sonsuza dek \u00e7ocuk olarak kalmaya mahk\u00fbm oldu\u011funu, bilinmedik \u00fcst\u00fcn g\u00fc\u00e7lere kar\u015f\u0131 korunmaya mutlaka muhta\u00e7 oldu\u011funu anlad\u0131\u011f\u0131nda, bu g\u00fc\u00e7lere kendi baba fig\u00fcr\u00fcne ait \u00f6zellikleri aktar\u0131r; kendisine, korktu\u011fu, yat\u0131\u015ft\u0131rmaya \u00e7abalad\u0131\u011f\u0131 ve gene de kendi korunmas\u0131n\u0131 emanet etti\u011fi tanr\u0131lar yarat\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla, bir babaya olan \u00f6zleminin, kendi insani zay\u0131fl\u0131\u011f\u0131n\u0131n sonu\u00e7lar\u0131ndan korunma ihtiyac\u0131yla ayn\u0131 \u00f6zellikleri ta\u015f\u0131yan bir g\u00fcd\u00fc oldu\u011fu g\u00f6r\u00fclmektedir. Eri\u015fkin insan\u0131n ger\u00e7ekli\u011fini bizzat kabul etmesi gereken \u00e7aresizli\u011fe kar\u015f\u0131 tepkisine -ki bu tepki tam da dinin olu\u015fumudur- karakteristik \u00f6zelliklerini veren \u015fey, \u00e7ocuk\u00e7a \u00e7aresizli\u011fe kar\u015f\u0131 geli\u015ftirilmi\u015f olan savunmad\u0131r. Ama ben Tanr\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcncesinin geli\u015fmesini daha fazla incelemek niyetinde de\u011filim. Burada bizi ilgilendiren, uygarl\u0131\u011f\u0131n bireye aktard\u0131\u011f\u0131 bi\u00e7imiyle dinsel d\u00fc\u015f\u00fcncelerin tamamlanm\u0131\u015f b\u00fct\u00fcn\u00fcd\u00fcr.<\/p>\n
– V –<\/p>\n
Soru\u015fturmam\u0131za b\u0131rakt\u0131\u011f\u0131m\u0131z yerden devam edelim. Bu durumda dinsel d\u00fc\u015f\u00fcncelerin psikolojik \u00f6nemi nedir ve bunlar\u0131 hangi ba\u015fl\u0131klar alt\u0131nda s\u0131n\u0131fland\u0131rmal\u0131y\u0131z? Soru, hi\u00e7 de hemen yan\u0131tlanacak kadar kolay de\u011fil. Birka\u00e7\u0131n\u0131 reddettikten sonra \u015fu form\u00fclasyonun yan\u0131nda yerimizi alaca\u011f\u0131z: Dinsel d\u00fc\u015f\u00fcnceler, d\u0131\u015f veya i\u00e7 ger\u00e7ekli\u011fin, ki\u015finin hen\u00fcz kendisi taraf\u0131ndan ke\u015ffedilmemi\u015f y\u00f6nleri hakk\u0131nda bir \u015feyler s\u00f6yleyen ve ki\u015finin inanc\u0131n\u0131 gerektiren olgular\u0131 ve ko\u015fullar\u0131 hakk\u0131ndaki \u00f6\u011freti ve iddialard\u0131r. Bize, ya\u015famda bizim i\u00e7in en \u00f6nemli ve ilgin\u00e7 olan \u015feyler hakk\u0131nda bilgi verdiklerinden \u00f6zellikle \u00fcst\u00fcn tutulurlar. , Bunlar hakk\u0131nda hi\u00e7 bilgisi olmayan bir ki\u015fi pek cahildir; ama bilgi da\u011farc\u0131\u011f\u0131na bu d\u00fc\u015f\u00fcnceleri katm\u0131\u015f olan ki\u015fi kendisini \u00e7ok daha varl\u0131kl\u0131 sayabilir.<\/p>\n
