![](\"http:\/\/www.urfasanat.com\/haber\/resimler\/haber\/tragedya%20(WinCE).jpg\")
<\/p>\n<\/p>\n
Lukacs modern sanat\u0131 totalite duygusundan, totalite anlay\u0131\u015f\u0131ndan ve belirli bir perspektif ten yoksun oldu\u011fu i\u00e7in ele\u015ftiriyor ve be\u011fenmiyordu. Oysa, Brecht ve Benjamin\u2019e g\u00f6re, 19. Y\u00fczy\u0131l\u0131n ortalar\u0131na kadar ya\u015fanan toplumsal realite, realiteyi alg\u0131layan sanat\u00e7\u0131n\u0131n bu ikisine sahip olmas\u0131na h\u00e2l\u00e2 olanak tan\u0131maktayd\u0131. Ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z Y\u00fczy\u0131l ise sanat\u00e7\u0131ya b\u00f6yle bir totalite duygusu ve b\u00fct\u00fcn\u2019\u00fcn kavranabilmesinden olu\u015facak perspektif edinme olana\u011f\u0131 tan\u0131mamaktad\u0131r. Ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z Y\u00fczy\u0131l, ger\u00e7ekli\u011fin \u201csahih\u201d y\u00fcz\u00fcn\u00fc g\u00f6rebilmemiz i\u00e7in a\u00e7\u0131k se\u00e7ik bir perspektife yaslanmaktan, ger\u00e7ekli\u011fi bir totalite olarak g\u00f6rebilece\u011fimizi sanmaktan \u00e7ok, ger\u00e7ekli\u011fi (realiteyi) olu\u015fturan ayr\u0131nt\u0131lardan, \u00f6nemsiz bulundu\u011fu i\u00e7in kenarda-k\u00f6\u015fede kalm\u0131\u015f \u015feylerden yola \u00e7\u0131kmam\u0131z\u0131 gerektiriyor. Bu nedenle, g\u00fcn\u00fcm\u00fcz\u00fcn sanat\u0131 fregmanc\u0131 olmak zorundad\u0131r.<\/p>\n
B\u00fcrokratik\/hiyerar\u015fik iyimserlik kar\u015f\u0131s\u0131nda Stratejik k\u00f6t\u00fcmserlik… <\/strong> \u0130\u015flerini kendileri yapmak istedikleri i\u00e7in, \u201cstratejik pesimizmi\u201d kabul etmi\u015flerdi. Hiyerar\u015fik ili\u015fkiler i\u00e7inde uygulanacak bir sanat prati\u011finin iyimserli\u011fi, durumu, varolan\u0131 kabullenmeyi gerektiriyordu. Onu a\u015fabilmek i\u00e7in umut gerekmekteydi. Umut i\u00e7in bir bar\u0131nak laz\u0131md\u0131. Bu bar\u0131nak, onlar\u0131n se\u00e7ti\u011fi \u201cstratejik k\u00f6t\u00fcmserlik\u201d oluyordu. Umut, Brecht ve Benjamin i\u00e7in, yak\u0131n bir gelecekte ya\u015fanmas\u0131 gereken zaferlere ihtiya\u00e7 duymayacak kadar, uzun s\u00fcrecek karanl\u0131klar kar\u015f\u0131s\u0131nda zay\u0131flamayacak kadar zorluklara haz\u0131rlanm\u0131\u015f bir umut olmak zorundayd\u0131. Bu umut, \u201cjeolojik anlamda karanl\u0131k \u00e7a\u011flar\u0131, buzul \u00e7a\u011flar\u0131n\u0131 a\u015fabilecek kadar\u201d hesab\u0131n\u0131-kitab\u0131n\u0131 yapm\u0131\u015f bir sanat\u00e7\u0131n\u0131n g\u00f6rebildi\u011fi bir umuttu. Bu hesaplar\u0131 yapmak gerekti\u011fini kavrayacak kadar ger\u00e7ekli\u011fe k\u00f6t\u00fcmser bir bak\u0131\u015fla bakmaya dayanabilmi\u015f bir sanat\u00e7\u0131n\u0131n umuduydu. Bu umut, Brecht\u2019in ve Benjamin\u2019in k\u00f6t\u00fcmserli\u011fini, gelece\u011fe y\u00f6nelik bir iyimserlik i\u00e7in gerekli stratejik bir k\u00f6t\u00fcmserli\u011fe evrimlendiriyordu. \u201cHep akmas\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcren su a\u015f\u0131nd\u0131r\u0131r graniti, bazalt\u0131\u201d der Brecht. Ayn\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc Benjamin de savunur. Tarih Felsefesi \u00dczerine Tezler\u2019de \u201cAlt\u0131nc\u0131 Tez\u201d de, \u201cGe\u00e7mi\u015f\u2019in i\u00e7inden umudun k\u0131v\u0131lc\u0131mlar\u0131n\u0131 tutu\u015fturabilecek olan, ancak ve ancak, bug\u00fcnk\u00fc d\u00fc\u015fman\u0131n yengi kazanacak olmas\u0131 durumunda \u00f6l\u00fclerin bile g\u00fcvencesinin kalmayaca\u011f\u0131n\u0131 ve bu d\u00fc\u015fman\u0131n yengi kazanma durumuna yakla\u015fm\u0131\u015f bulundu\u011funu anlayabilmi\u015f olan tarih\u00e7idir\u201d der. <\/p>\n Tarih, Lukacs i\u00e7in, ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z g\u00fcn\u2019\u00fcn \u00f6nko\u015fuludur. Brecht ve Benjamin i\u00e7in ise, heran i\u00e7inde ya\u015fan\u0131lan, ya\u015fan\u0131ld\u0131\u011f\u0131 bilinmesi gerekendir. Tarih\u2019in i\u00e7inde verdi\u011fimiz kavgalar, yeniden bir kez daha yitirilmek istenmiyorsa, bu kavgalar, u\u011frunda herg\u00fcn tekrar tekrar m\u00fccadeleler vermemiz gerekmektedir. Ge\u00e7mi\u015f\u2019teki kavgalar s\u0131ras\u0131nda olu\u015fmu\u015f, ge\u00e7mi\u015f\u2019teki yenilgiler y\u00fcz\u00fcnden s\u00f6nm\u00fc\u015f gibi olmu\u015f umut k\u0131v\u0131lc\u0131mlar\u0131n\u0131 bug\u00fcn i\u00e7in canland\u0131racak olan, ge\u00e7mi\u015f\u2019teki ac\u0131lardan kazan\u0131lm\u0131\u015f bilgeli\u011fin, basiretin g\u00fcn\u00fcm\u00fcz\u00fcn insan\u0131na aktar\u0131lmas\u0131, kazand\u0131r\u0131lmas\u0131d\u0131r. <\/p>\n Brecht\u2019in \u201cLao Tzu\u201d \u015fiirinde, ya\u015fl\u0131 bilge ile g\u00fcmr\u00fck muhaf\u0131z\u0131 k\u00f6yl\u00fc aras\u0131nda kurulan ve \u201cger\u00e7e\u011fi iletilmesi gereken\u201d olarak se\u00e7ilmi\u015f do\u011fru kesimle kurulan dostluk bu aktarmay\u0131, kazand\u0131rmay\u0131, iletimi sa\u011flar. Benjamin, bu nedenle, \u015f\u00f6yle diyor: \u201cgranite boyun e\u011fdirmeyi d\u00fc\u015f\u00fcnebilmi\u015f birinin dostluk olanaklar\u0131n\u0131n k\u0131ymetini bilmesi gerekir!