![](\"images\/stories\/spinoza.jpg\")
Ve i\u015fte Spinoza’dan bir d\u00fc\u015f\u00fcnce sekans\u0131:
Ethica III. Kitap, \u00d6nerme 58 diyor ki, “Tutku olan Sevin\u00e7 ve Arzu’nun \u00f6tesinde, ba\u015fka t\u00fcrl\u00fc Sevin\u00e7 ve Arzu duygular\u0131 da var –bunlar yaln\u0131zca faal oldu\u011fumuzda bizimle ilgililer.”<\/p>\n
Hemen ard\u0131ndan 59. \u00d6nerme: “Faal oldu\u011fu a\u00e7\u0131dan Zihne ili\u015fkin b\u00fct\u00fcn o duygular aras\u0131nda Sevin\u00e7lerden ve Arzulardan ba\u015fkas\u0131 hi\u00e7 yoktur; yani bunlardan hi\u00e7biri Kederli de\u011fildir…”<\/p>\n
Yani sevin\u00e7lerimizin nedeni \u00e7o\u011funlukla biz de\u011filiz –dinledi\u011fimiz bir m\u00fczik, okudu\u011fumuz bir kitap, seyretti\u011fimiz bir film, ilk bak\u0131\u015fta a\u015f\u0131k oldu\u011fumuz biri, do\u011fumumuzdan sonra annemiz, zora d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fcm\u00fczde babam\u0131z, dostlar\u0131m\u0131z vesaire. Bunlar pasif sevin\u00e7lerdir, \u00e7\u00fcnk\u00fc nedenleri
ortadan kalkt\u0131\u011f\u0131nda onlar da ortadan kalkarlar. Ama faal oldu\u011fumuz sevin\u00e7ler ve arzular da m\u00fcmk\u00fcn: ama onlar\u0131 bizzat “\u00fcretmek” zorunday\u0131z –\u00e7\u00fcnk\u00fc faal olmak \u00fcretmek demektir: o halde –besteledi\u011fimiz m\u00fczik, yapt\u0131\u011f\u0131m\u0131z bir film, yazd\u0131\u011f\u0131m\u0131z bir kitap, a\u015f\u0131k olmay\u0131 becerdi-\u011fimiz bir an, bu anlar\u0131n hepsi aktif arzulara tekab\u00fcl eden aktif sevin\u00e7lerdir.<\/p>\n
Ve bu aktif sevin\u00e7ler (Fortitudo: ruh g\u00fc\u00e7l\u00fcl\u00fc\u011f\u00fc) Spinoza taraf\u0131ndan ikiye ayr\u0131l\u0131yor: Ruh Sa\u011f-laml\u0131\u011f\u0131 (Animositas) ve Ruh C\u00f6mertli\u011fi (Generositas)… Bunlardan ilki tutkularla de\u011fil de ak\u0131lla varl\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 s\u00fcrd\u00fcrmeye \u00e7abalama arzumuz. \u0130kincisi ise bir “c\u00f6mertlik”, yani sadece
akl\u0131m\u0131zla insanlarla ileti\u015fime girmemiz, onlarla yard\u0131mla\u015fmam\u0131z ve ortakla\u015fmam\u0131z –yani toplum… \u0130lkinde bir Ay\u0131kl\u0131k (Sobrietas), bir Oranl\u0131l\u0131k (Temperentia), tehlike an\u0131nda Uyan\u0131kl\u0131k (Praesentia in periculis animi) var… Bunlar Ruh G\u00fc\u00e7l\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcne aitler… Al\u00e7akg\u00f6n\u00fcll\u00fcl\u00fck (Modestia) ve C\u00f6mertlik (Clementia) ise Ruhun C\u00f6mertli\u011fine aitler… Bununla insanlarla birarada olmak i\u00e7in nedenlerimiz oluyor.<\/p>\n
Spinoza’n\u0131n terminolojisi ilk bak\u0131\u015fta size deh\u015fet verici gelebilir. Ancak politik ve etik uzant\u0131-lar\u0131n\u0131 tahlil etti\u011finizde her \u015fey bamba\u015fka bir havada g\u00f6r\u00fcnecektir. Mesela C\u00f6mertlik Ruh C\u00f6-mertli\u011finin par\u00e7as\u0131 olabildi\u011fi gibi pekala bir budalal\u0131\u011f\u0131n, ikiy\u00fczl\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcn vesaire d\u0131\u015favurumu da olabilirdi. Spinoza a\u00e7\u0131s\u0131ndan kesin olan \u015fey, bu