{"id":6929,"date":"2018-07-24T15:31:18","date_gmt":"2018-07-24T12:31:18","guid":{"rendered":"http:\/\/localhost\/wordpress\/2018\/07\/24\/evren-in-dogusu-ve-yazgisi-stephen-w-hawking\/"},"modified":"2024-04-27T21:17:00","modified_gmt":"2024-04-27T18:17:00","slug":"evren-in-dogusu-ve-yazgisi-stephen-w-hawking","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2018\/07\/24\/evren-in-dogusu-ve-yazgisi-stephen-w-hawking\/","title":{"rendered":"Evren’in Do\u011fu\u015fu ve Yazg\u0131s\u0131 | Stephen W. Hawking"},"content":{"rendered":"

\"\"Einstein’\u0131n genel g\u00f6relik kuram\u0131, tek ba\u015f\u0131na, uzay-zaman\u0131n\u0131n b\u00fcy\u00fck patlama tekilli\u011finde ba\u015flad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve (t\u00fcm evren \u00e7\u00f6kt\u00fcyse) b\u00fcy\u00fck \u00e7at\u0131rt\u0131 tekilli\u011finde ya da, (y\u0131ld\u0131z gibi yerel bir b\u00f6lge \u00e7\u00f6kseydi) bir kara deli\u011fin i\u00e7indeki bir tekillikte sona erece\u011fini \u00f6ng\u00f6rmekteydi. Deli\u011fe d\u00fc\u015fen t\u00fcm maddeler tekillikte yitecek, ve yaln\u0131zca k\u00fctlelerinin \u00e7ekim etkisi d\u0131\u015far\u0131da duyulacakt\u0131. \u00d6te yandan, tanecik etkileri hesaba kat\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, maddenin k\u00fctlesi ve enerji sonunda evrene geri d\u00f6necek ve kara delik, i\u00e7indeki tekillikle birlikte buharla\u015f\u0131p u\u00e7arak sonunda yokolacak gibi g\u00f6r\u00fcn\u00fcyordu. Tanecik mekani\u011finin b\u00fcy\u00fck patlama ve b\u00fcy\u00fck \u00e7at\u0131rt\u0131 tekillikleri \u00fczerinde de bu \u00f6l\u00e7\u00fcde \u00e7arp\u0131c\u0131 bir etkisi olabilir miydi? K\u00fctlesel \u00e7ekim alanlar\u0131n\u0131n tanecik etkileri yok say\u0131lamayacak denli kuvvetli oldu\u011fu ilk ve son a\u015famalar\u0131nda, evrende neler olup bitmekte? Evrenin ger\u00e7ekten bir ba\u015flang\u0131c\u0131 var m\u0131? Ya da bir sonu? Varsa nas\u0131l?<\/p>\n

1970’lerde ba\u015fl\u0131ca \u00e7al\u0131\u015fma konum kara deliklerdi, ama 1981’de Vatikan’da Cizvitlerin d\u00fczenledi\u011fi bir evrenbilimi konferans\u0131nda iken evrenin do\u011fu\u015fu ve yazg\u0131s\u0131na ili\u015fkin ilgim yeniden uyand\u0131. Katolik Kilisesi Galileo ile u\u011fra\u015f\u0131rken, g\u00fcne\u015fin d\u00fcnya etraf\u0131nda d\u00f6nd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc ilan ederek bilimsel bir soruya ili\u015fkin h\u00fck\u00fcmde bulunmakla k\u00f6t\u00fc bir yanl\u0131\u015f yapm\u0131\u015ft\u0131. Y\u00fczy\u0131llar sonra, \u015fimdi ise, evrenbilimi konusunda ak\u0131l dan\u0131\u015fmak i\u00e7in birtak\u0131m uzmanlar \u00e7a\u011f\u0131rmaya karar vermi\u015f. Konferans\u0131n sonunda, kat\u0131lanlara papan\u0131n huzurunda bulunma ayr\u0131cal\u0131\u011f\u0131 tan\u0131nm\u0131\u015ft\u0131. Orada Papa bize, evrenin b\u00fcy\u00fck patlamadan sonraki evrimi \u00fczerinde \u00e7al\u0131\u015fmam\u0131z\u0131n yerinde olaca\u011f\u0131n\u0131, ancak b\u00fcy\u00fck patlaman\u0131n kendisini soru\u015fturmamam\u0131z\u0131, \u00e7\u00fcnk\u00fc onun Yarad\u0131l\u0131\u015f an\u0131, yani Tanr\u0131’n\u0131n i\u015fi oldu\u011funu s\u00f6yledi. O zaman biraz \u00f6nce konferans s\u0131ras\u0131nda verdi\u011fim konu\u015fman\u0131n konusundan haberdar olmay\u0131\u015f\u0131na \u00e7ok sevindim. \u00c7\u00fcnk\u00fc konu\u015fmam, uzay-zaman\u0131n sonlu ama s\u0131n\u0131rs\u0131z olabilece\u011fi, yani ba\u015flang\u0131c\u0131n\u0131n, yarad\u0131l\u0131\u015f\u0131 an\u0131n\u0131n olmad\u0131\u011f\u0131 konusundayd\u0131. \u00d6l\u00fcm\u00fcnden tam 300 y\u0131l sonra do\u011fmu\u015f olman\u0131n da biraz etkisiyle kendimi kuvvetle \u00f6zde\u015fle\u015ftirdi\u011fim Galileo’nun yazg\u0131s\u0131n\u0131 payla\u015fmak istemiyordum!<\/p>\n

Tanecik mekani\u011finin evrenin do\u011fu\u015fu ve yazg\u0131s\u0131n\u0131 nas\u0131l etkileyebilece\u011fine ili\u015fkin d\u00fc\u015f\u00fcncelerimizi a\u00e7\u0131klayabilmek i\u00e7in \u00f6nce, evren tarihini yayg\u0131n olarak benimsenen “s\u0131cak b\u00fcy\u00fck patlama modeli”ne dayanarak anlatmam gerek. Bu, evrenin ta b\u00fcy\u00fck patlamaya giderek Friedmann’\u0131n modeliyle betimlendi\u011fini varsayar. B\u00f6ylesi modellerde evren geni\u015fledik\u00e7e i\u00e7indeki her madde ya da \u0131\u015f\u0131man\u0131n so\u011fuyaca\u011f\u0131 ortaya \u00e7\u0131kar. (Evrenin b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fc iki kat\u0131na \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131nda s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131 yar\u0131ya d\u00fc\u015fer.) S\u0131cakl\u0131k kabaca par\u00e7ac\u0131klar\u0131n ortalama enerjisinin -ya da h\u0131z\u0131n\u0131n- bir \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fc oldu\u011funa g\u00f6re evrenin bu so\u011fumas\u0131n\u0131n, i\u00e7indeki maddeye b\u00fcy\u00fck etkisi olacakt\u0131r. \u00c7ok y\u00fcksek s\u0131cakl\u0131klarda par\u00e7ac\u0131klar sa\u011fa sola \u00f6yle h\u0131zl\u0131 devineceklerdir ki, elektromanyetik ya da \u00e7ekirdek kuvvetlerinden \u00f6t\u00fcr\u00fc birbirlerine olan \u00e7ekimden kendilerini kurtaracaklard\u0131r. Ama par\u00e7ac\u0131klar so\u011fuduk\u00e7a birbirlerini \u00e7ekip \u00fcst \u00fcste y\u0131\u011f\u0131lmaya ba\u015flayacaklard\u0131r. Ayr\u0131ca, evrende varolan par\u00e7ac\u0131klar\u0131n t\u00fcrleri de s\u0131cakl\u0131\u011fa ba\u011fl\u0131 olacakt\u0131r. Yeterince y\u00fcksek s\u0131cakl\u0131klarda, par\u00e7ac\u0131klar\u0131n enerjisi o denli y\u00fcksektir ki, \u00e7arp\u0131\u015ft\u0131klar\u0131nda \u00e7ok de\u011fi\u015fik par\u00e7ac\u0131k\/kar\u015f\u0131par\u00e7ac\u0131k \u00e7iftleri olu\u015fur -ve bu yeni olu\u015fan par\u00e7ac\u0131klar\u0131n baz\u0131s\u0131 kar\u015f\u0131par\u00e7ac\u0131\u011fa dokunarak yok olsa da, \u00fcreme yokolmay\u0131 ge\u00e7ecektir. Ama daha d\u00fc\u015f\u00fck s\u0131cakl\u0131klarda, \u00e7arp\u0131\u015fan par\u00e7ac\u0131klar\u0131n enerjisi daha az olaca\u011f\u0131ndan par\u00e7ac\u0131k\/kar\u015f\u0131par\u00e7ac\u0131k \u00e7iftleri daha yava\u015f olu\u015facak- ve yok olma h\u0131z\u0131 olu\u015fma h\u0131z\u0131n\u0131 ge\u00e7ecektir.<\/p>\n

Tam b\u00fcy\u00fck patlama an\u0131nda evrenin s\u0131f\u0131r b\u00fcy\u00fckl\u00fckte ve bu nedenle sonsuz s\u0131cakl\u0131kta oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcr. Ama evren geni\u015fleyince \u0131\u015f\u0131man\u0131n s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131 d\u00fc\u015fer. B\u00fcy\u00fck patlamadan bir saniye sonra yakla\u015f\u0131k on milyar dereceye d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f olmal\u0131. Bu, g\u00fcne\u015fin \u00f6ze\u011findeki s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131n yakla\u015f\u0131k bin kat\u0131d\u0131r ama bu denli y\u00fcksek s\u0131cakl\u0131klara hidrojen bombas\u0131 patlamas\u0131nda eri\u015filebilir. Bu anda evren \u00e7o\u011funlukla foton, elektron ve (yaln\u0131zc\u0131 zay\u0131f kuvvet ve k\u00fctlesel \u00e7ekimden etkilenen hafif par\u00e7ac\u0131klar olan) n\u00f6trinolardan ve bunlar\u0131n kar\u015f\u0131 par\u00e7ac\u0131klar\u0131ndan, bir miktar da proton ve n\u00f6trondan olu\u015fur. Evren geni\u015flemeyi s\u00fcrd\u00fcr\u00fcp s\u0131cakl\u0131k d\u00fc\u015ft\u00fck\u00e7e \u00e7arp\u0131\u015fmalar\u0131n neden oldu\u011fu elektron\/kar\u015f\u0131elektron \u00e7iftlerinin olu\u015fma h\u0131z\u0131, birbirlerini yoketme h\u0131z\u0131n\u0131n alt\u0131na d\u00fc\u015fecektir. B\u00f6ylelikle elektron ve kar\u015f\u0131elektronlar\u0131n \u00e7o\u011fu birbirini daha \u00e7ok foton olu\u015fturacak bi\u00e7imde yokedecek ve geriye az say\u0131da elektron kalacakt\u0131r. N\u00f6trino ve kar\u015f\u0131n\u00f6trinolar ise birbirlerini yok edemeyeceklerdir, \u00e7\u00fcnk\u00fc bu par\u00e7ac\u0131klar birbirleriyle ve ba\u015fka par\u00e7ac\u0131klarla \u00e7ok az etkile\u015fimde bulunurlar. O halde bug\u00fcn de varolmalar\u0131 gerekir. Onlar\u0131 g\u00f6zlemleyebilsek evrenin bu \u00e7ok s\u0131cak ilk a\u015famas\u0131 i\u00e7in iyi bir kan\u0131t olurdu. Ne yaz\u0131k ki bug\u00fcne dek ge\u00e7en zaman i\u00e7inde enerjileri onlar\u0131 do\u011frudan g\u00f6zlemlemeye yetmeyecek denli aza inmi\u015f olacakt\u0131r. Ancak, n\u00f6trinolar k\u00fctlesiz olmay\u0131p, 1981’de Rusya’da yap\u0131lm\u0131\u015f olup do\u011frulanamayan bir deneyin \u00f6nerdi\u011fi gibi az bir k\u00fctleye sahip iseler onlar\u0131 dolayl\u0131 bir bi\u00e7imde ay\u0131rt edebiliriz: daha \u00f6nce s\u00f6z\u00fc ge\u00e7en ve evrenin geni\u015flemesini durdurup yeniden \u00e7\u00f6k\u00fc\u015f\u00fcne neden olabilecek k\u00fctlesel \u00e7ekimi olan “kara madde”nin bir bi\u00e7imi olabilirlerdi.<\/p>\n

B\u00fcy\u00fck patlamadan yakla\u015f\u0131k y\u00fcz saniye sonra s\u0131cakl\u0131k bir milyar dereceye, yani en s\u0131cak y\u0131ld\u0131zlar\u0131n i\u00e7inin s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131na d\u00fc\u015fecekti. Bu s\u0131cakl\u0131kta proton ve n\u00f6tronlar g\u00fc\u00e7l\u00fc \u00e7ekirdek kuvvetinden ka\u00e7maya yetecek enerjiyi yitirecek ve bir proton ve bir n\u00f6tron i\u00e7eren d\u00f6teryum (a\u011f\u0131r hidrojen) atomunun \u00e7ekirde\u011fini olu\u015fturmak \u00fczere birle\u015fme ye ba\u015flayacaklard\u0131. D\u00f6teryum \u00e7ekirdekleri de ba\u015fka proton ve n\u00f6tronlarla birle\u015ferek, iki proton ve iki n\u00f6tron i\u00e7eren helyum \u00e7ekirdekleri ve az miktarda da daha a\u011f\u0131r lityum ve berilyum elementleri olu\u015fturacakt\u0131. S\u0131cak b\u00fcy\u00fck patlama modelinden proton ve n\u00f6tronlar\u0131n yakla\u015f\u0131k d\u00f6rtte birinin, helyum \u00e7ekirde\u011fi ve az miktarda a\u011f\u0131r hidrojen ile ba\u015fka elementlere d\u00f6n\u00fc\u015fm\u00fc\u015f olaca\u011f\u0131 hesaplanabilir. N\u00f6tronlar\u0131n geri kalan\u0131 bozunarak normal hidrojen atomlar\u0131n \u00e7ekirde\u011fi olan protonlara d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcr.<\/p>\n

S\u0131cak bir ilk a\u015famaya ili\u015fkin bu evren tablosu ilk kez \u00f6\u011frencisi Ralph Alpher (Alfer) ile 1948’de yazd\u0131\u011f\u0131 \u00fcnl\u00fc makalesinde bilimci George Gamow taraf\u0131ndan ortaya kondu. Gamow’un olduk\u00e7a keskin bir mizah anlay\u0131\u015f\u0131 vard\u0131. \u00c7ekirdek bilimcisi Hans Bethe’yi (Bethe) ikna edip onun ismini de makaleye koyarak, makaleyi yazanlar listesini “Alpher, Bethe ve Gamow” yapt\u0131; Yunan abecesinin ilk \u00fc\u00e7 harfi olan alfa, beta ve gamma’ya benzesin diye. Bu, evrenin ba\u015flang\u0131c\u0131 \u00fczerine bir makale i\u00e7in pek de uygundu! Bu makalede evrenin \u00e7ok s\u0131cak ilk a\u015famalar\u0131ndaki \u0131\u015f\u0131man\u0131n (fotonlar bi\u00e7iminde) bug\u00fcn hala varolmas\u0131 gere\u011fini ama s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131n\u0131n mutlak s\u0131f\u0131rdan (eksi 273 derece) yaln\u0131zca birka\u00e7 derece yukar\u0131ya kadar d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f olaca\u011f\u0131 yolundaki ola\u011fan\u00fcst\u00fc \u00f6ng\u00f6r\u00fcde bulundular. Penzlas ve Wilson’un 1965’te bulduklar\u0131 i\u015fte bu \u0131\u015f\u0131mayd\u0131. Alpher, Bethe ve Gamow makalelerini yazd\u0131klar\u0131 s\u0131rada proton ve n\u00f6tronlar\u0131n \u00e7ekirdeksel reaksiyonlar\u0131na ili\u015fkin fazla \u015fey bilinmiyordu. Bundan dolay\u0131 ilk evrendeki elementlerin orant\u0131lar\u0131na ili\u015fkin o zamanki hesaplar olduk\u00e7a hatal\u0131yd\u0131 ama bu hesaplar\u0131 bug\u00fcnk\u00fc bilginlerimizin \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda yineledi\u011fimizde g\u00f6zlemledi\u011fimizle \u00e7ok iyi uyu\u015fan sonu\u00e7lar elde ediyoruz. Ayr\u0131ca, evrende niye bu denli fazla miktarda helyum oldu\u011funu ba\u015fka t\u00fcrl\u00fc a\u00e7\u0131klamak \u00e7ok zor. \u015eu halde g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcm\u00fcz\u00fcn, en az\u0131ndan b\u00fcy\u00fck patlaman\u0131n bir saniye sonras\u0131ndan bu yana, do\u011fru oldu\u011fundan ku\u015fkumuz yok.<\/p>\n

