![](\"http:\/\/www.yerkoyeml.k12.tr\/images\/haber\/satranc-turnuvasi-basliyor.jpg\")
1 Temmuz 1959’da, \u0130ran\u2019’da yay\u0131nlanan Penam gazetesi Zahedan yak\u0131nlar\u0131nda kayalara oyulmu\u015f bir tap\u0131nak bulundu\u011funu a\u00e7\u0131klam\u0131\u015ft\u0131. Tap\u0131nak, k\u00fc\u00e7\u00fck bir dehlizden girilebilen geni\u015f bir odadan ibaretti. Cesaret edip i\u00e7eri girenler, Kazan \u00dcniversitesinden arkeolog N. Brodnikov ve yard\u0131mc\u0131s\u0131na ait oldu\u011fu daha sonra anla\u015f\u0131lacak iki ceset bulmu\u015flard\u0131.<\/p>\n
Cesetler antik bir satran\u00e7 masas\u0131n\u0131n iki yan\u0131ndayd\u0131. Adli tabip, arkeolog ile yard\u0131mc\u0131s\u0131n\u0131n alt\u0131 y\u0131l \u00f6nce \u00f6ld\u00fcklerine h\u00fckmetti. Cesetlerde bir cinayeti akla getirecek hi\u00e7bir iz bulunamad\u0131\u011f\u0131ndan, bu ki\u015filerin \u00f6l\u00fcmlerinin, hastal\u0131k olas\u0131l\u0131\u011f\u0131 bir yana, a\u00e7l\u0131k ve susuzluktan olabilece\u011fi Sovyetler’in el\u00e7isine duyuruldu. Gel gelelim el\u00e7i, Brodnikov’la yard\u0131mc\u0131s\u0131n\u0131n yanlar\u0131nda ila\u00e7 ve t\u00fcketilmemi\u015f bol miktarda erzak oldu\u011funu belirtip adli t\u0131p raporunun do\u011frulu\u011fu konusunda \u015f\u00fcphelerini dile getirdi.<\/p>\n
Bununla birlikte bir uzman heyeti, olay yerinde yapt\u0131\u011f\u0131 ara\u015ft\u0131rmada adli t\u0131p raporunu do\u011frulayacak ipu\u00e7lar\u0131 buldu. Brodnikov’la yard\u0131mc\u0131s\u0131 satran\u00e7 oynarken \u00f6lm\u00fc\u015flerdi.
Daha sonra, onlar\u0131n satran\u00e7 masas\u0131 ba\u015f\u0131nda \u00f6l\u00fcm\u00fc beklediklerini d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc herkes.<\/p>\n
Brodnikov’la yard\u0131mc\u0131s\u0131n\u0131n \u00f6l\u00fcmlerinden alt\u0131 y\u0131l sonra gizli bir tap\u0131na\u011f\u0131n i\u00e7inde satran\u00e7 masas\u0131 ba\u015f\u0131nda bulunmalar\u0131 olay\u0131na, Arjantin’de yay\u0131nlanan bir satran\u00e7 dergisi, “Garip ama Ger\u00e7ek” k\u00f6\u015fesinde bir s\u00fctunluk yer ay\u0131rd\u0131.<\/p>\n
Buradan, arkeologla yard\u0131mc\u0131s\u0131n\u0131n oynad\u0131klar\u0131 oyunun bilinen satran\u00e7tan biraz de\u011fi\u015fik oldu\u011funu \u00f6\u011freniyoruz: Tahta, “9×9” kareden olu\u015fuyordu ve ta\u015flar otuz alt\u0131 taneydi. S\u00f6z\u00fc edilen dergide bu olay\u0131 anlatan yazar, kim bilir, belki ta\u015flar\u0131n da bilinenlerden farkl\u0131 hareketleri oldu\u011funu ekliyor. Bunun yan\u0131nda, \u0130ranl\u0131 yetkilileri Brodnikov’un b\u00fcy\u00fck bir olas\u0131l\u0131kla bu garip satranc\u0131n kurallar\u0131n\u0131 kaydetti\u011fi not defterini d\u00fcnyaya a\u00e7\u0131klamamakla su\u00e7luyor.<\/p>\n