\u201d Kafka, Brecht\u2019e g\u00f6re, yaln\u0131zca teknik yan\u0131yla yeni olan biri de de\u011fildir. Bu \u201cteknikteki yenile\u015fme\u201d ihtiyac\u0131n\u0131 Kafka\u2019ya duyuran \u201cyeni bir alg\u0131lama ve anlama tarz\u0131\u201d da vard\u0131r \u201cbug\u00fcn\u00fcn k\u00f6t\u00fcs\u00fc\u201d diye ye\u011fledi\u011fi yazarda. Bu yeni alg\u0131lama ve anlama tarz\u0131 sayesinde, \u201cmahvedilmi\u015f bir k\u00fc\u00e7\u00fck burjuva oldu\u011fu halde\u201d Kafka, fa\u015fizme y\u00f6nelmekten, s\u00fcr\u00fcklenmekten tutabilmi\u015ftir kendini. Bir \u00f6nder\u2019e, bir f\u00fchrer-elit\u2019e teslim etmemi\u015ftir kendini, sanat\u0131n\u0131 \u201c\u00c7arklar\u0131n di\u015flileri aras\u0131nda ezilirken bile soru sormaya devam edebilmi\u015f, kaderini f\u00fchrer-elit\u2019in elleriyle de\u011fil; hayat\u0131n i\u00e7inde, kendi elleriyle de\u011fi\u015ftirebilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnmeye, s\u00f6ylemeye devam edebilmi\u015ftir.\u201d Kafka, bug\u00fcn i\u00e7in olana\u011f\u0131 kalmam\u0131\u015f \u201cge\u00e7mi\u015f iyi g\u00fcnlerin patrisyeni\u201d olmasa da, g\u00fcn\u00fcm\u00fcz\u00fcn insan\u0131n\u0131 kendisindeki insanal yanlar\u0131 ger\u00e7ekle\u015ftirmekten alakoyan toplumsal ko\u015fullar a\u00e7\u0131s\u0131ndan daha umut verici bir yazard\u0131r Brecht i\u00e7in. K\u00f6t\u00fc yeni g\u00fcnlerin potansiyel bilgelerinden biri olabilmi\u015f bir yazard\u0131r. <\/p>\n K\u00f6t\u00fc yeni\u2019den yola \u00e7\u0131kmak…<\/strong> \u00d6te yandan, Kafka\u2019daki \u201ckurban\u201d modern toplumdaki insan; anonim kimliklere s\u00fcr\u00fcklenmi\u015f ve \u201cdi\u015flilerin aras\u0131nda ezilmekte olan\u201d \u00e7a\u011f\u0131m\u0131z insan\u0131 Bay K. Brecht\u2019in sanat\u0131nda Brechtgil Bay K. olur. Di\u015flilerin aras\u0131nda oldu\u011funu bilen, modern d\u00f6nemin \u201ck\u00f6t\u00fc yenisi\u201d olan Bay K. Brecht\u2019de, art\u0131k, yeni kimlik aramaya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. Brecht ve Benjamin, anonim kimlik i\u00e7indeki ki\u015filerden yola \u00e7\u0131karlarken, modern insan\u0131n elastikiyetine g\u00fcvenirler. Onun, \u00e7e\u015fitli ki\u015filiklere b\u00fcr\u00fcnerek, \u201cdurmadan akmay\u0131, devinmeyi becerebilen bir su gibi,\u201d graniti a\u015f\u0131nd\u0131racak bir potansiyel ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131na inan\u0131rlar. <\/p>\n \u201cYeni karanl\u0131k \u00e7a\u011f\u201ddan \u00e7ok korktuklar\u0131, korkmak gerekti\u011fini bildikleri i\u00e7in, yaln\u0131zca bug\u00fcnk\u00fc toplumsal m\u00fccadeleyi g\u00f6z\u00f6n\u00fcnde tutmakla yetinmek yerine, insanl\u0131\u011f\u0131n b\u00fct\u00fcn bir tarih boyunca ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 t\u00fcm toplumsal m\u00fccadeleleri g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde tutmak gerekti\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrler. Brecht ve Benjamin\u2019in bu anlay\u0131\u015f\u0131na g\u00f6re, soruna b\u00f6yle bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, iyi eski\u2019lerden olan ki\u015filerin kahramanl\u0131\u011f\u0131ndan \u00e7ok k\u00f6t\u00fc yeni\u2019lerden olan ki\u015filerdeki sebata, ayakta kalma g\u00fcc\u00fcne \u00f6nem vermek gerekmektedir. Brecht\u2019in kahramanlar\u0131, bu nedenle anti-hero niteliktedirler. Yeni karanl\u0131k \u00e7a\u011f\u2019da kahraman\u0131n i\u015flevi, davran\u0131\u015flar\u0131 ile traji\u011fi ya\u015famak ve sergilemek de\u011fil; bu karanl\u0131k \u00e7a\u011fda s\u0131radan insan i\u00e7in bir rehber, bir \u0131\u015f\u0131k olabilmektedir. Dayan\u0131kl\u0131, sebatk\u00e2r, humor sahibidir; b\u00fcy\u00fckl\u00fckleri ile, k\u00fc\u00e7\u00fckl\u00fckleri ile hi\u00e7kimse-olanlar\u2019dand\u0131r Brecht\u2019in kahramanlar\u0131. <\/p>\n Brecht\u2019in ve Benjamin\u2019in ola\u011fan ve s\u0131radan \u015feylerle ve un-Heroic insan davran\u0131\u015flar\u0131 ile ilgilenmelerinin amac\u0131, tarihsel determinizme ba\u011flanm\u0131\u015f d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrlerin k\u00f6t\u00fcmser nitelikteki iyimserliklerinin yanl\u0131\u015fl\u0131\u011f\u0131n\u0131 ortaya koymakt\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc bu iki d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcre, sanat\u00e7\u0131ya g\u00f6re, Tarih, ge\u00e7mi\u015f y\u00fczy\u0131llardaki gibi, dramatik ve b\u00fcy\u00fck kararlarla de\u011fil; \u00f6nemsiz gibi g\u00f6r\u00fcnen, k\u0131y\u0131da k\u00f6\u015fede bir ba\u015f\u0131na kalm\u0131\u015f gibi g\u00f6r\u00fcnen kararlarla, davran\u0131\u015flarla de\u011fi\u015ftirilebilecektir. <\/p>\n Brecht\u2019in epik tiyatrosu tarihten yola\u00e7\u0131kan bir tasar\u0131mlay\u0131m\u0131n (imagination) \u00fcr\u00fcn\u00fcd\u00fcr. Shakespeare\u2019i, Marlow\u2019u yeniden yazarken amac\u0131; (a) Tarihsel olgulara ve onlar\u0131n edebiyattaki i\u015flenimlerine farkl\u0131 bir a\u00e7\u0131dan bakma durumunda bu olgular\u0131n ve edebiyattaki i\u015flenimlerinin farkl\u0131 sonu\u00e7lar verece\u011fini ortaya koymak; (b) Tarih\u2019in bug\u00fcne kadar s\u00fcren seyredi\u015finin de\u011fi\u015ftirilebilece\u011fini g\u00f6rmek ve g\u00f6stermektir. Ne var ki, Tarih\u2019e farkl\u0131 bir a\u00e7\u0131dan bakabilmek i\u00e7in, Tarihin s\u00fcrecinin farkl\u0131 bir tarzda yeniden-de\u011ferlendirilmesi