B\u00fcy\u00fck patlamadan sonraki birka\u00e7 saat i\u00e7inde helyum ve di\u011fer elementlerin olu\u015fumu duracakt\u0131r. Ve bundan sonraki bir milyon y\u0131l kadar s\u00fcrede, evren pek bir \u015fey olup bitmeden, yaln\u0131zca geni\u015flemeyi s\u00fcrd\u00fcr\u00fcyor olacakt\u0131r. S\u0131cakl\u0131k giderek birka\u00e7 bin dereceye d\u00fc\u015f\u00fcnce elektronlar ile \u00e7ekirdekler, aralar\u0131ndaki elektromanyetik \u00e7ekime dayanacak enerjiyi yitirerek birle\u015fip atomlar\u0131 olu\u015fturmaya ba\u015flayacakt\u0131r. Evren bir b\u00fct\u00fcn olarak geni\u015flemeyi ve so\u011fumay\u0131 s\u00fcrd\u00fcrecek ama ortalamadan biraz yo\u011fun b\u00f6lgelerde \u00e7ekimsel kuvvetin daha fazla olu\u015fu nedeniyle geni\u015fleme yava\u015flam\u0131\u015f olacakt\u0131r. Bu, baz\u0131 b\u00f6lgelerin geni\u015flemeyi durdurup \u00e7\u00f6kmeye ba\u015flamas\u0131na yol a\u00e7acakt\u0131r. Bu b\u00f6lgeler \u00e7\u00f6kerken, d\u0131\u015f\u0131ndaki maddelerin k\u00fctlesel \u00e7ekimi olanlar\u0131 hafif\u00e7e d\u00f6nd\u00fcrmeye ba\u015flayabilir. \u00c7\u00f6ken b\u00f6lge k\u00fc\u00e7\u00fcld\u00fck\u00e7e d\u00f6nmesi h\u0131zlanacakt\u0131r -buz patencisinin, buz \u00fcst\u00fcnde d\u00f6nerken kollar\u0131n\u0131 i\u00e7e b\u00fck\u00fcnce d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn h\u0131zlanmas\u0131 gibi. Sonunda b\u00f6lge yeterince k\u00fc\u00e7\u00fcl\u00fcnce, k\u00fctlesel \u00e7ekimi dengelemeye yetecek bir h\u0131zda d\u00f6necek ve bu yolla disk bi\u00e7iminde galaksiler do\u011fmu\u015f olacakt\u0131r. D\u00f6nme hareketini ba\u015flatamayan \u00f6teki b\u00f6lgeler ise eliptik galaksi denilen oval bi\u00e7imde nesneleri olu\u015fturacaklard\u0131r. Bunlarda b\u00f6lgenin \u00e7\u00f6k\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn durma nedeni, galaksinin t\u00fcm\u00fc d\u00f6nmedi\u011fine g\u00f6re, tek tek par\u00e7alar\u0131n\u0131n, galaksinin \u00f6ze\u011fi etraf\u0131nda d\u00f6nmesi olacakt\u0131r.<\/p>\n

Zaman ilerledik\u00e7e galaksilerdeki hidrojen ve helyum gazlar\u0131, kendi k\u00fctlelerinin \u00e7ekimi alt\u0131nda \u00e7\u00f6ken k\u00fc\u00e7\u00fck bulutlara b\u00f6l\u00fcneceklerdir. Bulutlar b\u00fcz\u00fcld\u00fck\u00e7e ve i\u00e7lerindeki atomlar birbiriyle \u00e7arp\u0131\u015ft\u0131k\u00e7a gaz\u0131n s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131 artacak ve giderek \u00e7ekirdek kayna\u015fmas\u0131 reaksiyonu ba\u015flatacak kadar \u0131s\u0131nacakt\u0131r. Reaksiyon sonucu hidrojen daha fazla helyuma d\u00f6n\u00fc\u015fecek ve a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131kan \u0131s\u0131, bas\u0131nc\u0131 y\u00fckselterek bulutlar\u0131 daha fazla b\u00fcz\u00fclmekten al\u0131koyacakt\u0131r. G\u00fcne\u015fimize benzer bir y\u0131ld\u0131z olarak, hidrojeni yak\u0131p helyuma d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrerek \u00e7\u0131kan enerjiyi \u0131s\u0131 ve \u0131\u015f\u0131k bi\u00e7iminde yayacak ve bu kararl\u0131 durumda \u00e7ok uzun s\u00fcre kalabileceklerdir. Daha k\u00fctleli y\u0131ld\u0131zlar daha kuvvetli olan k\u00fctlesel \u00e7ekimlerini dengeleyebilmek i\u00e7in daha s\u0131cak olmak zorundad\u0131rlar. Bu da \u00e7ekirdek kayna\u015fmas\u0131 reaksiyonunu o denli h\u0131zland\u0131m ki, bu y\u0131ld\u0131zlar hidrojenlerini y\u00fcz milyon y\u0131l kadar k\u0131sa bir s\u00fcrede bitirirler. O zaman biraz b\u00fcz\u00fclecekler ve \u0131s\u0131nmalar\u0131 artt\u0131k\u00e7a bu kez helyumu karbon ya da oksijen gibi daha a\u011f\u0131r elementlere d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrmeye ba\u015flayacaklard\u0131r. Ancak bundan, daha fazla enerji a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131kmayacak ve kara deliklerle ilgili b\u00f6l\u00fcmde anlat\u0131ld\u0131\u011f\u0131 \u00fczere bir bunal\u0131ma var\u0131lacakt\u0131r. Daha sonra ne olaca\u011f\u0131 ise t\u00fcm\u00fcyle a\u00e7\u0131k de\u011fil ama y\u0131ld\u0131z\u0131n \u00f6ze\u011fine yak\u0131n b\u00f6lgelerin \u00e7\u00f6kerek n\u00f6tron y\u0131ld\u0131z\u0131 ya da kara delik gibi \u00e7ok yo\u011fun bir duruma gelecekleri olas\u0131 g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor. Y\u0131ld\u0131z\u0131n d\u0131\u015f b\u00f6lgeleri bazen parlakl\u0131\u011f\u0131yla k\u00fcmedeki \u00f6teki y\u0131ld\u0131zlar\u0131 bast\u0131ran korkun\u00e7 bir s\u00fcpernova patlamas\u0131 ile savrulacakt\u0131r. Y\u0131ld\u0131z\u0131n \u00f6mr\u00fcn\u00fcn sonuna do\u011fru olu\u015fan a\u011f\u0131r elementlerin bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc galaksideki gaza eklenmi\u015f olacak ve bir sonraki ku\u015fak y\u0131ld\u0131zlar\u0131n hammaddesine katk\u0131da bulunacakt\u0131r. Bizim kendi g\u00fcne\u015fimiz bu daha a\u011f\u0131r elementlerden y\u00fczde iki oran\u0131nda i\u00e7erir, \u00e7\u00fcnk\u00fc o da eski s\u00fcpernovalar\u0131n kal\u0131nt\u0131lar\u0131n\u0131 i\u00e7eren d\u00f6nen bir gaz bulutundan be\u015f milyar y\u0131l kadar \u00f6nce olu\u015fmu\u015f ikinci ya da \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc ku\u015fak bir y\u0131ld\u0131zd\u0131r. O buluttaki gaz\u0131n \u00e7o\u011fu ya g\u00fcne\u015fin olu\u015fumuna gitti ya da u\u00e7up uzakla\u015ft\u0131, ama a\u011f\u0131r elementlerin k\u00fc\u00e7\u00fck bir miktar\u0131 bir araya gelerek bug\u00fcn g\u00fcne\u015fin etraf\u0131nda d\u00f6nen cisimleri, aralar\u0131nda d\u00fcnyam\u0131z\u0131n da bulundu\u011fu gezegenleri olu\u015fturdu.<\/p>\n

D\u00fcnya ilk \u00f6nceleri \u00e7ok s\u0131cakt\u0131 ve atmosferi yoktu. Zamanla so\u011fudu ve kayalardan \u00e7\u0131kan gazlardan bir atmosfer edindi. Bu ilk atmosfer, i\u00e7inde ya\u015fayabilece\u011fimiz gibi de\u011fildi. i\u00e7inde oksijen yerine bulunan \u00e7ok say\u0131da ba\u015fka gaz vard\u0131, \u00f6rne\u011fin hidrojen s\u00fclfit (\u00e7\u00fcr\u00fck yumurtaya kokusunu veren gaz) bizim i\u00e7in \u00e7ok zehirlidir. Bununla birlikte bu ko\u015fullar alt\u0131nda serpilebilen ilkel ba\u015fka ya\u015fam bi\u00e7imleri vard\u0131r. Bunlar\u0131n, atomlar\u0131n irimolek\u00fcller denen daha b\u00fcy\u00fck yap\u0131lar olu\u015fturacak bi\u00e7imde rastgele birle\u015fmesi sonucu okyanuslarda geli\u015fmi\u015f olduklar\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcyor. Bunlar okyanustaki ba\u015fka atomlar\u0131 da ayn\u0131 yap\u0131larda bir araya getirme yetene\u011fini ta\u015f\u0131d\u0131klar\u0131ndan kendilerini \u00fcretip \u00e7o\u011falacaklard\u0131. Kimi durumlarda \u00fcremede hatalar olacakt\u0131. Bu hatalar \u00e7o\u011funlukla yeni irimolek\u00fcl\u00fcn kendini \u00fcretememesi ve sonunda yitip gitmesi ile sonu\u00e7lanacakt\u0131. Ancak baz\u0131 hatalar ise kendilerini \u00fcretmekte daha \u00e7ok yetenekli yeni irimolek\u00fclleri olu\u015fturacakt\u0131. B\u00f6ylece olu\u015fan yeni irimolek\u00fcller bu \u00fcst\u00fcnl\u00fckleri ile ba\u015flang\u0131\u00e7taki irimolek\u00fcllerin yerine ge\u00e7me e\u011filiminde olacaklard\u0131. Bu yolla, gittik\u00e7e daha da karma\u015f\u0131k kendini \u00fcreten organizmalar\u0131n geli\u015fimi y\u00f6n\u00fcnde ilerleyen bir evrim s\u00fcreci ba\u015flat\u0131lm\u0131\u015f olacakt\u0131. ilk ilkel ya\u015fam bi\u00e7imleri hidrojen s\u00fclfat\u0131 da i\u00e7eren de\u011fi\u015fik maddeleri kullan\u0131p oksijen sal\u0131yordu. Bu, atmosferi yava\u015f yava\u015f de\u011fi\u015ftirerek bug\u00fcnk\u00fc bile\u015fimine getirdi ve bal\u0131klar, s\u00fcr\u00fcngenler, memeliler ve en sonunda insan \u0131rk\u0131 gibi daha ileri ya\u015fam bi\u00e7imlerinin geli\u015fmesine olanak tan\u0131d\u0131.<\/p>\n

\u00c7ok s\u0131cak ba\u015flayan ve geni\u015fledik\u00e7e so\u011fuyan bu evren tablosu bug\u00fcn elimizdeki g\u00f6zlemsel kan\u0131tlara uyuyor. Yine de, birtak\u0131m \u00f6nemli sorular yan\u0131ts\u0131z kal\u0131yor.<\/p>\n

1. Evren ba\u015flang\u0131c\u0131nda ni\u00e7in \u00f6ylesine s\u0131cakt\u0131?<\/p>\n

2. Evren b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7ekte niye o kadar d\u00fczg\u00fcn? Uzaydaki her noktadan ve her y\u00f6nde niye ayn\u0131 g\u00f6z\u00fck\u00fcyor? \u00d6zellikle, de\u011fi\u015fik y\u00f6nlere bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda, zemindeki mikrodalga \u0131\u015f\u0131mas\u0131n\u0131n s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131 ni\u00e7in yakla\u015f\u0131k ayn\u0131? Bu biraz s\u0131n\u0131ftaki \u00f6\u011frencilerin s\u0131nav ka\u011f\u0131tlar\u0131n\u0131 de\u011ferlendirmeye benziyor. Hepsinin yan\u0131t\u0131 t\u0131pat\u0131p ayn\u0131 ise birbirlerinden kopya \u00e7ektiklerinden emin olabilirsiniz rahat\u00e7a. Ama yukarda betimlenen modelde b\u00fcy\u00fck patlamadan sonra \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n bir yerden \u00f6tekine ula\u015fmas\u0131 i\u00e7in yeterince zaman olmayacakt\u0131r, evrenin ilk evrelerinde b\u00f6lgeler birbirlerinden \u00e7ok uzak de\u011filse de. G\u00f6relik kuram\u0131na g\u00f6re bir b\u00f6lgeden \u00f6tekine \u0131\u015f\u0131k gidemiyorsa ba\u015fka hi\u00e7bir bilgi gidemez. Bundan dolay\u0131 evrenin ilk evrelerinde ba\u015fka ba\u015fka b\u00f6lgelerin ayn\u0131 s\u0131cakl\u0131kta olmalar\u0131n\u0131n, belirsiz herhangi bir nedenle ayn\u0131 s\u0131cakl\u0131kla ba\u015flamalar\u0131 d\u0131\u015f\u0131nda ba\u015fka herhangi bir yolu olamaz.<\/p>\n

3. Evren, ni\u00e7in \u00e7\u00f6ken modellerde sonsuza dek geni\u015fleyen modelleri ay\u0131ran kritik h\u0131za \u00e7ok yak\u0131n bir h\u0131zla geni\u015flemeye ba\u015flad\u0131, \u00f6yle ki \u015fimdi, on milyar y\u0131l sonra bile, hala kritik h\u0131za yak\u0131n bir h\u0131zla geni\u015flemekte? B\u00fcy\u00fck patlamadan bir saniye sonraki geni\u015fleme h\u0131z\u0131, yaln\u0131zca y\u00fcz bin milyarda bir oran\u0131nda az olsayd\u0131 bile, evren daha bug\u00fcnk\u00fc b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fcne eri\u015fmeden \u00e7\u00f6km\u00fc\u015f olurdu.<\/p>\n

4. Evrenin b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7ekte \u00e7ok d\u00fczg\u00fcn ve tekd\u00fcze oldu\u011fu ger\u00e7e\u011fine kar\u015f\u0131n, y\u0131ld\u0131zlar ve y\u0131ld\u0131z k\u00fcmeleri gibi yerel d\u00fczensizlikler var. Bunlar\u0131n ilk zamanlarda bir b\u00f6lgeden \u00f6tekine yo\u011funlu\u011fun biraz farkl\u0131 olu\u015fundan kaynakland\u0131\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcyor. Peki, yo\u011funlu\u011fun bu d\u00fczensiz de\u011fi\u015fiminin kayna\u011f\u0131 neydi?<\/p>\n

Genel g\u00f6relik kuram\u0131 kendi ba\u015f\u0131na bu \u00f6zellikleri a\u00e7\u0131klayamaz ve de bu sorular\u0131 yan\u0131tlayamaz, \u00e7\u00fcnk\u00fc b\u00fcy\u00fck patlama tekilli\u011finde evrenin sonsuz yo\u011funlukta oldu\u011fu \u00f6ng\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Tekillikte genel g\u00f6relik ve t\u00fcm di\u011fer fizik yasalar\u0131 ge\u00e7erlili\u011fini yitirir, tekillikten ne \u00e7\u0131kaca\u011f\u0131 kestirilemez. Daha \u00f6nce a\u00e7\u0131kland\u0131\u011f\u0131 gibi, bu demektir ki; b\u00fcy\u00fck patlama ve ondan \u00f6nceki olaylar kuram\u0131n kapsam\u0131ndan \u00e7\u0131kar\u0131l\u0131p at\u0131labilir, \u00e7\u00fcnk\u00fc g\u00f6zlemlerimiz \u00fczerinde hi\u00e7bir etkileri olamaz. Uzay -zaman\u0131n\u0131n bir s\u0131n\u0131r- b\u00fcy\u00fck patlamada bir ba\u015flang\u0131c\u0131 olacakt\u0131r.<\/p>\n