Elimize ge\u00e7en birtak\u0131m belgeler bilmece gibi g\u00f6r\u00fcnen bu olay\u0131 \u00e7\u00f6zmemize elverdi. Her \u015feyden \u00f6nce, Brodnikov\u2019un buldu\u011fu tap\u0131nakta rastlad\u0131\u011f\u0131 satranca benzeyen oyunun as\u0131l ad\u0131n\u0131n “Rabnuma” oldu\u011funu biliyoruz. “Rab” ve “-numa” s\u00f6zc\u00fcklerinden olu\u015fan bir ad bu. Hicri Vl. Y\u00fczy\u0131lda ya\u015fam\u0131\u015f ve daha sonra mezhebinden d\u00f6nen bir Yezidi olan Husrev’in, bu oyunun kurallar\u0131 hakk\u0131nda yazd\u0131\u011f\u0131 ve oyunla ayn\u0131 ad\u0131 ta\u015f\u0131yan kitab\u0131n elimizde yaln\u0131z “mukaddime”si bulundu\u011fu i\u00e7in Rabnuma’n\u0131n nas\u0131l oynand\u0131\u011f\u0131n\u0131 bilmiyoruz.<\/p>\n
Onun bulucusu olan Husrev’in ya\u015fam\u0131 hakk\u0131nda baz\u0131 bilgilere Tezakir\u00fc’l M\u00fccrimin adl\u0131 eserde rastl\u0131yoruz ancak. \u00d6nceleri bir Yezidi olan Husrev, peygamberli\u011fini ilan etmi\u015f; fakat kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131 sert tepki \u00f6ld\u00fcrme giri\u015fimlerine dek vard\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in mezhebinden \u00e7\u0131k\u0131p ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 yeri, yani Irak\u2019\u0131 terk etmi\u015f. \u0130ran’\u0131n Zamehan kentine yerle\u015fen Husrev, s\u0131rlar\u0131 halka a\u00e7\u0131klaman\u0131n yol a\u00e7aca\u011f\u0131 tehlikeler konusunda ac\u0131 tecr\u00fcbelere sahip oldu\u011fundan, burada kapal\u0131 bir tarikat kurmu\u015f. Ad\u0131 ge\u00e7en eser, (daha sonra Brodnikov\u2019un bulaca\u011f\u0131) tap\u0131na\u011f\u0131 da Husrev’in yapt\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131 anlat\u0131yor.<\/p>\n
Husrev’in, buldu\u011fu oyunla ayn\u0131 ad\u0131 ta\u015f\u0131yan Rabnuma adl\u0131 eserinde tanr\u0131sal vahyi almak i\u00e7in bir anahtar pe\u015finde oldu\u011funu g\u00f6r\u00fcyoruz. Husrev, seksen bir haneli bir tahtada otuz alt\u0131 ta\u015fla oynanan ve satranca \u00e7ok benzeyen bu oyunu tasarlam\u0131\u015f. Gel gelelim, bu satran\u00e7ta tek ak\u0131ll\u0131ca a\u00e7\u0131l\u0131\u015f, yine bulucusunun tasarlad\u0131\u011f\u0131, doksan dokuz hamlelik bir kombinezon. E\u011fer bu a\u00e7\u0131l\u0131\u015f yap\u0131l\u0131rsa, ilk ta\u015f\u0131n al\u0131nmas\u0131 i\u00e7in dokuz bin dokuz y\u00fck doksan dokuzuncu hamleyi beklemek gerekiyor. A\u00e7\u0131l\u0131\u015f\u0131n yaln\u0131zca ilk hamlesini biliyoruz: E2e4!! Buldu\u011fumuz di\u011fer bir \u015fey, e2 piyonunun siyah ve beyaz \u015fah ile oyunun sonunda kalacak \u00fc\u00e7 ta\u015ftan biri oldu\u011fu. Esere g\u00f6re e2 piyonu (Husrev “e” yerine Fars\u00e7a\u2019da be\u015finci harf olan “t”yi kullanm\u0131\u015f) oyunun sonunda vezir olup siyahlar\u0131n mat olmas\u0131na neden olacak.<\/p>\n
Bununla birlikte Rabnuma adl\u0131 oyunun d\u00fcnya tarihinde ancak bir kez oynanabilece\u011fini ileri s\u00fcr\u00fcyor eser. E\u011fer oyunculardan biri kas\u0131tl\u0131 olarak yenilme yoluna gitmezse (ki, Rabnuma’ya g\u00f6re bu olanaks\u0131z bir \u015fey) oyun sonsuza kadar s\u00fcrer.<\/p>\n