gerekmektedir. Bunun i\u00e7in, trajedi ve trajik-olan reddedilmelidir. \u00c7\u00fcnk\u00fc, olanaks\u0131zl\u0131klar un-dramatic ve un-romantic nitelikler edinmemizi gerektirmektedir. Bunun b\u00f6yle oldu\u011funu g\u00f6z\u00fcm\u00fczden saklamak yerine, durumun ger\u00e7ek halini kabul edip bununla m\u00fccadele i\u00e7in yola \u00e7\u0131kmam\u0131z gerekmektedir. Tarih\u2019e m\u00fcdahale edebilmemiz, bunu g\u00f6zden ka\u00e7\u0131rmazsak, bug\u00fcn de m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Yukarda da belirtildi\u011fi gibi, Brecht\u2019e ve Benjamin\u2019e g\u00f6re, Tarih ge\u00e7mi\u015fteki gibi b\u00fcy\u00fck kararlarla, dramatik davran\u0131\u015flarla de\u011fil; \u00f6nemsiz gibi g\u00f6r\u00fcnen, tek tek kalm\u0131\u015f gibi g\u00f6r\u00fcnen kararlarla, davran\u0131\u015flarla de\u011fi\u015ftirilebilecektir g\u00fcn\u00fcm\u00fczde. Bunlar\u0131 savunduklar\u0131 i\u00e7indir ki, Brecht\u2019in ve Benjamin\u2019in stratejik k\u00f6t\u00fcmserlikleri, tarihsel determinizme belba\u011flam\u0131\u015f iyimserlerin k\u00f6t\u00fcmserli\u011fini iflasa mahk\u00fbm eder. <\/p>\n Yeni anlama\/bilme arac\u0131 olarak montaj tekni\u011fi ve melankolinin ortadan kald\u0131r\u0131lmas\u0131<\/strong> Eisenstein ve Brecht\u2019teki bilme olgusuna ili\u015fkin bir ilke olan montaj ilkesi de, modern d\u00f6nemin Kafka\u2019s\u0131ndaki melankoliyi and\u0131ran bir \u201ckaranl\u0131\u011f\u0131\u201d ve \u201chi\u00e7le\u015fmeyi\u201d dile getirir. Ama montaj tekni\u011fi bu iki sanat\u00e7\u0131da melankoliyi tahrip etme i\u015flevini edinmi\u015ftir. Benjamin\u2019deki al\u0131nt\u0131lama tekni\u011finin i\u015flevi de budur. G\u00fcndelik alg\u0131lama kal\u0131plar\u0131 i\u00e7inde ger\u00e7ekli\u011fi bilinemedi\u011fi i\u00e7in bizde melankoli yaratan realitenin olaylar\u0131n\u0131, gazetedeki haberlerini al\u0131p metnin i\u00e7inde yeni bir sentaksla g\u00f6stermek; b\u00f6ylece melankoliyi olu\u015fturan hayat\u0131n g\u00f6r\u00fcn\u00fcm\u00fcndeki dura\u011fanl\u0131\u011f\u0131n, de\u011fi\u015fmezli\u011fin anla\u015f\u0131lamazl\u0131\u011f\u0131n yerine, g\u00f6r\u00fcnenin tarihselli\u011fini farkettirmektir i\u015flevi. Melankolinin olu\u015fturucu \u00f6\u011felerinin tarihselli\u011fini g\u00f6stererek, realitenin de\u011fi\u015ftirilebilece\u011fini; melankolinin irrasyonelli\u011fini; ya da, irrasyonel bir realiteden y\u00fcklendi\u011fi ge\u00e7ici rasyonelli\u011fini ortaya koymakt\u0131r i\u015flevi. <\/p>\n Brecht\u2019in montaj tekni\u011fi melankoliyi tahrip etmekle i\u015flevlendirildi\u011fi i\u00e7in, Kafka\u2019da realitenin tam olarak bilinemeyi\u015fine neden olan sentaks\u0131 montaj tekni\u011fi da\u011f\u0131t\u0131p yeniden olu\u015fturur. Realitenin g\u00f6r\u00fcn\u00fcm\u00fcn\u00fcn olu\u015fturucu \u00f6\u011felerinin belirli yap\u0131lanm\u0131\u015fl\u0131\u011f\u0131n\u0131 k\u0131rar, da\u011f\u0131t\u0131r, yeniden kurar. B\u00f6ylece, yeni bir sentaks i\u00e7inde realitenin bili\u015fsel olarak anlamland\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131 sa\u011flar. Kafka\u2019n\u0131n melankoli i\u00e7inde bakt\u0131\u011f\u0131 realiteye melankolik-olmayan bir alg\u0131lama s\u00fcreci i\u00e7inde bakmam\u0131z\u0131 sa\u011flar. Ayn\u0131 \u015feyi, ger\u00e7ek\u00fcst\u00fcc\u00fclerin 19. Y\u00fczy\u0131l Paris\u2019ini alg\u0131lama bi\u00e7imindeki yetersizli\u011fini a\u015fmak i\u00e7in onlar\u0131n 19. Y\u00fczy\u0131lla ilgili olarak saptad\u0131klar\u0131 simgeleri, metaforlar\u0131 diyalektik bir analizle de\u011ferlendiren Benjamin de yapar. Ger\u00e7ek\u00fcst\u00fcc\u00fclerin birer aldan\u0131m olarak saptayabildikleri olgular\u0131n, tarihsel nitelikte olduklar\u0131n\u0131; bunlar\u0131n aldan\u0131m kadar, kefaret beklentilerini de dile getirdiklerini birer \u201cr\u00fcya imaj\u201d olduklar\u0131n\u0131 g\u00f6sterir. B\u00f6ylece, Baudelaire\u2019in \u015fiirinin Marx-\u00f6ncesi ortamda sanat\u00e7\u0131n\u0131n realite kar\u015f\u0131s\u0131nda kendisini ve sanat\u0131n\u0131 korumak i\u00e7in geli\u015ftirilmi\u015f ge\u00e7erli bir \u015fiir oldu\u011funu; fakat, g\u00fcn\u00fcm\u00fcz\u00fcn modernizmi i\u00e7in Baudelaire\u2019in \u015fiirinin a\u015f\u0131lmas\u0131 gereken bir \u015fiir oldu\u011funu g\u00f6sterir. O da, t\u0131pk\u0131 Brecht gibi, al\u0131nt\u0131lama tekni\u011fi ile, benzemezlikler aras\u0131ndaki g\u00f6remedi\u011fimiz ba\u011flant\u0131lar\u0131 g\u00f6sterecek yeni bir sentaks olu\u015fturarak, eski sentaks i\u00e7inde bakarken farkedemedi\u011fimiz realitenin hakikatini alg\u0131layabilmemizi sa\u011flar. Al\u0131nt\u0131lar, bizlere, bir anda, realitenin as\u0131ll\u0131\u011f\u0131n\u0131 alg\u0131lama olana\u011f\u0131 sa\u011flar. Bir \u015fok yarat\u0131r biz de, b\u00f6ylece. Bu \u015fok, realitenin yeni bir anlama\/bilme (cognition) i\u00e7inde kavranmas\u0131ndan olu\u015fur. <\/p>\n Benjamin\u2019e g\u00f6re, Baudelaire ve Proust kentsel, kitlesel, end\u00fcstriyel modern hayat\u0131n \u00e7\u00f6z\u00fclmeci ve yersizle\u015ftirici etkilerinin neden oldu\u011fu \u015fok yarat\u0131c\u0131 birincil deneyimlerini (primary experiences) ilk farkeden sanat\u00e7\u0131lard\u0131r. Bu iki sanat\u00e7\u0131, modern