Bilim, evrenin, herhangi bir anda durumunu biliyorsak daha sonra nas\u0131l ilerleyece\u011fini, belirsizlik ilkesinin belirledi\u011fi s\u0131n\u0131rlar i\u00e7inde s\u00f6yleyebilen bir yasalar tak\u0131m\u0131 ortaya \u00e7\u0131karm\u0131\u015f durumda. Bu yasalar asl\u0131nda Tanr\u0131 taraf\u0131ndan buyurulmu\u015f olsa da \u00f6yle g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor ki Tanr\u0131 o andan sonra hi\u00e7 i\u015fe kar\u0131\u015fmadan, evreni yasalar\u0131na uygun bi\u00e7imde geli\u015fmeye b\u0131rakm\u0131\u015f. Ama evrenin ilk durumunu ya da ba\u015flang\u0131\u00e7 ko\u015fullar\u0131n\u0131 nas\u0131l se\u00e7mi\u015f? Zaman\u0131n ba\u015flang\u0131c\u0131ndaki “s\u0131n\u0131r ko\u015fullar\u0131” neydi?<\/p>\n

Buna, Tanr\u0131 evrenin ilk durumunu, anlamay\u0131 umamayaca\u011f\u0131m\u0131z nedenlerle se\u00e7ti bi\u00e7iminde bir yan\u0131t verilebilir. Her \u015feye g\u00fcc\u00fc yeten varl\u0131\u011f\u0131n g\u00fcc\u00fc ku\u015fkusuz buna da yeter ama b\u00f6ylesine anla\u015f\u0131lmaz bir bi\u00e7imde ba\u015flatt\u0131ysa evreni, ni\u00e7in anlayabilece\u011fimiz yasalara uyarak evrimlemeye b\u0131rakt\u0131? Bilim tarihi t\u00fcm\u00fcyle olaylar\u0131n keyfi bir tarzda olu\u015fmay\u0131p, tanr\u0131sal olsun olmas\u0131n belli bir kurulu d\u00fczeni yans\u0131tt\u0131\u011f\u0131n\u0131n yava\u015f yava\u015f fark\u0131na var\u0131l\u0131\u015f\u0131d\u0131r. Bu d\u00fczenin yaln\u0131zca yasalar i\u00e7in de\u011fil, evrenin ilk durumunu belirleyen uzay-zaman\u0131n s\u0131n\u0131r\u0131ndaki ko\u015fullar i\u00e7in de ge\u00e7erli oldu\u011funu varsaymak \u00e7ok do\u011fal olacakt\u0131r. Hepsi de yasalara uyan, ilk ko\u015fullar\u0131 de\u011fi\u015fik \u00e7ok say\u0131da evren modeli bulunabilir. Evrenimizi tan\u0131mlayacak belli bir ilk durumu ve dolay\u0131s\u0131yla bir modeli se\u00e7memiz i\u00e7in bir ilke olmal\u0131.<\/p>\n

Arad\u0131\u011f\u0131m\u0131z ilke, d\u00fczensiz s\u0131n\u0131r ko\u015fullar\u0131nda olabilir. Bu ko\u015fullar, a\u00e7\u0131k\u00e7a belirtmeden evrenin ya sonsuz b\u00fcy\u00fckl\u00fckte oldu\u011funu, ya da sonsuz say\u0131da evren bulundu\u011funu varsayarlar. D\u00fczensiz s\u0131n\u0131r ko\u015fullar\u0131 alt\u0131nda, b\u00fcy\u00fck patlamadan sonra uzay\u0131n belirli bir b\u00f6lgesini belirli bir durumda bulman\u0131n olas\u0131l\u0131\u011f\u0131 ile ayn\u0131 b\u00f6lgeyi ba\u015fka herhangi bir durumda bulman\u0131n olas\u0131l\u0131\u011f\u0131, bir anlamda ayn\u0131d\u0131r; ayn\u0131 evrenin ilk durumu tamamen geli\u015fig\u00fczel se\u00e7ilmi\u015ftir. Bu, evrenin ilk evrelerde b\u00fcy\u00fck bir olas\u0131l\u0131kla d\u00fczensiz ve karmakar\u0131\u015f\u0131k oldu\u011fu anlam\u0131na gelir, \u00e7\u00fcnk\u00fc evrenin d\u00fczensiz ve karmakar\u0131\u015f\u0131k bulunabilece\u011fi durumlar, d\u00fczenli ve d\u00fczg\u00fcn bulunabilece\u011fi durumlardan say\u0131ca \u00e7ok daha fazlad\u0131r. (Her durum e\u015fit olas\u0131l\u0131kta ise, evrenin d\u00fczensiz ve karmakar\u0131\u015f\u0131k durumda ba\u015flamas\u0131 daha olas\u0131d\u0131r, \u00e7\u00fcnk\u00fc bu durumlar daha \u00e7oktur). B\u00f6ylesine d\u00fczensiz ilk ko\u015fullar\u0131n, bug\u00fcn b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7ekte b\u00f6ylesine d\u00fczg\u00fcn ve d\u00fczenli evrenimizin \u00e7\u0131k\u0131\u015f noktas\u0131 olabilece\u011fini kavramak \u00e7ok zor. Ayr\u0131ca, b\u00f6yle bir modeldeki d\u00fczensiz yo\u011funluk de\u011fi\u015fimlerinin gama \u0131\u015f\u0131n\u0131 g\u00f6zlemlerinden saptanan \u00fcst s\u0131n\u0131rdan \u00e7ok daha fazla say\u0131da erken kara deli\u011fin olu\u015fumuyla sonu\u00e7lanmas\u0131 beklenirdi.<\/p>\n

Evren e\u011fer ger\u00e7ekten sonsuz b\u00fcy\u00fckl\u00fckteyse, ya da sonsuz say\u0131da evren varsa bir yerlerde d\u00fczg\u00fcn ve d\u00fczenli bir bi\u00e7imde ba\u015flam\u0131\u015f birtak\u0131m b\u00fcy\u00fck b\u00f6lgelerin bulunma olas\u0131l\u0131\u011f\u0131 da vard\u0131r. Bu biraz, \u00e7ok bilinen, maymun s\u00fcr\u00fcs\u00fcn\u00fcn daktilolar\u0131n ba\u015f\u0131nda habire tu\u015flara basmas\u0131 \u00f6yk\u00fcs\u00fcne benziyor. Maymunlar\u0131n yazd\u0131klar\u0131n\u0131n hemen hepsi sa\u00e7ma sapan olsa da tamamen rastgele bir bi\u00e7imde ve tamamen \u015fans eseri Shakespeare’in (\u015fekspir) sonelerinden biri ortaya \u00e7\u0131kacakt\u0131r. Benzeri bi\u00e7imde evren ba\u011flam\u0131nda, \u015fans eseri d\u00fczg\u00fcn ve d\u00fczenli bir b\u00f6lgede ya\u015f\u0131yor olabilir miyiz? ilk bak\u0131\u015fta bu olduk\u00e7a zay\u0131f olas\u0131l\u0131kta g\u00f6r\u00fcnebilir, \u00e7\u00fcnk\u00fc b\u00f6ylesine d\u00fczg\u00fcn b\u00f6lgeler d\u00fczensiz ve karmakar\u0131\u015f\u0131k b\u00f6lgelerden \u00e7ok daha az say\u0131dad\u0131r. Ama, ancak d\u00fczg\u00fcn b\u00f6lgelerde y\u0131ld\u0131z k\u00fcmeleri olu\u015fabilece\u011fini ve ko\u015fullar\u0131n kendimiz gibi karma\u015f\u0131k, kendini \u00fcretebilen ve “Evren ni\u00e7in b\u00f6yle d\u00fczg\u00fcn?” sorusunu sorabilen organizmalar\u0131n geli\u015fimi i\u00e7in uygun olabilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnelim. Bu, “Evreni b\u00f6yle g\u00f6rmemizin nedeni varl\u0131\u011f\u0131m\u0131zd\u0131r” t\u00fcmcesiyle de a\u00e7\u0131klanabilecek “insanc\u0131” dedi\u011fimiz ilkenin uyguland\u0131\u011f\u0131 bir \u00f6rnektir.<\/p>\n

\u0130nsanc\u0131 ilkenin iki yorumu vard\u0131r; zay\u0131f\u0131 ve g\u00fc\u00e7l\u00fcs\u00fc. Zay\u0131f insanc\u0131 ilke, uzayda ve\/veya zamanda sonsuz ya da \u00e7ok, b\u00fcy\u00fck bir evrende, zeki yarat\u0131klar\u0131n geli\u015fimi i\u00e7in gereken ko\u015fullar\u0131n ancak uzayda ve zamanda s\u0131n\u0131rl\u0131, belli b\u00f6lgelerde sa\u011flanaca\u011f\u0131n\u0131 belirtir. Bundan dolay\u0131 bu b\u00f6lgelerdeki zeki yarat\u0131klar evrende bulunduklar\u0131 yerin kendi varl\u0131klar\u0131 i\u00e7in gereken ko\u015fullar\u0131 sa\u011flad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6zlemlediklerinde \u015fa\u015f\u0131rmayacaklard\u0131r. Zengin bir ki\u015finin varl\u0131kl\u0131 mahallerde yoksul g\u00f6rmesini and\u0131r\u0131r biraz bu.<\/p>\n

Zay\u0131f insanc\u0131 ilkenin kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131 bir \u00f6rnek, b\u00fcy\u00fck patlama olay\u0131n\u0131n ni\u00e7in yakla\u015f\u0131k on milyar y\u0131l \u00f6nce oldu\u011funun “a\u00e7\u0131klamas\u0131”d\u0131r. Zeki varl\u0131klar\u0131n evrimle\u015fmesi i\u00e7in yakla\u015f\u0131k o kadar s\u00fcre gerekir. Yukar\u0131da a\u00e7\u0131kland\u0131\u011f\u0131 gibi, \u00f6nce ilk ku\u015fak y\u0131ld\u0131zlar olu\u015fmal\u0131yd\u0131. Bu y\u0131ld\u0131zlar ba\u015ftaki hidrojen ve helyumun bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fc bizim anamaddemiz olan karbon ve oksijen gibi elementlere d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrd\u00fcler. Sonra, y\u0131ld\u0131zlar s\u00fcpernova bi\u00e7iminde patlad\u0131lar ve d\u00f6k\u00fcnt\u00fcleri aralar\u0131nda \u015fimdi yakla\u015f\u0131k be\u015f milyar ya\u015f\u0131nda olan g\u00fcne\u015f sistemimizin de bulundu\u011fu di\u011fer y\u0131ld\u0131z ve gezegenleri olu\u015fturdu. D\u00fcnyan\u0131n varolu\u015funun ilk bir iki milyar y\u0131l\u0131 i\u00e7inde s\u0131cakl\u0131k herhangi karma\u015f\u0131k bir varl\u0131\u011f\u0131n geli\u015fimi i\u00e7in \u00e7ok y\u00fcksekti. Sonraki \u00fc\u00e7 milyar kadar y\u0131l, basit organizmalardan zaman\u0131 b\u00fcy\u00fck patlamaya dek \u00f6l\u00e7me yetisinde varl\u0131klara do\u011fru yava\u015f\u00e7a ilerleyen biyolojik evrim s\u00fcrecine ancak yetti.<\/p>\n

Zay\u0131f insanc\u0131 ilkenin ge\u00e7erli\u011fini ya da yararl\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00e7ok az ki\u015fi sorgular. Ancak baz\u0131lar\u0131 daha ileri gidip ilkenin g\u00fc\u00e7l\u00fc yorumunu \u00f6neriyorlar. Bu yoruma g\u00f6re, her biri kendi ilk durumuna ve belki de kendi bilim yasalar\u0131 tak\u0131m\u0131na sahip \u00e7ok say\u0131da de\u011fi\u015fik evrenler ya da tek bir evrenin \u00e7ok say\u0131da de\u011fi\u015fik b\u00f6lgeleri vard\u0131r. Bu evrenlerin \u00e7o\u011funda ko\u015fullar karma\u015f\u0131k organizmalar\u0131n geli\u015fimine uygun olmayacakt\u0131r; yaln\u0131zca bizimki gibi baz\u0131 evrenlerdeki zeki yarat\u0131klar geli\u015fip \u015fu soruyu sorabileceklerdir: “Evren ni\u00e7in g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz gibi?” O zaman yan\u0131t basittir. Ba\u015fka t\u00fcrl\u00fc olsayd\u0131, biz burada olmazd\u0131k!<\/p>\n

Bilim yasalar\u0131, \u015fimdi bildi\u011fimiz bi\u00e7imiyle, elektronun elektrik y\u00fck\u00fcn\u00fcn niceli\u011fi ve proton ve elektronun k\u00fctlelerinin oran\u0131 gibi pek \u00e7ok temel say\u0131 i\u00e7erir. En az\u0131ndan \u015fimdilik, bu say\u0131lar\u0131n de\u011ferlerini kuramdan \u00e7\u0131karsayam\u0131yoruz -ancak g\u00f6zlemlerden bulabiliyoruz. Bunlar\u0131n hepsini \u00e7\u0131karsayabilece\u011fimiz tam bir birle\u015fik kuram\u0131 bir g\u00fcn ortaya koyabilece\u011fimiz gibi, asl\u0131nda hepsi evrenden evrene ya da tek bir evrenin i\u00e7inde de\u011fi\u015fiyor olabilir. \u015ea\u015f\u0131las\u0131 ger\u00e7ek ise bu say\u0131lar\u0131n de\u011ferlerinin ya\u015fam\u0131n geli\u015fimini olanakl\u0131 k\u0131lmak i\u00e7in \u00e7ok ince ayar edilmi\u015f gibi g\u00f6z\u00fckmesi. \u00d6rne\u011fin, elektronun elektrik y\u00fck\u00fc az\u0131c\u0131k de\u011fi\u015fik olayd\u0131 y\u0131ld\u0131zlar ya da hidrojen ve helyumu yakamayacak, ya da patlamayacakt\u0131. Do\u011fal olarak, bilim\u00adkurgu yazarlar\u0131n\u0131n bile daha d\u00fc\u015flemedi\u011fi, g\u00fcne\u015f gibi bir y\u0131ld\u0131z\u0131n \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131na ya da y\u0131ld\u0131zlara yap\u0131l\u0131p y\u0131ld\u0131z patlay\u0131nca uzaya sa\u00e7\u0131lan a\u011f\u0131r kimyasal elementlere gereksinim duymayan, ba\u015fka zeki yarat\u0131klar varolabilir. Yine de, \u015furas\u0131 a\u00e7\u0131k ki, bu say\u0131lar\u0131n herhangi bir zeki yarat\u0131\u011f\u0131n geli\u015fimin olanakl\u0131 k\u0131labilecek de\u011ferleri, s\u0131n\u0131rl\u0131 belli aral\u0131klar i\u00e7indedir. \u00e7o\u011fu de\u011fer tak\u0131mlar\u0131, \u00e7ok g\u00fczel olsalar da bu g\u00fczelli\u011fe bak\u0131p hayran kalacak kimsenin olmayaca\u011f\u0131 evrenlere yol a\u00e7acakt\u0131r. Bu, Yarad\u0131l\u0131\u015f’ta ve bilim yasalar\u0131n\u0131n se\u00e7iminde tanr\u0131sal bir ere\u011fin kan\u0131t\u0131 olarak, ya da g\u00fc\u00e7l\u00fc insanc\u0131 ilkenin bir deste\u011fi olarak g\u00f6r\u00fclebilir.<\/p>\n

Evrenin g\u00f6zlemlenen durumunun bir a\u00e7\u0131klamas\u0131 olarak g\u00fc\u00e7l\u00fc insanc\u0131 ilkeye \u00e7e\u015fitli y\u00f6nlerden kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131k\u0131labilir. \u0130lkin, bu ba\u015fka ba\u015fka evrenlerin hangi anlamda varolduklar\u0131 sorulabilir. E\u011fer ger\u00e7ekten birbirlerinden ayr\u0131ysalar, bir ba\u015fka evrende olup bitenlerin kendi evrenimizde g\u00f6zlemlenebilecek bir sonucu olamaz. O halde, tutumluluk ilkesini kullan\u0131p onlar\u0131 kuramdan kesip atabiliriz. \u00d6te yandan, tek bir evrenin ba\u015fka ba\u015fka b\u00f6lgeleri iseler bilim yasalar\u0131 her b\u00f6lgede ayn\u0131 olmal\u0131d\u0131r, yoksa bir b\u00f6lgeler aras\u0131ndaki ay\u0131r\u0131m yaln\u0131zca ilk durumlar\u0131 aras\u0131nda olacak ve b\u00f6ylece g\u00fc\u00e7l\u00fc insanc\u0131 ilke kuvvetini yitirerek zay\u0131f insanc\u0131 ilkeye d\u00f6n\u00fc\u015fecekti.<\/p>\n