Elbette d\u00fcnyadaki \u00e7e\u015fitli \u015feyler hakk\u0131nda bu t\u00fcrden bir\u00e7ok \u00f6\u011freti mevcuttur. Her okul dersi bu \u00f6\u011fretilerle doludur. \u00d6rne\u011fin co\u011frafyay\u0131 ele alal\u0131m. Bize, Konstans kasabas\u0131n\u0131n Bodensee g\u00f6l\u00fc k\u0131y\u0131s\u0131nda oldu\u011fu \u00f6\u011fretilir. Bir okul \u015fark\u0131s\u0131 da \u015f\u00f6yle der: “\u0130nanmazsan git de bak” Ben, orada bulunma \u015fans\u0131n\u0131 elde ettim ve bu \u015fiirin kasaban\u0131n, \u00e7evresinde ya\u015fayan herkesin Bodensee ad\u0131n\u0131 verdi\u011fi geni\u015f bir su birikintisinin k\u0131y\u0131s\u0131nda yer ald\u0131\u011f\u0131 ger\u00e7e\u011fine tan\u0131kl\u0131k edebilirim. Art\u0131k bu co\u011frafi iddian\u0131n do\u011frulu\u011fu konusunda hi\u00e7bir ku\u015fkum kalmad\u0131. Buna ba\u011fl\u0131 olarak akl\u0131ma \u00e7ok ilgin\u00e7 bir ba\u015fka deneyimim geldi. Atina’daki Akropol tepesine ilk kez \u00e7\u0131k\u0131p tap\u0131nak kal\u0131nt\u0131lar\u0131 aras\u0131ndan rnavi denizi seyretti\u011fimde art\u0131k olgunluk, y\u0131llar\u0131n\u0131 ya\u015fayan bir adamd\u0131m. Ne\u015feyle kar\u0131\u015f\u0131k bir hayret duygusuna kap\u0131ld\u0131m. Bu duygu sanki \u015f\u00f6yle diyordu: “Demek ki ger\u00e7ekten do\u011fruymu\u015f, t\u0131pk\u0131 okulda \u00f6\u011frendi\u011fimiz gibi!” E\u011fer o zaman b\u00f6ylesine bir hayret duyabildiysem bana \u00f6\u011fretilenlerin ger\u00e7ekten do\u011frulu\u011fu konusunda edindi\u011fim inanc\u0131n ne kadar y\u00fczeysel ve zay\u0131f olmas\u0131 gerekti\u011fini bir d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn! Ama ben bu deneyimin \u00f6nemini fazla abartmayaca\u011f\u0131m; \u00e7\u00fcnk\u00fc hayretimin o zaman anlamad\u0131\u011f\u0131m, t\u00fcm\u00fcyle \u00f6znel ve o yerin \u00f6zel niteli\u011fiyle ilgili bir ba\u015fka a\u00e7\u0131klamas\u0131 bulunmu\u015f olabilir.<\/p>\n
Buna benzer t\u00fcm \u00f6\u011fretiler, iddialar i\u00e7in, zemin de yaratarak i\u00e7eriklerine inan\u00e7 duyulmas\u0131n\u0131 talep ederler, g\u00f6zlem ve ku\u015fkusuz \u00e7\u0131karsamalar temelinde y\u00fckselen daha uzun s\u00fcreli bir d\u00fc\u015f\u00fcnce s\u00fcrecinin \u00f6zetlenmi\u015f sonucu olarak \u00f6ne s\u00fcr\u00fcl\u00fcrler. Herhangi bir ki\u015fi bu s\u00fcrecin sonucunu kabullenmek yerine bu s\u00fcreci bizzat ya\u015famak isterse, ona bu i\u015fe nas\u0131l ba\u015flayaca\u011f\u0131 g\u00f6sterilir. Dahas\u0131, kayna\u011f\u0131n co\u011frafya do\u011frular\u0131 durumunda oldu\u011fu gibi herkes a\u00e7\u0131s\u0131ndan a\u015fik\u00e2r olmamas\u0131 durumunda, ek olarak bu \u00f6\u011fretilerin getirdi\u011fi bilginin kayna\u011f\u0131 da bize daima -g\u00f6sterilir. \u00d6rne\u011fin d\u00fcnya k\u00fcre bi\u00e7imindedir. Bu iddia lehinde ileri s\u00fcr\u00fclen kan\u0131tlar Foucault’nun sarka\u00e7 deneyi , ufuk \u00e7izgisinin davran\u0131\u015f\u0131 ve daima ayn\u0131 y\u00f6ne gidilerek d\u00fcnyan\u0131n \u00e7evresinin denizden dola\u015f\u0131labilmesinin m\u00fcmk\u00fcn olmas\u0131d\u0131r. \u0130lgili herkesin kabul edece\u011fi gibi, her \u00f6\u011frenciye bir d\u00fcnya turu yapt\u0131rmak pek pratik olmad\u0131\u011f\u0131ndan okulda \u00f6\u011fretilenlere g\u00fcvenilmesini kabullenmekle yetiniriz; ama ki\u015fisel bir kan\u0131t edinme yolunun a\u00e7\u0131k oldu\u011funu da biliriz.<\/p>\n
Ayn\u0131 deneyi dinin \u00f6\u011fretilerine uygulayal\u0131m. Bu \u00f6\u011fretilere inanma gereklili\u011finin nereden kaynakland\u0131\u011f\u0131n\u0131 sordu\u011fumuzda birbirleriyle dikkat \u00e7ekici derecede’k\u00f6t\u00fc bir uyum g\u00f6steren \u00fc\u00e7 yan\u0131t al\u0131r\u0131z. Birincisi, bu \u00f6\u011fretilere ilk atalar\u0131m\u0131z inand\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in bizim taraf\u0131m\u0131zdan da inan\u0131lmay\u0131 hak ederler; ikincisi, bu konuda ayn\u0131 ilkel \u00e7a\u011flardan bize aktar\u0131lm\u0131\u015f olan kan\u0131tlar\u0131m\u0131z vard\u0131r; \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc, bu \u00f6\u011fretilerin do\u011fru olup olmad\u0131\u011f\u0131 sorusunun herhangi bir bi\u00e7imde ortaya at\u0131lmas\u0131 yasakt\u0131r. Eski g\u00fcnlerde bu derece k\u00fcstah bir talep en a\u011f\u0131r cezalara neden olmaktayd\u0131. G\u00fcn\u00fcm\u00fcz toplumu bile, bu sorunun tekrar ortaya at\u0131lmas\u0131n\u0131 g\u00fcvensizlikle kar\u015f\u0131lamaktad\u0131r.<\/p>\n
En fazla ku\u015fkumuzu \u00e7ekmesi gereken, bu \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc noktad\u0131r. Her \u015fey bir yana, b\u00f6yle bir yasaklaman\u0131n tek bir nedeni olabilir. Toplumun, dinsel doktrinleri savunusunun, ard\u0131nda yatan temelsizli\u011fin iyice fark\u0131nda olmas\u0131. Aksi takdirde, gerekli verilerin kesin bir kanaate varmak isteyen herkesin kullan\u0131m\u0131na sunulmas\u0131 ku\u015fkusuz \u00e7ok kolay olurdu. Durum b\u00f6yle oldu\u011funa g\u00f6re di\u011fer iki ispat zemininin incelenmesine, giderilmesi g\u00fc\u00e7 bir g\u00fcvensizlik duygusuyla ge\u00e7ebiliyoruz. \u0130nanmal\u0131y\u0131z, \u00e7\u00fcnk\u00fc atalar\u0131m\u0131z da inanm\u0131\u015ft\u0131. Ama bizim bu \u00f6ncellerimiz, bizden \u00e7ok daha cahildirler. Bug\u00fcn kabul etmemiz hi\u00e7 de m\u00fcmk\u00fcn olmayan \u015feylere inan\u0131yorlard\u0131; dinin doktrinlerinin de bu