hayat\u0131n \u015foklar\u0131 kar\u015f\u0131s\u0131nda ilk duyarl\u0131 tepkileri g\u00f6stermi\u015f sanat\u00e7\u0131lard\u0131r. Sanatlar\u0131n\u0131, modern hayat\u0131n \u015foklar\u0131na kar\u015f\u0131 bir savunma ve kendini-koruma arac\u0131 yapm\u0131\u015flar, yapabilmi\u015flerdir. <\/p>\n Fakat, bu \u015foklar\u0131 ele\u015ftirel bir mesafe (uzakl\u0131k\/yabanc\u0131la\u015fmaya kar\u015f\u0131 yabanc\u0131la\u015fma sa\u011flay\u0131c\u0131 ba\u011flanmam\u0131\u015fl\u0131k) i\u00e7inde ele almaya haz\u0131r duruma gelebilmi\u015f olan devrimci sanat\u00e7\u0131lar i\u00e7in b\u00f6yle yaln\u0131zca sanat\u0131n i\u00e7inde aranacak bir s\u0131\u011f\u0131nak gereksizdir ve yetersizdir. Montaj tekni\u011fi, \u00f6nemsiz ve ayr\u0131nt\u0131 gibi g\u00f6r\u00fcnen olgular aras\u0131ndaki benzemez g\u00f6r\u00fcnen olgular aras\u0131ndaki sonsuz say\u0131daki ba\u011flant\u0131lar\u0131 arama ve yakalama olana\u011f\u0131 sa\u011flar. Bir anl\u0131k g\u00f6r\u00fcn\u00fcmleri ile dolay\u0131ms\u0131z olarak alg\u0131lad\u0131\u011f\u0131m\u0131zda g\u00f6remedi\u011fimiz bu ba\u011flant\u0131lar\u0131 g\u00f6rebilmemizi, bilmemizi sa\u011flar. Modern d\u00f6nemin sanat\u00e7\u0131s\u0131na, realitenin en alt katmanlar\u0131ndaki benzemezlikler aras\u0131ndaki benzerlikleri g\u00f6rme ve g\u00f6sterme olana\u011f\u0131 sa\u011flar. Montaj, sanatsal \u00fcretimde form\u2019u \u201cbitmi\u015f olmak\u201d tan uzak tutmaya da yarad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in, ayr\u0131ca, bu a\u00e7\u0131dan da \u00f6nem ta\u015f\u0131yan bir ilkedir. Realitenin, \u201cbitmi\u015f\u201d olmaktan uzak bir betimleni\u015f y\u00f6ntemidir. Bu nedenle, betimleyim (tasvir) ile, betimlenen (tasvir edilen) aras\u0131nda; yani realite ile, onun sanat \u00fcr\u00fcn\u00fcndeki form\u2019u aras\u0131nda \u00fcr\u00fcne her bak\u0131\u015f\u0131m\u0131zda yeni yeni idrak etme olanaklar\u0131 bulmam\u0131z\u0131 sa\u011flar. Olgulara, ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z an i\u00e7inden bakabilmemizi sa\u011flar. Onlar\u0131, de\u011fi\u015fmezlikler olarak de\u011fil; s\u00fcre\u00e7ler olarak g\u00f6rmemizi kolayla\u015ft\u0131r\u0131r. Temsil edilen ile temsil\u2019in bir ve ayn\u0131 \u015feyler olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, olmas\u0131 gerekmedi\u011fini anlamam\u0131z\u0131 sa\u011flar. Sanat \u00fcr\u00fcn\u00fc ile, onun temsil etti\u011fi realiteye her yeni bak\u0131\u015f\u0131m\u0131zda yeni bir yorum yapabiliriz. Realitenin, yans\u0131d\u0131\u011f\u0131n\u0131 sand\u0131\u011f\u0131m\u0131z sanatsal \u00fcr\u00fcndeki g\u00f6r\u00fcn\u00fcm\u00fcne yaln\u0131zca sensational d\u00fczeyde bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda bitmi\u015f, tamamlanm\u0131\u015f, de\u011fi\u015ftirilmesi olanaks\u0131z gibi g\u00f6r\u00fcnen b\u00fcy\u00fcleyici halini ortadan kald\u0131r\u0131r, montaj tekni\u011finin sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 bu yeni olanak. Sensational olarak izlendi\u011finde de\u011fi\u015fmez gibi g\u00f6r\u00fcnen realitenin, akl\u0131n etkisiyle, akl\u0131n etkin m\u00fcdahalesiyle daha iyi kavranabilecek olan bir ge\u00e7ici durum oldu\u011fu anla\u015f\u0131l\u0131r. Bu ise, realiteye kar\u015f\u0131 tepkimeci bir alg\u0131lama d\u00fczeyinde kalan trajik-drama gelene\u011finden \u00e7\u0131kabilmemizi; un-trajik-dramaya eri\u015fmemizi sa\u011flar. Grek tragedyas\u0131ndaki \u201ckapal\u0131-drama\u201d anlay\u0131\u015f\u0131ndan (etik\u2019i olumlayan bir tiyatrodan) \u00e7\u0131karak, insan\u2019\u0131n \u00f6yk\u00fcs\u00fcn\u00fc etik ile m\u00fccadelenin olu\u015fturdu\u011fu bir drama i\u00e7inde; yani tragedya formunun s\u0131n\u0131rland\u0131r\u0131c\u0131 \u00f6nbelirginliklerini zorlayabilen bir drama \u00f6\u011fesinin \u00f6yk\u00fcs\u00fc olarak alg\u0131lamaya ba\u015flar\u0131z. Realitenin sanatsal \u00fcr\u00fcndeki temsilini duyumsal d\u00fczeyde izlemekle i\u00e7inde kalaca\u011f\u0131m\u0131z etik\u2019ten \u00e7\u0131k\u0131p kurtulabilmek i\u00e7in, montaj tekni\u011fi, bize realitenin temsiline de, realitenin kendisine de geli\u015fkinle\u015ftirilmi\u015f, yabanc\u0131la\u015fmaya kar\u015f\u0131 yabanc\u0131la\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f usumuzla bakma olana\u011f\u0131 verir. Bu yeni bakma bi\u00e7imi ise, melankoliyi ge\u00e7ersiz k\u0131lar. Trajedinin ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz bir\u015fey olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131; trajedinin dramaya d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fclebilece\u011fini g\u00f6sterir. Bu yenilik \u00e7ok \u00f6nemlidir. \u00c7\u00fcnk\u00fc trajedide insan etik\u2019in i\u00e7inde edilgin bir ara\u00e7t\u0131r. Yengisi ile de yenilgisi ile de toplumdaki varolan insan ili\u015fkilerini hakl\u0131la\u015ft\u0131ran etik\u2019in olumlanmas\u0131nda kullan\u0131lan ve kendisinde-olmayan bir ara\u00e7t\u0131r. Dramada ise, insan, etik kar\u015f\u0131s\u0131nda tav\u0131r ald\u0131k\u00e7a insanal potansiyellerini ger\u00e7ekle\u015ftirebilecek olan etkin bir \u00f6znedir; i\u015flevi, etik\u2019i olumlay\u0131c\u0131 yengilere ya da yenilgilere y\u00f6nelmek de\u011fil; insan