G\u00fc\u00e7l\u00fc insanc\u0131 ilkeye kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131k\u0131\u015f ise bilim tarihi ak\u0131\u015f\u0131na tamamen z\u0131t y\u00f6nde olu\u015fundand\u0131r. Batlamyus’un ve ondan \u00f6ncekilerin d\u00fcnya \u00f6zek\u00e7i evrenbiliminden Kopernik ve Galileo’nun g\u00fcne\u015f\u00f6zek\u00e7i evrenbilimine, ve oradan yerk\u00fcrenin, g\u00f6zlemlenen evrendeki yakla\u015f\u0131k bin milyar y\u0131ld\u0131z k\u00fcmesinden yaln\u0131zca biri olan s\u0131radan bir sarmal y\u0131ld\u0131z k\u00fcmesinin kenar bir mahallesindeki ortalama bir y\u0131ld\u0131z\u0131n etraf\u0131nda d\u00f6nen orta \u00e7apta bir gezegen olarak ele al\u0131nd\u0131\u011f\u0131 \u00e7a\u011fda\u015f g\u00f6r\u00fc\u015fe geldik. G\u00fc\u00e7l\u00fc insanc\u0131 ilke yine t\u00fcm bu engin yap\u0131n\u0131n bizim hat\u0131r\u0131m\u0131z i\u00e7in varoldu\u011funu ileri s\u00fcrecektir. \u0130\u015fte buna inanmak \u00e7ok zor. G\u00fcne\u015f Sistemi’mizin ku\u015fkusuz varl\u0131\u011f\u0131m\u0131z i\u00e7in bir \u00f6nko\u015ful olu\u015fu, a\u011f\u0131r elementleri yaratm\u0131\u015f olan \u00f6nceki ku\u015fak y\u0131ld\u0131zlar\u0131n da y\u0131ld\u0131z k\u00fcmemizin t\u00fcm\u00fc i\u00e7in gerekli oldu\u011fu bi\u00e7iminde geni\u015fletebilir. Ama ne t\u00fcm bu di\u011fer y\u0131ld\u0131z k\u00fcmelerine ne de evrenin b\u00f6ylesine d\u00fczg\u00fcn ve b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7ekte her y\u00f6nde ayn\u0131 olu\u015funa gerek var.<\/p>\n

Evrenin bir\u00e7ok say\u0131da de\u011fi\u015fik ilk durumlar\u0131n\u0131n g\u00f6zlemledi\u011fimiz gibi bir evrene yol a\u00e7abilece\u011fi g\u00f6sterilebilseydi, insanc\u0131 ilkeyi, en az\u0131ndan zay\u0131f yorumuyla, kabullenmekte zorluk \u00e7ekmeyecektik. Bu durumda, bir anlamda rastgele ilk ko\u015fullardan yola \u00e7\u0131kan bir evrende d\u00fczg\u00fcn ve zeki canl\u0131lar\u0131n evrimine uygun birtak\u0131m b\u00f6lgeler bulunmal\u0131d\u0131r. \u00d6te yandan, evrenin ilk durumunun \u00e7evremizde g\u00f6rd\u00fcklerimize varabilmek i\u00e7in \u00e7ok dikkatle se\u00e7ilmesi gerekseydi, evrende canl\u0131lar\u0131n ortaya \u00e7\u0131kaca\u011f\u0131 hi\u00e7bir b\u00f6lge olmayabilecekti. Yukar\u0131da anlat\u0131lan b\u00fcy\u00fck patlama modelinde, evrenin ilk evrelerinde bu \u0131s\u0131n\u0131n bir b\u00f6lgeden \u00f6tekine ak\u0131\u015f\u0131 i\u00e7in yeterli zaman yoktu. Bu, mikrodalga zemin \u0131\u015f\u0131mas\u0131n\u0131n bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131z her y\u00f6nde ayn\u0131 s\u0131cakl\u0131kta olu\u015fu ger\u00e7e\u011finin hesab\u0131n\u0131 verebilmek i\u00e7in, evrenin ilk durumunda s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131n her yerde ayn\u0131 olmas\u0131 gerekece\u011fi anlam\u0131na gelir. Ayn\u0131 zamanda, geni\u015fleme h\u0131z\u0131n\u0131n \u00e7\u00f6k\u00fc\u015ften ka\u00e7\u0131nmak i\u00e7in gerekli kritik de\u011fere hala bu denli yak\u0131n olabilmesi i\u00e7in, geni\u015flemenin ba\u015flang\u0131\u00e7 h\u0131z\u0131n\u0131n da b\u00fcy\u00fck bir dikkatle se\u00e7ilmi\u015f olmas\u0131 gerekecekti. Yani, s\u0131cak b\u00fcy\u00fck patlama modeli ta zaman\u0131n ba\u015flang\u0131c\u0131na dek do\u011fruysa, evrenin ilk durumu do\u011frusu \u00e7ok dikkatle se\u00e7ilmi\u015f olmal\u0131d\u0131r. Evrenin ni\u00e7in tam bu bi\u00e7imde ba\u015flam\u0131\u015f oldu\u011funu, bizim gibi varl\u0131klar\u0131 yaratmaya niyetlenmi\u015f bir Tanr\u0131’n\u0131n i\u015fi olmas\u0131n\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda, a\u00e7\u0131klamak \u00e7ok zor olacakt\u0131.<\/p>\n

\u00c7ok say\u0131da de\u011fi\u015fik ilk durumlar\u0131n bug\u00fcnk\u00fcne benzer bir evrende sonu\u00e7lanabildi\u011fi bir evren modeli bulabilme \u00e7abas\u0131yla. Massachusetts Institute of Tecnology’den bilimci Alan Guth (Gut), evrenin ilk evrelerde \u00e7ok h\u0131zl\u0131 bir geni\u015fleme s\u00fcrecinden ge\u00e7mi\u015f olabilece\u011fini \u00f6ne s\u00fcrd\u00fc. Buna, “\u015fi\u015fen” bir geni\u015fleme denir, yani evren bir zamanlar, bug\u00fcn oldu\u011fu gibi azalan bir h\u0131zla de\u011fil artan bir h\u0131zla geni\u015flemekteydi. Guth’a g\u00f6re, evrenin yar\u0131\u00e7ap\u0131 saniyenin \u00e7ok k\u00fc\u00e7\u00fck bir par\u00e7as\u0131 i\u00e7inde milyon kere milyon kere milyon kere milyon kere milyon kat\u0131 (1’den sonra otuz s\u0131f\u0131r) artm\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n

Guth, evrenin b\u00fcy\u00fck patlamayla \u00e7ok s\u0131cak ve fakat olduk\u00e7a d\u00fczensiz bir durumda ba\u015flad\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00f6ne s\u00fcrd\u00fc. Bu y\u00fcksek s\u0131cakl\u0131klar, evrendeki par\u00e7ac\u0131klar\u0131n \u00e7ok h\u0131zl\u0131 devindikleri ve \u00e7ok y\u00fcksek enerjiye sahip olduklar\u0131 anlam\u0131na gelmekteydi. Daha \u00f6nce tart\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131z gibi, b\u00f6ylesine y\u00fcksek s\u0131cakl\u0131klarda, g\u00fc\u00e7l\u00fc ve zay\u0131f \u00e7ekirdek kuvvetlerinin ve elektromanyetik kuvvetin tek bir kuvvet olarak birle\u015fmi\u015f olmalar\u0131 beklenir. Evren geni\u015fledik\u00e7e so\u011fuyacak ve par\u00e7ac\u0131klar\u0131n enerjileri azalacakt\u0131. Sonunda, faz ge\u00e7i\u015fi denen olay ile kuvvetler aras\u0131ndaki bak\u0131\u015f\u0131m bozulacakt\u0131: g\u00fc\u00e7l\u00fc kuvvet zay\u0131f ve elektromanyetik kuvvetlerden ayr\u0131lacakt\u0131. Faz ge\u00e7i\u015finin bilinen bir \u00f6rne\u011fi, suyu so\u011futtu\u011funuzda donmas\u0131d\u0131r. S\u0131v\u0131 su her noktada ve her y\u00f6nde ayn\u0131 bi\u00e7imde bak\u0131\u015f\u0131kt\u0131r. Ama buz kristalleri olu\u015ftu\u011funda bunlar belirli konumlarda bulunacaklar ve belli bir y\u00f6nde s\u0131ralanacaklard\u0131r. Bu suyun bak\u0131\u015f\u0131m\u0131n\u0131 biraz bozar.<\/p>\n

Su \u00f6rne\u011finde, s\u0131cakl\u0131k donma derecesinin (s\u0131f\u0131r derece santigrad) alt\u0131na dikkatli bir bi\u00e7imde d\u00fc\u015f\u00fcr\u00fcl\u00fcrse buz olu\u015fmadan suyu “s\u00fcperso\u011futmak” olanakl\u0131d\u0131r. Guth, evrenin de benzer bi\u00e7imde davranm\u0131\u015f olabilece\u011fini \u00f6ne s\u00fcrd\u00fc: kuvvetler aras\u0131ndaki bak\u0131\u015f\u0131m bozulmadan s\u0131cakl\u0131k kritik de\u011ferin alt\u0131na d\u00fc\u015febilir. Bu olduysa, evren bak\u0131\u015f\u0131m\u0131n bozulmam\u0131\u015f oldu\u011fu durumdakinden daha fazla enerji ile karars\u0131z bir durumda olacakt\u0131r. Bu fazladan enerjinin, bir kar\u015f\u0131\u00e7ekim etkisi olaca\u011f\u0131 g\u00f6sterilebilir. T\u0131pk\u0131, Einstein’\u0131n, evrenin statik modelini kurmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131rken, genel g\u00f6relik kuram\u0131na soktu\u011fu evrenbilimsel sabit gibi davranacakt\u0131r. Evren, s\u0131cak b\u00fcy\u00fck patlama modelindeki gibi zaten geni\u015fliyor olaca\u011f\u0131ndan, bu evrenbilimsel sabitin itici etkisi evrenin b\u00f6ylece gittik\u00e7e artan bir h\u0131zla geni\u015flemesine yol a\u00e7acakt\u0131r. Madde par\u00e7ac\u0131klar\u0131n\u0131n ortalamadan fazla oldu\u011fu b\u00f6lgelerde bile, ge\u00e7erli evrenbilimsel sabitin itmesi, maddenin k\u00fctlesel \u00e7ekimine bask\u0131n \u00e7\u0131kacakt\u0131r. B\u00f6ylece, bu b\u00f6lgeler de, artan bir h\u0131zla, \u015fi\u015fen bir bi\u00e7imde geni\u015fleyecektir. Onlar geni\u015fleyip madde par\u00e7ac\u0131klar\u0131 birbirinden daha da uzakla\u015ft\u0131k\u00e7a, ortada hala s\u00fcperso\u011fuk durumda ve i\u00e7inde pek az par\u00e7ac\u0131k bulunan geni\u015fleyen bir evrenden ba\u015fka bir \u015fey kalamayacakt\u0131r. Evrendeki d\u00fczensizlikler geni\u015fleme sonucu, balonu \u015fi\u015firdi\u011finizde \u00fczerindeki k\u0131r\u0131\u015f\u0131kl\u0131klar\u0131n kaybolmas\u0131 gibi, tamamen d\u00fczelmi\u015f olacakt\u0131r. B\u00f6ylelikle evren bug\u00fcnk\u00fc d\u00fczg\u00fcn ve d\u00fczenli durumuna d\u00fczg\u00fcn olmayan, \u00e7ok say\u0131da de\u011fi\u015fik ilk durumdan yola \u00e7\u0131karak gelmi\u015f olabilir.<\/p>\n

Geni\u015flemenin, maddelerin k\u00fctlesel \u00e7ekimiyle yava\u015flayaca\u011f\u0131na, bir evrenbilimsel sabitin etkisiyle h\u0131zland\u0131\u011f\u0131 b\u00f6yle bir evrenin ilk evrelerinde, \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n bir b\u00f6lgeden \u00f6tekine ula\u015fabilmesi i\u00e7in yeterince zaman olacakt\u0131r. Bu, daha \u00f6nce ortaya koydu\u011fumuz, evrenin ilk evrelerinde ba\u015fka ba\u015fka b\u00f6lgelerin ni\u00e7in ayn\u0131 \u00f6zellikleri sahip oldu\u011fu sorusuna bir \u00e7\u00f6z\u00fcm getirebilir. Ayr\u0131ca, evrenin geni\u015fleme h\u0131z\u0131 kendili\u011finden, evrenin enerji yo\u011funlu\u011fu ile belirlenen kritik h\u0131za \u00e7ok yak\u0131n olacakt\u0131r. O halde bu, evrenin ba\u015flang\u0131\u00e7taki geni\u015fleme h\u0131z\u0131n\u0131n dikkatle se\u00e7ilmi\u015f olmas\u0131n\u0131 gerektirmeden, geni\u015fleme h\u0131z\u0131n\u0131n ni\u00e7in hala kritik h\u0131za b\u00f6ylesine yak\u0131n olu\u015funu a\u00e7\u0131klayabilir.<\/p>\n

\u015ei\u015fme kavram\u0131 ayn\u0131 zamanda, evrende ni\u00e7in bu denli \u00e7ok madde oldu\u011funu da a\u00e7\u0131klayabilir. Evrenin g\u00f6zlemleyebildi\u011fimiz bu b\u00f6lgesinde, milyon kere milyon kere milyon kere milyon kere milyon kere milyon kere milyon kere milyon kere milyon kere milyon kere milyon kere milyon kere milyon kere milyon (1 ‘den sonra seksen s\u0131f\u0131r) kadar par\u00e7ac\u0131k var. Bunlar nereden gelmi\u015fler acaba? Yan\u0131t\u0131 \u015fu: Tanecik kuram\u0131na g\u00f6re, par\u00e7ac\u0131klar enerjiden, par\u00e7ac\u0131k \/ kar\u015f\u0131par\u00e7ac\u0131k \u00e7iftleri bi\u00e7iminde yarat\u0131labilir. Ancak bu kez, enerjinin nereden geldi\u011fi sorusu belirir. Buna da yan\u0131t, evrenin toplam enerjisinin tam tam\u0131na s\u0131f\u0131r oldu\u011fudur. Evrendeki madde, art\u0131 enerjiden olu\u015fmu\u015ftur. Ancak madde kendi kendisini k\u00fctlesinden dolay\u0131 \u00e7ekmektedir. Birdenbire yak\u0131n iki madde par\u00e7as\u0131, birbirine uzak ayn\u0131 iki madde par\u00e7as\u0131ndan daha az enerjiye sahiptir, \u00e7\u00fcnk\u00fc onlar\u0131 birbirine do\u011fru \u00e7eken k\u00fctlesel \u00e7ekim kuvvetine kar\u015f\u0131 koyarak ay\u0131rman\u0131z i\u00e7in enerji harcaman\u0131z gerekir. \u015eu halde, k\u00fctlesel \u00e7ekim alan\u0131n\u0131n bir anlamda eksi enerjisi vard\u0131r. Uzayda, kabaca d\u00fczg\u00fcn da\u011f\u0131lm\u0131\u015f bir evren g\u00f6z\u00f6n\u00fcne al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda, bu eksi k\u00fctlesel \u00e7ekim enerjisinin, maddenin ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131 art\u0131 enerjiyi tastamam g\u00f6t\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc g\u00f6sterilebilir. B\u00f6ylelikle evrenin toplam enerjisi s\u0131f\u0131rd\u0131r.<\/p>\n

Ayr\u0131ca, s\u0131f\u0131r kere s\u0131f\u0131r, s\u0131f\u0131rd\u0131r. Bundan dolay\u0131 evren, art\u0131 madde enerjisinin miktar\u0131n\u0131 iki kat\u0131na \u00e7\u0131kar\u0131rken, enerjinin sak\u0131n\u0131m\u0131n\u0131 \u00e7i\u011fnemeden eski k\u00fctlesel \u00e7ekim enerjisini de iki kat\u0131na \u00e7\u0131karabilir.<\/p>\n

Evren b\u00fcy\u00fcd\u00fck\u00e7e madde enerjisi yo\u011funlu\u011funun azald\u0131\u011f\u0131 ola\u011fan geni\u015flemesinde bu ger\u00e7ekle\u015fmez. Ama, \u015fi\u015fen geni\u015flemede ger\u00e7ekle\u015febilir, \u00e7\u00fcnk\u00fc s\u00fcperso\u011futulmu\u015f durumda evren geni\u015flerken enerji yo\u011funlu\u011fu de\u011fi\u015fmez. Evrenin b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fc iki kat\u0131na \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131nda, art\u0131 madde enerjisi de eski \u00e7ekim enerjisi de iki kat\u0131na \u00e7\u0131kar; b\u00f6ylece toplam enerji s\u0131f\u0131r olarak kal\u0131r. \u015ei\u015fme a\u015famas\u0131nda evrenin b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fc \u00e7ok kat\u0131 artar. Bundan dolay\u0131, par\u00e7ac\u0131k olu\u015fturmaya haz\u0131r toplam enerji miktar\u0131 \u00e7ok b\u00fcy\u00fcr, Guth’un belirtti\u011fi gibi; “Bedava yemek olmaz, denir ama evrenin kendisi, en bedava yemek”.<\/p>\n