t\u00fcr ikiy\u00fczl\u00fcl\u00fcl\u00fcklerin ve budalal\u0131klar\u0131n \u00f6tesin-de, kendi varl\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 s\u00fcrd\u00fcrme \u00e7abam\u0131z\u0131n (conatus) bir eseri olan bir c\u00f6mertli\u011fin m\u00fcmk\u00fcn oldu\u011fudur. Kendinden vazge\u00e7meden ba\u015fkas\u0131yla varolma. Oysa Spinozist tarzda ya\u015famayan bizler ya ba\u015fkas\u0131yla varolurken kendimizden vazge\u00e7eriz, ya da birlikte varolaca\u011f\u0131m\u0131z ba\u015fkas\u0131-n\u0131n kendinden vazge\u00e7mesini talep ederiz. Bu da mutlak bir mutsuzluk ve pasifliktir. B\u00f6ylece sevgi gibi sevin\u00e7li bir duygu bile bir \u015fantaja d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcr.<\/p>\n
A\u015fk i\u00e7in g\u00f6sterilen \u015fiddet hemen dikkatimizi \u00e7ekiyor: gazeteler epeyce yazar bunlar\u0131. Ancak a\u015fk u\u011fruna kaybedilen sevgi miktar\u0131 insan aptall\u0131\u011f\u0131n\u0131n (Spinoza buna Ruh K\u00f6leli\u011fi diyordu) \u015fahikas\u0131n\u0131 olu\u015fturuyor. A\u015fka yap\u0131lan en b\u00fcy\u00fck hakaret kar\u015f\u0131dakini belli \u015fartlar dahilinde sev-mektir –yani a\u015fka ko\u015fullar dayatmak. D\u00fc\u015fmanl\u0131\u011fa (sava\u015f, dava vesaire) kurallar dayatmak gerekir, \u00e7\u00fcnk\u00fc o Kederli bir haldir ve ona dayat\u0131lacak her kural meselenin \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fcne yard\u0131mc\u0131 olur; oysa a\u015fka kurallar dayatmak insan budalal\u0131\u011f\u0131n\u0131n ta kendisidir ki buna asl\u0131nda hayvanlar bile d\u00fc\u015fmez.<\/p>\n
“Tutku olan sevin\u00e7 ve arzu” bizim normal halimizdir: onlarla geneleve gideriz, porno seyrederiz ve asl\u0131nda a\u015f\u0131k filan olmay\u0131z hi\u00e7birinde. \u00c7o\u011fu zaman sevgililerimizle bile ili\u015fkimiz bu d\u00fczeyde kal\u0131yordur. Bu hallerde sevgi sanki birilerine bah\u015fetti\u011fimiz bir y\u00fcceg\u00f6n\u00fcll\u00fcl\u00fck gibi g\u00f6r\u00fcn\u00fcr. Bu y\u00fczden kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 bekleriz… Ya da, daha k\u00f6t\u00fcs\u00fc, bir anda sevmi\u015fizdir i\u015fte –kar\u015f\u0131daki bu y\u00fczden bor\u00e7ludur hemen… \u0130\u015fte o korkun\u00e7 \u00d6dipal durum: \u00e7ocuk do\u011fuyor, babas\u0131n\u0131 \u00f6ld\u00fcrmeye aday, o halde Baban\u0131n Kanunu hemen dayat\u0131lmal\u0131. \u0130nsan\u0131n soraca\u011f\u0131 geliyor: acaba cinsellik duygular\u0131n bedensel bir manzumesi mi, yoksa onlar\u0131n k\u00f6reltilmesi olarak m\u0131 i\u015fliyor?<\/p>\n
Aktif arzular ise nas\u0131l i\u015fler? Onlar\u0131n da sevinci ama\u00e7lad\u0131\u011f\u0131 a\u00e7\u0131k: ama hangi sevin\u00e7ler? Herhalde Spinoza’n\u0131n tan\u0131mlad\u0131\u011f\u0131 kadar\u0131yla “aktif sevin\u00e7ler”, yani nedeninin biz oldu\u011fumuz sevin\u00e7ler. Psikanaliz \u00e7ok u\u011fra\u015ft\u0131, yak\u0131nlara rastgeldi ama bunlar\u0131 asla tan\u0131mad\u0131. Anlayabiliyoruz ki a\u015fk cevap vermektir, sevmek de\u011fil. Sevmeyi i\u00e7erir ama esas mesele o de\u011fildir. Sevgi genel bir duygudur \u00e7\u00fcnk\u00fc –kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda beni sevemeyece\u011fini bilsem de zeytinya\u011fl\u0131 dolmay\u0131 severim. G\u00fcnbat\u0131m\u0131n\u0131 severim, ya\u011fmurlu havada \u0131slanmay\u0131 severim vesaire… Ama bu sevgiler bile \u00e7o\u011fu zaman “k\u00fclt\u00fcrel” olarak dolay\u0131mlanm\u0131\u015ft\u0131r: zeytinya\u011fl\u0131 dolmay\u0131 seviyorum ama asl\u0131nda bilmeden sevdi\u011fim o zeytinya\u011fl\u0131 dolmay\u0131 yapan “usta” de\u011fil midir? Ya da o g\u00fczelim g\u00fcnba-t\u0131m\u0131n\u0131n resmedildi\u011fini hi\u00e7 mi g\u00f6rmedim? Turner “manzaralar\u0131” hayalimde yoksa hi\u00e7bir \u015fekilde g\u00fcnbat\u0131m\u0131ndan “aktif” bir sevin\u00e7 almam (bu sevin\u00e7 bir “h\u00fcz\u00fcn” bile olsa). Olsa olsa g\u00fcnba-t\u0131m\u0131n\u0131n bendeki etkilerini pasif olarak ya\u015far\u0131m. Oysa bir Turner tablosunda g\u00fcnbat\u0131m\u0131n\u0131 “ye-niden kurmak” zorunday\u0131m. “Bir ana evet diyebilmek” Goethe’nin eseridir, ola\u011fan g\u00fcndelik hayat\u0131n de\u011fil.<\/p>\n
Spinoza g\u00f6steriyor: neyse ki baz\u0131 sevin\u00e7ler “aktif” ama baz\u0131 “ac\u0131lar” ve “kederler” de \u00f6yle. Bu ikinciler ise \u00e7ok tuhaf \u015feyler, \u00e7\u00fcnk\u00fc ac\u0131 \u00e7eken bir varl\u0131\u011f\u0131n “aktif” olabilece\u011fini asla d\u00fc\u015f\u00fcnemi-yoruz. Oysa Spinoza diyor ki, “k\u0131smi” ac\u0131lar da var ve bunlar bizi uyarabiliyorlar: h\u00fcz\u00fcnden keyif almam\u0131z, \u00fcz\u00fcnt\u00fcl\u00fc bir m\u00fczi\u011fi dinleyebilmemiz i\u015fte bu durumdan ibaret… Bir yerden kaybetti\u011fimizi ba\u015fka bir yerden fazlas\u0131yla al\u0131yoruz… Aktif bir h\u00fcz\u00fcn, keder veya k\u0131rg\u0131nl\u0131k. Ac\u0131lardan \u00f6\u011frendi\u011fimiz oluyor pekala ve bu olmadan \u00e7o\u011fu zaman hi\u00e7bir \u015fey \u00f6\u011frenemiyoruz.<\/p>\n
\u015eimdiye dek bahsetti\u011fim her \u015feyi sanat eseri ad\u0131n\u0131 verebilece\u011fimiz bir \u015feyin etraf\u0131nda \u00f6rm\u00fc\u015f bulunuyorum. Nazizm meselesinden dolay\u0131 k\u0131llansam da Heidegger’in sanat eserinin “yeri tutan” bir “\u015fey” oldu\u011fu fikrini ciddiye almak gerekti\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. Bilmem sizler ne dersiniz.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Ve i\u015fte Spinoza’dan bir d\u00fc\u015f\u00fcnce sekans\u0131:Ethica III. Kitap, \u00d6nerme 58 diyor ki, “Tutku olan Sevin\u00e7 ve Arzu’nun \u00f6tesinde, ba\u015fka t\u00fcrl\u00fc Sevin\u00e7 ve Arzu duygular\u0131 da var –bunlar yaln\u0131zca faal oldu\u011fumuzda bizimle ilgililer.” Hemen ard\u0131ndan 59. \u00d6nerme: “Faal oldu\u011fu a\u00e7\u0131dan Zihne ili\u015fkin b\u00fct\u00fcn o duygular aras\u0131nda Sevin\u00e7lerden ve Arzulardan ba\u015fkas\u0131 hi\u00e7 yoktur; yani bunlardan hi\u00e7biri Kederli […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[44],"tags":[],"class_list":{"0":"post-738","1":"post","2":"type-post","3":"status-publish","4":"format-standard","6":"category-spinosizm"},"yoast_head":"\n