olarak kendi potansiyelliklerini ger\u00e7ekle\u015ftirece\u011fi bir yeni kimlik edinmektir. Bu bak\u0131mdan, Brecht\u2019in yapmak istedi\u011fi, Orta\u00e7a\u011f\u0131n mystery play\u2019lerinde, Alman Barok dramas\u0131nda, Shakespeare\u2019in baz\u0131 sahnelerinde ve Goethe\u2019nin Faust\u2019undaki \u0130kinci K\u0131s\u0131mda ve Strindberg\u2019de k\u0131smen g\u00f6r\u00fclen bir \u00f6zelli\u011fi geli\u015fkinle\u015ftirmek olmu\u015ftur. Asl\u0131nda, Brecht\u2019in ve Benjamin\u2019in yapmak istedi\u011fi, Euripides\u2019ten ba\u015flayan bir \u00e7izgiyi geli\u015fmesinin sonul durumuna eri\u015ftirmek olmu\u015ftur. Bu bak\u0131mdan da Lukacs\u2019\u0131n esteti\u011finden \u00e7ok ayr\u0131d\u0131r bu ikisi. Yeni bir \u201ckahraman\u201d anlay\u0131\u015f\u0131. <\/strong> Oysa, Platon ve Sokrat\u2019tan yola \u00e7\u0131kan Benjamin ve Brecht en y\u00fcksek insanal durumun, yani bilgeli\u011fin basiretli davranabilme durumunun dramatik-olmayan bir nitelik ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131n\u0131 savunurlar. Platon\u2019un diyaloglar\u0131ndaki insan etik\u2019in i\u00e7inde s\u0131k\u0131\u015fm\u0131\u015f edilgin \u201ckahraman\u201d de\u011fil; ger\u00e7ekli\u011fi, etik\u2019i de sorgulayarak anlamaya \u00e7al\u0131\u015fan dramatik olmayan insand\u0131r. Diyaloglar\u0131n Grek tiyatrosundaki gelenekten koptu\u011fu nokta budur; insan\u2019a ilk kez etik\u2019i sorgulayarak kendini ger\u00e7ekle\u015ftiren insan olma olana\u011f\u0131n\u0131 tan\u0131mas\u0131d\u0131r. Platon\u2019un diyaloglar\u0131ndaki kahraman, art\u0131k, ak\u0131ll\u0131, basiretli, tutkular\u0131na tutsak d\u00fc\u015fmeyen biridir. Euripides\u2019in rasyonalist drama anlay\u0131\u015f\u0131 Platon\u2019un bu \u00e7izgisinin devam\u0131d\u0131r ve trajik-olmayan draman\u0131n ba\u015flang\u0131c\u0131d\u0131r. Hayat\u0131n sanattaki yan\u0131tlanmas\u0131n\u0131n tepkimeci olmayan ilk alternatifidir. <\/p>\n Benjamin\u2019e g\u00f6re, epik tiyatro Platon ve Euripides\u2019in \u00e7izgisini geli\u015ftirirken Platon\u2019un diyaloglar\u0131ndan hem daha dramatik g\u00f6r\u00fcn\u00fcmde olabilmi\u015f, hem de en az bu diyaloglar kadar felsefi olabilmi\u015ftir. Brecht\u2019in kahramanlar\u0131 heroik-olmayan (un-heroic) nitelikte ki\u015filerdir. Galy, Gay, Azdak, Puntila gibi karakterler ac\u0131lar \u00e7eken, \u00e7ok gezen, yersizle\u015fmi\u015f, ko\u015fullara g\u00f6re davran\u0131p de\u011fi\u015fik roller y\u00fcklenebilen plastik tiplerdir. De\u011fi\u015fik ve \u00e7eli\u015fik roller y\u00fcklenebilecek bo\u015f\/yaz\u0131lmam\u0131\u015f kimlikleri vard\u0131r sanki. De\u011fi\u015fik ve \u00e7eli\u015fik roller y\u00fcklenebildikleri i\u00e7in \u00e7a\u011f\u0131m\u0131z\u0131n toplumsal hayat\u0131ndaki tezadlar\u0131 ve bunlar\u0131n s\u0131radan insanlar olarak hepimizin payla\u015ft\u0131\u011f\u0131 bir kimlik i\u00e7indeki bizler \u00fczerindeki etkilerini ifade edebilmektedirler. Bu heroik-olmayan ki\u015filikleri sayesinde, yukarda neye yarad\u0131\u011f\u0131 ve nas\u0131l i\u015fledi\u011fi anlat\u0131lmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131lan montaj ilkesinin tiyatroya uygulanmas\u0131na olanak tan\u0131rlar. Rollerin ve kimliklerin bu elastikiyet sayesinde de\u011fi\u015febilirli\u011fi; tek bir \u00e7izgi \u00fczerinde de\u011fil, \u00e7eli\u015fkin \u00e7izgiler \u00fczerinde yeralabilmesi, tiyatroda, toplumsal hayat\u0131n \u00e7eli\u015fkilerinin oynanarak g\u00f6sterimlenmesine olanak tan\u0131r. Ba\u015fka bir deyi\u015fle, rollerin ve ki\u015filiklerin elastikiyeti, ya da de\u011fi\u015firli\u011fi ile Verfremdung (yabanc\u0131la\u015fmaya kar\u015f\u0131 yabanc\u0131la\u015fma) sa\u011flama i\u015fi Brecht\u2019in epik tiyatrosunda geli\u015fkin noktas\u0131na gelmi\u015f olur. Bu durum, Brecht\u2019e modern d\u00f6nemin sanat\u00e7\u0131lar\u0131na T.S. Eliot gibi sanat\u00e7\u0131lardaki yenilik\u00e7ili\u011fin kendi i\u00e7ine kapanm\u0131\u015fl\u0131\u011f\u0131n\u0131 a\u015fma olana\u011f\u0131 da sa\u011flar.<\/p>\n T. S. Eliot\u2019daki snobca ironinin a\u015f\u0131lmas\u0131<\/strong> Brecht\u2019in kahramanlar\u0131 ise, tersine, olgulardan, olaylardan, ba\u015fka insanlardan tecrit etmez kendilerini. Onlardan ders al\u0131r, onlarla etkile\u015fimde bulunur. B\u00f6ylece, hayat \u00fczerinde insan\u0131n m\u00fcdahalede bulunmas\u0131n\u0131 onlara hakim duruma gelmesini ama\u00e7lar. Ger\u00e7eklik kar\u015f\u0131s\u0131nda mutlak ve kesin bir reddetmeyi de\u011fil, stratejik bir uyumlanmay\u0131 kabul ederler. Humane\u2019dirler. Ba\u015fka insanlarla dostluk i\u00e7indedirler. Onlar\u0131n \u201ckimliklerini\u201d benimseyebilir; d\u00fcnyaya onlar\u0131n a\u00e7\u0131lar\u0131ndan da bakabilirler. Bu sayede Azdak bir serseri, avare, hatta su\u00e7a itilmi\u015f biridir, ama adaletin tecelli ettirilmesinde de yeral\u0131r. Adaleti bu s\u0131radan insan, hayat\u0131n i\u00e7indeki ya\u015fam\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcr\u00fcrken ge\u00e7irdi\u011fi evrimler sayesinde kazand\u0131\u011f\u0131 yeni kimli\u011fi ile tecelli ettirir. Nitekim Brecht\u2019in bir tarih\u00e7i olarak de\u011fil, bir dramatist olarak sundu\u011fu Galileo Galilei halktan