Bug\u00fcn evren, \u015fi\u015fen bir bi\u00e7imde geni\u015flemiyor. O halde, \u00e7ok b\u00fcy\u00fck olan evrenbilimsel sabitin etkisini yokedecek ve b\u00f6ylece geni\u015flemenin h\u0131z\u0131n\u0131 artandan, bug\u00fcn oldu\u011fu gibi k\u00fctlesel \u00e7ekimin etkisiyle azalana de\u011fi\u015ftirecek bir d\u00fczen olmal\u0131. \u015ei\u015fen geni\u015flemede, nas\u0131l ki s\u00fcperso\u011futulmu\u015f su eninde sonunda donarsa, kuvvetler aras\u0131ndaki bak\u0131\u015f\u0131m\u0131n da sonunda bozulmas\u0131 beklenebilir. Bozulmam\u0131\u015f bak\u0131\u015f\u0131m durumunun fazladan enerjisi, o zaman \u0131s\u0131 bi\u00e7iminde a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131karak evreni kuvvetler aras\u0131ndaki bak\u0131\u015f\u0131m i\u00e7in gereken kritik s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131n biraz alt\u0131nda bir s\u0131cakl\u0131\u011fa getirecektir. B\u00f6ylelikle evren, s\u0131cak b\u00fcy\u00fck patlama modelindeki gibi, geni\u015fleyip so\u011fumay\u0131 s\u00fcrd\u00fcrecek ancak bu kez evrenin ni\u00e7in kritik h\u0131zda geni\u015fledi\u011fi ve de\u011fi\u015fik b\u00f6lgelerin ni\u00e7in ayn\u0131 s\u0131cakl\u0131kta oldu\u011fu a\u00e7\u0131klanabilecektir.<\/p>\n

Guth’un \u00f6nerisinde faz ge\u00e7i\u015finin, \u00e7ok so\u011fuk suda buz kristallerinin belirlemesini and\u0131r\u0131r bi\u00e7imde aniden olaca\u011f\u0131 ileri s\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fc. Bu d\u00fc\u015f\u00fcnceye g\u00f6re kaynayan sudaki buhar kabarc\u0131klar\u0131 gibi eski faz\u0131n i\u00e7inde, yeni fazla ili\u015fkin bozulan bak\u0131\u015f\u0131m “kabarc\u0131klar\u0131” olu\u015facakt\u0131. Kabarc\u0131klar\u0131n geni\u015fleyip birbirlerine ula\u015facaklar\u0131 ve sonunda t\u00fcm evreni yeni faza ge\u00e7irecekleri varsay\u0131l\u0131yordu. Buradaki sorun, ba\u015fkalar\u0131yla birlikte benim de i\u015faret etti\u011fim gibi, evren o denli h\u0131zl\u0131 geni\u015flemekteydi ki, \u0131\u015f\u0131k h\u0131z\u0131yla bile b\u00fcy\u00fcseler kabarc\u0131klar\u0131n birbirlerinden uzakla\u015facaklar\u0131 ve birle\u015femeyecekleriydi. Evren, de\u011fi\u015fik kuvvetler aras\u0131nda bak\u0131\u015f\u0131m\u0131n hala s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc baz\u0131 b\u00f6lgelerin bulundu\u011fu \u00e7ok kar\u0131\u015f\u0131k bir durumda kalacakt\u0131. Evrenin b\u00f6ylesi bir modeli, g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fczle uyu\u015fmayacakt\u0131.<\/p>\n

Ekim 1981’de, tanecik \u00e7ekimi konusunda bir konferansa kat\u0131lmak i\u00e7in Moskova’ya gitmi\u015ftim. Konferanstan sonra, Sternberg G\u00f6kbilimi Enstit\u00fcs\u00fc’nde \u015fi\u015fen model ve sorunlar\u0131 \u00fczerine bir seminer verdim. Dinleyiciler aras\u0131nda Moskova’daki Lebedev Enstit\u00fcs\u00fc’nden Andrei Linde (Linde) ad\u0131nda gen\u00e7 bir Rus vard\u0131. Bana, kabarc\u0131klar evrendeki b\u00f6lgemizin t\u00fcm\u00fc tek bir kabarc\u0131\u011f\u0131n i\u00e7inde kalacak denli b\u00fcy\u00fck iseler, kabarc\u0131klar\u0131n birle\u015fmemesi sorununun kalmayaca\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yledi. Bunun ge\u00e7erli olabilmesi i\u00e7in bak\u0131\u015f\u0131m\u0131n bozulmas\u0131 olay\u0131n\u0131n kabarc\u0131\u011f\u0131n i\u00e7inde, \u00e7ok yava\u015f ger\u00e7ekle\u015fmesi gerekiyordu; bu da b\u00fcy\u00fck birle\u015fik kuramlara g\u00f6re pekala olanakl\u0131yd\u0131. Linde’nin bak\u0131\u015f\u0131m\u0131n yava\u015f bozulmas\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcncesi \u00e7ok iyiydi ama sonradan kabarc\u0131klar\u0131n\u0131n o zamanki evrenden daha b\u00fcy\u00fck olmas\u0131 gerekece\u011finin fark\u0131na vard\u0131m! Bak\u0131\u015f\u0131m\u0131n yaln\u0131zca kabarc\u0131klar\u0131n i\u00e7inde de\u011fil de, her yerde ayn\u0131 anda bozulaca\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6sterdim. Bu, g\u00f6zlemledi\u011fimiz gibi d\u00fczg\u00fcn bir evrene yol a\u00e7acakt\u0131. Bu d\u00fc\u015f\u00fcnce beni o denli heyecanland\u0131rd\u0131 ki, hemen \u00f6\u011frencilerimden biri olan Ian Moss’a (Mos) a\u00e7t\u0131m. Ancak daha sonra bir bilimsel dergiden, bas\u0131ma uygun olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 de\u011ferlendirmem i\u00e7in Linde’nin makalesi g\u00f6nderilince, bir arkada\u015f\u0131 olarak \u00e7ok utand\u0131m. Kabarc\u0131klar\u0131n evrenden daha b\u00fcy\u00fck olu\u015funa ili\u015fkin bir hata bulundu\u011fu, ama bak\u0131\u015f\u0131m\u0131n yava\u015f bozulmas\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcncesinin \u00e7ok iyi oldu\u011fu bi\u00e7iminde yan\u0131tlad\u0131m. Makalenin oldu\u011fu gibi yay\u0131nlanmas\u0131n\u0131 sal\u0131k verdim, \u00e7\u00fcnk\u00fc Linde’nin yanl\u0131\u015f\u0131 d\u00fczeltmesi aylar alacak ve Bat\u0131’ya g\u00f6nderece\u011fi her \u015feyin bilimsel makalelerde ne \u00e7abuk ne de becerikli olan Sovyet sans\u00fcr\u00fcnden ge\u00e7mesi gerekecekti. Bunun yerine Ian Moss ile birlikte ayn\u0131 dergiye, kabarc\u0131\u011fa ili\u015fkin bu soruna i\u015faret eden ve \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fcn\u00fc g\u00f6steren k\u0131sa bir makale yazd\u0131k.<\/p>\n

Moskova’dan d\u00f6nd\u00fc\u011f\u00fcm g\u00fcn, Franklin Institute’tan alaca\u011f\u0131m madalya i\u00e7in Philadelphia’ya do\u011fru yola \u00e7\u0131kt\u0131m. Sekreterim Judy Fella, g\u00f6zden ka\u00e7mayan \u00e7ekicili\u011fini kullanarak, Britsh Airways’i, reklam i\u00e7in, kendine ve bana Concorde u\u00e7a\u011f\u0131nda bedava bilet vermeye ikna etmi\u015fti. Ancak, \u015fiddetli ya\u011fmur nedeniyle havaalan\u0131na zaman\u0131nda varamad\u0131m ve u\u00e7a\u011f\u0131 ka\u00e7\u0131rd\u0131m. Buna kar\u015f\u0131n, sonunda Philadelphia’ya varabildim ve madalyam\u0131 ald\u0131m. Orada \u015fi\u015fen evren \u00fczerine bir seminer vermem istendi. Seminer boyunca, Moskova’da oldu\u011fu gibi, \u015fi\u015fen modelin sorunlar\u0131 \u00fczerinde konu\u015ftum, fakat sonunda Linde’nin yava\u015f bak\u0131\u015f\u0131m bozulmas\u0131na ve buna ili\u015fkin d\u00fczeltmeme de\u011findim. Dinleyiciler aras\u0131nda University of Pennsylvania’dan gen\u00e7 bir yard\u0131mc\u0131 profes\u00f6r, Paul Steinhardt (Staynhart) vard\u0131. Seminerin ard\u0131ndan, \u015fi\u015fme \u00fczerine konu\u015ftuk. Ertesi \u015eubat ay\u0131nda, bana, Andreas Albercht (Albreht) adl\u0131 bir \u00f6\u011frencisi ile birlikte yazd\u0131klar\u0131, i\u00e7in de Linde’nin yava\u015f bak\u0131\u015f\u0131m bozulmas\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcncesine \u00e7ok benzer bir \u015fey \u00f6nerdikleri bir makaleyi g\u00f6nderdi. Daha sonra bana, Linde’nin d\u00fc\u015f\u00fcncesini ona anlatt\u0131\u011f\u0131m\u0131 an\u0131msamad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve Linde’nin makalesini ise, ancak tam kendisininkini bitirirken g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc s\u00f6yledi.* Bat\u0131da, bak\u0131\u015f\u0131m\u0131n yava\u015f bozulmas\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcncesine dayal\u0131 “yeni \u015fi\u015fen model” i\u00e7in Linde’nin \u015feref pay\u0131na bug\u00fcn, Steinhardt ve Albercht de ortak say\u0131l\u0131yorlar. (Eski \u015fi\u015fen model, Guth’un, kabarc\u0131klar\u0131n olu\u015fumuyla bak\u0131\u015f\u0131m\u0131n h\u0131zl\u0131 bozuldu\u011fu yolundaki \u00f6zg\u00fcn \u00f6nerisiydi.)<\/p>\n

*\u00c7.N. \u015eimdi Profes\u00f6r olan Steinhardt, seminerin video kayd\u0131n\u0131 Hawking’e g\u00f6ndererek seminerde Linde’nin \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131ndan s\u00f6z edilmedi\u011fini kan\u0131tlad\u0131. Bunun \u00fczerine Hawking bu paragraf\u0131 ileriki bas\u0131mlardan \u00e7\u0131karaca\u011f\u0131n\u0131 duyurdu.<\/p>\n

Yeni \u015fi\u015fen model, evrenin ni\u00e7in b\u00f6yle oldu\u011funu a\u00e7\u0131klamaya y\u00f6nelik iyi bir giri\u015fimdi. Ancak, ben ve ba\u015fka bir\u00e7oklar\u0131 g\u00f6sterdik ki, bu model en az\u0131ndan ilk bi\u00e7imiyle mikrodalga zemin \u0131\u015f\u0131mas\u0131n\u0131n s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131na ili\u015fkin, g\u00f6zlemlenenden \u00e7ok daha b\u00fcy\u00fck de\u011fi\u015fmeler \u00f6ng\u00f6rmekteydi. Daha sonraki \u00e7al\u0131\u015fmalar da, ilk anlarda evrende istenen t\u00fcrde bir faz ge\u00e7i\u015fi olabilece\u011fi konusunda ku\u015fku uyand\u0131rd\u0131. Ki\u015fisel g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcme g\u00f6re, \u00e7\u00fcr\u00fct\u00fcl\u00fc\u015f\u00fcnden haberdar olmay\u0131p hala ge\u00e7erliymi\u015f gibi hakk\u0131nda makaleler yazan bir\u00e7ok ki\u015fi bulunmas\u0131na kar\u015f\u0131n, yeni \u015fi\u015fen model, bilimsel bir kuram olarak art\u0131k \u00f6l\u00fcd\u00fcr. Karmakar\u0131\u015f\u0131k \u015fi\u015fen model denilen daha iyi bir model Linde taraf\u0131ndan 1983’te ileri s\u00fcr\u00fcld\u00fc. Bu kez faz ge\u00e7i\u015fi ya da s\u00fcperso\u011futma yoktu. Bunlar\u0131n yerine, tanecik de\u011fi\u015fimlerinden dolay\u0131 ilk evrenin baz\u0131 b\u00f6lgelerinde de\u011feri b\u00fcy\u00fck olan 0-d\u00f6nme’li bir alan vard\u0131. Bu b\u00f6lgelerdeki alan\u0131n enerjisi b\u00f6lgelerin \u015fi\u015fen bir tarzda geni\u015flemesine yol a\u00e7acakt\u0131. B\u00f6lgesel etkide bulunacak ve bundan dolay\u0131 bu b\u00f6lgelerin \u015fi\u015fen bir tarzda geni\u015flemesine yol a\u00e7acakt\u0131. B\u00f6lgeler geni\u015fledik\u00e7e, i\u00e7lerindeki alan\u0131n enerjisi yava\u015f yava\u015f azalarak \u015fi\u015fen geni\u015fleme, b\u00fcy\u00fck patlama modelindeki gibi bir geni\u015flemeye d\u00f6n\u00fc\u015fecekti. Bu b\u00f6lgelerden biri, bug\u00fcn g\u00f6zlemledi\u011fimiz evreni olu\u015fturacakt\u0131. Bu modelde daha \u00f6nceki \u015fi\u015fen modellerin iyi yanlar\u0131 vard\u0131r ve ayr\u0131ca ku\u015fkulu bir faz ge\u00e7i\u015fine de bel ba\u011flamaz; \u00fcstelik, mikrodalga zemin \u0131\u015f\u0131mas\u0131n\u0131n s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131ndaki de\u011fi\u015fmeler i\u00e7in, g\u00f6zlemlerle uyu\u015fan akla uygun de\u011ferler verebilmektedir.<\/p>\n

\u015ei\u015fen modeller \u00fczerindeki bu \u00e7al\u0131\u015fmalar, evrenin \u015fimdiki durumuna olduk\u00e7a \u00e7ok say\u0131da de\u011fi\u015fik ilk durumlardan var\u0131labilece\u011fini g\u00f6sterdi. Bu \u00f6nemlidir, \u00e7\u00fcnk\u00fc evrenin ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z par\u00e7as\u0131n\u0131n ilk durumunun b\u00fcy\u00fck bir dikkatle se\u00e7ilmi\u015f olmas\u0131n\u0131n gerekmedi\u011fini ortaya koyar. O halde dilersek, zay\u0131f insanc\u0131 ilkeyi kullanarak, evrenin bug\u00fcn ni\u00e7in g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz gibi oldu\u011funu a\u00e7\u0131klayabiliriz. Ancak, her ilk durumun, g\u00f6zlemledi\u011fimiz gibi bir evrene yol a\u00e7aca\u011f\u0131 do\u011fru olamaz. \u015eu anda, evrenin \u00e7ok de\u011fi\u015fik bir durumda, \u00f6rne\u011fin; toprak ve d\u00fczensiz bir durumda oldu\u011funu varsayarak bunu g\u00f6sterebiliriz. Bilim yasalar\u0131 kullan\u0131larak evrenin evrimi geriye do\u011fru \u00e7evrilip, daha \u00f6nceki zamanlardaki durumu saptanabilir. Klasik genel g\u00f6reli\u011fin tekillik teoremlerine g\u00f6re bir b\u00fcy\u00fck patlama tek illi\u011fi hala bulunmal\u0131d\u0131r. \u015eimdi, yine bilim yasalar\u0131n\u0131 uygulayarak b\u00f6yle bir evrenin evrimini ileriye do\u011fru \u00e7evirirseniz, ba\u015flad\u0131\u011f\u0131n\u0131z topak topak ve d\u00fczensiz evrende bulursunuz kendinizi. O halde, bug\u00fcn g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz gibi bir evrene yol a\u00e7mayacak ilk durumlar olmal\u0131d\u0131r. B\u00f6ylece \u015fi\u015fen model bile bize, ilk durumun, ni\u00e7in g\u00f6zlemledi\u011fimizden \u00e7ok de\u011fi\u015fik bir \u015fey olu\u015fturacak bi\u00e7imde olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6steremez. A\u00e7\u0131klama i\u00e7in illa da insanc\u0131 ilkeye mi ba\u015fvurmal\u0131y\u0131z? Her \u015fey bir \u015fans eseri miydi? Bu, umutsuzlu\u011fun sesi, evrenin temelinde yatan d\u00fczeni anlamak i\u00e7in t\u00fcm umutlar\u0131m\u0131z\u0131n suya d\u00fc\u015fmesi gibi geliyor.<\/p>\n