Bu oyunun a\u00e7\u0131l\u0131\u015f\u0131ndaki doksan dokuz hamle, ister istemez Allah\u2019\u0131n s\u0131fatlar\u0131n\u0131n say\u0131s\u0131 olan “doksan dokuz”u akla getiriyor. \u0130kinci bir ilgin\u00e7 nokta, evrenin, Tanr\u0131’n\u0131n bir tezah\u00fcr\u00fc oldu\u011fu yollu Sufi d\u00fc\u015f\u00fcncesine ko\u015fut olarak Husrev’in \u015fu iddias\u0131: Tanr\u0131, sonsuza kadar s\u00fcrecek bu oyunda kendini a\u00e7\u0131mlar…<\/p>\n
Buna g\u00f6re, her hamleye kar\u015f\u0131 bir hamle, sav ve kar\u015f\u0131 sav, mat\u0131 ya da sentezi biraz daha yakla\u015ft\u0131r\u0131yor. E2 piyonunun vezir olmas\u0131, “kurtulu\u015f” temas\u0131n\u0131, tektanr\u0131c\u0131 dinlerdeki “ruhun kurtulu\u015fu” temas\u0131n\u0131 \u00e7a\u011fr\u0131\u015ftr\u0131yor. Mat ya da sentez an\u0131nda, yani siyahlar\u0131n ya da \u015feytan’\u0131n yenildi\u011fi anda Tanr\u0131’n\u0131n kendini a\u00e7\u0131mlam\u0131\u015f olaca\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yl\u00fcyor eser. Burada, oyunun ad\u0131n\u0131n neden Rabnuma oldu\u011funu anl\u0131yoruz.
Arap\u00e7a\u2019da “Rab” s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn anlam\u0131 “Tanr\u0131”d\u0131r; “-numa” ise Fars\u00e7a bir son tak\u0131d\u0131r ve “…yi g\u00f6steren” anlam\u0131na gelir.<\/p>\n
Elimizdeki bir di\u011fer belge, Husrev i\u00e7in onun m\u00fcritlerinden biri taraf\u0131ndan yaz\u0131lan bir methiye; Husrev name ad\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131yor. Husrev’in bol, bol \u00f6v\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc sayfalar\u0131 atl\u0131yoruz. Ama kitab\u0131n son b\u00f6l\u00fcm\u00fc konumuz a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00f6nemli baz\u0131 bilgileri i\u00e7eriyor.<\/p>\n
“Rabnuma oynayan” m\u00fcritlerle ilgili b\u00f6l\u00fcm bu.
Anlad\u0131\u011f\u0131m\u0131z kadar\u0131yla, bu oyuna ba\u015flayan, ya da a\u015fa\u011f\u0131da g\u00f6rece\u011fimiz nedenle bu oyunu b\u0131rakanlardan devralan m\u00fcritler, oynad\u0131klar\u0131 ikinci hamleden sonra alt\u0131 hamle sonraya, d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc hamlenin ard\u0131ndansa yirmi d\u00f6rt hamle sonraya kadar vb… mevcut pozisyondan hareketle ger\u00e7ekle\u015ftirilebilecek b\u00fct\u00fcn kombinezonlar\u0131 kestirebiliyorlarm\u0131\u015f. Zaman ge\u00e7 tik\u00e7e, gerek kendileri ve gerekse d\u0131\u015f d\u00fcnya hakk\u0131ndaki her\u015feyi d\u00fc\u015f\u00fcncelerinden soyutlay\u0131p kafalar\u0131n\u0131 bir kombinezonlar sonsuzlu\u011fuyla dolduruyorlar ve hatta, yemeyi i\u00e7meyi bile ak\u0131llar\u0131na getiremiyorlarm\u0131\u015f.<\/p>\n
Husrev name\u2019de bu konuda \u015f\u00f6yle bir \u00f6yk\u00fc anlat\u0131l\u0131yor.
“M\u00fcritlerden biri daha oyunun ba\u015flar\u0131ndayken Rabnuma’y\u0131 b\u0131rakarak zevk ve e\u011flence i\u00e7inde ya\u015famak istedi\u011fini s\u00f6yleyip tarikattan ayr\u0131lm\u0131\u015f.