kategoriye ait bulunmas\u0131 olas\u0131l\u0131\u011f\u0131 akl\u0131m\u0131za gelmektedir. Bize b\u0131rakt\u0131klar\u0131 kan\u0131tlar, her t\u00fcrl\u00fc g\u00fcvenilmezlik belirtisini ta\u015f\u0131yan yaz\u0131l\u0131 eserlerdedir. Bu eserler \u00e7eli\u015fkiler, d\u00fczeltmeler ve tahrifatlarla doludur ve olaylara dayanan kan\u0131tlardan s\u00f6z ettiklerinde bile, inand\u0131r\u0131c\u0131 olamamaktad\u0131rlar. Bu eserlerin \u00fcslubunun veya hatta yaln\u0131zca i\u00e7eriklerinin ilahi bir kudretten kaynakland\u0131\u011f\u0131n\u0131n iddia edilmesi de pek yard\u0131mc\u0131 olmaz; \u00e7\u00fcnk\u00fc bizzat bu iddia da ger\u00e7ekli\u011fi s\u0131nanmakta olan doktrinlerden biridir ve hi\u00e7 bir \u00f6nerme, kendi kendisinin kan\u0131t\u0131 olamaz.<\/p>\n
B\u00f6ylelikle \u015fu \u00e7arp\u0131c\u0131 sonuca var\u0131r\u0131z: K\u00fclt\u00fcrel do\u011frular\u0131m\u0131zla sa\u011flanan bilginin t\u00fcm\u00fc aras\u0131nda do\u011frulu\u011fu en az kan\u0131tlanabilmi\u015f unsurlar, tam da bizim i\u00e7in en fazla \u00f6nem ta\u015f\u0131mas\u0131 gereken ve evrenin bilmecelerini \u00e7\u00f6zme, ya\u015fam\u0131n ac\u0131lar\u0131na katlanmam\u0131z\u0131 sa\u011flama g\u00f6revi \u00fcstlenmi\u015f unsurlard\u0131r. E\u011fer bu unsurlardan daha fazla bir ispat g\u00fcc\u00fc ta\u015f\u0131masayd\u0131, balinalar\u0131n yumurtlamay\u0131p yavrular\u0131n\u0131 do\u011furarak d\u00fcnyaya getirmeleri olgusu kadar bizi az ilgilendiren bir \u015feye bile kendimizi inand\u0131rmam\u0131z m\u00fcmk\u00fcn olmazd\u0131.<\/p>\n
Bu durum, \u00f6z\u00fcnde \u00e7ok ilgin\u00e7 bir psikolojik sorun ta\u015f\u0131r. Ayr\u0131ca dinsel doktrinlerin ger\u00e7ekli\u011finin ispat\u0131n\u0131n olanaks\u0131zl\u0131\u011f\u0131 konusunda s\u00f6ylediklerimin yeni bir \u015fey oldu\u011fu da san\u0131lmas\u0131n. Bu olanaks\u0131zl\u0131k t\u00fcm \u00e7a\u011flarda, hi\u00e7 ku\u015fkusuz bize bu miras\u0131 b\u0131rakm\u0131\u015f olan atalar\u0131m\u0131z taraf\u0131ndan bile hissedilmi\u015ftir. Onlar\u0131n bir\u00e7o\u011fu da, olas\u0131d\u0131r ki, bizim duydu\u011fumuz ku\u015fkulan besliyorlard\u0131. Ama \u00fczerlerindeki bask\u0131, bu ku\u015fkular\u0131n\u0131 dile getirmeye cesaret etmelerini engelleyecek kadar g\u00fc\u00e7l\u00fcyd\u00fc. O zamandan bu yana say\u0131s\u0131z insan benzer ku\u015fkular\u0131n cenderesine girmi\u015f ve g\u00f6revlerinin inanmak oldu\u011funu sand\u0131klan i\u00e7in bu ku\u015fkular\u0131n\u0131 bast\u0131rmaya \u00e7abalam\u0131\u015flard\u0131r. Parlak zek\u00e2l\u0131 bir\u00e7ok insan, bu \u00e7eli\u015fki kar\u015f\u0131s\u0131nda \u00e7\u00f6z\u00fclm\u00fc\u015f ve bir\u00e7ok ki\u015filik, bir \u00e7\u0131k\u0131\u015f yolu bulmak amac\u0131yla verdi\u011fi tavizler nedeniyle bozulmu\u015ftur.<\/p>\n