Evrenin nas\u0131l ba\u015flam\u0131\u015f olmas\u0131 gerekti\u011fini kestirebilmek i\u00e7in, zaman\u0131n ba\u015flang\u0131c\u0131nda ge\u00e7erli yasalara gerek var. E\u011fer klasik genel g\u00f6relik kuram\u0131 do\u011fru idiyse, Roger Penrose ile kan\u0131tlad\u0131\u011f\u0131m\u0131z tekillik teoremleri, zaman\u0131n ba\u015flang\u0131c\u0131nda sonsuz yo\u011funlukta bir nokta bulunaca\u011f\u0131n\u0131 ve uzay-zaman\u0131n e\u011frili\u011finin sonsuz olaca\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermektedir. Bilincin t\u00fcm yasalar\u0131, b\u00f6yle bir noktada i\u015flemez duruma geleceklerdir. Tekilliklerde ge\u00e7erli olacak yeni yasalar bulunabilece\u011fi varsay\u0131labilir, ama b\u00f6ylesine k\u00f6t\u00fc davran\u0131\u015fl\u0131 noktalarda yasalar belirlemenin zorlu\u011fu bir yana g\u00f6zlemlerden, bu yasalar\u0131n ne olabilece\u011fine ili\u015fkin bir ipucu elde edemeyecektik. Bununla birlikte, tekillik teoremlerinin asl\u0131nda i\u015faret etikleri \u015fey, k\u00fctlesel \u00e7ekim alan\u0131n\u0131n, k\u00fctlesel tanecik etkileri \u00f6nem kazanacak denli \u015fiddetli olaca\u011f\u0131d\u0131r. Klasik kuram art\u0131k, evrenin iyi bir betimlemesi de\u011fildir. O halde evrenin ilk a\u015famalar\u0131n\u0131 tart\u0131\u015f\u0131rken, k\u00fctlesel \u00e7ekimin tanecik kuram\u0131 kullan\u0131lmal\u0131d\u0131r. G\u00f6rece\u011fimiz gibi: tanecik kuram\u0131nda, bilimin ola\u011fan yasalar\u0131n\u0131n, zaman\u0131n ba\u015flang\u0131c\u0131 da i\u00e7inde olmak \u00fczere, her yerde ve her zaman ge\u00e7erli olmas\u0131 olanakl\u0131d\u0131r. Tekillikler i\u00e7in yeni yasalar \u00f6nermeye gerek yoktur, \u00e7\u00fcnk\u00fc tanecik kuram\u0131nda tekillik gerekmez.<\/p>\n

Hen\u00fcz tanecik mekani\u011fini ve k\u00fctlesel \u00e7ekimi birle\u015ftiren tam ve tutarl\u0131 bir kuram\u0131m\u0131z yok. Ama b\u00f6yle bir birle\u015fik kuramda baz\u0131 \u00f6zellikler bulunmas\u0131 gerekti\u011finden kesinlikle eminiz. Bunlar\u0131n ilki, tanecik kuram\u0131n\u0131, ge\u00e7mi\u015flerin toplam\u0131 cinsinden belirleyen Feynman’\u0131n \u00f6nerisini i\u00e7ermesidir. Bu yakla\u015f\u0131mda, bir par\u00e7ac\u0131\u011f\u0131n klasik kuramdaki gibi yaln\u0131zca tek bir par\u00e7ac\u0131\u011f\u0131n klasik kuramdaki gibi yaln\u0131zca tek bir ge\u00e7mi\u015fi yoktur. Bunun \u00fczerine, uzay-zamanda her olanakl\u0131 yolu izledi\u011fi varsay\u0131l\u0131r ve bu ge\u00e7mi\u015flerin her birine ili\u015fkin iki say\u0131 bulunur: biri dalgan\u0131n b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc, di\u011feri ise \u00e7evrimdeki konumunu (faz\u0131n\u0131) belirtir. Par\u00e7ac\u0131\u011f\u0131n, \u00f6rne\u011fin belli bir noktadan ge\u00e7mesi olas\u0131l\u0131\u011f\u0131, o noktadan ge\u00e7mesi olanakl\u0131 her ge\u00e7mi\u015fe ili\u015fkin dalgalar\u0131 toplayarak hesaplan\u0131r. Ancak, bu toplama i\u015flemini ger\u00e7ekle\u015ftirmede, \u00e7ok zor teknik sorunlarla kar\u015f\u0131la\u015f\u0131l\u0131r. Bunlardan ka\u00e7\u0131nman\u0131n tek yolu garip re\u00e7etedir: Sizin, benim alg\u0131lad\u0131\u011f\u0131m\u0131z “ger\u00e7ek” zamandaki de\u011fil, fakat sanal denilen zamandaki par\u00e7ac\u0131k ge\u00e7mi\u015flerine ili\u015fkin dalgalar toplanmal\u0131d\u0131r. Sanal zaman, bir bilimkurgu terimi gibi geliyorsa da, asl\u0131nda \u00e7ok iyi tan\u0131mlanm\u0131\u015f bir matematik kavramd\u0131r. E\u011fer s\u0131radan (ya da “ger\u00e7ek”) bir say\u0131y\u0131, kendisi ile \u00e7arparsak, sonu\u00e7 pozitif bir say\u0131d\u0131r. (\u00d6rne\u011fin; 2 kere 2, 4 eder; -2 kere -2 de 4 eder). Ancak, (sanal denen) \u00f6zel say\u0131lar vard\u0131r ki, kendileri ile \u00e7arp\u0131l\u0131nca, negatif say\u0131 verirler. (Kendisi ile \u00e7arp\u0131m\u0131 -1 veren say\u0131ya i say\u0131s\u0131 denir. 2i kendisi ile \u00e7arp\u0131l\u0131nca -4 verir.) Ge\u00e7mi\u015flerin Feynman toplam\u0131ndaki teknik zorluklardan ka\u00e7\u0131nmak i\u00e7in, sanal zaman kullan\u0131lmal\u0131d\u0131r. Yani, hesaplar\u0131 yaparken zaman, ger\u00e7ek say\u0131lar yerine sanal say\u0131larla \u00f6l\u00e7\u00fclmelidir. Bunun uzay-zaman \u00fczerinde ilgin\u00e7 bir etkisi olur: uzay ve zaman aras\u0131ndaki ayr\u0131m t\u00fcm\u00fcyle ortadan kalkar. Olaylar\u0131n, zaman koordinat\u0131nda sanal de\u011ferler ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131 uzay-zamana, iki boyutlu y\u00fczeyler geometrisinin temelini atan eski Yunanl\u0131 Euclid (\u00d6klid) an\u0131s\u0131na, \u00d6klidil denir. Yaln\u0131z, \u015fimdi Buclidgil dedi\u011fimiz uzay-zaman\u0131n iki yerine d\u00f6rt boyutu vard\u0131r. Buclidgil uzay-zamanda, y\u00f6n ile uzaydaki y\u00f6n aras\u0131nda hi\u00e7bir ayr\u0131m yoktur. \u00d6te yandan, olaylar\u0131n zaman koordinat\u0131nda s\u0131radan, ger\u00e7ek de\u011ferlerle belirlendi\u011fi ger\u00e7ek uzay-zamanda, aradaki ayr\u0131m\u0131 anlamak kolayd\u0131r -her noktadaki zaman do\u011frultular\u0131, \u0131\u015f\u0131k konisinin i\u00e7inde kal\u0131r, uzay do\u011frultular\u0131 ise d\u0131\u015f\u0131nda. Her neyse, g\u00fcndelik tanecik mekani\u011fi ba\u011flam\u0131nda, sanal zaman ve Euclidgil uzay-zaman, ger\u00e7ek uzay-zamana ili\u015fkin hesaplar\u0131 yapabilmek i\u00e7in kulland\u0131\u011f\u0131m\u0131z yaln\u0131zca matematik bir ara\u00e7 (ya da hile) olarak d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclebilir.<\/p>\n

Y\u00fcce bir kuram\u0131n par\u00e7as\u0131 olmas\u0131 gerekti\u011fine inand\u0131\u011f\u0131m\u0131z bir ikinci \u00f6zellik ise, Einstein’in k\u00fctlesel \u00e7ekim alan\u0131n\u0131n, e\u011fri uzay-zaman ile g\u00f6sterilebilece\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcncesidir: par\u00e7ac\u0131klar e\u011fri bir uzayda, d\u00fcze en yak\u0131n yolu izlemeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar. Fakat uzay-zaman d\u00fcz olmad\u0131\u011f\u0131ndan, par\u00e7ac\u0131klar\u0131n yollar\u0131, sanki bir \u00e7ekim alan\u0131 etkisindeymi\u015f\u00e7esine b\u00fck\u00fcl\u00fcr. Feynman’\u0131n ge\u00e7mi\u015flerin toplam\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcncesini, Einstein’\u0131n k\u00fctlesel \u00e7ekim g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcne uygulad\u0131\u011f\u0131m\u0131zda, par\u00e7ac\u0131\u011f\u0131n ge\u00e7mi\u015finin benze\u015fi, t\u00fcm evrenin ge\u00e7mi\u015fini temsil eden e\u011fri uzay\u00adzaman\u0131n tamam\u0131d\u0131r. Ge\u00e7mi\u015flerin toplam\u0131n\u0131 ger\u00e7ekle\u015ftirirken kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kan teknik zorluklardan ka\u00e7\u0131nmak i\u00e7in, bu e\u011fri uzay-zamanlar, Euclidgil olarak ele al\u0131nmal\u0131d\u0131r. Yani, zaman sanald\u0131r ve uzaydaki do\u011frultulardan ay\u0131rt edilemez. Her noktada ve her y\u00f6nde ayn\u0131 g\u00f6r\u00fcnmek gibi bir \u00f6zellik ta\u015f\u0131yan ger\u00e7ek bir uzay-zaman\u0131 bulma olas\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 hesaplamak i\u00e7in, o \u00f6zelli\u011fi ta\u015f\u0131yan ge\u00e7mi\u015flerin t\u00fcm\u00fcne ili\u015fkin dalgalar toplan\u0131r.<\/p>\n

Klasik genel g\u00f6relik kuram\u0131nda, her biri evrenin bir ba\u015fka durumuna kar\u015f\u0131l\u0131k gelen, de\u011fi\u015fik, \u00e7ok say\u0131da, olanakl\u0131 e\u011fri uzay-zaman vard\u0131r. Evrenimizin ilk durumunu bilirsek, t\u00fcm ge\u00e7mi\u015fini de bilmi\u015f oluruz. Benzer bi\u00e7imde, k\u00fctlesel \u00e7ekimin tanecik kuram\u0131nda, evren i\u00e7in de\u011fi\u015fik, \u00e7ok say\u0131da, olanakl\u0131 tanecik durumlar\u0131 vard\u0131r. Yine, ge\u00e7mi\u015flerin toplam\u0131ndaki Euclidgil e\u011fri uzay-zamanlar\u0131n, evrenin ilk evrelerinde nas\u0131l davrand\u0131\u011f\u0131n\u0131 bilirsek, evrenin tanecik durumunu da bilmi\u015f oluruz.<\/p>\n

Ger\u00e7ek uzay-zamana dayal\u0131 klasik k\u00fctlesel \u00e7ekim kuram\u0131nda, evren yaln\u0131zca iki olanakl\u0131 bi\u00e7imde davranabilir; ya ezelden beri vard\u0131r, ya da ge\u00e7mi\u015fte, sonlu bir zaman \u00f6nce bir tekillikte ba\u015flar. \u00d6te yandan, \u00e7ekimin tanecik kuram\u0131nda bir \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc olas\u0131l\u0131k do\u011far. Zaman do\u011frultusunun, uzaydaki do\u011frultularla ayn\u0131 temelde oldu\u011fu Euclidgil uzay-zamanlar kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131ndan, uzay-zaman\u0131n, bir s\u0131n\u0131r ya da kenar olu\u015fturan tekillikler i\u00e7ermeden, sonlulu\u011fu olanakl\u0131d\u0131r. Uzay-zaman yerk\u00fcrenin y\u00fczeyi gibidir ama fazladan iki boyutu daha vard\u0131r. Yerk\u00fcrenin y\u00fczeyi sonlu b\u00fcy\u00fckl\u00fcktedir ama bir s\u0131n\u0131r\u0131 ya da kenar\u0131 yoktur: g\u00fcnbat\u0131m\u0131na do\u011fru yelken a\u00e7san\u0131z, yery\u00fcz\u00fcn\u00fcn kenar\u0131ndan d\u00fc\u015fmezsiniz ya da bir tekillikle kar\u015f\u0131la\u015fmazs\u0131n\u0131z. (B\u00f6yle oldu\u011funu biliyorum \u00e7\u00fcnk\u00fc d\u00fcnyay\u0131 dola\u015ft\u0131m!)<\/p>\n

Euclidgil uzay-zaman, sonsuz sanal zamana do\u011fru uzan\u0131yorsa, ya da sanal zamanda bir tekillikte ba\u015fl\u0131yorsa, klasik kuramdaki evrenin ilk durumunun saptanmas\u0131 sorunun aynas\u0131yla kar\u015f\u0131la\u015f\u0131r\u0131z: evrenin nas\u0131l ba\u015flad\u0131\u011f\u0131n\u0131 Tanr\u0131 bilebilir ama biz \u015f\u00f6yle ya da b\u00f6yle ba\u015flamas\u0131na ili\u015fkin belli bir neden bulamay\u0131z. \u00d6te yandan, \u00e7ekimin tanecik kuram\u0131 yeni bir ufuk a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131r; uzay-zaman\u0131n s\u0131n\u0131r\u0131 olmayabilir ve b\u00f6ylelikle s\u0131n\u0131rdaki davran\u0131\u015f\u0131 bilmeye de gerek yoktur. Bilim yasalar\u0131n\u0131n i\u015flemedi\u011fi tekillikler ve uzay-zaman\u0131n, s\u0131n\u0131r ko\u015fullar\u0131n\u0131 saptamak i\u00e7in Tanr\u0131’ya ya da baz\u0131 yeni yasalara ba\u015fvurman\u0131n gerekece\u011fi bir kenar\u0131 olmayacakt\u0131r. Denilebilir ki: “Evrenin s\u0131n\u0131r ko\u015fulu, s\u0131n\u0131r\u0131 olmamas\u0131d\u0131r.” Evren, tamam\u0131yla kendine yetecek ve kendi d\u0131\u015f\u0131ndaki hi\u00e7bir \u015feyden etkilenmeyecektir. Ne yarat\u0131lacak ne de yokedilecektir. Yaln\u0131zca OLACAKTIR.<\/p>\n

Zaman ve uzay\u0131n birlikte, sonlu b\u00fcy\u00fckl\u00fckte fakat bir s\u0131n\u0131r\u0131 ya da kenar\u0131 olmayan bir y\u00fczey olu\u015fturabilecekleri \u00f6nerisini ilk kez, daha \u00f6nce s\u00f6z\u00fcn\u00fc etti\u011fim Vatikan’daki konferansta ileri s\u00fcrd\u00fcm. Ancak makalemde olduk\u00e7a matematik bir yakla\u015f\u0131m vard\u0131, bundan dolay\u0131 evrenin yarat\u0131l\u0131\u015f\u0131nda. Tanr\u0131’n\u0131n rol\u00fcne ili\u015fkin \u00f6nermelerimin o zaman pek fark\u0131na varan olmad\u0131 (neyseki). Konferans\u0131n oldu\u011fu s\u0131ralarda, “s\u0131n\u0131r\u0131n yoklu\u011fu” d\u00fc\u015f\u00fcncesini, evrene ili\u015fkin \u00f6ng\u00f6r\u00fclerde bulunmak i\u00e7in nas\u0131l kullanaca\u011f\u0131m\u0131 bilmiyordum. Ertesi yaz\u0131 Santa Barbara’ra University of Califomia’da ge\u00e7irdim. Orada arkada\u015f\u0131m ve meslekta\u015f\u0131m Jim Hartle (Hart\u0131l), uzay-zaman\u0131n s\u0131n\u0131r\u0131 yoksa evrenin hangi ko\u015fullar\u0131 sa\u011flamas\u0131 gerekti\u011fi \u00fczerinde \u00e7al\u0131\u015fmama yard\u0131m etti. Cambridge’e d\u00f6nd\u00fc\u011f\u00fcmde, bu \u00e7al\u0131\u015fmay\u0131 ara\u015ft\u0131rma \u00f6\u011frencilerimden Julian Luttrel (Latr\u0131l) ve Jonathan Halliwell (Halivel) ile s\u00fcrd\u00fcrd\u00fcm.<\/p>\n