biri de\u011filse de \u201cuyumlanabilir\u201d bir kahramand\u0131r. Kendi ele\u015ftirisini yapabilen biridir. Bu ele\u015ftirisini yapmakla R\u00f6nesanstan g\u00fcn\u00fcm\u00fcze kadarki bilimadaml\u0131\u011f\u0131n\u0131n meslek etik\u2019inin de ele\u015ftirisini yapm\u0131\u015f olur. <\/p>\n Sanat\u00e7\u0131n\u0131n ku\u015fku verici ki\u015fi olmaktan kurtar\u0131lmas\u0131 <\/strong> Yal\u0131n bir ifade ile, siyaset, mimetik sanattaki gibi edilginle\u015ftirici bir i\u015flevle de\u011fil, \u00f6zg\u00fcrle\u015ftirimci bir i\u015flevle yeniden sanat\u0131n i\u00e7inde konum kazanm\u0131\u015f olur. \u0130\u00e7erikteki yenilik\u00e7ilik ile diyalektik bir b\u00fct\u00fcnl\u00fck i\u00e7inde geli\u015ftirilen, bu, anlat\u0131m tekni\u011findeki yenilik\u00e7ilik arac\u0131l\u0131\u011f\u0131 ile, sanat, sihirli bir i\u015f olmaktan \u00e7\u0131k\u0131p, bir \u00fcretim formu olur. Di\u011fer \u00fcretim formlar\u0131 i\u00e7indeki \u00f6zg\u00fcll\u00fc\u011f\u00fc ise, ger\u00e7eklik ile onun sanatsal temsili aras\u0131ndaki ili\u015fkinin bir tekab\u00fcliyet olmay\u0131\u015f\u0131ndan; bu ikisi aras\u0131ndaki ba\u011flant\u0131n\u0131n b\u00fct\u00fcn bir toplumsal ya\u015fam totalitesinin dolay\u0131mlamalar\u0131 ile olu\u015fundan kaynaklan\u0131r. <\/p>\n NOTLAR<\/strong> Lukacs modern sanat\u0131 totalite duygusundan, totalite anlay\u0131\u015f\u0131ndan ve belirli bir perspektif ten yoksun oldu\u011fu i\u00e7in ele\u015ftiriyor ve be\u011fenmiyordu. Oysa, Brecht ve Benjamin\u2019e g\u00f6re, 19. Y\u00fczy\u0131l\u0131n ortalar\u0131na kadar ya\u015fanan toplumsal realite, realiteyi alg\u0131layan sanat\u00e7\u0131n\u0131n bu ikisine sahip olmas\u0131na h\u00e2l\u00e2 olanak tan\u0131maktayd\u0131. Ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z Y\u00fczy\u0131l ise sanat\u00e7\u0131ya b\u00f6yle bir totalite duygusu ve b\u00fct\u00fcn\u2019\u00fcn kavranabilmesinden olu\u015facak perspektif edinme olana\u011f\u0131 […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[64],"tags":[],"class_list":{"0":"post-717","1":"post","2":"type-post","3":"status-publish","4":"format-standard","6":"category-tiyatro-uzerine"},"yoast_head":"\n
Benjamin\u2019in ve Brecht\u2019in en b\u00fcy\u00fck \u00f6zelli\u011fi, t\u0131pk\u0131 Gramsci gibi, 1930\u2019lar\u0131n resmi g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn d\u0131\u015f\u0131nda olu\u015flar\u0131 ve \u00e7ok derin bir tarihsel k\u00f6t\u00fcmserli\u011fe sahip olmalar\u0131yd\u0131. Ama bu k\u00f6t\u00fcmserlik, Romain Rolland\u2019\u0131n deyi\u015fiyle, \u201cd\u00fc\u015f\u00fcnmece dayanan bir k\u00f6t\u00fcmserlik, iradeye dayanan bir iyimserlik\u201d bi\u00e7iminde ikili bir yap\u0131lanma i\u00e7indeydi. Umutluydular bu sayede. Umut kaynaklar\u0131 resmi g\u00f6r\u00fc\u015ftekilerin dayanak ald\u0131\u011f\u0131 b\u00fcrokratik\/hiyerar\u015fik de\u011ferlendirmeler ve direktifler de\u011fil; \u201cge\u00e7mi\u015f\u201di ve \u201cgelecek\u201di diyalektik bir kavray\u0131\u015fla anlayabilme konusunda geli\u015ftirdikleri y\u00f6ntembilime dayan\u0131yordu. <\/p>\n
Bu dostluk, ge\u00e7mi\u015f\u2019te kalm\u0131\u015f iyilerle, iyi \u015feylerle, iyi ki\u015filerle yap\u0131lamayacak duruma gelmi\u015f bug\u00fcnk\u00fc i\u015flerin, ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z g\u00fcn\u2019deki k\u00f6t\u00fclerle ba\u015flan\u0131p yap\u0131labilmesini sa\u011flar. Bu nedenledir ki, Benjamin ve Brecht ile Lukacs\u2019\u0131n yollar\u0131 tam da burada birbirinden ayr\u0131lmaktad\u0131r. Lukacs burjuva k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn eski iyi g\u00fcnlerdeki patrisyenlerinden Thomas Mann\u2019\u0131 ye\u011fler Kafka\u2019n\u0131n kar\u015f\u0131s\u0131nda…Brecht, Benjamin\u2019i Kafka\u2019daki sanat\u00e7\u0131n\u0131n kendi kendine yaratt\u0131\u011f\u0131 mistifikasyonu s\u00fcrd\u00fcrmesinden do\u011fan yetersizli\u011fi kavrayamad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in ele\u015ftirir. Ama, Kafka\u2019y\u0131, umutsuzlu\u011fun belgelerini olu\u015fturdu\u011fu\/edebiyat\u0131n tekniklerini yeniledi\u011fi\/sosyalist yazarlar\u0131n da kendisinden \u00e7ok \u015feyler \u00f6\u011frenebilece\u011fi bir yazar olabildi\u011fi i\u00e7in be\u011fenir, t\u0131pk\u0131 Benjamin gibi… Kafka\u2019y\u0131 \u201cbug\u00fcn\u2019\u00fcn k\u00f6t\u00fcs\u00fc\u201d sayd\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in, Lukacs\u2019\u0131n tercihine kat\u0131lmaz; Toamas Mann\u2019\u0131 de\u011fil, Kafka\u2019y\u0131 ye\u011fler g\u00fcn\u00fcm\u00fcz\u00fcn sanatsal prati\u011fine yak\u0131nl\u0131\u011f\u0131 bak\u0131m\u0131ndan. <\/p>\n
Lukacs, 20. Y\u00fczy\u0131l roman\u0131nda \u201cdurmu\u015f-oturmu\u015f, bi\u00e7imlenmesini tamamlayabilmi\u015f karakterlerin\u201d bulunmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yler ve bunu ele\u015ftirisine esas al\u0131r. Brecht ise, bunun do\u011fru oldu\u011funu; fakat bu durumun de-humanization sonucunda ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015f bir olgu oldu\u011funu; bu durumun ortadan kald\u0131r\u0131labilmesinin ise, y\u00fczy\u0131l\u0131m\u0131zda, kitleleri terkederek de\u011fil, onunla birlikte, onun i\u00e7inde yeralarak ger\u00e7ekle\u015ftirilebilece\u011fini s\u00f6yler. <\/p>\n