Dinsel \u00f6\u011fretilerin ger\u00e7ekli\u011finin ispat\u0131 i\u00e7in ileri s\u00fcr\u00fclen kan\u0131tlar\u0131n t\u00fcm\u00fc ge\u00e7mi\u015ften kaynakland\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re, \u015f\u00f6yle bir \u00e7evremize bak\u0131p hakk\u0131nda yarg\u0131ya varmam\u0131z \u00e7ok daha kolay olan \u00e7a\u011f\u0131m\u0131z\u0131n da bu t\u00fcrden kan\u0131tlar sa\u011flay\u0131p sa\u011flamayaca\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6rmek do\u011fal olacakt\u0131r. E\u011fer bu sayede dinsel sistemin bir tek b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fc bile, ku\u015fkunun g\u00f6lgesinden kurtarabilirsek, sistemin t\u00fcm\u00fc inan\u0131l\u0131rl\u0131k bak\u0131m\u0131ndan \u00e7ok kazan\u00e7l\u0131 \u00e7\u0131kacakt\u0131r. Bu noktada ruh\u00e7ular\u0131n oturumlar\u0131 kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kar. Onlar, bireyin ruhunun \u00f6l\u00fcm\u00fcnden sonra ya\u015fad\u0131\u011f\u0131ndan emindirler ve bu dinsel doktrinin ger\u00e7ekli\u011fini hi\u00e7bir ku\u015fkuya yer vermeyecek bi\u00e7imde bize g\u00f6sterme \u00e7abas\u0131ndad\u0131rlar. Ama ne yaz\u0131k ki ruhlara ait g\u00f6r\u00fcnt\u00fc ve s\u00f6zlerin yaln\u0131zca kendi zihinsel faaliyetlerinin bir \u00fcr\u00fcn\u00fc oldu\u011fu ger\u00e7e\u011fini kan\u0131tlarla \u00e7\u00fcr\u00fctmeyi ba\u015faramazlar. En b\u00fcy\u00fck adamlar ve en \u00f6nde gelen d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrlerin ruhlar\u0131n\u0131 \u00e7a\u011f\u0131rm\u0131\u015f olmalar\u0131na ra\u011fmen bu ruhlardan ald\u0131klar\u0131 t\u00fcm bildiri ve bilgiler o kadar aptalca olmu\u015f, o kadar sefilce bir anlams\u0131zl\u0131k g\u00f6stermi\u015ftir ki, insan bunlarda ruhlar\u0131n, kendilerini \u00e7a\u011f\u0131rm\u0131\u015f olan insan grubuna uyum g\u00f6sterme yetene\u011finden ba\u015fka inan\u0131l\u0131r bir \u015fey bulamaz.<\/p>\n
Bu noktada, sorundan ka\u00e7amak bir yolla kurtulmak i\u00e7in yap\u0131lm\u0131\u015f -ve \u00fcmitsiz bir \u00e7aba olduklar\u0131 izlenimini veren- iki giri\u015fimden s\u00f6z etmeliyim. Bunlardan sald\u0131rgan nitelikte olan\u0131 eski, di\u011feriyse ustal\u0131kl\u0131 ve \u00e7a\u011fda\u015ft\u0131r. Birincisi, H\u0131ristiyanl\u0131\u011f\u0131n ilk as\u0131rlar\u0131nda ya\u015fam\u0131\u015f Kilise babalar\u0131ndan birine ait olan “Credo quia absurdum” (“sa\u00e7ma oldu\u011fu i\u00e7in inan\u0131yorum”) deyi\u015fidir. Bu g\u00f6r\u00fc\u015f, dinsel