Zaman ve uzay\u0131n s\u0131n\u0131rs\u0131z ve sonlu oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcncesinin yaln\u0131zca bir \u00f6neri oldu\u011funu vurgulamak isterim: bu, bir ba\u015fka ilkeden \u00e7\u0131karsanamaz. Herhangi bir ba\u015fka bilimsel gibi, ilk \u00f6nce estetik ya da fizik\u00f6tesi nedenlerle ileri s\u00fcr\u00fclebilir; ama ger\u00e7ek s\u0131nav, g\u00f6zlemlerle do\u011frulanan kestirimlerde bulunup bulunamayaca\u011f\u0131d\u0131r. Ancak, tanecik \u00e7ekimi durumunda, bunu belirlemek iki nedenden dolay\u0131 zor. Birincisi, gelecek b\u00f6l\u00fcmde anlat\u0131laca\u011f\u0131 gibi, hangi kuram\u0131n genel g\u00f6reli\u011fi ve tanecik mekani\u011fini ba\u015far\u0131yla birle\u015ftirece\u011finden emin de\u011filiz; b\u00f6yle bir kuram\u0131n bi\u00e7imine ili\u015fkin pek \u00e7ok \u015fey biliyor olsak da. \u0130kincisi, t\u00fcm evreni ayr\u0131nt\u0131lar\u0131yla betimleyecek herhangi bir model, hesapla kesin \u00f6ng\u00f6r\u00fclerde bulunabilmek i\u00e7in matematik a\u00e7\u0131dan \u00e7ok karma\u015f\u0131k olacakt\u0131r. O halde basitle\u015ftirici varsay\u0131mlar ve yakla\u015f\u0131kl\u0131klarda bulunulmas\u0131 gerekecektir -o zaman bile, kestirimleri bulup \u00e7\u0131kartmak sorunu kolay kolay \u00e7\u00f6z\u00fcmlemeyecektir.<\/p>\n

Ge\u00e7mi\u015flerin toplam\u0131ndaki her ge\u00e7mi\u015f, yaln\u0131zca uzay-zaman\u0131 de\u011fil, ayn\u0131 zamanda i\u00e7indeki her \u015feyi, insanlar gibi evrenin tarihini g\u00f6zlemleyebilen karma\u015f\u0131k organizmalar\u0131 da, betimleyecektir. Bu, insanc\u0131 ilkeyi hakl\u0131 \u00e7\u0131karmak i\u00e7in bir neden daha olarak g\u00f6r\u00fclebilir; \u00e7\u00fcnk\u00fc e\u011fer t\u00fcm ge\u00e7mi\u015fler olanakl\u0131 ise, biz ge\u00e7mi\u015flerden birinin i\u00e7inde bulundu\u011fumuz s\u00fcrece, insanc\u0131 ilkeyi kullanarak evrenin ni\u00e7in oldu\u011fu gibi bulundu\u011funu a\u00e7\u0131klayabiliriz. \u0130\u00e7inde bulunmad\u0131\u011f\u0131m\u0131z di\u011fer ge\u00e7mi\u015flere ise tam olarak ne anlam verilebice\u011fi a\u00e7\u0131k de\u011fildir. Ancak, \u00e7ekimin tanecik kuram\u0131n\u0131n bu yorumu, ge\u00e7mi\u015flerin toplam\u0131 kullan\u0131larak evrenimizin, yaln\u0131zca olanakl\u0131 ge\u00e7mi\u015flerden biri de\u011fil de en olas\u0131lar\u0131ndan biri oldu\u011funu g\u00f6sterebilse, \u00e7ok daha doyurucu olurdu. Bunun i\u00e7in, s\u0131n\u0131r\u0131 olmayan her olanakl\u0131 Euclidgil uzay-zaman i\u00e7in ge\u00e7mi\u015flerin toplam\u0131 i\u015flemini ger\u00e7ekle\u015ftirmemiz gerekir.<\/p>\n

S\u0131n\u0131rs\u0131zl\u0131k \u00f6nerisinden gidilerek, evrenin, olanakl\u0131 ge\u00e7mi\u015flerin \u00e7o\u011funu izliyor durumda bulunmas\u0131 olas\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n \u00f6nemsenmeyecek denli az oldu\u011fu ama olas\u0131l\u0131\u011f\u0131 di\u011ferlerinden \u00e7ok daha fazla belli bir ge\u00e7mi\u015f ailesi oldu\u011fu \u00f6\u011freniliyor. Bu ge\u00e7mi\u015fler, Kuzey Kutbundan uzakl\u0131k sanal zaman\u0131 ve Kuzey Kutbundan e\u015fit uzakl\u0131ktaki noktalar\u0131n \u00e7izdi\u011fi daire evrenin uzaydaki b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc g\u00f6sterecek bi\u00e7imde, yerk\u00fcrenin y\u00fczeyine benzetilerek g\u00f6z\u00f6n\u00fcne getirilebilir. \u015eekil 8.1’deki gibi evren Kuzey Kutbunda bir nokta olarak ba\u015flar.<\/p>\n

Buradan g\u00fcneye do\u011fru inildik\u00e7e, enlem daireleri, sanal zamanda b\u00fcy\u00fcyen evrene kar\u015f\u0131l\u0131k olmak \u00fczere b\u00fcy\u00fcrler. Evren ekvatorda en \u00fcst b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011fe ula\u015facak ve sanal zaman\u0131n daha da ilerlemesiyle k\u00fc\u00e7\u00fclerek G\u00fcney Kutbunda tek bir nokta durumuna gelecektir. Evren Kuzey ve G\u00fcney Kutuplar\u0131nda s\u0131f\u0131r b\u00fcy\u00fckl\u00fckte olmas\u0131na kar\u015f\u0131n, yery\u00fcz\u00fcndeki Kuzey ve G\u00fcney Kutuplar\u0131n\u0131n tekil olmad\u0131klar\u0131 gibi, bu noktalarda tekillik olmayacakt\u0131r. Bilim yasalar\u0131 yery\u00fcz\u00fcndeki Kuzey ve G\u00fcney Kutuplar\u0131nda ge\u00e7erli oldu\u011fu gibi ge\u00e7erli olacakt\u0131r. Ancak evrenin ger\u00e7ek zamandaki tarihi \u00e7ok de\u011fi\u015fik g\u00f6r\u00fcnecektir. Yakla\u015f\u0131k on, yirmi milyar y\u0131l \u00f6nce evren en k\u00fc\u00e7\u00fck durumdad\u0131r ve bu, sanal ge\u00e7mi\u015fin en \u00fcst \u00e7ap\u0131na e\u015fittir. Daha sonraki ger\u00e7ek zamanlarda evren Linde’nin karmakar\u0131\u015f\u0131k \u015fi\u015fen modelinde oldu\u011fu gibi geni\u015fleyecektir (bu kez evrenin her nas\u0131lsa do\u011fru bir durumu da yarat\u0131lm\u0131\u015f oldu\u011funu varsaymak gerekmez). Evren en b\u00fcy\u00fck durumuna ula\u015ft\u0131ktan sonra \u00e7\u00f6kerek ger\u00e7ek zamanda tekillik gibi g\u00f6r\u00fcnen durumuna d\u00f6necektir. B\u00f6ylece, kara deliklerden uzakta dursak bile, bir anlamda hepimizin hali duman. Evrene ancak sanal zaman ile bakarsak tekillikler olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6rebiliriz.<\/p>\n

Evren ger\u00e7ekten b\u00f6yle bir tanecik durumunda ise, sanal zamana g\u00f6re evrenin ge\u00e7mi\u015finde tekillikler bulunmayacakt\u0131r. \u015eu halde son \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131m, daha \u00f6nce tekillikler \u00fczerindeki \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131m\u0131 t\u00fcm\u00fcyle bo\u015fa \u00e7\u0131karm\u0131\u015f gibi g\u00f6r\u00fcnebilir. Ama yukar\u0131da da i\u015faret edildi\u011fi gibi tekillik teoremlerinin as\u0131l \u00f6nemi, k\u00fctlesel \u00e7ekim alan\u0131n\u0131n, tanecik etkileri g\u00f6zard\u0131 edilemeyecek denli \u015fiddetli oldu\u011funu g\u00f6stermesindedir. Bundan yola \u00e7\u0131k\u0131larak evrenin sanal zamanda s\u0131n\u0131rlar\u0131 ve tekil noktalar\u0131 olmadan sonlu olabilece\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcncesine var\u0131ld\u0131. Ama i\u00e7inde ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z ger\u00e7ek zamana d\u00f6n\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcnde, tekillikler, yine kendini g\u00f6sterecektir. Kara deli\u011fe d\u00fc\u015fen zavall\u0131 astronot \u0131st\u0131rap i\u00e7inde \u00f6lmekten kurtulamayacakt\u0131r, ancak sanal zamanda ya\u015fasayd\u0131 tekillikle kar\u015f\u0131la\u015fmayacakt\u0131.<\/p>\n

Buradan, sanal dedi\u011fimiz zaman\u0131n asl\u0131nda ger\u00e7ek zaman oldu\u011fu ve ger\u00e7ek zaman dedi\u011fimizin ise d\u00fc\u015f\u00fcm\u00fcz\u00fcn bir \u00fcr\u00fcn\u00fc oldu\u011fu \u00f6nerilebilir. Ger\u00e7ek zamanda evren, uzay-zaman\u0131n s\u0131n\u0131r\u0131n\u0131 olu\u015fturan ve bilim yasalar\u0131n\u0131n i\u015flemedi\u011fi tekilliklerde ba\u015flamakta ve son bulmaktad\u0131r. Fakat sanal zamanda tekillikler ve s\u0131n\u0131rlar bulunmamaktad\u0131r. Belki de o halde, sanal dedi\u011fimiz zaman asl\u0131nda daha temeldir ve ger\u00e7ek dedi\u011fimiz zaman ise evreni, oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz bi\u00e7imiyle tan\u0131mlamam\u0131z\u0131 kolayla\u015ft\u0131rmak i\u00e7in uydurdu\u011fumuz bir kavramd\u0131r. Ama birinci b\u00f6l\u00fcmde anlatt\u0131\u011f\u0131m yakla\u015f\u0131ma g\u00f6re, bilimsel bir kuram, yaln\u0131zca g\u00f6zlemlerimizi betimleyebilmek i\u00e7in kurdu\u011fumuz matematik bir modeldir; salt kafam\u0131zda vard\u0131r. Bundan dolay\u0131, “ger\u00e7ek” zaman\u0131n m\u0131 yoksa “sanal” zaman\u0131n m\u0131 ger\u00e7ek oldu\u011fu sorusunu sorman\u0131n anlam\u0131 yoktur. \u00d6nemli olan, hangisinin betimlemede yararl\u0131 oldu\u011fudur.<\/p>\n

Ge\u00e7mi\u015flerin toplam\u0131, s\u0131n\u0131r\u0131n olmamas\u0131 ile birlikte kullan\u0131larak evrenin hangi \u00f6zelliklerinin birlikte bulunmas\u0131n\u0131n daha olas\u0131 oldu\u011fu da bulunabilir. \u00d6rne\u011fin, evrenin de\u011fi\u015fik y\u00f6nlerde yakla\u015f\u0131k ayn\u0131 h\u0131zda geni\u015flemesi ile, evrenin yo\u011funlu\u011funun \u015fimdiki de\u011ferde olmas\u0131n\u0131n, birlikte olas\u0131l\u0131\u011f\u0131 hesaplanabilir. \u015eimdiye dek inceledi\u011fimiz basitle\u015ftirilmi\u015f modeller i\u00e7in bu olas\u0131l\u0131k hesapland\u0131\u011f\u0131nda \u00e7ok y\u00fcksek \u00e7\u0131kmaktad\u0131r; yani \u00f6nerilen s\u0131n\u0131rs\u0131zl\u0131k ko\u015fulu, evrenin \u015fimdiki geni\u015fleme h\u0131z\u0131n\u0131n her y\u00f6nde yakla\u015f\u0131k ayn\u0131 olmas\u0131n\u0131n son derece olas\u0131 oldu\u011funu \u00f6ng\u00f6rmektedir. Bu da, mikrodalga zemin \u0131\u015f\u0131mas\u0131n\u0131 her y\u00f6nde hemen hemen ayn\u0131 \u015fiddette \u00f6l\u00e7en g\u00f6zlemlerle tutarl\u0131d\u0131r. Evren baz\u0131 y\u00f6nlerde di\u011ferlerinden daha h\u0131zl\u0131 geni\u015fliyor olsayd\u0131, bu y\u00f6nlerde \u0131\u015f\u0131man\u0131n \u015fiddeti, fazladan k\u0131rm\u0131z\u0131ya kayma nedeniyle azalm\u0131\u015f olurdu.<\/p>\n

S\u0131n\u0131rs\u0131zl\u0131k ko\u015fuluna dayal\u0131 ba\u015fka \u00f6ng\u00f6r\u00fcler \u00fczerinde \u00e7al\u0131\u015fmalar s\u00fcrmektedir. \u00d6zellikle ilgin\u00e7 bir problem, ilk evrelerdeki evrende yo\u011funlu\u011fun d\u00fczg\u00fcn da\u011f\u0131l\u0131m\u0131ndan, \u00f6nce galaksilerin, sonra y\u0131ld\u0131zlar\u0131n, sonunda da bizim olu\u015fumumuza neden olan k\u00fc\u00e7\u00fck sapmalar\u0131n niceli\u011finin hesaplanmas\u0131d\u0131r. Belirsizlik ilkesi ilk evrelerdeki evrenin t\u00fcm\u00fcyle d\u00fczg\u00fcn olamayaca\u011f\u0131n\u0131, \u00e7\u00fcnk\u00fc par\u00e7ac\u0131klar\u0131n konumlar\u0131 ve h\u0131zlar\u0131nda baz\u0131 belirsizlikler ya da d\u00fczensiz de\u011fi\u015fimler olmas\u0131 gerekti\u011fini \u00f6nerir. S\u0131n\u0131rs\u0131zl\u0131k ko\u015fulunu kullanarak evrenin ger\u00e7ekten de belirsizlik ilkesinin izin verdi\u011fi en az d\u00fczensizlik ile ba\u015flad\u0131\u011f\u0131n\u0131 buluyoruz. Daha sonra evren \u015fi\u015fen modellerdeki gibi bir h\u0131zl\u0131 geni\u015fleme a\u015famas\u0131ndan ge\u00e7mi\u015f olmal\u0131. Bu d\u00f6nemde, ba\u015flang\u0131\u00e7taki d\u00fczensizlikler bug\u00fcn \u00e7evremizde g\u00f6zlemledi\u011fimiz yap\u0131lar\u0131n k\u00f6kenini a\u00e7\u0131klayabilecek bi\u00e7imde kuvvetlenmi\u015f olacakt\u0131r. Maddenin yo\u011funlu\u011funun bir yerden \u00f6tekine biraz de\u011fi\u015fik oldu\u011fu geni\u015fleyen bu evrende k\u00fctlesel \u00e7ekim daha yo\u011fun b\u00f6lgelerin geni\u015flemesini yava\u015flat\u0131p b\u00fcz\u00fclmelerini ba\u015flat\u0131lacakt\u0131r. Bu, galaksilerin, y\u0131ld\u0131zlar\u0131n ve sonunda bizim gibi \u00f6nemsiz yarat\u0131klar\u0131n bile olu\u015fumuna yol a\u00e7acakt\u0131r. B\u00f6ylelikle evrende g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz t\u00fcm karma\u015f\u0131k yap\u0131lar, tanecik mekani\u011finin belirsizlik ilkesi ile birlikte evrenin s\u0131n\u0131rs\u0131zl\u0131k ko\u015fulu taraf\u0131ndan a\u00e7\u0131klanabilir.<\/p>\n