Alman Barok dramatistlerinin allegorik imajinasyonlar\u0131 ile, 20. Y\u00fczy\u0131l\u0131n sanatsal gereksinmeleri (\u00f6rne\u011fin, tiyatroda yeni imajinasyonlara duyulan gereksinme) aras\u0131nda belirli bir yak\u0131nl\u0131k vard\u0131r Benjamin\u2019e g\u00f6re. Barok tiyatro, trajedinin ka\u00e7\u0131n\u0131lmazl\u0131\u011f\u0131 ve al\u0131nyaz\u0131s\u0131 yerine, toplumun etik\u2019indeki par\u00e7alanma ile birlikte, ki\u015finin kendi kaderini kendi ellerinde bilmesinden kaynaklanan drama gelene\u011fini ba\u015flatm\u0131\u015ft\u0131r. Ama, eskinin y\u0131k\u0131lmaya ba\u015flad\u0131\u011f\u0131, yeni\u2019nin ise hen\u00fcz bili\u015fsel olarak kavranamad\u0131\u011f\u0131 bir ge\u00e7i\u015f d\u00f6neminin anlay\u0131\u015f\u0131 olan Barok\u2019ta, dram\u0131n\u0131 y\u00fcklenen insan\u0131n melankoliden kurtulamad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcr\u00fcz. Barok tiyatro trajik-olan\u0131n gereksizle\u015fmeye ba\u015flad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermi\u015ftir. Ama, sakl\u0131 bir kodlama ile, b\u00fct\u00fcn Barok eserlere bir melankoli sinmi\u015ftir. Allegorik bir kodlama ile sinmi\u015ftir. Ayn\u0131 melankoli, yeninin k\u00f6t\u00fcs\u00fc\u2019n\u00fc dile getiren Kafka\u2019da da vard\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc, \u00e7a\u011flar aras\u0131nda benzerlikler vard\u0131r. <\/p>\n
Bu nedenle, montaj\/al\u0131nt\u0131lama tekni\u011fi sanat\u0131n g\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki in\u015faac\u0131 ilkesi olma durumundad\u0131r. <\/p>\n
Baz\u0131 noktalar\u0131 yineleme durumunda kalsak da, bu soruna biraz daha ayr\u0131nt\u0131l\u0131 olarak de\u011finmekte yarar var. <\/p>\n
Lukacs\u2019ta Hegel\u2019in trajedi anlay\u0131\u015f\u0131 vard\u0131r. Tarih\u2019i incelerken ana \u00e7izgilere \u00f6nem verir Lukacs da. Kenar-k\u00f6\u015fe yerlerde kalm\u0131\u015f insan izlerini
\u00f6nemsiz sayar, yok sayar. Hegel\u2019de oldu\u011fu gibi, Lukacs\u2019da da dramatik kahraman birbirini d\u0131\u015flayan iki z\u0131t etik istem kar\u015f\u0131s\u0131nda bir \u00e7eli\u015fkiyi
ya\u015famak ve bu \u00e7eli\u015fkiyi iradesini mutlak bir d\u00fczeyde kullanarak bir \u00f6nc\u00fc\/protagonist olacak \u015fekilde \u00e7\u00f6z\u00fcmlemek zorundad\u0131r. Kahraman\u0131n amac\u0131, \u00f6n\u00fcndeki engelleri iradesiyle yenmektir. Bu onun kaderidir. \u015ean\u0131 da, yenilgisi de onun bu konumunun, bu kaderinin sonucu olma durumundad\u0131r.<\/p>\n
\u00c7orak \u00dclke\u2019de T. S. Eliot da de\u011fi\u015fik roller ve ki\u015filiklerden olu\u015fmu\u015f karakterler yaratm\u0131\u015ft\u0131r. Yani, ger\u00e7ekli\u011fi etik i\u00e7inde kabullenmemeye o da \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. \u00c7orak \u00dclke\u2019deki hermaafrodit k\u00f6r g\u00f6r\u00fcc\u00fc b\u00fct\u00fcn bu \u00e7eli\u015fkin rollerin tek bir insanda ve ayn\u0131 anda toplanmas\u0131d\u0131r. Hermaafrodit ki\u015fi, eti\u011fin belirledi\u011fi iki z\u0131t kimlikten ne odur, ne de \u00f6teki. Kimlik bulan\u0131kl\u0131\u011f\u0131 i\u00e7indedir. \u00dcstelik, k\u00f6rd\u00fcr ve k\u00f6r oldu\u011fu i\u00e7in her\u015feyi \u00f6nceden-g\u00f6rmektedir. Bu \u00e7eli\u015fkin kimliklerin topluntusu olan Tiresias \u00f6nceden-g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc olaylar\u0131n seyrine tan\u0131kl\u0131k eder, ama onlara m\u00fcdahale
edemez. Yaln\u0131zca, ac\u0131lar\u0131n\u0131 ya\u015fayabilmektedir. Eliot\u2019\u0131n sanat\u0131, Tiresias fig\u00fcr\u00fc gibi, nostaljiktir. Kahraman\u0131 da stoic bir bilgedir. Snobca bir
ironi olu\u015fturur dil\u2019i. \u0130nsanlara bir\u015fey iletmek, onlarla ileti\u015fimde bulunmak amac\u0131nda de\u011fildir. Indo-Aryan bir dil ile konu\u015ftu\u011fu bir yana sentakss\u0131zd\u0131r konu\u015fmalar\u0131. Konu\u015fma de\u011fildir. Bir yitik dil\u2019in g\u00fc\u00e7l\u00fckle an\u0131msanan heceleridir s\u00f6yledikleri. (**)<\/p>\n
Platon tragedyay\u0131 sona erdirmenin ba\u015flang\u0131c\u0131 olmu\u015ftur. Ak\u0131l, realiteyi yeniden in\u015fa eder. Diyaloglar realitenin insan taraf\u0131ndan alg\u0131lanma bi\u00e7imlerini tart\u0131\u015f\u0131r. Sokrat da bu yeni \u00e7izgiyi geli\u015ftirir. Platon\u2019un Cumhuriyet\u2019inde sanat\u00e7\u0131 korkulan biridir, sak\u0131ncal\u0131 biridir. Brecht, Platon\u2019un diyaloglar\u0131ndan yola \u00e7\u0131karak epik tiyatroyu olu\u015fturdu\u011funda, bu i\u015fi yapmakla, sanat\u00e7\u0131ya siyasal bir rol kazand\u0131r\u0131r; sanat\u00e7\u0131y\u0131 toplumdan d\u0131\u015flanm\u0131\u015f biri olma durumundan kurtar\u0131r. Euripides\u2019in ba\u015flatt\u0131\u011f\u0131 geli\u015fme Brecht\u2019in epik tiyatrosuna vard\u0131\u011f\u0131nda tiyatro da ill\u00fczyon tiyatrosu olmaktan \u00e7\u0131k\u0131p, d\u00fcnyan\u0131n ve realitenin ne oldu\u011funu, nas\u0131l i\u015fledi\u011fini a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131karan ve bunu sahnede d\u00fcnyay\u0131 temsil eden (sanat\u0131n kendi formuna ili\u015fkin kurallara g\u00f6re temsil eden, d\u00fcz bir yans\u0131ma olarak de\u011fil ku\u015fkusuz) oyun\u2019un (acting) arac\u0131l\u0131\u011f\u0131 ile yapan bir g\u00f6sterim sanat\u0131 durumuna gelmi\u015f olur. Tiyatro bu konuma geldi\u011finde, tiyatro formunu kullanan sanat\u00e7\u0131 da olumlamad\u0131\u011f\u0131, ama de\u011fi\u015ftirilmesi i\u00e7in bir\u015feyler de yapamad\u0131\u011f\u0131 reel d\u00fcnyan\u0131n kar\u015f\u0131s\u0131nda mel\u00e2l ve yaln\u0131zl\u0131k i\u00e7inde kalmaktan, ya da bu duruma d\u00fc\u015femeyecek kadar se\u00e7kinci bir aldan\u0131m i\u00e7inde ise se\u00e7kinci bir hi\u00e7le\u015fme i\u00e7inde eriyip gitmekten kurtar\u0131lm\u0131\u015f olur. A\u00e7\u0131k bir deyi\u015fle, b\u00f6ylesi iki y\u00f6nl\u00fc bir yokolu\u015f yerine, toplumdaki di\u011fer \u00fcretici kesimler gibi, hayata can katan \u00fcretici bir rol ve konum kazanm\u0131\u015f olur. Sanat sihirli ve ak\u0131lalmaz bir i\u015f olarak g\u00f6r\u00fcnme ayr\u0131cal\u0131\u011f\u0131n\u0131 yitirirken, sanat\u00e7\u0131ya, bir \u00fcretici olarak kendini ve hayat\u0131 \u00f6zg\u00fcrle\u015ftirmenin yollar\u0131n\u0131 a\u00e7m\u0131\u015f olur. Sanat\u0131n do\u011fru i\u00e7eri\u011fi saptand\u0131ktan sonra, bu do\u011fru i\u00e7eri\u011fin \u00f6ng\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc anlat\u0131m tekni\u011fi bulunmu\u015f, geli\u015ftirilmi\u015f olur. Realitenin g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn olu\u015fturucu \u00f6\u011felerinin sentaks\u0131, epik tiyatronun geli\u015ftirdi\u011fi montaj tekni\u011fi sayesinde, y\u0131k\u0131l\u0131p yeniden in\u015fa edilir. B\u00f6ylece, etik\u2019ten \u00f6nceki insan olan \u00e7ocu\u011fun alg\u0131lamas\u0131nda oldu\u011fu gibi, y\u0131kma ve in\u015faan\u0131n birlikteli\u011fi arac\u0131l\u0131\u011f\u0131 ile, sanat hayat\u0131n olgular\u0131 aras\u0131ndaki g\u00f6r\u00fclemeyen siyasal ba\u011flant\u0131lar\u0131 ortaya \u00e7\u0131kar\u0131r. Bu siyasal ba\u011flant\u0131lar\u0131 montaj tekni\u011finin yeni sentaks\u0131 i\u00e7inde bize g\u00f6r\u00fcl\u00fcr, bilinebilir k\u0131larak, oyun\u2019u (acting) bir ill\u00fczyon ya da reprod\u00fcks\u00fcyon olmaktan kurtar\u0131p realitenin ampirik alg\u0131lama bi\u00e7imi i\u00e7inde alg\u0131layamad\u0131\u011f\u0131mz as\u0131ll\u0131\u011f\u0131n\u0131\/ hakikatini alg\u0131lamam\u0131z\u0131, bili\u015fsel d\u00fczeyde idrak etmemizi sa\u011flam\u0131\u015f olur. <\/p>\n
* Bu yaz\u0131 Walter Benjamin\u2019in Brecht\u2019in sanat\u0131 ile ilgili yaz\u0131lar\u0131ndan olu\u015fan ve \u0130ngilizceye Anne Bostock\u2019un \u00e7evirdi\u011fi Understanding Brecht NLB, 1977 (1973) kitab\u0131ndaki Stanley Mitchell\u2019in \u201cGiri\u015f\u201dinden yararlanarak haz\u0131rlanm\u0131\u015ft\u0131r. Yaz\u0131daki kuramsal \u00e7evreye Mitchell\u2019den al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r.
** Bu sorunun tart\u0131\u015f\u0131lmas\u0131 gereken ba\u015fka yanlar\u0131 da var. Adorno\u2019nun sav\u0131na g\u00f6re, ba\u011flanmac\u0131 sanat anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n tersine, \u00e7a\u011f\u0131m\u0131zda ger\u00e7ekli\u011fi alg\u0131lamakta T. S. Eliot ve Sanuel Beckett\u2019in modernizmi \u00e7ok daha ge\u00e7erlidir. Ger\u00e7ekli\u011fi alg\u0131lamakta da, bunun iletimlenmesinde de olanaklar\u0131n t\u00fckendi\u011fi bir d\u00f6neme girildi\u011fi s\u00f6ylenmek isteniyorsa, Eliot\u2019\u0131n Beckett\u2019in, Schoenber\u2019in (g\u00fcn\u00fcm\u00fcze yakla\u015ft\u0131k\u00e7a bunlarla kar\u015f\u0131la\u015fmam\u0131z\u0131n s\u0131kla\u015fmas\u0131 y\u00fcz\u00fcnden onlara anlaml\u0131l\u0131k atfetmeye ba\u015flad\u0131\u011f\u0131m\u0131z yak\u0131n g\u00fcnlerdeki durumlar\u0131 ile de\u011fil de, ilk g\u00fcnlerdeki durumlar\u0131 ile) modernizmi daha ger\u00e7ek\u00e7idir. Brecht\u2019in de ilk zamanlar\u0131ndaki modernizmi Adorno\u2019ya g\u00f6re bu \u00f6zelli\u011fi ta\u015f\u0131maktad\u0131r. Sonraki ba\u011flanmac\u0131l\u0131\u011f\u0131 ise, Brecht\u2019in sanat\u0131n\u0131 ger\u00e7ek\u00e7i olmaktan \u00e7\u0131karm\u0131\u015f; resmi iyimserlerin \u00e7izgisi ile uzla\u015fmaya itmi\u015ftir. Siyasetin nesnesine d\u00f6nd\u00fcr\u00fcc\u00fc ajitatif yan\u0131 ile, geri kalm\u0131\u015f konumlar\u0131 i\u00e7indeki k\u00f6yl\u00fc ya da emek\u00e7i kimli\u011fi i\u00e7indeki kahramanlarda bilgelik bulunabilece\u011fini savunan g\u00f6r\u00fc\u015fleri ile reel-durumu kabullendirici trajedi gelene\u011fine d\u00f6nm\u00fc\u015ft\u00fcr.\/ Bu konuda, bkz: Theodor Adorno, \u201cCommitment\u201d, Rodney Livingstone, Perry Anderson ve Francis Mulhern\u2019in se\u00e7tikleri, Fredric Jameson\u2019\u0131n \u201csonul de\u011ferlendirme\u201d b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fc yazd\u0131\u011f\u0131 ve Ernst Bloch, Georg Lukacs, Bertolt Brecht, Walter Benjamin ve Theodor Adorno\u2019nun yaz\u0131lar\u0131ndan olu\u015fan Aesthetics and Politics, NLB, 1979 (1977), ss. 177-95. Bu kitab\u0131 \u00e7evirdim. Ele\u015ftiri Yay\u0131nlar\u0131 taraf\u0131ndan yay\u0131nlanacakt\u0131r. Adorno\u2019nun s\u00f6z konusu yaz\u0131s\u0131 ise, Yazko \u00c7eviri\u2019nin \u00f6n\u00fcm\u00fczdeki say\u0131lar\u0131nda yay\u0131nlanmak \u00fczere incelenmektedir.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"