doktrinlerin mant\u0131\u011f\u0131n yarg\u0131lama alan\u0131 d\u0131\u015f\u0131nda -mant\u0131k\u00fcst\u00fc- oldu\u011funu ileri s\u00fcrer. Bu doktrinlerin ger\u00e7ekli\u011fini i\u00e7imizde hissetmeliyiz, bunlar\u0131n kavranmas\u0131 gerekmez. Ama bu Credo ancak bir ki\u015fisel itiraf olarak ilgi \u00e7ekebilir. Yetkili bir ifade olarak ise hi\u00e7bir ba\u011flay\u0131c\u0131 g\u00fcc\u00fc yoktur. Ben her sa\u00e7mal\u0131\u011fa inanmak zorunda m\u0131y\u0131m? Hepsine inanmak zorunda de\u011filsem neden sadece buna inanmal\u0131y\u0131m? Mant\u0131\u011f\u0131n terazisinden ba\u015fka yarg\u0131 \u00f6l\u00e7\u00fct\u00fc yoktur. Dinsel doktrinlerin ger\u00e7ekli\u011fi, bu ger\u00e7ekli\u011fe tan\u0131kl\u0131k eden bir i\u00e7sel ya\u015fant\u0131ya ba\u011fl\u0131ysa bu ender deneyimi ya\u015famam\u0131\u015f olan \u00e7ok say\u0131daki insan\u0131 ne yapaca\u011f\u0131z? Her insandan sahip oldu\u011fu mant\u0131k yetene\u011fini kullanmas\u0131 istenebilir, ama yaln\u0131zca birka\u00e7 ki\u015fi i\u00e7in ge\u00e7erli olan bir g\u00fcd\u00fc temelinde herkese uygulanacak bir zorunluluk in\u015fa edilemez. Bir insan kendisini a\u015f\u0131r\u0131 derecede duyguland\u0131rm\u0131\u015f olan bir vecd durumu s\u0131ras\u0131nda dinsel doktrinlerin ger\u00e7ekten do\u011frulu\u011fu konusunda sars\u0131lmaz bir inan\u00e7 edinmi\u015fse, bunun di\u011fer insanlar i\u00e7in ne \u00f6nemi olabilir? \u0130kinci giri\u015fim, “sanki” felsefesince yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bu felsefe, d\u00fc\u015f\u00fcnce faaliyetimizin temelsiz ve hatta sa\u00e7ma oldu\u011funu a\u00e7\u0131k\u00e7a bildi\u011fimiz \u00e7ok say\u0131da varsay\u0131m i\u00e7erdi\u011fini kabul eder. Bunlar “kurgu” ad\u0131n\u0131 al\u0131r. Ama baz\u0131 pratik nedenlerden \u00f6t\u00fcr\u00fc “sanki” bu kurgulara inan\u0131yormu\u015f gibi davranmam\u0131z gerekir.<\/p>\n
\u0130nsan toplumunun devam\u0131 i\u00e7in ta\u015f\u0131d\u0131klar\u0131 kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rma kabul etmez \u00f6nemi nedeniyle, bu durum, dinsel doktrinler konusunda da ge\u00e7erlidir. Bu ak\u0131l y\u00fcr\u00fctme bi\u00e7imi “Credo quia absurdum” deyi\u015finden \u00e7ok farkl\u0131 de\u011fildir. Ama ben “sanki” felsefenin talebinin, ancak bir felsefecinin ileri s\u00fcrebilece\u011fi t\u00fcrden bir talep oldu\u011fu kan\u0131s\u0131nday\u0131m. D\u00fc\u015f\u00fcncesi felsefenin h\u00fcnerli hilelerinden etkilenmemi\u015f olan bir insan bunu hi\u00e7bir zaman kabul edemez; b\u00f6yle bir insan\u0131n g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcne g\u00f6re bir \u015feyin sa\u00e7ma