Uzay ve zaman\u0131n s\u0131n\u0131rs\u0131z, kapal\u0131 bir y\u00fczey olu\u015fturabilece\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcncesinin, evrenin i\u015fleyi\u015finde Tanr\u0131’n\u0131n rol\u00fcne ili\u015fkin etkisi bulunmaktad\u0131r. Bilimsel kuramlar\u0131n olaylar\u0131 a\u00e7\u0131klamaktaki ba\u015far\u0131s\u0131 sonucu, \u00e7o\u011fu ki\u015fi Tanr\u0131’n\u0131n evreni bir tak\u0131m yasalar\u0131 \u00e7i\u011fnemedi\u011fine inan\u0131r olmu\u015flard\u0131r. Ama bu yasalar, evrenin ba\u015flang\u0131c\u0131nda nas\u0131l oldu\u011funu belirtmemektedirler -mekanizmay\u0131 kurmak ve nas\u0131l ba\u015flayaca\u011f\u0131n\u0131 se\u00e7mek, Tanr\u0131’ya kalm\u0131\u015ft\u0131r. Evrenin bir ba\u015flang\u0131c\u0131 olduk\u00e7a, bir yarat\u0131c\u0131s\u0131 oldu\u011funu varsayabiliriz. Ama evren ger\u00e7ekten t\u00fcm\u00fcyle kendine yeterli, s\u0131n\u0131rs\u0131z ve kenars\u0131z ise, ne ba\u015f\u0131 ne de sonu olacakt\u0131r: yaln\u0131zca olacakt\u0131r! O halde bir Yaradana ne gerek var?<\/p>\n

Evren’in Do\u011fu\u015fu ve Yazg\u0131s\u0131 – Zaman\u0131n K\u0131sa Tarihi | Stephen W. Hawking<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Einstein’\u0131n genel g\u00f6relik kuram\u0131, tek ba\u015f\u0131na, uzay-zaman\u0131n\u0131n b\u00fcy\u00fck patlama tekilli\u011finde ba\u015flad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve (t\u00fcm evren \u00e7\u00f6kt\u00fcyse) b\u00fcy\u00fck \u00e7at\u0131rt\u0131 tekilli\u011finde ya da, (y\u0131ld\u0131z gibi yerel bir b\u00f6lge \u00e7\u00f6kseydi) bir kara deli\u011fin i\u00e7indeki bir tekillikte sona erece\u011fini \u00f6ng\u00f6rmekteydi. Deli\u011fe d\u00fc\u015fen t\u00fcm maddeler tekillikte yitecek, ve yaln\u0131zca k\u00fctlelerinin \u00e7ekim etkisi d\u0131\u015far\u0131da duyulacakt\u0131. \u00d6te yandan, tanecik etkileri hesaba kat\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, maddenin […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[177],"tags":[],"class_list":{"0":"post-6929","1":"post","2":"type-post","3":"status-publish","4":"format-standard","6":"category-bilim-genel"},"yoast_head":"\nEvren'in Do\u011fu\u015fu ve Yazg\u0131s\u0131 | Stephen W. Hawking - narteks.net<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2018\/07\/24\/evren-in-dogusu-ve-yazgisi-stephen-w-hawking\/\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"tr_TR\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"Evren'in Do\u011fu\u015fu ve Yazg\u0131s\u0131 | Stephen W. Hawking\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"Einstein’\u0131n genel g\u00f6relik kuram\u0131, tek ba\u015f\u0131na, uzay-zaman\u0131n\u0131n b\u00fcy\u00fck patlama tekilli\u011finde ba\u015flad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve (t\u00fcm evren \u00e7\u00f6kt\u00fcyse) b\u00fcy\u00fck \u00e7at\u0131rt\u0131 tekilli\u011finde ya da, (y\u0131ld\u0131z gibi yerel bir b\u00f6lge \u00e7\u00f6kseydi) bir kara deli\u011fin i\u00e7indeki bir tekillikte sona erece\u011fini \u00f6ng\u00f6rmekteydi. Deli\u011fe d\u00fc\u015fen t\u00fcm maddeler tekillikte yitecek, ve yaln\u0131zca k\u00fctlelerinin \u00e7ekim etkisi d\u0131\u015far\u0131da duyulacakt\u0131. \u00d6te yandan, tanecik etkileri hesaba kat\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, maddenin […]\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2018\/07\/24\/evren-in-dogusu-ve-yazgisi-stephen-w-hawking\/\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"narteks.net\" \/>\n<meta property=\"article:published_time\" content=\"2018-07-24T12:31:18+00:00\" \/>\n<meta property=\"article:modified_time\" content=\"2024-04-27T18:17:00+00:00\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"http:\/\/narteks.net\/wp-content\/uploads\/Stephen_Hawking-1-1-150x150.jpg\" \/>\n<meta name=\"author\" content=\"Tar\u0131k\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:creator\" content=\"@narteks\" \/>\n<meta name=\"twitter:site\" content=\"@narteks\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Yazan:\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"Tar\u0131k\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:label2\" content=\"Tahmini okuma s\u00fcresi\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data2\" content=\"51 dakika\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\/\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"Article\",\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2018\/07\/24\/evren-in-dogusu-ve-yazgisi-stephen-w-hawking\/#article\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2018\/07\/24\/evren-in-dogusu-ve-yazgisi-stephen-w-hawking\/\"},\"author\":{\"name\":\"Tar\u0131k\",\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/#\/schema\/person\/61f37d9834294b72d31d274e7ed79bca\"},\"headline\":\"Evren’in Do\u011fu\u015fu ve Yazg\u0131s\u0131 | Stephen W. Hawking\",\"datePublished\":\"2018-07-24T12:31:18+00:00\",\"dateModified\":\"2024-04-27T18:17:00+00:00\",\"mainEntityOfPage\":{\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2018\/07\/24\/evren-in-dogusu-ve-yazgisi-stephen-w-hawking\/\"},\"wordCount\":10285,\"commentCount\":0,\"publisher\":{\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/#organization\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2018\/07\/24\/evren-in-dogusu-ve-yazgisi-stephen-w-hawking\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"http:\/\/narteks.net\/wp-content\/uploads\/Stephen_Hawking-1-1-150x150.jpg\",\"articleSection\":[\"Bilim ( Genel )\"],\"inLanguage\":\"tr\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"CommentAction\",\"name\":\"Comment\",\"target\":[\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2018\/07\/24\/evren-in-dogusu-ve-yazgisi-stephen-w-hawking\/#respond\"]}]},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2018\/07\/24\/evren-in-dogusu-ve-yazgisi-stephen-w-hawking\/\",\"url\":\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2018\/07\/24\/evren-in-dogusu-ve-yazgisi-stephen-w-hawking\/\",\"name\":\"Evren'in Do\u011fu\u015fu ve Yazg\u0131s\u0131 | Stephen W. Hawking - narteks.net\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2018\/07\/24\/evren-in-dogusu-ve-yazgisi-stephen-w-hawking\/#primaryimage\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2018\/07\/24\/evren-in-dogusu-ve-yazgisi-stephen-w-hawking\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"http:\/\/narteks.net\/wp-content\/uploads\/Stephen_Hawking-1-1-150x150.jpg\",\"datePublished\":\"2018-07-24T12:31:18+00:00\",\"dateModified\":\"2024-04-27T18:17:00+00:00\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2018\/07\/24\/evren-in-dogusu-ve-yazgisi-stephen-w-hawking\/#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"tr\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2018\/07\/24\/evren-in-dogusu-ve-yazgisi-stephen-w-hawking\/\"]}]},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"tr\",\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2018\/07\/24\/evren-in-dogusu-ve-yazgisi-stephen-w-hawking\/#primaryimage\",\"url\":\"https:\/\/narteks.net\/wp-content\/uploads\/Stephen_Hawking-1-1.jpg\",\"contentUrl\":\"https:\/\/narteks.net\/wp-content\/uploads\/Stephen_Hawking-1-1.jpg\",\"width\":620,\"height\":413},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2018\/07\/24\/evren-in-dogusu-ve-yazgisi-stephen-w-hawking\/#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Anasayfa\",\"item\":\"https:\/\/narteks.net\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"Evren’in Do\u011fu\u015fu ve Yazg\u0131s\u0131 | Stephen W. Hawking\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/#website\",\"url\":\"https:\/\/narteks.net\/\",\"name\":\"narteks.net\",\"description\":\"K\u00fclt\u00fcr Sanat Edebiyat Felsefe\",\"publisher\":{\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/#organization\"},\"alternateName\":\"K\u00fclt\u00fcr Sanat Edebiyat Felsefe\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\/\/narteks.net\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"tr\"},{\"@type\":\"Organization\",\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/#organization\",\"name\":\"narteks.net\",\"url\":\"https:\/\/narteks.net\/\",\"logo\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"tr\",\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/#\/schema\/logo\/image\/\",\"url\":\"https:\/\/narteks.net\/wp-content\/uploads\/narteks.png\",\"contentUrl\":\"https:\/\/narteks.net\/wp-content\/uploads\/narteks.png\",\"width\":300,\"height\":90,\"caption\":\"narteks.net\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/#\/schema\/logo\/image\/\"},\"sameAs\":[\"https:\/\/x.com\/narteks\",\"https:\/\/instagram.com\/narteksnet\"]},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/#\/schema\/person\/61f37d9834294b72d31d274e7ed79bca\",\"name\":\"Tar\u0131k\",\"image\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"tr\",\"@id\":\"https:\/\/narteks.net\/#\/schema\/person\/image\/\",\"url\":\"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/50865afb55632c4ae467e0af0930f6510aa2297d8014be502a55b14f3b7550cf?s=96&d=mm&r=g\",\"contentUrl\":\"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/50865afb55632c4ae467e0af0930f6510aa2297d8014be502a55b14f3b7550cf?s=96&d=mm&r=g\",\"caption\":\"Tar\u0131k\"},\"sameAs\":[\"http:\/\/narteks.net\"],\"url\":\"https:\/\/narteks.net\/index.php\/author\/narbak\/\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO Premium plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Evren'in Do\u011fu\u015fu ve Yazg\u0131s\u0131 | Stephen W. Hawking - narteks.net","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2018\/07\/24\/evren-in-dogusu-ve-yazgisi-stephen-w-hawking\/","og_locale":"tr_TR","og_type":"article","og_title":"Evren'in Do\u011fu\u015fu ve Yazg\u0131s\u0131 | Stephen W. Hawking","og_description":"Einstein’\u0131n genel g\u00f6relik kuram\u0131, tek ba\u015f\u0131na, uzay-zaman\u0131n\u0131n b\u00fcy\u00fck patlama tekilli\u011finde ba\u015flad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve (t\u00fcm evren \u00e7\u00f6kt\u00fcyse) b\u00fcy\u00fck \u00e7at\u0131rt\u0131 tekilli\u011finde ya da, (y\u0131ld\u0131z gibi yerel bir b\u00f6lge \u00e7\u00f6kseydi) bir kara deli\u011fin i\u00e7indeki bir tekillikte sona erece\u011fini \u00f6ng\u00f6rmekteydi. Deli\u011fe d\u00fc\u015fen t\u00fcm maddeler tekillikte yitecek, ve yaln\u0131zca k\u00fctlelerinin \u00e7ekim etkisi d\u0131\u015far\u0131da duyulacakt\u0131. \u00d6te yandan, tanecik etkileri hesaba kat\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, maddenin […]","og_url":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2018\/07\/24\/evren-in-dogusu-ve-yazgisi-stephen-w-hawking\/","og_site_name":"narteks.net","article_published_time":"2018-07-24T12:31:18+00:00","article_modified_time":"2024-04-27T18:17:00+00:00","og_image":[{"url":"http:\/\/narteks.net\/wp-content\/uploads\/Stephen_Hawking-1-1-150x150.jpg","type":"","width":"","height":""}],"author":"Tar\u0131k","twitter_card":"summary_large_image","twitter_creator":"@narteks","twitter_site":"@narteks","twitter_misc":{"Yazan:":"Tar\u0131k","Tahmini okuma s\u00fcresi":"51 dakika"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"Article","@id":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2018\/07\/24\/evren-in-dogusu-ve-yazgisi-stephen-w-hawking\/#article","isPartOf":{"@id":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2018\/07\/24\/evren-in-dogusu-ve-yazgisi-stephen-w-hawking\/"},"author":{"name":"Tar\u0131k","@id":"https:\/\/narteks.net\/#\/schema\/person\/61f37d9834294b72d31d274e7ed79bca"},"headline":"Evren’in Do\u011fu\u015fu ve Yazg\u0131s\u0131 | Stephen W. Hawking","datePublished":"2018-07-24T12:31:18+00:00","dateModified":"2024-04-27T18:17:00+00:00","mainEntityOfPage":{"@id":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2018\/07\/24\/evren-in-dogusu-ve-yazgisi-stephen-w-hawking\/"},"wordCount":10285,"commentCount":0,"publisher":{"@id":"https:\/\/narteks.net\/#organization"},"image":{"@id":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2018\/07\/24\/evren-in-dogusu-ve-yazgisi-stephen-w-hawking\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"http:\/\/narteks.net\/wp-content\/uploads\/Stephen_Hawking-1-1-150x150.jpg","articleSection":["Bilim ( Genel )"],"inLanguage":"tr","potentialAction":[{"@type":"CommentAction","name":"Comment","target":["https:\/\/narteks.net\/index.php\/2018\/07\/24\/evren-in-dogusu-ve-yazgisi-stephen-w-hawking\/#respond"]}]},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2018\/07\/24\/evren-in-dogusu-ve-yazgisi-stephen-w-hawking\/","url":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2018\/07\/24\/evren-in-dogusu-ve-yazgisi-stephen-w-hawking\/","name":"Evren'in Do\u011fu\u015fu ve Yazg\u0131s\u0131 | Stephen W. Hawking - narteks.net","isPartOf":{"@id":"https:\/\/narteks.net\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2018\/07\/24\/evren-in-dogusu-ve-yazgisi-stephen-w-hawking\/#primaryimage"},"image":{"@id":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2018\/07\/24\/evren-in-dogusu-ve-yazgisi-stephen-w-hawking\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"http:\/\/narteks.net\/wp-content\/uploads\/Stephen_Hawking-1-1-150x150.jpg","datePublished":"2018-07-24T12:31:18+00:00","dateModified":"2024-04-27T18:17:00+00:00","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2018\/07\/24\/evren-in-dogusu-ve-yazgisi-stephen-w-hawking\/#breadcrumb"},"inLanguage":"tr","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/narteks.net\/index.php\/2018\/07\/24\/evren-in-dogusu-ve-yazgisi-stephen-w-hawking\/"]}]},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"tr","@id":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2018\/07\/24\/evren-in-dogusu-ve-yazgisi-stephen-w-hawking\/#primaryimage","url":"https:\/\/narteks.net\/wp-content\/uploads\/Stephen_Hawking-1-1.jpg","contentUrl":"https:\/\/narteks.net\/wp-content\/uploads\/Stephen_Hawking-1-1.jpg","width":620,"height":413},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/2018\/07\/24\/evren-in-dogusu-ve-yazgisi-stephen-w-hawking\/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Anasayfa","item":"https:\/\/narteks.net\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Evren’in Do\u011fu\u015fu ve Yazg\u0131s\u0131 | Stephen W. Hawking"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/narteks.net\/#website","url":"https:\/\/narteks.net\/","name":"narteks.net","description":"K\u00fclt\u00fcr Sanat Edebiyat Felsefe","publisher":{"@id":"https:\/\/narteks.net\/#organization"},"alternateName":"K\u00fclt\u00fcr Sanat Edebiyat Felsefe","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/narteks.net\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"tr"},{"@type":"Organization","@id":"https:\/\/narteks.net\/#organization","name":"narteks.net","url":"https:\/\/narteks.net\/","logo":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"tr","@id":"https:\/\/narteks.net\/#\/schema\/logo\/image\/","url":"https:\/\/narteks.net\/wp-content\/uploads\/narteks.png","contentUrl":"https:\/\/narteks.net\/wp-content\/uploads\/narteks.png","width":300,"height":90,"caption":"narteks.net"},"image":{"@id":"https:\/\/narteks.net\/#\/schema\/logo\/image\/"},"sameAs":["https:\/\/x.com\/narteks","https:\/\/instagram.com\/narteksnet"]},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/narteks.net\/#\/schema\/person\/61f37d9834294b72d31d274e7ed79bca","name":"Tar\u0131k","image":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"tr","@id":"https:\/\/narteks.net\/#\/schema\/person\/image\/","url":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/50865afb55632c4ae467e0af0930f6510aa2297d8014be502a55b14f3b7550cf?s=96&d=mm&r=g","contentUrl":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/50865afb55632c4ae467e0af0930f6510aa2297d8014be502a55b14f3b7550cf?s=96&d=mm&r=g","caption":"Tar\u0131k"},"sameAs":["http:\/\/narteks.net"],"url":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/author\/narbak\/"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/6929","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=6929"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/6929\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":7935,"href":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/6929\/revisions\/7935"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=6929"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=6929"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/narteks.net\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=6929"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}