Ne var ki, oyunu b\u0131rak\u0131\u015f\u0131n\u0131n daha ikinci g\u00fcn\u00fcnde “vezir deste\u011finde kale”yle ilgili bir kombinezon kurmaya ba\u015flam\u0131\u015f. Uzad\u0131k\u00e7a uzuyormu\u015f kombinezon; \u00f6yle bir an gelmi\u015f ki, onu yemez i\u00e7mez bir durumda bulmu\u015flar. \u00dc\u00e7 g\u00fcn sonra da \u00f6lm\u00fc\u015f.
Husrev name\u2019de, oyuna ba\u015flad\u0131ktan sonra vazge\u00e7menin, bir ko\u015ful d\u0131\u015f\u0131nda, olanaks\u0131z oldu\u011fu yaz\u0131yor: Bu ko\u015fulsa, oyuncunun bir g\u00fczele a\u015f\u0131k olmas\u0131. \u0130\u015fte o zaman oyuncu, bir kombinezonlar dizisini de\u011fil de a\u015f\u0131k oldu\u011fu g\u00fczeli tema\u015fa edermi\u015f.
Husrev name\u2019den, tarikat i\u00e7inde bu durumlar\u0131n ho\u015f g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc anla\u015f\u0131l\u0131yor: Sufi gelene\u011fine ko\u015fut olarak bu tarikat, “akl”a oldu\u011fu kadar “a\u015fk” ada de\u011fer veriyor. Zaten eserde Rabnuma, “A\u015fk\u0131n mant\u0131\u011f\u0131 ” olarak da tan\u0131mlan\u0131yor.<\/p>\n
Rabnuma’n\u0131n oynanmas\u0131na Hicri 509 y\u0131l\u0131 Recep ay\u0131n\u0131n ikinci cumas\u0131nda ba\u015fland\u0131\u011f\u0131n\u0131 yine ayn\u0131 eserden \u00f6\u011freniyoruz.
Husrev name\u2019nin yaz\u0131ld\u0131\u011f\u0131 Hicri 539 y\u0131l\u0131na kadar alt\u0131 bin hamle yap\u0131l\u0131p alt\u0131 ayr\u0131 deftere d\u00fczenli olarak kaydedilmi\u015f.<\/p>\n
Bu kay\u0131tlar\u0131n tarikat \u00fcyeleri i\u00e7in Tanr\u0131’n\u0131n vahyi de\u011ferini ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtmemize bilmem gerek var m\u0131?<\/p>\n
Rabnuma’n\u0131n H.539 y\u0131l\u0131ndan sonraki bilinmedik bir tarihte yar\u0131m b\u0131rak\u0131ld\u0131\u011f\u0131 anla\u015f\u0131l\u0131yor.<\/p>\n
B\u00fcy\u00fck bir olas\u0131l\u0131kla Brodnikov’la yard\u0131mc\u0131s\u0131, tap\u0131nakta bulduklar\u0131 bu yar\u0131m b\u0131rak\u0131lm\u0131\u015f oyunu s\u00fcrd\u00fcrmeye kalk\u0131\u015fm\u0131\u015flar.<\/p>\n
Arkeologla yard\u0131mc\u0131s\u0131n\u0131n trajik sonlar\u0131 da b\u00f6ylece belli oluyor…<\/p>\n
\u0130hsan Oktay Anar | Mor K\u00f6p\u00fck Oyun \u00d6zel say\u0131s\u0131<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
1 Temmuz 1959’da, \u0130ran\u2019’da yay\u0131nlanan Penam gazetesi Zahedan yak\u0131nlar\u0131nda kayalara oyulmu\u015f bir tap\u0131nak bulundu\u011funu a\u00e7\u0131klam\u0131\u015ft\u0131. Tap\u0131nak, k\u00fc\u00e7\u00fck bir dehlizden girilebilen geni\u015f bir odadan ibaretti. Cesaret edip i\u00e7eri girenler, Kazan \u00dcniversitesinden arkeolog N. Brodnikov ve yard\u0131mc\u0131s\u0131na ait oldu\u011fu daha sonra anla\u015f\u0131lacak iki ceset bulmu\u015flard\u0131. Cesetler antik bir satran\u00e7 masas\u0131n\u0131n iki yan\u0131ndayd\u0131. Adli tabip, arkeolog ile yard\u0131mc\u0131s\u0131n\u0131n […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[137],"tags":[],"class_list":["post-707","post","type-post","status-publish","format-standard","category-edebiyat-turkiye"],"yoast_head":"\n