veya mant\u0131\u011fa ayk\u0131r\u0131 oldu\u011fu kabul edildi\u011fi anda, s\u00f6ylenecek ba\u015fka bir \u015fey kalmaz. S\u0131radan faaliyetlerinin t\u00fcm\u00fc i\u00e7in g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde tuttu\u011fu teminatlardan en \u00f6nemli \u00e7\u0131karlar\u0131yla ilgili bir konudan vaz ge\u00e7mesi bu insandan beklenemez. Daha \u00e7ok k\u00fc\u00e7\u00fckken bile di\u011ferleri aras\u0131nda tuhaf ve dikkat \u00e7ekici bir ger\u00e7eklilikle kendini g\u00f6steren bir \u00e7ocu\u011fumu an\u0131ms\u0131yorum. \u00c7ocuklar anlat\u0131lan bir peri masal\u0131na kendilerini kapt\u0131rm\u0131\u015f dikkatle dinlerlerken o, aya\u011fa kalk\u0131p “bunlar ger\u00e7ek mi?” diye sorar, olmad\u0131\u011f\u0131 s\u00f6ylendi\u011finde de y\u00fcz\u00fcnde k\u00fc\u00e7\u00fcmseyici bir ifadeyle, oradan uzakla\u015f\u0131rd\u0131. “Sanki” felsefesinin din taraftarl\u0131\u011f\u0131na ra\u011fmen, insanlar\u0131n yak\u0131n bir gelecekte dinin peri masallar\u0131na kar\u015f\u0131 da ayn\u0131 bi\u00e7imde davranacaklar\u0131n\u0131 umabiliriz.<\/p>\n
Ama insanlar g\u00fcn\u00fcm\u00fczde olduk\u00e7a farkl\u0131 bir davran\u0131\u015f g\u00f6steriyorlar. Ve ge\u00e7mi\u015f zamanlarda do\u011fruluklar\u0131n\u0131n ispat\u0131 kesinlikle m\u00fcmk\u00fcn olmamas\u0131na ra\u011fmen, dinsel d\u00fc\u015f\u00fcnceler, insanl\u0131k \u00fczerinde m\u00fcmk\u00fcn olan en kuvvetli etkiyi yapm\u0131\u015ft\u0131r. Bu yeni bir psikolojik sorundur. Biz, bu doktrinlerin i\u00e7sel g\u00fcc\u00fcn\u00fcn nereden geldi\u011fi ve mant\u0131\u011f\u0131n yarg\u0131s\u0131ndan ba\u011f\u0131ms\u0131z olmalar\u0131na ra\u011fmen etkinliklerini neye bor\u00e7lu olduklar\u0131 sorusunu mutlaka sormal\u0131y\u0131z.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
– I – Ki\u015fi belirli bir uygarl\u0131kta uzunca bir s\u00fcre ya\u015fay\u0131p s\u0131k s\u0131k bu uygarl\u0131\u011f\u0131n k\u00f6kenlerini ve nas\u0131l bir yol izleyerek geli\u015fti\u011fini ke\u015ffetmeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131nda, bazen kar\u015f\u0131 y\u00f6ne de bir bakarak bu uygarl\u0131\u011f\u0131n ak\u0131betini ve hangi d\u00f6n\u00fc\u015flere u\u011framaya mukadder oldu\u011funu sorma gereksinimini duyar. Ama, b\u00f6yle bir soru\u015fturman\u0131n de\u011ferinin daha ba\u015f\u0131ndan birka\u00e7 unsur taraf\u0131ndan azalt\u0131ld\u0131\u011f\u0131 \u00e7ok ge\u00e7meden […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[52],"tags":[],"class_list":{"0":"post-6718","1":"post","2":"type-post","3":"status-publish","4":"format-standard","6":"category-psikoloji"},"yoast_head":"\n